Piotr Chmielowski

HIPOLIT TAINE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

HIPOLIT TAINE

Piotr Chmielowski

Z wyjątkiem Herberta Spencera, wszyscy wielcy wodzowie myśli europejskiej w ostatnich latach trzydziestu, wszyscy ci, co wysnuli z siebie najwspanialszą i najsubtelniejszą przędzę poglądów i uogólnień, wytwarzających atmosferę umysłową tego czasu, zeszli już do mogiły.

Najprzód legł w niej przedwcześnie ten, co historyę pragnął wznieść na stopień nauki ścisłej i prawa jej najogólniejsze sformułować, Henryk Buckle. Za nim poszedł ten, co teoryę indukcyi najświetniej, najrozleglej i najkonsekwentniej rozwinął, Jan Stuart Mill. Następnie rozstał się z tym światem najgłośniejszy zapewne, a może i najoryginalniejszy z tej grupy twórca teoryi przemiany gatunków, Karol Darwin. Nakoniec w bardzo krótkim odstępie czasu przyszła kolej po tych Anglikach na dwu Francuzów, którzy sami jedni z pomiędzy bardzo tu licznego grona badaczy pozyskali wielki i rozległy wpływ na inteligencyę europejską; mówię o Erneście Renanie i Hipolicie Taine.

Wszyscy oni podjęli nanowo badawczą i krytyczną myśl wieku XVII-go w rozmaitych dziedzinach wiedzy ludzkiej; ale myśl tę rozwijali z większym zapasem wiadomości niewątpliwych, oraz z większą oględnością i wszechstronnością. Nie dawali oni bezpodzielnego władztwa w duchu ludzkim rozsądkowi, czy rozumowi; pojmowali i uznawali prawa uczucia i fantazyi; starali się nie narzucać ludziom i rzeczom form urobionych zgóry w umyśle, ale wnikać jak można najgłębiej w ludzi i rzeczy, odsuwając na bok, o ile to było podobna, swoje osobiste sympatye i antypatye.

Bądź co bądź, świadomie czy bezwiednie, wszyscy oni stanowili przeciwieństwo względem prądu umysłowego, który przezwano romantyzmem, a który ze swój strony był przeciwieństwem względem tego krytycyzmu racyonalistycznego, jaki się w wieku XVIII-ym przejawił. Wszyscy oni byli pozytywistami, nie w ciasnem znaczeniu zwolenników doktryny A. Comte'a, lecz w rozległem pojmowaniu i stosowaniu ściśle naukowej metody dla wykrycia wzajemnej zależności zjawisk. Romantycy — poeci czy filozofowie — zbyt wielki kładli nacisk na samotwórczość jednostki, wydobywającej jakoby z głębin ducha wszystkie prawdy i wszystkie kształty artystyczne. Pozytywiści, przeciwnie, zaakcentowali uwarunkowanie tej twórczości całym ogółem świata otaczającego, materyalnego czy umysłowego.

I oto obecnie, pod koniec stulecia, wiele umysłów zaczyna się odwracać od tego stanowiska i znów w dziedzinie subjektywnej szukać odpowiedzi na niepokojące zagadki bytu. Powstaje opozycya uczuciowo-fantazyjna przeciwko panującemu dotychczas na szczytach duchowych poglądowi pozytywnemu, opozycya podobna do tej, z jaką romantyzm wystąpił przeciw racyonalistom. Nie ma ona jeszcze wielkich utalentowanych przedstawicieli, nie sformowała się jeszcze w jakiś jednolity, siłą dowodów lub potęgą talentu porywający program; owszem, znajduje się do tej pory niemal w stanie mgławicy, wśród której najróźnorodniejsze i najdziwaczniejsze nawet pojawiają się kształty, od udających natchnienie i głębokość, Zaratustrowym mistycyzmem owianych aforyzmów Nietzsche'go, od prób wskrzeszenia lub ożywienia uczuć religijnych, aż do spirytystycznych doświadczeń i nauk okkultyzmu. We wszystkich atoli tak przeróżnych kształtach jest jedna cecha niewątpliwa — dążność do wydobycia na wierzch, z pod przygniatającej je jakoby metody pozytywnej, swobodnego polotu wzruszenia i wyobraźni.

Czy wskutek takiej dążności ma być już zaniechana metoda pozytywna, jak się to krewkim a płytkim umysłom może wydawać? Czy już zdobycze tej metody zarówno w sferze badania naukowego, jak i twórczości artystycznej mają być odrzucone z lekceważeniem?

O ile wiadomo, nic się nie powtarza w dziejach jako powrót całkowity stanów poprzednich. To też i powrót romantyzmu w filozofii czy sztuce jest niemożliwy. Jak nabytki krytyki XVIII-go wieku, o ile były istotne, o ile opierały się na zbadaniu rzeczywistości, nie zostały wcale zniszczone przez romantyzm; tak też nabytki pozytywizmu, będące wynikiem rzeczywiście naukowej metody, nie mogą zaginąć, lecz wejść muszą jako składniki do tego nowego nastroju, do tego nowego prądu, którego początek dopiero co zaznaczyliśmy. Co więcej, twierdzić wolno, że nabytki te o tyle trwalszemi będą od zdobyczy wieku XVIII, o ile metoda, za pomocą której do nich się doszło, ściślejszą jest od metody zeszłego stulecia.

