Zygmunt Krasiński

HERBURT UŁAMEK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

HERBURT UŁAMEK

Zygmunt Krasiński

I

Poeta się urodził, by władać nad sercami kobiet.

Poezja tylko włada nad duszami mężów, i to rzadko — bo kupcom, wekslarzom, urzędnikom, rzemieślnikom, uczonym i większej części rymotwórców nigdy się nie przyśniła. Gdzieniegdzie żołnierz, kiedy niekiedy wieśniak, często dziecko, niegdyś Aleksander W., czasem Napoleon ją czuli. Zresztą drukowałem już o tym czcionkami Karola Pompejusza w Poznaniu — zajrzyjcie, czytelnicy mili!

Otóż u wód jakichsiś, nie wiem gdzie (gdzieś to było jednak), zjawił się poeta, a szlachty polskiej tamże wielka siła była. Zamorskich książąt, baronów i hrabiów nie brakło też wcale, a że szlachcic na zagrodzie równy wojewodzie, każden wnet z naszych przybrał tytuł grafa. — Wspaniałomyślny obyczaj! śliczna, dziarska duma! Dawniej się Zamoyski pisał omnibus par i dzisiaj też wszystkim równy Pieprzykowski hrabia! Księcia Wołowskiego, zdaje mi się, gdzieśże spotkałem także, ale o tym mowa później będzie.

Zapomniałem powiedzieć (często mi się zdarza), że poeta był także z polskich niw rodem. Prawdziwie nie wiem, czemu zowię go poetą: czy to dla oczów żywych, czy może dla częstych roztargnień, czy przeto, że lubił samotne przechadzki? Bądź co bądź, mógłbym go równie nazwać oficerem, bo służył przez rok i w pamiętnym czasie, mógłbym wielkim panem, bo liczne po przodkach spadły nań dostatki,muzykantem zresztą, bo ślicznie śpiewał i grał nieźle wcale. Lecz to mi do miary nie przypada, nazwę go zatem... prześwietna publiczności! jeśli Wacławem, to powiesz, żem zdarł Garczyńskiego, jeśli Konradem, żem okradł Mickiewicza, jeżeli Manfredem, żem się Byronowi zadłużył, a że długów nie lubią, przeto daję mu imię Herburta przed ludźmi, Henryka przed Bogiem!

Zważałem nieraz, publiczności miła, że nim aktor przemówi, już go pełnymi witasz oklaski, byleby na pierwszym wstępie ukazał się w szatach kapiących od szychu. Chcąc więc zalecić się Tobie, powierzę ci, że mój wstępujący nosił dniem i nocą na piersiach łańcuch, który kosztował tysiące, daruj tylko, że nosił go pod koszulą! a na nim medalion, cichy spoczynek niegdyś danych włosów — nikt mnie nie zmusi powiedzieć, przez kogo! bom przysiągł, póki się nie ożenię, nie prawić kazań o cnocie ani potępiać, ani wydawać słabości i nieszczęść rodzaju żeńskiego. To jedno powiem, że na czarnej emalii drzemała tam złota litera pierwsza z rzędu jakiegoś imienia, może ostatnia miłości!

U tych samych wód (przypomniałem sobie: Halbersdorf się zowią, w księstwie zaś udzielnym Lindewiese leżą) bawiła właśnie wtedy Julia z Podhorskich Horyńska. Nie myślcie, by jednak sama wody piła — jej choroba w głębi duszy, nie w ciele siedziała — ale przyjechała z mężem, męża zaś posłali lekarze, obiecując mu powrót niezawodny zdrowia po sześciu tygodniach. Czy młoda? zapytacie. — A jużciż, bo ledwo w dwudziestą wstępująca wiosnę. Jednak i stara zarazem, bo od lat już pięciu wydali ją rodzice, serca jej się nie radząc, jedno kieski zięcia — piękna, bo wyraz duszy nie odstępewał nigdy jej lica — dobra i czysta dotąd, bo zwyczajem serc przed czasem znudzonych stroniła od świata, lękając się szczęścia — uczona, bo wszystkie znała romanse dawne i nowe, francuskie i angielskie, mimo to pełna prostoty w ruchach, bez przesady w głosie.— Zarzuciłbym jej tylko zbytnią chęć rozprawiania o Bogu, nieśmiertelności, woli, pamięci i umie. — Ale gdzież biednej schronić się było? Dzieci nie miała, do tego ogarnęło ją dziwne, nie wiem skąd, przeczucie, że nigdy ich mieć nie będzie!