W tem przekonaniu postaramy się nakreślić tutaj zarys umysłowosci jednego z owej grupy, zmarłego w marcu r. 1893, jednego z tych, Którzy nietylko we własnym, lecz i w obcych, a w tej liczbie i w naszym kraju, wywarli wpływ doniosły nie na masy wprawdzie, gdyż do popularnych pisarzów zgoła nie należał, ale na umysły wykształcone, pragnące zdać sobie sprawę z rozwoju duchowego ludzkości i swego czasu.

I.

Taine był duchowym wychowańcem dwu przeciwnych sobie prądów: romantyzmu i filozofii idealistycznej Hegla z jednej, a nauki doświadczalnej i filozofii pozytywnej Comte'a z drugiej strony. Czynniki te nie działały na niego równocześnie, lecz kolejno i w rozmaitem skoinbinowaniu. Młode jego lata (urodził się 1828 r. w Vouziers, mieście powiatowem departamentu Ardenów), spędzone w stolicy umysłowego rozwoju, w Paryżu, w liceum Bonapartego, przypadły na czas, kiedy studenci rozkoszowali się najsubjektywniejsżym i najszczerszym z poetów francuskich, Alfredem de Musset, i chłonęli w siebie te fale uczuć namiętnych, jakie się w poezyi i powieściopisarstwie owoczesnem tak bujnie i tak gwałtownie wylewały. I Taine był wielbicielem cudnych piosnek Alfreda i z pewnością umiał niejedną z nich na pamięć, bo mu one ciągle w późniejszym zawodzie literackim były na pogotowiu, lubił je przytaczać, lubił je porównywać z utworami obcych poetów.

W r. 1848 zdał świetnie egzamin do Szkoły Normalnej i przez ciąg trzyletniego w niej pobytu pracowitością, powagą, wytrawnością zdania zwracał na siebie uwagę przełożonych i spółuczniów. Koledzy przezwali go swoim "kacykiem", mówili do niego z poważaniem "monsieur Taine"  i w razie sporów powoływali go na sędziego. Niemało wysławionych później pisarzy miał za towarzyszów na oddziale literatury, jako to: Edmunda Abouta, Prevost-Paradol'a, J. J. Weiss'a, Frańciszka Sarcey'a. Metoda nauczania w Szkole Normalnej wielce sprzyjała obudzeniu i rozwinięciu zdolności umysłowych. Toczono tu rozprawy ze swobodą największą; profesorowie zachęcali uczniów do otwartego wyrażania poglądów własnych. Tym sposobem wychowańcy wytwarzali sobie silne poczucie niezależności w zdaniach, a wstręt do wszelkiego przymusu duchowego.

Jakim był Taine, opuszczając Szkołę Normalną, wiedzieć oczywiście trudno. Ponieważ lubił naukę i był pilnym, musiał już posiadać mnóstwo wiadomości szczegółowych; ponieważ odznaczał się rozwagą, musiał wiadomości te poddawać krytyce i szeregować wedle jej wskazówek; ale czy miał jaki pogląd ogólny na świat? czy miał jakie ustalone przekonania? Zdaje się, że poczęści z siebie bierze wzór, kreśląc obraz młodzieńca francuskiego po skończeniu studyów *), gdy powiada: „Francuz, wchodząc w życie, ma co do wszystkich wielkich zagadnień same tylko wątpliwości. W tem  starciu opinij musi sam sobie wytwarzać swoje wyznanie wiary; umysł jego, nie mogąc tego dokonać przez znaczny przeciąg czasu, stoi otworem dla wszelkich niepokojów. W tej próżni, szerokiej jak morze, marzenia, teorye, fantazye, tłumne pożądania, poetyczne i chorobliwe, gromadzą się i rozpędzają wzajem, jak chmury. Kiedy się w tej ciżbie form ruchomych szuka jakiego ciała stałego, coby posłużyło za podwalinę dla przyszłych opinij, znajduje się powolne budowle umiejętności, które tu i owdzie, w cieniu jak polipy podmorskie, zakładają w niedostrzegalnych krzewach koralowych podstawę, na której się oprą wierzenia rodu ludzkiego".

Taine wśród tej próżni radził sobie zapewne na własną rękę; wyuczył się języka niemieckiego i angielskiego, rozczytywał się w literaturze narodów, których mowę posiadł, polubił Heinego; historya, filozofia, fizyka wchodziły także w zakres tych samodzielnych studyów.

Kiedy w r. 1851 ukończył Szkołę Normalną, we Francyi zaczął już wiać wiatr reakcyjny, przeciwny bezwzględnej swobodzie myślenia. Kto przy jakimkolwiek egzaminie złożył wyznanie polityczne i religijne, miłe władzom ówczesnym, ten dostawał dobrą t. j. dobrze pod względem materyalnym opatrzoną posadę. Taine nie podobał się; zauważono bowiem, że w jego poglądach filozoficznych zadużo jest śmiałości. Bądź-co-bądź, wskutek poparcia Guizot'a i Saint-Marc Girardin'a, którzy zajęli się utalentowanym uczniem, dano mu posadę nauczycielską w Tulonie; po czterech miesiącach przeniesiono go do Nevers, gdzie także bawił tylko cztery miesiące, gdyż wysłano go następnie do Poitiers. Zwierzchnicy patrzyli nań ciągle okiem podejrzliwm; zgorszono się mianowicie tem, że gdy kapelan zażądał od niego ody łacińskiej lub francuskiej na cześć biskupa, on odmówił. Zagrożono mu w razie powtórnego zajścia natychmiastową dymisyą. Położenie jego stawało się nieznośnem; to też kiedy w parę miesięcy przenieść go chciano na bardzo podrzędną posadę do Besançon, poprosił o uwolnienie od służby, czego mu nie odmówiono.