Mąż jej, apoplektycznej struktury, niski, jasnowłosy, na chrzcie odebrał imię Perseusza. Niechaj nikt się nie waży nań co złego mówić, człowiek rozsądny — w Polsce fabryki cukru burakowego cny założyciel; skromny, bo choć nadziany złotem, miedzi nie odpiera, wylany dla świata, bo ciągle mówi o szczęściu czyimsiś: to o szczęściu chłopów, to o szczęściu żony, to o swoim z nią wreście; czuły, bo jeśli z obiadu pozostanie kaczka, schować ją na wieczór dla Julii rozkaże, a że nieco zazdrosny, czy to sławie jego co zaszkodzić może? — Któż kochał kiedy, a nie był podejrzliwym, kwaśnym, gniewnym w pewnych chwilach? Lecz umie panować nad sobą, nigdy w przytomności ludzi przykrego nie powie jej słowa. Twierdzę, że nawet nigdy sam na sam jej nie przycisnął dłoni tak, iżby zsiniała; ale temu wierzyć trudno — bo namiętność szczera gardzi mdłymi wyrazy. Małżonkowie namiętni — wszak prawda? — świadczycie słowom moim!

W domu też była ciotka, panna lat wdowich, cnoty przestrzegaczka święta. Lecz że nade wszystko dobre serce miała, kto wie, być może, iż gdyby... proszę pilnie uważać — mówię wyraźnie w trybie najistotniej warunkowym, bo tego nawet przypuścić nie mogę — a więc gdyby zdarzyło się przypadkiem, że ktoś by zyskał względy siostrzenicy, a przyszedł w odwiedziny, toby wyszła z salonu jedynie z przyczyny nieznośnego gorąca i porywających mdłości. Gdzie by poszła wtedy, nie śmiem wyrokować. — Przez dziurkę od klucza wietrzyk chłodnawy przewiewa; dla odzyskania zmysłów nic skuteczniejszego nad taki wietrzyk, kiedy na powieki padnie. Doktorów w tym względzie jednomyślne zdanie. Ale po co się w niepotrzebne wdawać hipotezy? Czego nie było, wiedzieć nie można — powiem, co jest. Panna Kazanowska, kiedy się wystroi, jeszcze podobać się może, gdyby chciała — że nie chce, wiadomo — myśl jej nad ziemią ulatuje, od kiedy Włochy odwiedziła, raczej pod ziemią, bo nieustannie wspomina groby katakomb i lochy Kolizeum. Nie poszła za mąż, bo jednemu tylko rękę oddać mogła, ale tego nie spotkała nigdzie, ale ten już umarł — za życia zwał się lordem Byronem! Na żaden też sposób nie godzi mi się pominąć panny służącej, naprzód, bo hoża Wołynianka, trzpiot i strzelec oczyma, po wtóre, bo jej Teosia na imię, a to mi się podoba, po trzecie, bo panien służących, choć ukryte, jednak ważne bywają i czyny, i wpływy, tym piękniejsze, że bezsłowne! Zawsze czuły byłem dla tych, których dzieła giną w mroku przez gorszącą niesprawiedliwość poetów i dziejopisarzy. Czułość moja w tej chwili przywiedzie mnie do tego, że wspomnę i o kozaku, który służył jako kamerdyner panu Horyńskiemu. Z dalekich stron przywieziony, żadnym nie wypowiedzian językiem, na migi z Niemcami rozmawiał. Za jego pasem czerwonym dzieci po ulicach latały — on się, jak mógł, opędzał rodzinną nahajką!

Miałbym się sam teraz za niegrzecznego, gdybym przechodząc, nie złożył uszanowania przyjaciółce domu, Malwinie Fasalskiej. Malwina starsza była od Julii i już dawno za mężem; znały się w kraju, a za granicą co dzień się odwiedzały, obie wysmukłe, obie czarnowłose, tylko że Julii płeć jako atłas śnieżny, Malwina zaś na tle melancholiczno-żółciowym posępne nosiła rumieńce. — O święta przyjaźni dwóch serc niewieścich! nędza cię nie zatrwoży, burza nie rozwieje, piorun nie rozgromi — strzeż się tylko szpilki, bo sztorcem padając na ziemię, zdoła wieczną stanąć zagrodą między tymi, któreś połączyła! Znałem kiedyś dwie przyjaciółki — ziemia takich czułych sióstr nie oglądała nigdy — kiedy wziąwszy się za ręce, szły razem, spokój niebios leżał na ich czole, jeden anioł stróż zdawał się im przewodniczyć na drodze życia. Raz, pamiętam, weszły do sklepu; znad szaf szklannych nowy tam kapelusz przymilał się obu — a jednej był do twarzy jak lilia do wiązki róż. Tymczasem druga go kupiła; odtąd już ich nigdy nie widziałem razem.

Przypadkiem to wspomnienie obudziło się we mnie teraz; może kto pomyśli, że chcę je zastosować do Julii albo do pani Fasalskiej? — Raz na zawsze więc oświadczam, że strzegę się przycinków jak grzechu śmiertelnego, że nienawidzę żartów i ironii! a potem pani Fasalska takie ma chrześcijańskie serce... Jeśli o kim mówi, zawsze poczyna od jego obrony, kończy zaś naganą lub potępieniem. Tak dwom cnotom głównym, miłosierdziu i sprawiedliwości, staje się zadość. Najczęściej zaś, nie chcąc sądzić bliźnich, przestaje na periodzie: „Tak mówią, ale to potwarz“, lub na jednozgłosku: „Tak, tak“, albo na wykrzykniku: „Ach!“, lub też westchnieniem cichym myśl swoją tłumaczy; westchnąwszy zaś, podnosi ramię, palec jeden wyciąga, potem go spuszcza na dół jak nożyk małej giliotyny. — Wszyscy, co ją widzieli, przyznać muszą, że w takim ruchu jest wdzięk niezrównany, szczególnie, jeśli doń przyda kilka inszych jeszcze, jeśli na przykład w tej samej chwili drugą ręką welon koło włosów zarzuci lub szal w kształtne na piersiach poukłada fałdy. Dla tych, których ukochała, nie ma wylańszej na świecie istoty. Jak ptak w dzień ze strawą do piskląt, tak ona do nich z nowinami lata, a gdyby ich zabrakło, gotowa by wzorem pelikana z własnej piersi, raczej z własnej głowy, je wyciągnąć. Pan Astolf Fasalski — przepraszam, graf Astolf Fasalski, czarnych, greckich bakenbartów obdarzony wieńcem i małymi, błyszczącymi oczyma, prawdziwie był bohaterskiego wejrzenia we fraku brązowym przy walterskotowych spodniach. Nie jego winą Polski nieszczęścia; on ją dwa razy dźwigał, za trzecim upadła, bo go słuchać nie chcieli. Gdybym zaczął opisywać dzieje przeszłości, ile to on rzek wpław przepłynął pośród kry pędzącej, ile rot zbił w samotrzeć, w jakich pałacach znalazł schronienie... Ale zapędzam się! mógłby mnie oskarżyć, że utworami cudzej wymowy poema niniejsze pokupnym zrobić usiłuję, mógłby i zapozwać o kradzież, bo sam swoje pamiętniki już pisać zaczął. Do samego źródła odsyłam was, czytelnicy drodzy, kilka słów już tylko dodam o hrabim Astolfie. — Natura uposażyła go znać rozlicznymi dary, bo z każdym był dobrze, z kapitanem, z sprawnikiem ściśle, z generałem gubernatorem poufale, jednym słowem, w nim zaszły nienawiści sprzeczne sobie na świecie, on był wspólną miłością stronnictw! Jedna tylko istota nie czuła k'niemu miłości: żona Malwina. Jednak choć często mówiła o rozwodzie, oczarowana wdziękiem, co z niego pryskał na wsze strony, od dnia do dnia odkładała rozstanie. Żyli więc, kłócąc się i godząc na przemian, zwykłym torem słodkiej przyjaźni, co górę bierze po kilku latach nad bezrozumną pierwszych dni namiętnością. W chwilach kłótni własne sobie wspominali dzieje, w chwilach zgody rozmawiali o cudzych, a dwór ich suty czerniał się afrykańskim Murzynem, błyszczał strzelcem wiedeńskim. Do tego po Europie własnymi jeździli końmi, mówią, że niegdyś z dwoma lecącymi za koczem zrzebięty wjechali na Piazza di Popolo w Rzymie!