Podczas pobytu na prowincyi zapoznał się z dziełami Hegla. "Czytywałem go codziennie — powiada — w ciągu całego roku; prawdopodobnie nigdy już nie odczuję wrażeń równych tym, jakie on we mnie obudził. Ze wszystkich filozofów nie ma ani jednego, coby się wzniósł na takie wyżyny, albo któregoby gieniusz zbliżał się do tego cudnego ogromu... Kiedy się po raz pierwszy wstępuje do jego Logiki i Encyklopedyi, doznaje się wzruszenia podobnego, jak na szczycie wielkiej góry. Powietrza braknie, wzrok ćmi się; nie jesteśmy już w krainie ludzkiej; z początku widzimy jedynie stos straszliwych abstrakcyi, pustynię metafizyczną, w której niepodobna, zdaje się, zamieszkać żywej duszy; poprzez Byt i Niebyt, poprzez stawanie się, Szranki i Istotę przesuwamy się z piersią ściśnioną, nie wiedząc, czy kiedykolwiek odnajdziemy grunt stały i spójny. Zwolna wzrok przebija mgły, dostrzegamy punkty świetlne; mgła się rozwiewa; przed oczyma rozwijają się nieskończone perspektywy, za jednym rzutem oka ogarniamy całe lądy, i gotowibyśmy mniemać, żeśmy się dostali na szczyt wiedzy i na punkt widzenia wszechświatowy, gdybyśmy tam w kącie stołu nie zobaczyli tomu Woltera położonego na tomie Condillaca" **).

W tem właśnie spostrzeżeniu znajdujemy pierwszy znamienny rys umysłowości Taine'a. Zachwyca go Hegel. Czem? Oczywiście mistrzowską umiejętnością ogarnięcia całego świata zjawisk z jednego punktu widzenia. Nie podbija go sobie jednak na stałego wyznawcę; Taine trzyma się Woltera i Condillaca, t. j. zdrowego rozsądku, zaostrzonego wielostronnem wykształceniem i powolną, umiejętnie ustopniowaną i porządnie prowadzoną analizą pojęć. Nie darmo jest Francuzem i nie darmo wykształcił się na naukach specyalnych; pociąga go otchłań metafizyczna, lecz fakta sprawdzone analizowane zatrzymują go na jej skraju. Nie może poprzestać na mdłym elektryzmie, który żadnej prawdy ściśle naukowej wytworzyć nie zdoła, ale też nie chce się oddać bezwarunkowo ani bezwzględnemu idealizmowi Hegla, ani teoryi sensualistycznej Condillac'a. Musi szukać łącznika pomiędzy temi krańcami, łącznika nie frazeologicznego, lecz naukowego. Czuje swe braki w wiedzy ścisłej, postara się je dopełnić.

Gdy w r. 1852, uwolniwszy się od służby rządowej, przybył do Paryża i zamieszkał w Quartier-latin, uczył innych, ażeby zarobić na utrzymanie, uczył się sam chodząc na wykłady w Szkole Medycznej, w Sorbonie i Muzeum nauk przyrodniczych, ażeby zaopatrzyć się w większą ilość faktów naukowych. Wtedy to niewątpliwie zaznajomił się z pozytywizmem Comte'a i odczytał dzieła Spinozy. Comte odpowiadał jego żądzy systematyzowania faktów, ale odtrącił od siebie zupełnem odrzuceniem i potępieniem metafizyki; Spinoza, tak samo jak Hegel, wywarł nań urok jednolitością swoich poglądów, lecz nie mógł go zjednać sobie apodyktycznością swych twierdzeń. I u tych zatem filozofów nie znalazł jeszcze rozwiązania swych wątpliwości. Żył z kilkoma młodzieńcami, którzy lubili czytać, a przepędziwszy dzień w bibliotekach lub w klinikach, wieczorem zabawiali się dysputami. „Jeden z nich — opowiada Taine — znał wyższą matematykę i języki wschodnie (był to Franciszek Woepke) i pracował nad historyą matematyki. Drugi, botanik, pisał fizyologię storczyków. Trzeci, medyk, studyował dziedziczność chorób. Inny (Emil Planat, znany pod nazwiskiem Marcelin'a), utrzymywał, że historyą obyczajów z ostatnich trzech stuleci znajduje się w bibliotece rycin. Ci oddawali się prawu, inni — chemii. Znaliśmy kilku uczonych i paru artystów, traktowaliśmy ich jak wyższych, ponieważ oni traktowali nas jako równych. Rozmowy były bardzo żywe i szczere. Często dyskutowano piśmiennie, by lepiej przeprowadzić rozumowanie i uniknąć dwuznaczników. Śmiano się głośno z doktryn śmiesznych, a kiedy napotykano dowód fałszywy, to chociażby był urzędowym, zwalczano go odparciami i drwinami, jako głupca i wroga"***).

Wśród takiego żywego grona przebył lat trzy i w ciągu tego czasu, mając lat 25, otrzymał stopień doktora literatury, napisawszy dwie tezy: jedną łacińską "De personis Platonicis"****), drugą francuską: "Essai sur les fables de La Fontaine" (w późniejszych wydaniach ma tytuł: „La Fontaine et ses fables"). W tej drugiej mieszczą się już w zarysie wszystkie późniejsze poglądy krytyczne Taine'a.