Jeśli nie czas już skończyć tego pierwszego rozdziału, to się nic nie znam na sztuce. Wprzód jednak słuchajcie mnie i zważcie... Pewno myśli łaskawa publiczność, że do niej zacząłem odezwę. Mylisz się na ten raz, zresztą nieomylnaś nigdy! Przebacz więc, że nie do ciebie obracam mą mowę, ale do tych, których dopiero co wyliczałem imiona i zalety. Nim ich rzucę na twardą drogę życia, chcę im przypomnieć, czym są dla mnie i czym ja im jestem.

Słuchajcie mnie, poddani! Ni sułtan żaden, ni król chrześcijański, ni kochanek nad kochanką, ni dozorca osady nad Murzynami, ni wspólnik nad zbrodniarzem, ni anioł nad poruczoną gwiazdą nie osiągnął nigdy przemocy, z jaką ja panuję nad wami. Bóg chyba jeden — ale nie — i Bóg sam nie ma takiej potęgi. Kiedy tworzy, mus harmonii i mądrości w jego tworach leży; ja, jeśli chciałem, wydałem was bez celu; jeśli zechcę, zniszczę bez przyczyny. Nikt wam ratunku nie przyniesie na ziemi ni w niebie, może was natychmiast strącę do nicości, może jeszcze dam wam kilka kartek życia, a może was przeciągnę w późne lata i wieki! Bądźcie mi więc posłuszni, jak nici palcom przędzącej, jak fale miesięcznemu światłu, jak wole ludzkie namiętnościom ludzi. Módlcie się do mnie o szczęście i o piękne czyny, nie szemrajcie, kiedy w śmieszność was oblokę lub obarczę hańbą, bo kaprys mój, widzimisię moje — to przeznaczenie wasze.

Wśród ujarzmicieli poeta jest najsroższym tyranem, w jego natchnieniach tysiące światów się rodzi, by skonać; on jak czas własne dzieci znienawidzą i traci, aniołów swoich pierwszych strąca z nieba, by ich drugimi zastąpić, on hardym nie odda pokłonu, wrogi darmo o przebaczenie prosić go będą, kto wie, może cnotliwym nie użyczy wspomnienia! Życie mu na kształt burzy przepływa wśród gruzów. Jedna tylko piękność wzbija się wysoko i tlejąc, rozświeca te smutne cmentarze. On słaby wobec niej, on klęka przed nią, jak ziemia klęczy wiecznie przed gwiazdą biegunów. A kiedy duszę własną, tysiąc razy wydarłszy z piersi, postawi przed sobą i zabije, i znów wskrzesi, by ją tchnieniem znowu jednym rozwiać, cóż mu po tylu samobójstwach zostanie na ziemi? Ach, ślepota Miltona wspólnym losem wieszczów! Z kopalni wybranych, z podziemnych otchłani, kędy im przez długie lata świeciły diamentowe duchy, wstanie pod koniec widmo nudy i chwytając za dłonie, olśnionych zaprowadzi starców na puste bezdroża! Tam im gorzka Antygona śpiewać będzie szyderstwa i zwątpienie! Błogosławieni ci, którzy umrą przed jej pieśni końcem!

II

Tych dni, raczej tych nocy, Herburt miał sen czy widzenie. Zdało mu się, że postać Danta zstępuje ku niemu po szybach ciemności, które płynęły jedne nad drugimi jak morza pozbawione światła, a w przedziałach tylko dniał zmierzch jakiś blady. Wieszcz starych wieków skinął na niego i on szedł za nim jak ciało za duszą. Stąpali długo po jakichsiś falach, oświeceni czasem spadającą gwiazdą lub zrywającym się spod stóp meteorem. Potem nagle stanęli na szczycie wzgórza i z przeciwka wszedł księżyc, oświecając blado nieprzejrzaną równinę, na niej tysiąc krzyżów i tysiąc konających przybitych, jakoby naród jeden cały w godzinie ostatecznej męki. Stopniami wszystkie krzyże zbiły się w jeden ogromny, wszyscy męże w jednego człowieka, który cierpiał jak olbrzym, a kiedy miesiąc w pełni czoło mu oświecił, dojrzał na nim Herburt tajemnicze imię, które łzy z ócz jego wycisnęło. O stopy krzyża biła nieustannie kra, niesiona bałwanami z oddali, kędy wód zamarzłych nieskończone bieliły się obszary; piana i szron, buchając, dochodziły aż do szyi olbrzyma i krwią jego zarumienione, opadały nazad. — Na tronie z lodu siedziało przed nim widmo z nogami zanurzonymi w morzu, kusząc go czasami, kiedy wicher ustał. Lecz nieszczęśliwy trzymał gdzie indziej obrócone oczy, bo daleko w górze od strony południa wśród mlecznych dróg rozstajnych pięciu inna postanog w świetle błędnej zorzy stała, podobnie jak człowiek przybita do krzyża. Lecz w jej rozwartych objęciach spoczywał błękit żyjący, widomy, jak dziecię na łonie, i każda kropla, z ran jej płynąca, jak tylko tknęła się przestrzeni, zamieniała się w błyszczącą gwiazdę, która biegła dalej, i z cierniów jej korony wykwitały tęcze, opadające w pokoju na wszystkie strony świata. Wzrok cierpiącego na ziemi szukał wzroku nadpowietrznej postaci, a ile razy go spotkał, lżej mu było i na dzień jeszcze jeden życia nabierał sił tajemniczych. Wieszcz tedy zeszedł pochyłością wzgórza i zaczął przechodzić dolinę. Zdało się Herburtowi teraz, że nie widziane ze szczytu oręże i zbroje, gruzy i węgle sterczą naokoło. Ujrzał drobne dzieci w kajdanach, umarłe na piersiach matek umarłych; stały pługi samotne, na pół zakopane w bruzdach, kościotrupy koni, w siodłach bojowych rozciągnione, leżały; dalej kaplice, rozbite ołtarze i dawnych królów berła i wodzów buławy, walające się w piasku, a im bardziej oddalał się od krzyża, tym bardziej rosło milczenie śmierci. Wieszcz jednak rzekł, mijając te niwy i pola stroskane: „Tu czyściec dopiero na ziemi, bo tu zostały pamiątki i wzrosną nadzieje.“ Znów grube ciemności rozległy się naokoło, wieniec tylko laurowy przewodnika tlał słabą światłością. Za nią szedł Herburt w niewymownym smutku, bo zdawało mu się, że zstępuje w błędną jakąś nieskończoność złego; czasem z daleka słychać było szum ziemskich pomieszanych głosów, czasem nad głową jego odzywał się śpiew żałobny jakoby odlatujących aniołów, aż wreście stało się blado jak w więzieniu, i ujrzał z obu stron podłużne ściany, strzelnicami przebite, i ludzi stojących rzędem, każdy przy drugim w strojach jednakich, z bronią jednaką, a liczba ich zdawała się bez końca, tak jak i ściany gmachu. Odwrócił się Dant i dotknął powiek Herburta znikomym dłoni powiewem, mówiąc: „Patrz!“ A wnet on ujrzał dusze tych wszystkich, na pół z ciał wychylone, nie mogące ni wrócić do nich, ni oderwać się zupełnie, a płakały z ciężkiego bólu i poniżenia, wołając: „Każą przeciwko Bogu, a musim; przeciwko ojczyźnie, a musim; przeciwko ukochanym, a idziemy.“ Tymczasem ich ciała zżymały się nieustannym ruchem, ręce podnosiły się i opadały na przemian, gładząc błyszczące lufy i głownie. Wieszcz, porywając go za sobą, rzekł: „Tu wstęp do piekła na ziemi.“ A im szli oba dalej, tym jęk dusz i chrzęst stali się wzmagał i na długiej drodze rozwidniało się co chwila bardziej,  jakoby od promieni dalekiego ognia, i  rozsuwały się  stopniami mury, coraz szersze chwytając przestrzenie, aż zdało się jemu, że cały widnokrąg stanął przed nim kamiennym sklepieniem, na wzór świątyni, w której ludzkość żyła, ale w której Boga nie było, i na ostatnich jej kończynach w stronie zachodu pałało słońce schorzałego blasku, przybite wiecznie do tych samych gzymsów, i niezliczone tysiące przechadzały się w niej, wyciągając ręce ku niskiemu słońcu.