Analizę swoje bajek „wielkiego dziecka" podjął Taine nie jako krytyk literacki, lecz jako filozof; obchodzą go szczegóły, dba o nie, zestawia je starannie, ale dąży do uogólnień i dla nich głównie, dla ich okazania i sprawdzenia, zajmuje się faktami szczegółowemi. „Chciałem pokazać — mówi on w zakończeniu — całkowite tworzenie się dzieła poetyckiego i na jednym przykładzie zbadać, na czem polega piękno i jak ono powstaje".

Otóż w tym celu stara się autor poznać najprzód rasę, z której poeta pochodzi; rasa ta bowiem wskutek właściwego sobie charakteru ma pewien rodzaj umysłu i pewien sposób pojmowania piękna. "Ten grunt narodowy — powiada — bardzo dobry dla jednych roślin, ale bardzo zły dla innych, nie podatny do bujnego wzrostu ziarna z kraju sąsiedniego, podatnym jest do dostarczenia swoim ziarnom wytwornego soku i doskonałego rozkwitu, kiedy bieg wieków sprowadzi temperaturę, jakiej one potrzebują. Tak-to urodził się La Fontaine we Francyi w wieku XVII, Szekspir w Anglii w dobie Odrodzenia, Goethe w Niemczech za naszych czasów".

A więc, obok rasy i ściśle z nią złączonych fizycznych warunków życia (grunt, klimat, pożywienie) wyróżnia już tutaj autor wpływ chwili dziejowej, w której poeta się zjawia. „Gieniusz, to potęga rozwinięta — powiada — a każda potęga tam tylko w całości rozwinąć się może, gdzie się znajduje w sposób naturalny i u wszystkich, gdzie wychowanie ją żywi, gdzie przykład ją wzmacnia, gdzie charakter podtrzymuje, gdzie publiczność ją wywołuje. To też im jest większą, tem przyczyny jej są większe. Im poeta jest doskonalszy, tem bardziej jest narodowy. Im głębiej wnika w swą sztukę, tem głębiej wniknął w ducha wieku swego i swej rasy... Wskutek tej odpowiedniości między dziełem, krajem i wiekiem wielki artysta staje się człowiekiem publicznym. Wskutek niej-to można go zmierzyć i wyznaczyć mu stanowisko. Wskutek niej to podoba się mniejszej lub większej liczbie ludzi, a dzieło jego żyje w ciągu dłuższego lub krótszego czasu. Należy go tedy uważać za przedstawiciela i skrót ducha, od którego otrzymuje swą godność i swą naturę. Jeżeli duch ten jest modą tylko i panuje kilka lat jedynie, pisarz jest Voiturem. Jeżeli duch ten jest formą literacką i rządzi wiekiem całym, pisarz jest Racine'm. Jeżeli duch ten jest samą istotą rasy i zjawia się w każdym wieku, pisarz jest La Fontaine'm. Stosownie do tego, czy duch jest przemijający, długotrwały i wieczny, dzieło jest przemijającem, długotrwałem, wiecznem; i można dobrze określić ducha poetyckiego, godność jego, tworzenie się i początek mówiąc, iż on jest streszczeniem (un résume). A to dlatego, że sam robi streszczenia i to najlepsze ze wszystkich. W tem poeci są szczęśliwsi od innych wielkich ludzi".

Wypowiadając to ostatnie zdanie, Taine zbliża się do określenia indywidualności twórcy. Bo jakkolwiek usposobienia, uczucia, wrażenia w pewnym narodzie i w pewnym czasie są wspólne różnym jednostkom, każda z nich przecie inaczej wrażenia odczuwa i każda inaczej zdaje z nich sprawę, inaczej je streszcza. Taine wyróżnia przedewszystkiem dwie grupy wielkie śród jednostek: jedna z nich dochodzi do uogólnień i w formie tych uogólnień streszcza tę dziedzinę wrażeń i myśli, jaką sobie obrała; są to uczeni i filozofowie; druga zaś dochodzi wprawdzie także do uogólnień, ale przedstawia je za pośrednictwem szczegółów żywych i barwnych: są to poeci. Poeta bowiem, rozumie się, prawdziwy i wielki poeta, jest zdaniem Taine'a, i filozofem i malarzem. Utwór takiego poety zastępuje nam doświadczenia osobiste, które same tylko mogą wrazić w nasz umysł rys ścisły i odcień dokładny; ale równocześnie daje nam on pogląd ogólny, wykazujący jedność w zdarzeniach, ich znaczenie i podstawę. Za pośrednictwem poety „widzimy giesty, słyszymy akcent, odczuwamy tysiące szczegółów niedostrzegalnych i nikłych, jakichby nie potrafiła oddać żadna biografia, żadna anatomia, żadna stenografia, i dotykamy wielkości nieskończenie małych, będących na dnie każdego wrażenia; atoli za jego też pośrednictwem chwytamy charaktery, pojmujemy sytuacye, zgadujemy własności pierwotne czyli panujące, które stanowią lub przemieniają rasy i wieki, i ogarniamy wielkości nieskończenie wielkie, obejmujące każdy przedmiot". Poeta „jest równocześnie na dwu krańcach: we wrażeniach szczegółowych, od których umysłowość rozpoczyna, i w ideach ogólnych, na których umysłowość kończy, tak dalece, iż posiada całą jej rozciągłość i wszystkie części, i że wskutek pełni i rozmaitości sił swoich, jest on najzdolniejszym do odtworzenia tego świata, wobec którego się znajduje"*****).