Zaraz przy wejściu zatrzymał się przewodnik nad tłumem leżących na ziemi. Każdy miał przed sobą dołek, własność swoją, i trzymał na głowie lampę, którą ów ciemny dołek oświecał. Tam migały rozmaite narzędzia ludzkich rzemiosł. Oparłszy głowę na dłoniach, przyglądali się im lub wyjmowali je i  kładli nazad. Byli i  tacy, których w oddali bijąca godzina śmierci zastawała nad główką szpilki, o której przez pół wieku myśleli. Dusze konających uchodziły w kształcie kół, sprężyn i lewarów, które płynąc w powietrzu, roztapiały się jak mdłe wyziewy. Herburt zapytał się tych ludzi: „Kto wy jesteście?“ A wszyscy, podniósłszy się nieco, głuchym głosem odparli: „Najemni“, i wołać zaczęli, tarzając się i tłukąc lampy swoje: „Jeśliście bogami, o których słyszeliśmy kiedyś, dajcie złota, złota!“ Lecz przewodnik spojrzał na nich jak duch na martwe bryły i poupadali, każdy na miejsce swoje.

Teraz zdało się Herburtowi, że się grunt zaginać poczyna w przepaść jakąś, ocembrowaną krętymi stopniami; niby amfiteatr coraz głębszy, coraz ciemniejszy wciągał go w siebie i tam z dołu bił blask rozczuchranych pochodni i dymów, z lochów niknących w wnętrznościach ziemi wschodziły dzikie postacie w łachmanach, tłuszcza, zbrojna w siekiery, tu i ówdzie kupiła się lub rozginała. Wśród niej przechadzali się młodzieńcy o długich włosach i brodach, ich oczy były jak drugie pochodnie. Jedni darli się w górę, wgryzając się zębami i paznokciami w ściany otchłani, inni, hardzi jak półbogi, na barkach nagich towarzyszy ostrzem sztyletów pisali słowa wolności, krew kapiącą zbierając w pucharach, by ją sprzedać na miejscu i w godzinie targów. Co kilka kroków stały szubienice, a pod nimi uczono drobne dzieci, jak przeklinać imię naddziadów. Wieszcz, przechodząc, zapytał się: „Czego chcecie, ludzie?“, a nie było głosu, który by nie odpowiedział: „Złota.“ Wtedy on wskazał Herburtowi grono śpiewających u brzegu otchłani na drugiej stronie i zaczął ku nim wstępować. Dźwięk strun mieszał się z ich głosami w szerokim i dzikim bezładzie, w próżniach powietrza krzepły w gęstą parę ich natchnienia i powstawał świat mglany, zawieszony w połowie między górnymi sklepieniami a ziemią. Ujrzał tam Herburt szkielety wszystkich wielkich chwil przeszłości, zwiędłe serca bohatyrów i gwiazdy bezpromienne, czarne, milczące i jakoby przestwór cmentarzy, po których przechadzały się nierządnice, odpoczywając na trumnach umarłych, i złych duchów wschodziły roje niezliczone, i burze tam ciągnęły bez tęcz żadnych, i śniade za nimi wiły się pogody, bo jedynym ich światłem były promienie od tego niewzruszonego, dalekiego słońca. U stóp grających poetów rozciągnione leżały dziewice i młode chłopięta i za każdą pieśń upojone płaciły, i za każdą pieśnią siwiał jeden pukiel wśród ich czarnych włosów. Postać Danta odwróciła się ze wzgardą i rzekła, przechodząc: „Nie oglądaj się, bo żaden z tych najemnych nie przetrwa na ziemi.“

Wtem głos potężny rozległ się od zachodu i oznajmił zbliżającą się godzinę targów. Zdało się Herburtowi, że tysiąc ech się odzywa w każdej stronie świata. Z przepaści, jak bałwany skaczące, rzuciły się zgraje, prosząc i grożąc, i przeklinając, znad jej brzegów porwały się tłumy i z najdalszych krańców świątyni biegły inne tłumy w kierunku słońca. Mijały matki, dzieci z ich piersi kwiliły, spadając na ziemięone się nie oglądały w biegu. Mijały syny, zostawując zgrzybiałych starców za sobą, przechodziły pary kochanków, rozłączając się, by się wyprzedzić. Książąt i panów orszaki garnęły się, dysząc i pot obcierając z czoła. Senna dusza Herburta pomyślała, że sąd ostateczny się zbliża; ale wieszcz rzekł głosem żałobnym: „To tylko sąd powszedni kupców“, i przeniósł go aż na koniec odległy, kędy ci wszyscy dążyli, i złożył go w pełnym świetle słońca, a wtedy on ujrzał, że jego promienie były ze złota, a serce sadzone diamenty. Tam na wystawie ogromnej, wysoko nad ziemią, siedziały w radnych krzesłach wędrowne pokolenia Wschodu: Żydy, Ormianie i Greki, czekając na przybycie ludów, w długich bogatych szatach, z przepaską purpurową na czole. Nogi ich oparte na stosach bitych sztuk srebra i miedzi i dusze ich, w tych stosach zamknięte, niewidzialne Herburtowi były; słyszał tylko czasem jakoby stłumione wyrzuty i jęki, co się stamtąd wznosiły, ale oni wtenczas, depcąc je nogami, zgrzytali z wściekłości, i wracało milczenie.