Wyjąłem z książki o La Fontainie te tylko poglądy, które są w niej najogólniejsze i które miały się stać potem podwaliną teoryi krytycznej naszego myśliciela. Ale poglądy te wysnute zostały ze szczegółowego a bardzo pięknego rozbioru składowych części utworów wielkiego bajkopisarza, oraz z ciągłego zestawiania tych utworów ze stanem umysłów i obyczajów we Francji wieku XVII-go. Taine z prawdziwie artystycznem zamiłowaniem i talentem umiał odtworzyć wrażenia, jakie wywierają bajki, a zarazem te ogólne okoliczności i względy, do których wrażenia te skupione i ześrodkowane doprowadzić mogą i doprowadzają. Ta artystyczna strona obrobienia jest w książce nader wydatną, a staranność, z jaką autor usiłował żywo i plastycznie oddać wszelkie właściwości talentu La Fontaine'a, porywa pisarza, sprawiając, że z  uwielbienia dla pięknych szczegółów nie widzi w uwielbianym twórcy żadnych braków i niedoskonałości, i dlatego w wywodzie ogólnym tak wielkie, tak niespodziane nadaje stanowisko poecie, jako człowiekowi, co najlepiej potrafi odtworzyć świat, wśród którego żyje. Jest-to drugi rys bardzo ważny w rozwoju umysłowości Taine'a — rys artystyczno-poetyczny, znaglający autora do szukania pełni i dobitności wyrażeń, a wskutek tego poszukiwania popadanie w pewną przesadę artystyczną co do ekspresy uczuć i poglądów.

Te dwa rysy, które dotychczas zaznaczyłem, t. j. dążność do jednolitego na świat poglądu i zmysł artystyczny w uwydatnianiu szczegółów dotykalnych, rysy, jakie spotykamy u 25 letniego młodzieńca, potęgować się tylko będą w następstwie, kiedy coraz większa masa wiadomości faktycznych i coraz subtelniejsza analiza tych wiadomości wypełniać będzie jego umysłowość.

W r. 1854 Akademia francuska ogłosiła konkurs na rozprawę o Liwiuszu. Z prac nadesłanych żadnej wprawdzie nie przyznano nagrody, ale wyróżniono pracę Taine'a, jako najlepszą, zarzucając jej to głównie, że brakło jej poważnego i przejętego uwielbieniem traktowania o gieniuszu znakomitego dziejopisa. Taine przerobił swe dzieło, przesłał je Akademii powtórnie i tym razem dostał nagrodę (1855). Villemain, który był referentem komitetu nagradzającego, nadzwyczajnie wychwalał utwór Taine'a, lubo z duchem jego nie zgadzał się bynajmniej; a w końcu sprawozdania swego powiedział: „Z powodu tego pięknego początku w dziedzinie umiejętności klasycznych, niech nam wolno będzie powinszować autorowi i wyrazić życzenie, żebyśmy przy wszystkich naszych konkursach mieli takich spółubiegających się, a w naszych szkołach — takich nauczycieli," — co było niewątpliwie sarkastyczną aluzyą do losów laureata, wywołującą łagodny uśmiech na usta 40 nieśmiertelnych. Taine obniżał w pracy swej znaczenie historyka rzymskiego, nazywając go przedewszystkiem wielkim krasomówcą; zarówno piękności, jak i wady jego dzieła wywodził z retorycznego przeważnie usposobienia jego ducha. Ogłaszając drukiem ten „Essai sur Tite-Live", poprzedził go przedmową, w której powołując się na Spinozę, zaznaczał z naciskiem, że stosunek człowieka do przyrody nie jestto bynajmniej stosunek państwa w państwie, lecz raczej stosunek części do całości, że wewnętrzna istota człowieka tak samo jak świat zewnętrzny podlega prawom, ze zasada panująca kieruje myślami i porusza maszynę ludzką w sposób nieprzeparty i nieunikniony.

Z powodu ciężkiej choroby gardła, musiał Taine szukać odpoczynku i pomocy w wodach pirenejskich. Podróż ta dostarczyła mu treści do pierwszego jego dzieła podróżniczego: „ Voyage aux eaux de Pyrénées" (1855), należącego do najpopularniejszych stosunkowo prac Taine'a. Gdyby szło o szczegółową charakterystykę usposobienia, nastroju i myśli autora o przeróżnych stronach życia, możnaby z tej podróży, obfitującej w osobiste wywnętrzenia się, wyciągnąć dużo interesującego materyału. Tu zaznaczyć tylko należy, że wówczas Taine przeważnie zajęty był badaniami naukowemi nad przeszłością miejsc, które zwiedza, lubo bynajmniej nie zaniedbuje napawania się pięknemi widokami.

Powróciwszy z Pirenejów, zaczął ogłaszać w „Revue de l'instruction publique" szereg artykułów, którym dał tytuł: „Les philosophes français du XIX siécle." Był to śmiały a pełen werwy i dowcipu napad na panujący wówczas w szkołach francuskich eklektyczny spirytualizm. Wybrał pięciu jego przedstawicieli (Laromiguière, Royer-Collard, Maine de Biran, Wiktor Cousin i Jouffroy), ale głównie uderzył na Cousina, którego ówczesne znaczenie urzędowe nadawało pismom jego wpływ ogromny. Taine odtwarzał tu swobodny ton poufnych pogadanek, jakie prowadził z owymi kilku towarzyszami, z którymi żył w Quartier latin. Spodziewał się, że czytelnik wybaczy mu ten ton i żywośó zarzutów, zważywszy, iż szło tu o filozofię panującą, urzędową, która od ćwierć wieku formowała umysły i formować je miała dalej, która ciążyła nad niemi całą potęgą instytacyi i pod wszelkiemi kształtami i przez wszelkie usta co chwila mąciła lub tłumiła wszelką wynalazczość i wszelki wysiłek. „Ja sam podległem jej — dodaje Taine — i czuję, że nie potrafiłbym mówić o niej inaczej".

Zasadniczą kwestyą, około której skupiała się dyskusya, była kwestya przyczyn ostatecznych. Spirytualiści twierdzili, że przyczyny te istnieją po za światem widzialnym, tworząc świat odrębny, świat duchowy; uważali je za byty metafizyczne. Pozytywiści (ze szkoły Comte'a) utrzymywali, że przyczyny pierwsze leżą po za granicami poznania ludzkiego tak, iż ani ich zaprzeczać, ani też nic o nich twierdzić nie można; wyłączali je zatem z zakresu poszukiwań naukowych.

Taine, przejęty dążnością filozofii niemieckiej ujęcia wszechświata , w jedną formułę, postanowił dowieść przeciwko spirytualistom, iż owe przyczyny nie są odrębnemi bytami, a przeciwko pozytywistom, iż one dadzą się ująć i wyprowadzić na drodze naukowej. Sądził, że dokona tego za pośrednictwem dokładnej analizy pojęcia przyczyny. Przyczyną pewnego faktu jest to własność zasadnicza, z której fakt ten się wyprowadza; mieści się więc ona w samymże przedmiocie czy zjawisku i może być z niego wyprowadzona; przyczyny pierwsze niczem się pod tym względem nie mogą różnić od przyczyn ostatecznych, a więc można je za pomocą abstrakcyi wydobyć z faktów najogólniejszych, do których dochodzi analiza. Zdawało mu się wówczas, że nie jest to zadanie trudne i w najogólniejszym zarysie tak przedstawił swoją metafizykę, opartą na wynikach nauk specyalnych, na ich ostatecznem streszczeniu w kilku wyrazistych formułach: „Przypuśćmy, żeśmy dokonali tej pracy względem całej historyi, psychologii, wszystkich nauk umysłowych, względem zoologii, fizyki, chemii, astronomii. W jednej chwili wszechświat taki, jakim go widzimy, znika. Fakta się streściły, zastąpiły je formuły; świat się uprościł, powstała nauka. Istnieje już tylko pięć czy sześć zdań ogólnych. Zostały określenia człowieka, zwierzęcia, rośliny, ciała chemicznego, praw fizycznych, ciała niebieskiego i — nic więcej nad to. Zwracamy uwagę na te określenia najwyższe, wpatrujemy się w te twórczynie nieśmiertelne, jedynie stałe w nieskończoności czasu, który rozwija i niszczy ich dzieła, jedynie niepodzielne w nieskończoności przestrzeni, która rozrzuca i mnoży ich skutki. Ważymy się na więcej jeszcze; ponieważ jest ich kilka i ponieważ są one faktami, jak i inne, staramy się wykazać w nich i wydobyć z nich fakt pierwotny i jedyny, z którego się one wywodzą i który je rodzi. Odkrywamy jedność wszechświata i rozumiemy, co ją wytwarza. Nie wynika ona z jakiejś rzeczy zewnętrznej, obcej światu, ani z jakiejś rzeczy tajemniczej, ukrytej w świecie. Wynika ona z jakiegoś faktu ogólnego, podobnego do innych, z prawa tworzącego, z którego wyprowadzają się inne, tak jak z prawa ciążenia wypływają wszystkie zjawiska ciężkości, tak jak z prawa falowania wypływają wszystkie zjawiska światła, jak z istnienia typu wypływają wszystkie funkcye zwierzęcia, jak z zasadniczej zdolności narodu wypływają wszystkie strony jego instytucyj i wszystkie zdarzenia jego dziejów. Ostatecznym przedmiotem nauki jest to prawo najwyższe; a ktoby jednym rzutem zdołał się przenieść na jego łono, ujrzałby roztaczający się stamtąd, jak ze źródła, różnemi i rozgałęzionemi kanałami, wieczny potok wydarzeń i niezmierzony ocean rzeczy"******).

Ponad to ogólnikowe stwierdzenie monizmu nigdy się Taine nie posunął; tylko coraz bardziej przekonywał się o trudności dokonania syntezy metafizycznej; o jej możliwości nie zwątpił wprawdzie, ale nie czuł się na siłach, by tę możliwość zamienić na rzeczywistość.