Kiedy to obaczył, stało mu się nieznośnie gorzko i uczuł namiętną żądzę rozerwania snujących się przed nim obrazów. Zdało mu się, że już chłodny dech poranku ulatuje naokoło, usłyszał nawet bijącą jakąś godzinę nocy. Lecz to trwało tyle, co mgnienie znikającej myśli, bo sen wzmógł się na nowo i krążące postacie jeszcze dobitniejszą barwę rzeczywistości przybrały.

Gdziekolwiek oczy obrócił, ujrzał teraz jakoby morze ludzi nadpływające ze wszystkich stron widnokresu, a nad ich głowami unosiła się łuna podobna ciemnej zorzy północnej — cień ich mąk i oczekiwań, płynący za nimi w przestrzeniach. W miarę jak przybywały ludy, odzywał się z wystawy głos kupców, pytając się ich o dzieje dnia wczorajszego, a w miarę jak odpowiadały, głosząc śmierci królów swoich i rzezie między bracią, i miast pożogi, i odkrycia mędrców, słychać było inne głosy kupieckie, oznajmujące, o ile się podniosły lub zniżyły ceny na ziemi, a wtedy z jednych tłumów szły ciężkie skargi i narzekania, z drugich wzbijały się okrzyki radości. Potem powstało wielkie zamieszanie. Bliżsi wystawy cisnęli się do jej granitowych stopni, dusząc się i gwałtu wołając, a kiedy który upadł, tratowali po ciele jego, by posunąć się dalej. Nasamprzód wstępować zaczęli najwyżsi urzędnicy narodów z wstęgami na piersiach i z papierami w dłoni, z daleka już witając ukłonem stojących na szczycie handlarzy. Za nimi szła szlachta dawna, niosąc w ręku stare ojców zbroje, i stanąwszy, usiadła na połowie wschodów. Tam z herbów wydzierali ostatek tlejącej pozłoty, by ją zanieść kupcom, a kiedy rdzawe tylko żelazo zostało, miotali je na dół i straszny łoskot powstawał z rozlatujących się tylu puklerzy i szabel, i hełmów. Depcąc po ich szczątkach, wdzierała się tłuszcza, podając sobie nawzajem usłyszane ceny, a każdy, co stanął u szczytu, zapytany przez kupców, odpowiadał wartością towaru swojego, bo żaden z nich już nie miał nazwiska przed ludźmi, tylko nosił imię wyrobu jakiegoś. Nieustannie jedne mnóstwa wschodziły, drugie zstępowały, przedając i kupując, licząc i targując, i świat cały był jako giełda jedna, i świata panami byli wekslarze i Żydzi! Zdało się Herburtowi, że duch wieszcza zbladł wtedy ze smutku i rzekł: „Piekło dawnych czasów nie bolało mnie tyle“, i że wskazał mu w oddaleniu jakoby mgłą przesłonione szerokie cmentarze, z których czołgali się ludzie, jak tysiące gadzin bladych, ku złotemu słońcu, lecz pełzając, konali z niemocy i głodu; ich ostatnie westchnienia płynęły jak drobne chmurki i snuły się nad wystawą, a osiadając na diamentach słońca, roztapiały się na łzy i krople krwi spływające po ścianach. Lecz nikt nie patrzał na nie. I rzekł Dante: „Każda z nich by teraz świeciła w wieczności, gdyby w ostatniej godzinie byli westchnęli do Boga.“ Po tych słowach porwał Herburta i unosząc go nazad w przestwory ciemności, sam rzewnie płakać zaczął. Lecz jego postać niewidzialną się stała i żale jego coraz cichsze były i przymieszały się do nich inne szelesty, aż marząca dusza się przebudziła wśród odgłosu kroków i rozmów, który się wzmagał z dniem przybywającym na przyległych ulicach.

Koniec wersji demonstracyjnej.