Poprzestawszy tym razem na otrząśnięciu się z więzów filozofii eklektycznej, i przyczyniwszy się swem dziełkiem do jej zdyskredytowania wśród młodzieży myślącej, Taine rzucił się ponownie do prac szczegółowych nad literaturą francuską i angielską. W czasopismach pomieszczał krytyki dzieł nowo wychodzących z zakresu filozofii, historyi, polityki, podróży, powieści i sztuk pięknych, a oceny te zebrał następnie w osobnym tomie: "Essais de critique et d'histoire" (1858 r.). Pisarzami angielskiemi zajmował się już oddawna, lecz teraz powziął myśl nakreślenia pracy, obejmującej ogół dziejów piśmiennictwa angielskiego. Ażeby, stosownie do swej metody, już w „La Fontainie" zarysowanej, módz wywody oprzeć na spostrzeżeniach własnych, odbył w.r. 1861 podróż do Anglii i z wielką pilnością przypatrywał się naturze oraz badał ludzi, ich zwyczaje, myśli, sposób postępowania. Za powrotem zajął się wykończeniem dzieła, które wyszło w 4-ch tomach r. 1863 p. n. "Histoire de la littérature anglaise". Zrobiło ono odrazu ogromne wrażenie w świecie naukowym, a komitet Akademii zalecił je do nagrody 4,000 franków. Na posiedzeniu jednak pełnem, biskup orleański, Dupanloup, zaprotestował przeciw temu projektowi, mówiąc, że książka ta jest niemoralna i niereligijna, gdyż autor zaprzeczył wolności woli, a głosił fatalizm, lekceważył ojców kościoła, a anglikańską książkę do nabożeństwa wyraźnie pochwalił i zalecił. Wiktor Cousin skorzystał z tej sposobności, ażeby okazać swoją zupełną uległość kościołowi, a równocześnie przeciwnika swego filozoficznego ukarać, przychylił się do wniosku Dupanloupa. Większeść poszła za głosem dwu wybitnych mówców; książka nie została nagrodzona; ale tem skwapliwiej ją czytano.

Nie była ona historyą literatury w zwykłem znaczeniu wyrazu; ktoby w niej szukał biografii autorów, dokładnego oznaczenia daty wyjścia książki lub całkowitego jej tytułu, zawiódłby się najzupełniej. Ażeby z niej korzystać, potrzeba już mieć luźne przynajmniej wiadomości o faktycznej stronie literatury angielskiej; bo ona nie jest historyą książek, ani zbiorem życiorysów, ani analizą estetyczną, lecz dziejami myśli, uczuć, pragnień i ideałów narodu angielskiego, o ile się one wyraziły w pierwszorzędnych utworach pisarzy angielskich. Jest-to właściwie filozofia dziejów literatury angielskiej, poparta szczegółami znamiennemi, w sposób zarazem umiejętny, jak i artystycznie ugrupowanemi i oddanemi w słowach pełnych barwy, siły i polotu. Są w niej omyłki, wykazane mianowicie przez późniejszego historyka literatury angielskiej, Filona; lecz chociażby więcej ich jeszcze było, niż ich tenże udowodnił, dzieło nie straciłoby wartości, bo w niem prócz szczegółów, są owe uogólnienia filozoficzne, które rozbudzają myśl, zapładniając ją świeżemi i oryginalnemi poglądami, bo jest w niem ogromna potęga talentu psychologicznego i artystycznego, sama w sobie wartość niepospolitą posiadająca.

W przedmowie wyłożył szczegółowo tę teoryą rasy, otoczenia i chwili dziejowej, którą w szkicu poznaliśmy już przy La Fontainie, a której znaczenie rozbiorę niebawem w związku z uzupełniającemi ją późniejszemi wywodami; to tylko dodam, że Taine konsekwentnie ją przeprowdził od zaczątku dziejów angielskich aż do Byrona włącznie, wykazując, jak pierwotne rasowe skłonności i uzdolnienia Anglosasa przemieniały się koleją wieków, a więc zmian otoczenia i chwili dziejowej, i jak wytwarzały te szeregi pojęć, uczuć, pożądań, które w pisarzach angielskich odtworzone znajdujemy. Literaturę XIX-go wieku obrobił Taine już według innego planu ze względu, iż traktował  o ludziach jeszcze żyjących lub świeżo zmarłych, o których nie można było mieć szczegółów ściśle sprawdzonych i zupełnych. Wybrał sześciu znakomitych pisarzy (Dickens, Thackeray, Macaulay, Carlyle, Mill i Tennyson), w których najwybitniejsze gałęzie literatury: powieść, historya, filozofia i poezya znalazły najwymowniejszych i najgłośniejszych przedstawicieli, i podał świetną ich charakterystykę, doszukując się w każdym cechy umysłu zasadniczej i panującej.

Po napisaniu tych utworów czuł się wyczerpanym. Przez czas jakiś czytanie nawet dziennika stanowiło dla niego trudność nieprzezwyciężoną. Dla wypoczynku zmienił miejsce, udał się w podróż do Włoch, gdzie zabawił od połowy stycznia do maja 1864 roku, podziwiając przyrodę, ale więcej jeszcze przesiadując w muzeach i galeryach, a wieczorem rozczytując się w dziełach traktujących o sztukach pięknych. Owocem tej wycieczki była dwutomowa „ Voyage en Italie", w której złożył i wrażenia swoje i historyę malarstwa we Włoszech. (Przekład polski A. Sygietyńskiego wyszedł w Warsz. 1885).

Za powrotem objął katedrę w Szkole sztuk pięknych i rozpoczął wykłady, które prowadził aż do zgonu. Nie był on mówcą we własciwem słowa znaczeniu, lecz jasnością, niezłomną logiką, siłą i obrazowością wyrażenia zyskiwał słuchaczów, a uprzejmością, gotowością do objaśnień i wskazówek jednał sobie ich szacunek i miłość. Wykładów tych nie ogłosił w całej rozciągłości; podawał z nich tylko to,  co w nich było najogólniejszego, wierny swemu usposobieniu przekonaniu, że są to rzeczy najważniejsze. Po kolei więc wychodziły: "Philosophie de l'art," "De l'idéal dans l'art", „Philosophie de l'art  en Italie", "Philosophie de l'art dans les Pays-Bas"", „Philosophie de  I'art en Grece". Mieszczą się tu wszystkie estetyczne poglądy Taine'a.

Równocześnie ogłosił jeszcze nowy zbiór swoich ocen z literatury francuskiej p. n. "Nouveaux essais de critique et d'histoire" (1865), a przy powtórzonem wydaniu seryi pierwszej (1866) streścił w przedmowie swoją metodę badań krytycznych.

Przysposobiwszy sobie, przez tyloletnią pracę nad różnemi stronami umysłu ludzkiego, obfity materyał do uogólnień, postanowił je wyłożyć systematycznie i dokonał tego przez wydanie w r. 1871 dwutomowego dzieła „De l'Intelligence". Ze wszystkich utworów francuskich, traktujących ten przedmiot, jestto  niewątpliwie najdokładniejszy i najściślejszy. Dawniejszą umiejętność analizy na wzór Condillaca pogłębił tu Taine gruntownem zapoznaniem się z zasadami indukcyi, rozwiniętemi przez Milla, a korzystając z badań fizyologów i psychologów francuskich, angielskich i niemieckich, wyłożył w sposób jasny, a częstokroć obrazowy i zajmujący pierwiastki naszego poznania; doprowadziwszy je do formy najprostszej, kiedy z jednej strony przedstawiają się jako ruchy cząsteczkowe materyi nerwowej, a z drugiej jako najelementarniejsze wrażenia, usiłował następnie objaśnić „mechanizm poznania". Wyszedłszy z określenia, że wrażenie jest halucynacyą prawdziwą, t.j. odpowiadającą rzeczywistości, określenia, które podał był już dawniej, kiedy pisał o filozofach klasycznych we Francyi, utorował sobie drogę do uzasadnienia poglądu, iż pojęcie przyczyny nie jest dowolnością, ani hipotezą, ale koniecznością i że jak w wypadkach, w których przyczynę znamy, tak i w wypadkach, kiedy jej nie znamy, musimy uznać jej istnienie. Stąd wysnuwa możność dojścia przyczyn bytu wogóle, a więc i możność metafizyki. „Matematycy — powiada — przyjmują dziś, że ilość rzeczywista jest tylko szczególnym przypadkiem ilości urojonej, przypadkiem pojedyńczym, w którym składniki ilości urojonej przedstawiają pewne warunki, jakich brak w innych wypadkach. Czyżby więc nie można przyjąć podobnie, że istnienie rzeczywiste jest tylko przypadkiem istnienia możliwego, przypadkiem szczególnym, pojedyńczym, w którym składniki istnienia możliwego przedstawiają pewne warunki, których brak w innych przypadkach? Przypuściwszy to, czyż nie moglibyśmy się zająć wyszukaniem tych składników i tych warunków?" Sam jednak podjąć tego zadania nie chciał "wskutek poczucia swojej słabości"; ale twierdził, że dokonać go można, mówiąc: "widzę granice własnego umysłu, — ale granic umysłu ludzkiego nie widzę".

Po dokonaniu tej pracy odbył powtórną wycieczkę do Anglii a jej wynikiem były pięknie skreślone "Notes sur l'Angleterre" (1872), następnie zaś, może z początku dla dopełnienia swego dzieła o urny, słowości — rozbiorem uczuć i woli, chcąc się przyjrzeć ludziom działającym na polu walk społeczno-politycznych, zaczął się rozpatrywać nie już w tworach myśli i fantazyi człowieka, ale w tworach jego namiętności. Bolesna przegrana Francyi w walce z Niemcami, następnie straszna wojna domowa nasunęły mu myśl zbadania przyczyn, które się na te doniosłe fakta złożyły, a ta go powiodła do rozważania „Początków Francyi spółczesnej" („Les origines de la France contemporaine"). Zrazu sądził, że praca ta da się zawrzeć w paru tomach, ale w miarę posuwania się w niej, rosła ona ogromnie. Pierwszy tom pod oddzielnym tytułem „L'ancien régime" wyszedł w r. 1876; w trzy lata potem pojawił się tom drugi " La Révolution", potem dalsze dwa lata potem pojawił się tom drugi „La Révolution"), potem dalsze dwa tomy tenże przedmiot rozwijające, a w r. 1891 "Le régime moderne", gdzie odmalował działalność Napoleona. Emil Faguet (w "Revue Bleue", 1893, N. 10), zapewnia, że praca ta została doprowadzoną do końca, i że, o ile mu się zdaje, rozpoczął był Taine nową o Sainte-Beuvie, zamierzając wrócić do filozofii, prawdopodobnie, by napisać rzecz o woli. Śmierć przerwała te zamierzone roboty. Pozostawił atoli Taine dosyć dla swej nieśmiertelności.

*) "Histoire de la littérature anglaise", V, 465.

**) "Les philosophes classiques du XIX siècle", str. 132-3.

***) Tamże, Przedmowa, str. III.

****) Przerobiona po francusku weszła w skład „Essais de critique et d'histoire": „Les jeunes gens do Platon", etr. 155—197.

*****) La Fontaine et ses fables, str. 343—346, conclusion.

******)   Les philosophes classiques, str. 368 - 9.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej