Stanisław Dobrzycki

HISTORJA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

HISTORJA LITERATURY POLSKIEJ

Dobrzycki Stanisław

ROZDZIAŁ I

EPOKA PRZEDCHRZEŚCIJAŃSKA: LITERATURA TRADYCJONALNA. — OKRESY LITERATURY POLSKIEJ.

LITERATURA WIEKÓW ŚREDNICH.

Jako jednostka państwowa i etniczna Polska pojawia się na widowni dziejowej w drugiej połowie dziesiątego wieku. Z pomroku bytu na poły przedhistorycznego, pogańskiego, wychyla się na światło historyczne przez przyjęcie chrześcijaństwa. Staje się przez to członkiem rodziny narodów europejskich, uczestniczką chrześcijańskiej, rzymskiej, południowo-zachodniej kultury. Wtedy też nastają dla niej i w niej warunki powstania i rozwoju literatury, jako wyrazicielki i propagatorki owej kultury chrześcijańskiej, literatury tego typu, jaki się już zaczął rozwijać w Europie południowej i zachodniej,

Z chrześcijaństwem przychodzi do Polski książka.

Jednakże życie duchowe polskie nie zaczęło się. dopiero teraz. Przed kulturą chrześcijańską istniała pewna kultura okresu pogańskiego.

Już od kilku przynajmniej wieków naród polski siedział na rozległych równinach w dorzeczu Wisły i Odry, między Karpatami a Bałtykiem. , Nie był to" oczywiście „naród" w pełnem, późniejszem znaczeniu tego wyrazu; nie miał jeszcze swego nazwiska; nie był ujęty w jakąś silniejszą organizację państwową. Mieszkały na tych ziemiach plemiona, szczepy, z których z czasem miał się wytworzyć jeden naród: Pomorzanie nad Bałtykiem, Polanie nad Wartą i Gopłem, na wschód od nich Kujawianie, Mazowszanie nad średnią Wisłą, Ślęzanie nad górną Odrą, Wiślanie nad górną Wisłą aż pod Bug. Przyrodzone właściwości obszarów, na których się rozpościerały siedziby tych szczepów, wykazywały pewne różnice; różnem było równinne i lesiste Mazowsze od pagórkowatego kraju Wiślan, innym obszar górnej Odry aniżeli jeziorne Pomorze. Powstawały stąd pewne różnice między samemi temi szczepami, w zajęciach, w sposobie życia; były też niewątpliwie pewne odmiany, dialektyczne w języku. Ale nie były to różnice głębokie. Mówiły te plemiona jednym językiem, polskim, w całości swojej odmiennym od języka pobratymczych sąsiadów, Rusi na wschodzie, Czechów na południowym zachodzie. Nie wytworzyły jeszcze jednej wspólnej organizacji państwowej — ta przyszła dopiero z chrześcijaństwem, ale miały identyczną organizację rodową i plemienną. Pewne różnice w sposobie życia, w zależności od warunków geograficznych, nie wykluczały tożsamości zajęć — wszystkie te szczepy żyły z rolnictwa, bartnictwa, rybołówstwa. Wytwarzała się tym sposobem jednakowa i wspólna kultura materjalna, a na jej podstawie i na podstawie wspólności pochodzenia także i kultura duchowa: te same zwyczaje i obrzędy, te same pojęcia, ta sama religja, słowem: ten sam świat duszy, ten sam zakres duchowego życia.

Otóż wyrazem tej wspólnej kultury materjalnej i duchowej pogańskich plemion polskich jest między innemi także pierwotna, tradycjonalna literatura.

Nie posiadamy dzisiaj jej pomników, utrwalonych pismem. Pismo (łacińskie) przyszło do Polski z chrześcijaństwem ; dawniejsze mniemania o istnieniu w Polsce pogańskiej pisma runicznego okazały się .bezzasadnemi. Wobec tego oczywiście ten rozdział historji literatury polskiej, który traktuje jej epokę przedpiśmienną, obejmuje materjał szczupły: nie dzieła artystyczne, choćby tylko w stanie fragmentów, ale pewną liczbę świadectw historycznych, pozaliterackich, częścią współczesnych, częścią — ponieważ ta literatura tradycjonalna nie zaginęła w tej chwili z przyjściem chrześcijaństwa — także i późniejszych. Kombinując jednakże dane, których nam owe świadectwa dostarczają, z tem co nam etnologja mówi o życiu duchowem ludów pierwotnych, i posługując się analogją innych ludów współczesnych, a zwłaszcza Słowian, możemy sobie o niej wyrobić niejakie pojęcie.

Byli owi pogańscy Polacy wieku ósmego i dziewiątego społeczeństwem jeszcze pierwotnem: nie możnaby ich porównywać na . przykład z Grekami epoki Homerowskiej, Ale mieli za sobą już dłuższy okres kultury plemienia indoeuropejskiego i epoki wspólnoty słowiańskiej- Byli społeczeństwem zdawna na roli osiadłem, a więc w warunkach dla rozwoju kultury pomyślnych. Dość daleko posuniętą była i rozwiniętą ich organizacja rodowo-plemienna. Archeologja poświadcza, że w ich życiu domowem, w narzędziach, w sprzętach, przejawiał się już pewien zmysł artystyczny, pewne poczucie piękna. Mieli wyrobione pewne pojęcia religijne, choć system mitologji nie był tak wykształcony, jak u sąsiadujących z nimi Germanów, tem mniej Greków. Wszystko to razem jest już dowodem wyższego stopnia rozwoju duchowego i duchowych aspiracyj, wychodzących poza zakres życia czysto wegetacyjnego. Otóż na tym stopniu duchowego rozwoju to społeczeństwo musiało już wyrazić swój pogląd na świat za pomocą twórczości słowa.

O jej formie nie możemy nic absolutnie pewnego powiedzieć, natomiast można stawiać przypuszczenia bardzo prawdopodobne o jej treści. Opowiadali sobie ci pogańscy Polacy klechdy i baśnie, w których wyrażał się naiwny pogląd na świat społeczeństwa pierwotnego, w których rozwiązywali po swojemu zagadkę otaczającej ich przyrody. . Odbijały się w nich wydarzenia z życia, one stanowiły substrat, który pierwotna a rozbudzona wyobraźnia przemieniała, uzupełniała, wyolbrzymiała. Walki z potężnemi a groźnemi zwierzętami jaskiniowemi przybierały w tych opowieściach formę zapasów z potwornemi smokami, walk, w których człowiek, fizycznie słabszy, musiał przyzywać na pomoc rozum i przebiegłość; stąd między innemi wywodzi swój początek baśń o smoku w pieczarze Wawelskiej, niepokojącym cały kraj, zgładzonym w końcu przez przemyślnego księcia na Krakowie, Krakusa, baśń, która widocznie miała długotrwały żywot i doczekała się później zapisania przez kronikarza, choć naturalnie już w literackiem średniowiecznem opracowaniu. Na tle wrażeń przyrody — głębokich, pełnych tajemniczości ostępów leśnych, rzek, jezior — i w połączeniu z wyobrażeniami mitologicznemi powstawały opowiadania o fantastycznych istotach, zaludniających lasy, pieczary, jeziora, biorących udział — zły lub dobry — w życiu i w czynach ludzkich. .

Obok opowieści musiała bujnie kwitnąć i pieśń, ten najpierwotniejszy, najbardziej rozpowszechniony i najnaturalniejszy wyraz uczucia. Gdyby nawet nie było o niej świadectw nieco późniejszych, to przykład wszystkich ludów na świecie nakazałby nam przyjąć jej istnienie i wziętość także i w owej pogańskiej epoce Polski. Możemy nawet z wielkiem prawdopodobieństwem określić gatunek tej dawnej poezji śpiewanej. Miała ona niewątpliwie charakter przeważnie liryczny. Istnieniu więcej rozwiniętej epiki przeczy brak , świadectw; przeczy także  brak warunków, potrzebnych dla jej powstania i rozwoju. Ani bowiem mitologja nie była tak wykształconą, by bogactwem postaci i wydarzeń zachęcać do epiki i dostarczać jej tematów (tem mniej oczywiście dla dramatu), ani też bieg wydarzeń historycznych i warunki życia ówczesnych plemion polskich nie stwarzały gruntu, na którymby epika mogła się krzewić. Epoka spokoju, epoka historycznej ciszy, nigdy nie sprzyjała epopei. A takiemi były dla Polski przedchrześcijańskiej ostatnie wieki jej pogańskiego bytu. Wielka nawałnica dziejowa, wędrówka ludów, już się przetoczyła na zachód i na południe, gdzie teraz następuje tworzenie się i- konsolidowanie państw i społeczeństw średniowiecznych. Nad Wisłą i Odrą panuje jeszcze cisza i spokój, nieprzerywane wielkiemi najazdami nieprzyjacielskiemi ani wewnętrznemi przewrotami. Życie rolniczych — a więc z natury swego zajęcia pokojowo usposobionych. — plemion polskich nie doznawało w tym czasie wstrząśnień, które wywołują stan duchowy, przyjazny powstaniu epiki. Nie było warunków, które istniały przy narodzinach rapsodów homeryckich albo fińskiej kalewali lub rosyjskich bylin.

Rozwijała się natomiast bujnie poezja liryczna, pieśń. Musiały istnieć pieśni religijno-obrzędowe. Jakkolwiek mitologja nie była bardzo wykształcona a pojęcia religijne bardzo zróżniczkowane, niemniej jednak istniały pewne formy kultu, obrzędy, łączące się zresztą ściśle ze zwyczajami dorocznemi: ofiary składane bóstwom, doroczne święta wiosenne i jesienne, dawały sposobność do wyrażania uczuć w śpiewie. Taką sposobność dawały też pewne kategorje prac i zajęć, zwłaszcza te, w których brała udział większa liczba ludzi: niektóre prace rolnicze, prządki itp. Rozbrzmiewały wreszcie te pieśni przy takich obrzędach, do których powodem były wydarzenia z życia człowieka w ogóle: narodziny, postrzyżyny, małżeństwo i wesele, śmierć i pogrzeb. Widzimy . tedy, jak ta pieśń towarzyszyła życiu ówczesnego Polaka od kolebki do grobu, jak oplatała ważniejsze tego życia chwile, jak dawała wyraz jego życiu duchowemu, prostemu jeszcze i myślowo nieskomplikowanemu, nie pozbawionemu jednak wyższych już — choćby tylko uczuciowo — aspiracyj i polotów. Szczegółów, oczywiście znać już nie możemy. Nie wiemy jaką była jej zewnętrzna forma —wiemy tylko jaką nie była: nie była taką jak forma późniejszej poezji ludowej, bo ta pod tym względem z biegiem czasu przystosowała się do poezji „literackiej". O charakterze zaś i nastroju możemy głosić spostrzeżenia ogólne, z natury rzeczy wypływające: więc że przy obrzędzie zaślubin rozbrzmiewały pieśni weselne i miłosne, w pochodzie pogrzebowym rozlegały się żałosne zawodzenia itp. Zatem o literackiej w pełnem znaczeniu tego słowa charakterystyce tych pieśni i w Ogóle całej tej „literatury" tradycjonalnej nie może być mowy. Niemniej należało o niej na początku historji literatury polskiej wspomnieć, jest bowiem pierwszym a naturalnym wyrazem budzącego się ducha, jest pierwszym objawem twórczości, której materjałem jest słowo polskie.

Jakież jednakże były jej dalsze losy? W Grecji starożytnej z analogicznych początków rozwinęła się drogą naturalnej ewolucji wspaniała literatura artystyczna, będąca dalszym ciągiem pierwotnej tradycjonalnej. Ale w Europie średniowiecznej, a zwłaszcza u ludów siedzących na półnóc od Alp,' dzieje literatury poszły inną drogą. Wszędzie bowiem pojawił się nowy czynnik duchowy: chrześcijaństwo, które — może zwolna, ale stale — przeniknęło wszystkie dziedziny życia materjalnego i duchowego i przekształciło narody i społeczeństwa europejskie do głębi. Wobec tego nowego czynnika dawna kultura pogańska — w Polsce jak w całej Europie — nie miała na tyle sił, by się utrzymać, by powieść społeczeństwo dalej na swojej drodze rozwoju. Zapanował wszędzie nowy porządek rzeczy, a z nim i nowa literatura w miejsce dawnej, schodzącej z pola. Nie odrazu jednak z przyjęciem chrześcijaństwa ginęły owe stare pieśni i opowieści. Nowy porządek rzeczy nie owłada w jednej chwili całym narodem: zwolna tylko rozszerza się i pogłębia. Pieśń, która jest reprezentantką dawniejszego na świat poglądu, pieśń ze znamionami bytu pogańskiego, uchodzi od centrów nowej kultury w dalekie puszcze i ustronia, omija stolice książęce i biskupie, kościoły i klasztory, a chroni się w nizkie chaty ludu, długi czas dawny obyczaj przechowującego, i tam przez długi czas jeszcze istnienie swoje przeciąga. Jeszcze w piętnastym wieku statuty biskupie mówią o takich pieśniach pogańskich; wtedy też słyszał jeszcze ich resztki historyk, któremu wiadomość o nich zawdzięczamy, Niemniej jednak, pomimo tej trwałości, owa pierwotna poezja, jak każda poezja tradycjonalna, szerząca się drogą ustną, musiała podlegać zmianom. Przekształcała się jej forma, modyfikowała treść. Odpadały zwolna cechy ściśle pogańskie; w wieku piętnastym były to już niewątpliwie tylko rudymenta. Możnaby rzecz określić w ten sposób, że ta pierwotna, pogańska jeszcze poezja, zwolna wsiąkała w łożysko poezji ludowej w ogóle. Twórczość ludowa, twórczość „masy" w przeciwieństwie do indywidualnej twórczości artystycznej, trwała przecież po przyjęciu chrześcijaństwa tak samo jak przedtem; tak samo istniała tendencja do wyrażania uczuć w śpiewie, w pieśni; ten sam był zasadniczo charakter i usposobienie ludu. Otóż ta twórczość ludowa, zgodnie z prawami, rządzącemi jej rozwojem, wciągała w swój zakres także i elementy dawniejsze, także i owe pogańskie opowieści i pieśni. Błędnem jednakże jest mniemanie — dawniej bardzo rozpowszechnione — jakoby w dzisiejszej poezji ludowej przechowały się owe prastare pieśni z czasów przedchrześcijańskich. Zapewne że jeden lub drugi jakiś motyw mógł się dochować (choć z absolutną pewnością trudno tu wyrokować), jeden lub drugi refren — tak jak przechowały się w muzyce ludowej resztki dawnych melodyj, zbudowanych na gamie pięciostopniowej. O tem jednak, abyśmy z dzisiaj znanej poezji ludowej mogli niejako rekonstruować poezję przedchrześcijańską, nie może być mowy. Poezja ludowa nie jest czemś wiecznie niezmiennem, skamieniałem; chociaż jej ewolucja jest na ogół powolniejszą od ewolucji literatury warstw wykształconych, niemniej jednak tej ewolucji podlega ona stale, przekształca się, wciąga nowe pierwiastki, eliminuje dawniejsze, przystosowuje się do nowych warunków i nowych form bytu.

W tych przemianach musiały dawne, przedchrześcijańskie jeszcze, pieśni ulec zatracie, a w najlepszym razie takim przekształceniom, że ich odrębność — ideowa i formalna -— zupełnie się zatarła.

Przyjąwszy chrześcijaństwo rzymskie, Polska, jak już wiemy, przyjmuje tem samem i chrześcijańską kulturę, wspólną Europie południowej i zachodniej.. Czyli: jej życie duchowe wchodzi teraz na tę samą drogę, pójdzie po tej samej linji, co życie duchowe ludów romańskich i germańskich. Odtąd podlegać ono będzie tym samym ogólnym prawom; z tych samych pierwiastków będzie się rozwijać; przechodzić będzie te same ewolucje i wstrząśnienia, te same zmiany i okresy. Objawi się to ze szczególniejszą wyrazistością w literaturze polskiej. Najpierw w ten sposób, że te same zagadnienia ogólno-ludzkie, religijne, moralne, społeczne, artystyczne, które stanowią przedmiot rozważań i rozmyślań literatur południowoi zachodnio-europejskich, te same będą takim przedmiotem i dla autorów polskich. Następnie zaś: to co nazywamy okresami w dziejach literatury, to jest poszczególne fazy w jej rozwoju, nietylko myślowym (w zakresie treści, pojęć, tendencyj) ale i artystycznym (pod względem „formy" w najobszerniejszem rozumieniu tego wyrazu), ich następstwo chronologiczne i genetyczny stosunek, to również przedstawia w literaturze polskiej obraz identyczny z innemi. I to zarówno w linjach najogólniejszych: literatura średniowieczna, klasyczna i romantyczna (albo ogólniej:, nowożytna), jak i w szczegółach. Druga połowa wieków średnich wykazuje pewne różnice wobec pierwszej, w klasycyzmie po renesansie przychodzi barok, po nim pseudoklasycyzm; przeciw romantyzmowi podnosi się reakcja pozytywizmu, którą znowu pod koniec XIX wieku zwalcza neoromantyzm. Wobec zasadniczej tożsamości kierunków duchowych w ogóle i tożsamości pojęć estetycznych rzeczą jest naturalną, że linja rozwoju literatury polskiej daje zasadniczo taki sam rysunek, jak w literaturach romańskich i germańskich, że okresy historyczne będą te same.

Słowem: literatura „polska" należy do typu literatury „europejskiej". Ale ten typ przedstawia znowu różne odmiany. Rozpatrując się w nowożytnych literaturach europejskich . i zestawiając je z sobą, konstatujemy fakt oczywisty, że przy wszystkich wspólnościach każda z nich ma jednak wybitne swoje własne, odrębne cechy. Ogólny bowiem i syntetyczny . obraz literatury składa się z mnóstwa rysów szczegółowych, z których jedne są rezultatem działania owych czynników powszechnych, ogólno-europejskich, drugie wynikiem czynników specjalnych, narodowych. Wśród tych ostatnich naczelne miejsce zajmuje usposobienie narodu, jego temperament, sposób duchowego ujmowanie świata i reagowania na zjawiska, słowem: psychika narodowa, U każdego narodu inna, ona przedewszystkiem nadaje literaturze odrębność i indywidualność, nadaje jej to, co nazywamy cechą narodową (ewentualnie rasową) piśmiennictwa. Obok tego czynnika zaś ważną także rolę w modyfikowaniu ogólnego rozwoju literatury spełniają warunki bytu, w jakich dany naród w różnych epokach swej historji się znajduje. Stosunki religijne, polityczne, ekonomiczne i socjalne, oświatowe, towarzyskie i t. d., wszystkie zresztą ze sobą ściśle związane i rozwijające się na tle warunków geograficznych: cały ten splot czynników w różnych społeczeństwach i w różnych epokach różny, wpływa oczywiście także bardzo silnie na kierunki literatury, na jej rozwój ilościowy, na jej tendencje i treść, powodując tym sposobem różnice jednej literatury od drugiej.

Zatem i polska literatura przedstawiać będzie kombinację pierwiastków ogólno-europejskich ze specyficznie polskiemi, a zobrazowanie jej dziejów ma za zadanie pokazać, w jaki sposób ta kombinacja się dokonywała i jakie były jej wyniki.

Takie zobrazowanie wymaga ugrupowania materjału według okresów, przez jakie literatura przechodziła. Widzieliśmy powyżej, że w dziejach literatury polskiej uwydatniają się zasadniczo te same trzy główne okresy, co w literaturach romańskich i germańskich. Tożsamość zasadniczego typu literackiego wywołała oczywiście analogję rozwoju i przemian, układających się w grupy, które nazywamy okresami. Zasada tego podziału jest wszędzie ta sama: panujące w danych epokach pojęcie sztuki i zastosowany do tego „styl" t. j. najogólniej forma, w jakiej się to pojęcie sztuki wyraża. Skonstatowaliśmy jednak także i różnice między literaturami tego samego typu, wynikające z odmienności warunków bytu każdego narodu. Otóż stąd wynikną także i różnice w okresach, przedewszystkiem chronologiczne. W literaturach, których rozwój zaczął się znacznie wcześniej, pewne zmiany prądów artystycznych będą się zjawiać wcześniej, aniżeli w tych, których początek jest późniejszy. Im więcej się zbliżamy ku czasom nowszym, tem mniejsze są te różnice chronologiczne — za to zjawiska same stają się więcej złożonemi i skomplikowanemi

Ostatecznie tedy odróżnimy w dziejach piśmiennictwa polskiego następujące okresy:

1. Okres średniowieczny; zaczyna się z wiekiem XII, w którym notujemy pierwsze dzieła literackie w prawdziwem już tego słowa znaczeniu, powstałe na ziemi polskiej i z polskich warunków wyrosłe, a trwa prawie do połowy wieku XVI (w stuleciu tem, jak zobaczymy później, idąc zresztą równolegle z nowemi już prądami); największy jego rozkwit, punkt wierzchołkowy, w którym charakterystyczne znamiona najliczniej się skupiają, przypada na wiek XV.

Po średniowieczu następuje długi, przeszło trzy wieki trwający okres klasycyzmu. We Włoszech już w wieku XV w całej pełni rozwinięty, w innych literaturach europejskich zjawia się nieco później. W Polsce pierwsze sporadyczne objawy humanizmu występują w wieku XV; na większą skalę jednak i jako zjawisko ciągłe jest klasycyzm wytworem stulecia następnego — zaczem początki okresu klasycznego w Polsce kładziemy na początek wieku XVI. W całości swojej klasycyzm podlegał jednak dość daleko idącym przemianom, stąd powstaje znowu potrzeba szczegółowszego rozgraniczenia jego epok. Mamy zatem:

2, Okres renesansu (właściwego), od początków w. XVI gdzieś do drugiego lub trzeciego dziesiątka XVII wieku (przejścia do następnego okresu odbywają się zwolna i nieznacznie już wcześniej), najwyższy rozkwit przypada na drugą połowę XVI wieku.

3, Okres baroku, od renesansu mniej więcej do połowy wieku XVIII (w literaturach romańskich barok jest rozwinięty już w XVI wieku); punkt wierzchołkowy w drugiej połowie wieku XVII.

4. Okres klasycyzmu wtórnego (albo reakcji przeciw barokowi na tej samej jednak podstawie filozoficzno-artystycznej); nazywany także pseudoklasycyzmem, obejmuje drugą połowę XVIII i pierwsze dwa dziesiątki XIX wieku (w literaturze francuskiej wiek XVII i XVIII).

5. Następujący po klasycyzmie romantyzm wysuwa swoje forpoczty jeszcze w okresie klasycznym, pod koniec XVIII wieku; w całej pełni zaś, jako kierunek artystyczny nowy i świadomy swej różnicy od kierunków dawniejszych, zjawia się w Polsce z początkiem trzeciego dziesiątka XIX wieku (pierwszy tom poezyj Mickiewicza w r. 1822). Największy rozkwit, ilościowy i jakościowy, przypada na czwarty i piąty dziesiątek stulecia. Data końcowa trudna do określenia, jak w ogóle w czasach nam bliższych, w których krzyżowanie się i mieszanie prądów, kierunków, poglądów, jest daleko większe niż dawniej; na ogół można przyjąć trwanie romantyzmu w Polsce mniej więcej do początków ósmego dziesiątka lat XIX wieku.

6. Reakcją przeciwko romantyzmowi był pozytywizm, który uwydatnił się także i w zakresie pojęć literacko-artystycznych; panował on w literaturze polskiej na nieco większą skalę dwa do trzech dziesiątków lat.

7., Około r. 1890 zaczynają występować w większej ilości i z większą siłą objawy zwrotu w poglądach literackich; wytwarza się najnowszy kierunek literatury, antyteza, do pozytywizmu i powrót do haseł romantycznych, ale ze znacz-nemi nieraz modyfikacjami — stąd okres ten charakteryzujemy jako neoromantyzm. Ściślejsze odgraniczenia chronologiczne w epokach ostatnich są niepodobne, tak z powodu braku historycznego oddalenia, jak i z powodu mieszania się i krzyżowania kierunków i indywidualności, nieznanego w tym stopniu w epokach dawnych; zjawisko zresztą powszechne we wszystkich literaturach europejskich.

Zobaczmyż teraz, jak w ramach tych okresów przedstawiać się będzie dziejowy żywot piśmiennictwa polskiego.

Przewrót duchowy, jaki się dokonał w Polsce przez przyjęcie chrześcijaństwa, nie mógł być odrazu tak głęboki i tak wszechstronny, by objąć w jednej chwili cały naród i objawić się doraźnie także  i nową literaturą, z nowego podłoża duchowego wyrosłą. Dokonywał się on — jak w całej Europie — powoli. Z tych ognisk nowej wiary i nowej kultury, jakiemi były nieliczne z początku kościoły i katedry biskupie, klasztory i dwór królewski, stopniowo tylko rozszerzał się i ogarniał coraz większą liczbę jednostek, stopniowo tylko przenikał do coraz dalszych warstw społeczeństwa. Nie odbywało się to zresztą bez wstrząśnień. W roku 966 przyjmuje chrzest książę Polan, Mieszko I, a jeszcze w kilkadziesiąt lat później, po śmierci jego wnuka, króla Mieszka II (1034), wybucha potężna reakcja pogańska, która wstrząsnęła podwalinami nowego państwa polskiego i nowej w niem wiary. Nierychło więc mogło nastąpić duchowe przetworzenie się społeczeństwa, na którem to tle dopiero mogła powstać literatura. Nie sprzyjał też narodzinom piśmiennictwa w tej pierwszej epoce nowego życia Polski ogrom pracy bezpośredniej a koniecznej, która społeczeństwu polskiemu przypadła w udziale: pracy nad organizacją państwa, nad jego obroną wobec nieprzyjaciół zewnętrznych, nad wewnętrzną konsolidacją, nad przetworzeniem struktury społeczeństwa na nowy ład i przyobleczeniem nowych form. Nad wyraz ciężkiem było zadanie pierwszych budowniczych państwa i narodu polskiego, książąt i królów z dynastji Piastów, mądrego i przemyślnego Mieszka I, genjalnego Bolesława Wielkiego, dzielnego Bolesława Śmiałego i Krzywoustego i innych. Luźnie dotąd chodzące plemiona polskie musieli stapiać w jeden naród, walczyć o istnienie młodego państwa z Niemcami, z Czechami, z Rusią, odpierać łupieskie najazdy wschodnich i północnych plemion pogańskich, a równocześnie szerzyć w kraju kulturę i oświatę — w jednym czasie musieli państwo i naród tworzyć, bronić i wychowywać. Z niezmiernie trudnego zadania, wywiązali się znakomicie; ich i ich dzielnych pomocników trud i praca podłożyły podwaliny pod przyszłą wielkość państwa i narodu polskiego. Ale też praca ta była tak rozległą, że przez dłuższy czas musiała absorbować wszystkie siły społeczeństwa i nie dozwalała ich kierować ku innym pracom, literackim.

Skutkiem tych wszystkich okoliczności stało się, że literatura będąca odbiciem i wyrazem nowego porządku rzeczy i nowej kultury powstanie do życia później: dopiero gdy owa praca organizacyjna, polityczna i społeczna, będzie, częściowo przynajmniej, dokonaną (wiek X i XI), zjawi się literatura z początkiem wieku dwunastego. Wyprzedzi ją zaś i przez pewien czas będzie szła niezależnie od niej poezja ludowa.

Wspomnieliśmy o niej poprzednio, mówiąc o poezji tradycjonalnej okresu pogańskiego. Teraźniejsza poezja ludowa jest w części kontynuacją tamtej, ale powstaje też i nowa, odpowiadająca już więcej nowym warunkom. Dla wieków średnich w Polsce chrześcijańskiej mamy znowu pewną liczbę świadectw historycznych, potwierdzających istnienie nieźle stosunkowo rozwiniętej poezji ludowej, dających czasem wskazówki co do treści pieśni, ich genezy, ich chronologji. Wyrazu „poezja ludowa" nie należy jednak brać w dzisiejszem znaczeniu literacko-etnograficznem: poezji ludu jako osobnej społecznie i kulturalnie warstwy narodu. W wiekach średnich, mimo rozwijającego się różniczkowania społeczeństwa, odstęp kulturalny między tak zwanemi wyższemi warstwami a tak zwanym ludem nie jest jeszcze tak wielki, jak w kilka wieków później; jak powiedziano — horyzont myślowy średniowiecznej kasztelanki nie o wiele jest szerszy od horyzontu jej poddanej. Gdy mówimy o poezji ludowej w Polsce średniowiecznej, to należy przez  to rozumieć utwory poetyckie w języku polskim, szerzące się drogą tradycji ustnej, powstałe niezależnie od ducha i kierunku literatury książkowej, nie mające z nią bezpośredniego, genetycznego związku. Książkowa literatura średniowieczna ma swe źródło w kościele i szkole, wśród uczonych — poezja ludowa wypływa bezpośrednio z życia szerszych mas i bezpośrednio na nie reaguje.

Mamy tedy u kronikarza XII wieku wiadomość o śpiewach dziewczęcych, cantilenae puellares — zapewne pieśni miłosne, chórem przez dziewczęta śpiewane. Mamy świadectwa o śpiewach zbiorowych rycerstwa polskiego. Wiemy, że taka pieśń ludowo-tradycjonalna opiewała różne wydarzenia, jak tragiczne losy księżniczki Ludgardy (wiek XIII), żony księcia Przemysława, lub księżnej mazowieckiej Ludmiły (wiek XIV — zdarzenie które z czasem miało Szekspirowi dostarczyć tematu do „Baśni zimowej"). Istniały ballady o rycerzach rozbójnikach. Były pieśni, złączone z pewnemi zwyczajami i zajęciami. Trwały one długo — jeszcze w wieku XVI spotykamy ślady starych, średniowiecznych pieśni ludowych. W całości do naszych czasów nie przeszła żadna. Pisarze średniowieczni patrzyli na nie z góry, jako na rzeczy nieuczone, nie uważali więc ich za godne zapisania. Ale już z tych świadectw, jakie o nich mamy, a po części także przez zestawienie ze znaną nam (polską i obcą) poezją ludową, pada na owe pieśni średniowieczne nieco światła. Widzimy, że wielkiej epiki, jaką spotykamy u innych ludów słowiańskich (np. u Serbów — mówimy o epice, która istotnie tkwi początkami swojemi w poezji ludowej, nie o epice stworzonej przez „literatów", jak w średniowiecznej Francji lub w Niemczech), Polską średniowieczna nie wytworzyła. Element opowiadający w tej poezji ludowej oczywiście był w większym zapewne stopniu, niż w dzisiejszej polskiej poezji ludowej, ale na ogół przeważał element liryczny a wydarzenia historyczne lub na pół historyczne prawdopodobnie z punktu widzenia tego elementu były traktowane. O formie nic pewnego powiedzieć nie możemy; ale znowu przez analogję możemy wnioskować, że i ona — jak w każdej poezji ludowej — z biegiem czasu adaptowała się do form literatury książkowej: t. zn. pierwotnie pieśni te miały zapewne formę jakiejś muzykalnej prozy, by z czasem przybrać postać poezji rymowanej, z rytmiką opartą na akcencie i na podziale na wiersze o pewnej ilości zgłosek, czyli innemi słowy formę wspólną wszystkim poezjom Europy chrześcijańskiej.

Zatem literaturę książkową, sztuczną, wyprzedziła poezja ludowa. Była ona bezpośredniejszym i prawdziwszym wyrazem ducha ogółu, to jest przeciętnej masy. Nie posiadała jednak na tyle siły, by swój kierunek narzucić tamtej — jej skala duchowa była niższą. To też będzie trwać nadal, ale w życiu całego narodu nie odegra takiej roli, jak tamta, której wpływom zresztą sama będzie ulegać. Stanie się poezją jednej warstwy narodu, a jej różnica od literatury książkowej będzie już nie jakościową ale ilościową. Stąd dalsze losy poezji (i w ogóle literatury) ludowej należą, już nietylko do historyka literatury ale i do etnografa.

Początki literatury uczonej, książkowej, są związane ściśle z Kościołem. Jedyną grupą, posiadającą wykształcenie i zajmującą się książką, jest w tej epoce wcześniejszej duchowieństwo. Wśród tej grupy też powstaną pierwsze dzieła piśmiennictwa, co oczywiście zadecyduje o ich charakterze. Z drugiej strony znowu będą te pomniki literatury w związku z politycznem życiem narodu, reprezentowanem przez króla i dynastję. I oto pierwszem dziełem, literatury w Polsce będzie w początkach XII wieku łacińska kronika polska, uświetniająca czyny dwóch zwłaszcza królów, Bolesława Wielkiego i Bolesława Krzywoustego, napisana przez duchownego na dworze królewskim. Od tej kroniki zaczynają się dzieje literatury polskiej. Zrazu w języku łacińskim; od XIII wieku zjawiają się utwory w języku polskim. Odtąd rozwijają się i idą obok siebie te dwa działy średniowiecznego piśmiennictwa polskiego: pierwszy chronologicznie wcześniejszy, rozwinięty lepiej ilościowo i pod. względem wartości literackiej, drugi późniejszy, słabszy, ale poza tą różnicą i poza różnicą języka duch w obu jest ten sam, razem tworzą one jednę literaturę.

Początkowo jednak strumień tej literatury jest jeszcze przez długi czas bardzo nikły. O „historji" literatury, w prawdziwem tego słowa znaczeniu, właściwie nawet trudno w tym czasie mówić. Nie ma bowiem jeszcze genetycznego ciągu utworów literackich, ale tylko chronologiczny; jest też tych utworów na przestrzeni trzech stuleci bardzo niewiele. Nie ma więc mowy o wybitnych indywidualnościach pisarskich, o stałych prądach i kierunkach literackich, o pełnem odbiciu życia narodu w literaturze. Powody takiego stanu tkwiły niewątpliwie w fakcie późniejszego o kilka wieków, w porównaniu z zachodnią Europą, przyjęcia chrześcijaństwa i wypływającego stąd powolniejszego na razie tempa i słabszej dynamiki życia duchowego. Przyczyniły się do tego także i warunki i wydarzenia polityczne. Utworzone i skonsolidowane przez pierwszych Piastów państwo polskie ulega po śmierci Bolesława Krzywoustego (1138) rozdrobnieniu na dzielnice, rządzone przez osobnych książąt, a to rozdrobnienie dochodzi w wieku XIII do najwyższego stopnia. Było to połączone z pewną korzyścią dla wyrobienia społeczeństwa, dla zaprawienia go do życia politycznego (za pierwszych Piastów władza królewska była absolutną); i był to ostatecznie taki sam proces, przez jaki przechodziła także Europa zachodnia. Ale cierpiało na tem wielce polityczne znaczenie całości. Ciągłe wojny między książętami dzielnicowymi przeszkadzały spokojnemu rozwojowi życia kulturalnego. Najazdy sąsiadów na osłabione państwo — szczególniej straszliwe inwazje Mongołów w wieku XIII — podcinały podstawę ekonomicznego rozwoju, dziesiątkowały ludność, zamieniały wielkie obszary kraju w pustynię. Nie były to więc warunki pomyślne dla rozkwitu piśmiennictwa- Dopiero gdy energiczny i wytrwały Władysław Łokietek (1306—1333) ukoronował trud swego życia zjednoczeniem rozdzielonych krain polskich, a rządny, gospodarny i wykształcony Kazimierz Wielki (1333—1370) zapewnił krajowi pokój, zagospodarował go, podniósł jego dobrobyt materjalny, wtedy dopiero zaczyna się podnosić dobrobyt narodu duchowy i kulturalny. A będzie to teraz odbywać się w tempie przyspieszonem, jakby dla wyrównania poprzedniego ubóstwa. W związku ż rozwojem rolnictwa, rzemiosł, handlu, w związku ze wzrostem bogactwa kraju, zwłaszcza miast, szerzy się coraz więcej cywilizacja i oświata, budzą się coraz silniej aspiracje duchowe, zakwita sztuka, rozwija się wreszcie na większą skalę i literatura. Od duchownych zajęcie się rzeczami sztuki i literatury przechodzi i na świeckich (chociaż przewaga elementu duchownego w polskiej literaturze średniowiecznej pozostanie do końca). Powstaje coraz więcej szkół, a ruch ten koronuje założenie uniwersytetu krakowskiego w r, 1364 przez Kazimierza Wielkiego i jego odnowienie i utrwalenie w r. 1400 przez Władysława Jagiełłę. I warunki polityczne układają się teraz tak pomyślnie jak nigdy przedtem. Unja z Litwą (1386) uspakaja granicę wschodnią i wzmacnia potęgę państwa. Pokonanie zakonu Krzyżackiego w bitwie pod Grunwaldem (1410) wstrzymuje na kilka wieków napór niemiecki na ziemie polskie. W wieku XV Polska stoi na szczycie swej potęgi politycznej. Jest też ten wiek epoką najwyższego jej rozkwitu kulturalnego w wiekach średnich i najlepszego rozwoju jej średniowiecznej literatury.

Zobaczmyż teraz w ogólnym przeglądzie te fakta literackie.

Literatura w języku łacińskim zaczyna się historjografją. Po wstępnych niejako tablicach paschalnych i annalistycznych, które. — zwyczajem wczesnego średniowiecza — spisywano w ważniejszych kościołach (rocznik katedralny gnieźnieński, krakowski i i.), pojawia się z początkiem XII wieku pierwsza książka napisana w Polsce i o polskich traktująca sprawach. To „Kronika polska" t. zw, Gallusa (dokładniej: Anonima), cudzoziemca osiadłego w Polsce i tutaj duchowo zaaklimatyzowanego. W sposób prosty, jasny, naturalny, opowiada ona dzieje Polski do r. 1113; ważna jako świadectwo historyczne, jest ona interesującą i ze stanowiska czysto literackiego. W sto lat później pojawia się kronika, pisana już przez Polaka, biskupa krakowskiego Wincentego (zwanego Kadłubkiem); pisana ozdobnym i kwiecistym stylem ówczesnej epoki, jest ona obok historji także i encyklopedją ówczesnej wiedzy. Wincenty, wykształcony we Francji i we Włoszech, stał na wyżynach ówczesnej wiedzy europejskiej i pragnął tę wiedzę zaszczepić i szerzyć w ówczesnej Polsce. Temu celowi miała służyć jego kronika. Była ona najpierw dziełem historycznem, kontynuującem Gallusa, następnie zaś i podręcznikiem szkolnym, który miał nauczać i historji i wymowy wraz ze sztuką pisania i prawa kościelnego i wielu innych rzeczy. Otóż traci na tem nieco jej wartość historyczna, za to w całości swojej jest ona bardzo interesującem odbiciem swojej epoki. Ma też Wincenty fantazję średniowiecznego kronikarza: pierwszą księgę swego dzieła poświęcił bajecznej historji polskiej, i oto częścią na tle dawniejszych podań, które mógł znać z tradycji ustnej, oczywiście w jego czasach już mocno zmąconej, częścią, i to większą, dorabiając własną wyobraźnią, stworzył kanon tej bajecznej historji; z niego czerpały całe pokolenia kronikarzy późniejszych, aż te podania w tej formie stały się własnością całego narodu.

Od XIII wieku liczba kronik wzrasta, wzrasta też ich wartość historyczna i obyczajowa. Cenną jest (w wieku XIV) kronika Janka z Czarnkowa, opowiadająca wydarzenia po śmierci Kazimierza Wielkiego, pisana żywo, z zabarwieniem subjektywnem, prawie jak pamiętnik, z wyrazistemi charakterystykami osób, z interesującemi obrazami ówczesnego życia politycznego i religijnego, zwłaszcza w jednej z dzielnic polskich, w Wielkopolsce, Aż wreszcie w wieku XV, w wieku najświetniejszego rozkwitu kultury polskiej przed Renesansem, zjawia się najznakomitszy z dawnych historyków polskich i jeden z najlepszych historjografów średniowiecznych w ogóle, Jan Długosz (Longinus, 1415-1480). Sekretarz biskupa krakowskiego, kardynała Zbigniewa Oleśnickiego, który długi czas był właściwym kierownikiem polityki polskiej, kanonik katedralny krakowski, wychowawca synów króla Kazimierza Jagiellończyka, przed śmiercią mianowany arcybiskupem lwowskim: miał Długosz sposobności dosyć do przypatrzenia się z blizka ważnym wydarzeniom dziejowym, ludziom, który byli ich twórcami, mógł lepiej niż kto inny poznać sprężyny i pobudki działań twórczych w historji osobistości; mógł też, dzięki swym blizkim stosunkom z dworem królewskim i z kurją biskupią, zebrać obfity materjał archiwalny. To też olbrzymia „Historja Polska" celuje najpierw nadzwyczaj sumiennem przygotowaniem" i dokładnością; pod tym względem Długosz ma prawie nowoczesne pojęcie zadań historyka. Wrodzona głębokość i powaga umysłu, wszechstronne a gruntowne wykształcenie, doświadczenie czynnego i pracowitego życia, obdarzyły go szerokim na dzieje poglądem. Żywy i gorący temperament zabarwił jego dzieło  w  wielu razach subjektywizmem; rezultatem była tu i ówdzie pewna jednostronność, uprzedzenie do niektórych osobistości, ale też — ze stanowiska literackiego — żywe i interesujące przedstawienie rzeczy. Zamiar „literacki", zamiar stworzenia wielkiego dzieła „literackiego", jest u Długosza bardzo wyraźny; stąd przedstawienie całości dziejów polskich od epoki bajecznej aż do ostatnich czasów; stąd zaokrąglanie i uzupełnianie źródeł tam, gdzie one przedstawiały luki, własnemi kombinacjami autora, by dać całość zaokrągloną; stąd poważny i uroczysty tok przedstawienia rzeczy, stąd staranny, wzorujący się już na Liwjuszu styl. W pojęciach i poglądach swoich Długosz jest jeszcze człowiekiem na wskroś średniowiecznym; pod tym względem jesteśmy jeszcze bardzo daleko od niewiele późniejszego odeń Filipa de Comines, lub tem bardziej Macchiavellego; i nowożytny w rozumieniu technicznej strony historjografji, jest Długosz dzieckiem wieków średnich w religijnem pojmowaniu pragmatyzmu dziejowego. Nie brak jednakże i u Długosza niektórych rysów nowszych. Średniowieczny, teokratyczny w pojmowaniu państwa, ma on jednak już nowożytniejsze wyobrażenie narodu, a jego gorąca miłość ojczyzny jest stanowczo symptomem nowej epoki (w literaturze polskiej aż do połowy XVI wieku jest historja Długosza dziełem najbardziej przepojonem miłością ojczyzny, najbardziej patrjotycznem — w tem uczuciu zresztą tkwi jej geneza), W zakresie specjalnie polskim jest też Długosz nowożytnym przez to, że w jego dziele zaczyna się już wyraźnie zarysowywać przewrót polityczno-społeczny, jaki się dokonywa w Polsce od połowy XV wieku: przetwarzanie się społeczeństwa polskiego ze średniowiecznego, terytorjalniestanowego, w nowożytne, jednak z przewagą zupełną szlachty, mimo że sam Długosz nie zajmuje wobec tej przewagi stanowiska bardzo przychylnego.

Historja Długosza stała się kanonem, klasycznem kompendjum dziejów Polski, i przez kilka wieków na niej się historycy polscy opierali, o ile chodziło o przedstawienie całości dawniejszej historji; dopiero w XVIII wieku została zastąpiona przedstawieniem nowem, w duchu nowych pojęć. Ale oprócz historji Długosz zostawił cały szereg dzieł innych: geograficzne, genealogiczno-heraldyczne, hagjograficzne, ekonomiczne; próbował też swoich sił na polu średniowiecznej poezji łacińskiej w Dialogu na cześć Oleśnickiego. Jest już więc w całej pełni „pisarzem"; gdy przed nim mieliśmy zjawiska raczej sporadyczne i fragmentaryczne, on jest pierwszym w pełni tego słowa autorem polskim (choć pisał wyłącznie w języku łacińskim). Jest typem człowieka średniowiecznego; patrzył na świat „przez gotyckie okno"; jako taki jest dla nas ważnem i cennem świadectwem swej epoki; równocześnie jednak zaczyna jakby zapowiadać z daleka epokę nowszą. Jest w każdym razie najznakomitszym pisarzem polskim w wiekach średnich.

Obok historjografji rozwija się wcześnie hagjografja. Najmilsza lektura społeczeństwa średniowiecznego; wywarła też na duszy ludów europejskich niezatarte piętna, trwające po dziś dzień i nietylko u ludu: w literaturze była źródłem olbrzymiej liczby najpiękniejszych pomysłów, a jak ubogą byłaby bez niej sztuka plastyczna, łatwo sobie wyobrazić.

To ukochanie i ten wpływ hagjografja pozyskała przez szczęśliwe połączenie elementu historycznego (opowieść faktów) z poetyckim (legenda, cudowność) na tle głębokiego uczucia religijnego — zaspakajała i ciekawość wydarzeń i wyobraźnię, zachwyconą widzeniem rzeczy nadzwykłych, i potrzebę serca, nie mówiąc już o pokarmie duchowym, przez co stawała się potężnem narzędziem rozwoju życia religijnego. Hagjografja polska średniowieczna opiera się w części dużej na hagjografji zachodniej. Tak np. Martyrologium Romanum albo klasyczne pod tym względem dzieło średniowiecznej literatury europejskiej, Legenda aurea Jakóba a Voragine, wcześnie w Polsce są znane, przepisywane, rozszerzane, nieco później i tłumaczone na język polski. Ale wkrótce powstają w niej i dzieła własne, żywoty świętych polskich. W wieku XII powstaje żywot św. Wojciecha. Zwłaszcza zaś pięknie rozwija się ten dział piśmiennictwa w wieku XIII, w epoce największego podniesienia i niemal egzaltacji uczucia religijnego wieków średnich, w epoce wizyj i cudów, w epoce klasztorów i biczowników i — można powiedzieć — w epoce świętych, później zaś w wieku XIV. Powstają tedy żywoty: św. Jacka (w zakonie dominikańskim), św. Kingi, Salomei (u Franciszkanów) i wreszcie dwa żywoty św. Stanisława, biskupa krakowskiego (f 1079). Te ostatnie zwłaszcza mają dla ówczesnej Polski niepospolite znaczenie. W rozdarciu państwa na szereg drobnych księstw i dzielnic, w największej niedoli politycznej tego stulecia, pragnienie kanonizacji biskupa Stanisława jest uczuciem jednoczącem cały naród bez wyjątku, a w opowiadanem przez legendę, cudownem zrośnięciu się rozsiekanych członków ciała męczennika myśl narodu dopatruje się symbolu i zapowiedzi złączenia się części rozdartego państwa polskiego w dawną świetną całość. To też owe dwa żywoty patrona Polski, jeden napisany przed kanonizacją (która miała" miejsce w r. 1253), drugi po niej, choć może nie należą do najświetniejszych rzeczy pod względem czysto literackim, w duchowem życiu ówczesnej Polski mają znaczenie bardzo doniosłe. Założenie uniwersytetu krakowskiego wpłynęło niezwykle silnie i pomyślnie na rozkwit nauki, a przez to oświaty w ogóle. Wzrasta w Polsce nadzwyczajnie — w porównaniu z epoką poprzednią — liczba książek, tak przepisywanych z literatur zachodnio-europejskich, jak i oryginalnych, w Polsce powstałych (mówimy oczywiście ciągle o literaturze w języku łacińskim). Jest to oczywistym dowodem, że kultura umysłowa podnosi się wysoko, że wzmaga się liczba jednostek wykształconych, że potrzeba czytania staje się coraz większą. Odbywa się zaś ten rozkwit nauki nader szybko, tak że Polska, która dotąd w tym ruchu szła skromnie za innymi narodami, gdzieś na szarym końcu, obecnie zaczyna zajmować równorzędne z nimi stanowisko. Uczeni polscy biorą teraz wybitny udział w ruchu umysłowym Europy średniowiecznej, zabierają głos — uważnie słuchany — w sprawach ogólno-europejskich i przyczyniają się do rozstrzygania najbardziej palących i najbardziej zawikłanych kwestyj religijnych, filozoficznych, politycznych. Uniwersytet krakowski nabiera znaczenia i sławy europejskiej i ściągają doń scholarzy z Czech, z Węgier, z Niemiec, ze Szwajcarji, z Anglji.

W ogólnym przeglądzie dziejów literatury polskiej nie możemy się jednak zajmować szczegółowiej tą produkcją naukową XV wieku. Do literatury bowiem w ściślejszem znaczeniu ona należy mniej. Jest z nią oczywiście w związku; stwarza dla jej rozwoju odpowiednią podstawę umysłową. Ale te dzieła naukowe są zbyt specjalne, by móc przemawiać do ogółu i by z drugiej strony być wyrazem myśli i uczuć całego społeczeństwa, a nie tylko jednej grupy; zupełnie innym jest pod tym względem charakter kronik lub dzieł hagjograficznych, o których była przedtem mowa. Następnie zaś owe dzieła uczonych mistrzów z natury swojej są międzynarodowe; charakter narodowy rzadko się w nich jeszcze zarysowuje. Więc mimo ich znacznej na ów czas wartości naukowej, wspomnimy o nich tylko krótko, że dwie szczególniej grupy nauk doczekały się w tej epoce wielkiego rozkwitu: teologja i filozof ja (scholastyczna), reprezentowane m, i. przez Mikołaja z Błonia, Mateusza z Krakowa (ok. 1330—1410), Jakuba z Paradyża (ok. 1380— 1464), Jana z Głogowy (f 1507), których traktaty należą do najwybitniejszych dzieł teologicznej filozofji tego czasu, i nauki matematyczno-astronomiczne (z astrologją oczywiście) — te ostatnie szczególniej zakwitnęły w uniwersytecie krakowskim w drugiej połowie XV wieku, znakomicie reprezentowane przez Marcina z Olkusza, Wojciecha z Brudzewa i i.; godzi się też wspomnieć, że uczniem akademji krakowskiej był Kopernik.

Ogólniejszy już a zarazem więcej narodowy charakter ma literatura polityczna tego wieku. Nieco teoretyzująca w traktatach scholastyków i legistów, ma jednak przeważnie cechę praktyczną, jest literaturą aktualną. Taką jest u Pawła syna Włodzimierza, pierwszego rektora krakowskiej akademji, który w piśmie podanem soborowi konstancyjskiemu w r. 1415 odpierał uroszczenia Krzyżaków do ziem polskich. Taką jest też w zasadzie w najwybitniejszem dziele politycznem tego wieku, w „Monumentum pro Reipublicae ordinatione" kasztelana Jana Ostroroga (1420—1501). Ten szczegółowy, w drobne nawet kwestje wchodzący projekt całkowitej organizacji państwa, napisany przed rokiem 1477, jest w literaturze bardzo charakterystycznem odbiciem tendencyj do przebudowania państwa i społeczeństwa na nowych podstawach, w myśl nowych idei społeczno-politycznych, tendencyj powszechnych w całej Europie pod koniec wieków średnich i objawiających się także i w Polsce z wielką siłą w drugiej połowie XV wieku, za panowania króla Kazimierza Jagiellończyka. Przez to, jak również przez swe samodzielne stanowisko wobec Kościoła (oczywiście jeszcze nie tyle wobec dogmatów, ile wobec hierarchji) i przez silne przywiązanie do ojczyzny, przez pragnienie potęgi narodu i państwa, staje Ostroróg na przełomie epoki średniowiecznej i nowożytnej.

Wreszcie nienajgorzej rozwinęła się też poezja łacińska, choć może większego znaczenia w życiu narodu nie miała. W kronikach Gallusa i Kadłubka są wiersze przez nich utworzone, u Gallusa historyczno-panegiryczne, u Kadłubka djalog moralny i moralizujący na tle śmierci księcia Kazimierza Sprawiedliwego. W XIII wieku, powstają pieśni na cześć św. Stanisława. W wieku XIV już ruch jest większy, zjawiają się wiersze o wydarzeniach historycznych, poematy moralizujące i nauczające itd. Bujnie zaś rozwinęła się ta poezja w stuleciu następnem, i liczny już jest poczet tych poetów polsko-łacińskich (Stanisław Ciołek, Mikołaj Kotwicz, Adam Świnka, nie mówiąc o tłumie bezimiennych), którzy opiewają najrozmaitsze wydarzenia historyczne lub prywatne, piszą rymowane satyry, wiersze moralizujące, układają w rymy kalendarze, reguły gramatyki, metryki, i t. d. Ta łacińska poezja Polski średniowiecznej w formie swej przeszła przez taką samą ewolucję, jak w Europie zachodniej i południowej : od poważnej i prawie surowej prostoty w początkach do baroku gotyckiego, do kwiecistości, lubowania się w figurach retorycznych, do sztuczek techniki wierszowania, przypominających żonglerstwo; Interesuje nas ona dzisiaj niewątpliwie więcej od literatury specjalnie naukowej, bo i zwraca się już do obszerniejszego koła czytelników, i częściej już i wyraźniej przebija przez nią bujne, pełne ruchu życie XV wieku. Ciąży jednak na niej ta sama klątwa, co na całej europejskiej poezji łacińskiej wieków średnich: klątwa mierności. Jak tamta (może prócz religijnych hymnów wcześniejszego średniowiecza) nie wydała nic, coby artystycznie miało większą wartość, coby się dało w tym względzie porównać np. z Boską Komedją albo z Petrarką albo z Chansons de geste, tak i w Polsce ta poezja po za mierność nie wyszła. Stąd też nie odegrała większej roli w dziejach literatury polskiej. Pod koniec wieków średnich, pod. wpływem humanizmu, ta poezja zwolna się przekształca, obok średniowiecznej formy rymowanej zaczynają się zjawiać metra klasyczne, styl zaczyna się wzorować na stylu klasycznych poetów łacińskich, aż w pierwszych dziesiątkach XVI stulecia przejdzie poezja średniowieczna w klasyczną renesansową.

Obok łacińskiej literatura w języku polskim zjawia się nieco później. Przyczyną tego opóźnienia było oczywiście niewyrobienie, nieprzygotowanie języka do literatury, podczas gdy język łaciński miał już wiekową tradycję piśmienniczą; po części też i trudności w pisaniu: pismo, jak wiemy, przyjęła Polska łacińskie, ale alfabet łaciński nie miał tyle znaków, by oddać z łatwością wszystkie polskie dźwięki, których było znacznie więcej niż w języku łacińskim — stąd piętrzyły się przed pierwszymi pisarzami polskimi trudności znaczne. To więc objaśnia nam późniejsze rozbudzenie się twórczości w języku narodowym, a ta różnica chronologiczna znowu wyjaśnia, że literatura w języku polskim będzie mniej rozwiniętą, uboższą od łacińskiej. Charakter i nastrój, duch panujący w obu tych działach, jest absolutnie ten sam, nie ma między niemi wewnętrznej różnicy; obydwa też wypłynęły z tych samych kół socjalnych, od duchowieństwa przedewszystkiem, a w ogóle od uczonych. Za to uboższa literatura polska ma szerszą publiczność przed sobą i korzystać z niej mogą już nietylko uczeni; to też i żywot miała trwalszy — wiele z jej utworów żyło pełnem życiem literackiem jeszcze w wieku XVI i XVII, a niektóre pieśni przetrwały w tradycji religijno-kościelnej do dziś dnia — i silniejszy wpływ na pojęcia i w ogóle na ukształtowanie ducha szerszych warstw narodu.

Tej literatury polskiej początki są również związane z Kościołem; wypłynęła ona z warunków życia religijnego. Potrzeba nauczania ludu religji w jego języku powołała do życia pierwsze przekłady polskie głównych modlitw, credo, dekalogu, a w dalszym ciągu polskie kazania; potęgujące się zaś uczucie religijne stwarza pierwsze pieśni nabożne. Tym sposobem zarówno proza jak i poezja polska średniowieczna tkwią podstawami swemi w Kościele i długo z nim są organicznie związane; z czasem dopiero wejdą w nie także i pierwiastki świeckie.

Pierwszym znanym nam utworem poezji polskiej średniowiecznej jest powstała w wieku XIII pieśń Maryjna „Bogurodzica". Ta najstarsza pieśń polska, pełna powagi i głębokości uczucia religijnego, piękna w swej prostocie i w swych romańskich linjach stylowych, stała się i była przez kilka wieków pieśnią bojową rycerstwa polskiego, a jako taka — pamiątką narodową; jej uroczysta melodja, śpiewana przez duchowieństwo, do dziś dnia się rozlega w prastarej katedrze gnieźnieńskiej, u grobu apostoła Polski św. Wojciecha. Jej dwie pierwsze zwrotki, najstarsze (dalsze zostały dodane później, w wieku XIV zapewne i w wieku XV) łączą się z początkami śpiewu kościelnego w języku polskim. We wcześniejszem średniowieczu mianowicie u Romanów lud brał udział w śpiewach liturgicznych, dzięki zbliżeniu ich języka do łaciny. U ludów germańskich i słowiańskich jednak tego być nie mogło, wierni brali w nabożeństwie udział niemy, co najwyżej powtarzali tylko okrzyk Kyrie elejson (co lud polski przemienił na Kierlesz). Otóż ponieważ to nie mogło na dłużej wystarczyć uczuciu religijnemu, przeto zaczęto do Kyrie elejson dodawać jego przekład na język ludu, z czasem i inne zdania, zawierające krótkie nabożne westchnienie i modlitwę, aż wreszcie z tych elementów powstały najstarsze pieśni religijne, w Niemczech w wieku IX, w Czechach w wieku X, w Polsce później, prawdopodobnie dopiero w XIII wieku, t. j. właśnie w tym czasie, gdy mamy do czynienia ze spotęgowanem uczuciem religijnem. Charakterystyczną cechą tych najstarszych pieśni jest refren Kyrie elejson, świadczący o ich genezie; otóż i pierwsze dwie zwrotki Bogurodzicy ten refren mają.

Wiek XIV, a zwłaszcza XV, przynosi z sobą dalszy rozwój poezji religijnej (do którego przyczyniły się w wysokim stopniu klasztory, np. Franciszkanów). Powstają liczne pieśni -doroczne na uroczyste święta (najstarsze i najdłużej trwałe były pieśni wielkanocne), pieśni Maryjne, do Świętych, pieśni katechizmowe, dekalogi. Były one częścią tłumaczone z łacińskiej hymnodji średniowiecznej lub z czeskiego (przez pewien czas, gdzieś od XIV wieku, wpływ piśmiennictwa czeskiego na polskie był dość znaczny), częścią oryginalne. Odpowiadały one głęboko odczutej potrzebie duchowej społeczeństwa, przyjęły się szybko i zakorzeniły głęboko; stały się też tym rodzajem literackim, który wytworzył tradycję nieprzerwaną po dziś dzień, a tradycję świetną, bo hymnodja polska trzech następnych wieków jest jedną z najpiękniejszych pomiędzy nowożytnemi.

Obok pieśni w ścisłem znaczeniu godne są uwagi wiersze pobożne i nauczające, dekalogi rymowane, legendy (jak głęboka i wzruszająca legenda o św. Aleksym — na ogół jednak legend jest niestosunkowo mało, później dopiero zjawią się w większej ilości), modlitwy, czasem z charakterystycznemi momentami, jak np. ten wiersz z XV wieku, w którym poeta prosi Boga, by odwrócił gniew swój od Polski a spuścił go na Tatarów, Turków, Wołochów i pogan. Najciekawszym z całej tej grupy jest dialog mistrza Polikarpa ze śmiercią (z połowy XV wieku), najobszerniejszy i literacko może najlepszy utwór polskiej poezji średniowiecznej. Temat to wspólny wszystkim średniowiecznym literaturom, po niezliczone razy prozą i wierszem we wszystkich językach opracowywany, z tym samym motywem rozmowy człowieka ze śmiercią o śmierci i o złych i dobrych uczynkach. Utwór nasz interesuje licznemi rysami obyczajowemi, satyrycznemi obrazkami i pewnem zacięciem humorystycznem na tle średniowiecznej naiwności, dozwalając przez to choć cokolwiek wejrzeć w zwyczajne życie tej epoki.

Obok religijnej powstaje (ale dopiero w wieku XV — przynajmniej wcześniejsze pomniki, jeżeli były, nie doszły do nas) także i poezja świecka. Dziwnie nieliczna, jak na to ożywione stulecie — przyczem co prawda możemy z wielkiem prawdopodobieństwem przyjąć, że wiele rzeczy mogło ulec zatracie i do naszych czasów nie dojść — ale za to tak się złożyło, że jest wcale urozmaiconą, mamy bowiem wiersze o najrozmaitszym charakterze, jakby przykłady na różne rodzaje. Mamy więc pewną liczbę wierszy dydaktycznych: o wyborze żony; o ortografji; o zachowaniu się przy stole — ten ostatni ciekawy zwłaszcza przez to, że z naukami dobrego tonu (dowód podnoszenia się kultury towarzyskiej) łączą się wyrazy gorącego uwielbienia i czci dla kobiet, a więc odbicie tego prądu obyczajowego, który w Europie zachodniej w połowie wieków średnich był tak niezwykle silny. Mamy pieśni miłosne i miłosne listy wierszowane, więc jakby pierwsze próby liryki osobistej. W połowie XV wieku zjawia się żywy, energiczny w myśli i w wyrażeniach wiersz Andrzeja Gałki z Dobczyna, magistra Akademji krakowskiej, o nauce Wiklefa. Odbicie husytyzmu, który w życiu ówczesnych Czech odegrał tak potężną rolę, a którego odgłosy dochodziły i do Polski, wywołując i tu pewne objawy reformacji przed reformacją, polemiczny ten wiersz Gałki jest zapowiedzią i poprzednikiem polemicznej literatury religijnej XVI wieku. Były w wiekach średnich wiersze o wydarzeniach historycznych, jak o bitwie pod Grunwaldem, o królu Władysławie Warneńczyku, o napadach tatarskich i klęskach które spadły na Polskę pod koniec XV stulecia, o zabiciu chorążego krakowskiego, Andrzeja Tęczyńskiego, przez pospólstwo krakowskie w r. 1461 (wiersz historycznie ciekawy jako illustracja potęgującego się antagonizmu między szlachtą a mieszczaństwem). Pod koniec stulecia, kiedy szlachta zaczęła przymuszać chłopów do pracy poddańczej, powstaje wiersz, w którym bezimienny autor, szlachcic, narzeka na bierny opór, jako chłopi przy tej pracy stawiają — znowu literacka illustracja faktu historycznego. Razem wziąwszy jest liczba tych wierszy świeckich nieznaczna — ubogo wygląda wobec nieprzejrzanego niemal bogactwa literatur romańskich ówczesnych. Nie ma też utworu o wysokiej skali artyzmu. Za to przynajmniej wszystkie te wiersze są interesujące pod względem historycznym i obyczajowym i są urozmaicone: choć słabo ale bądź co bądź odbijają się w nich rozmaite objawy ówczesnego życia materjalnego i duchowego.

Uboższą od poezji jest średniowieczna polska proza. Jest od niej mniej „literacką", t. zn, służy przedewszystkiem celom praktycznym (jak kodeksy prawne) lub kościelnoreligijnym (modlitwy, formuły obrzędowe, przekłady psałterza — najstarszy z XIV wieku — i całej biblji). Najwięcej jeszcze charakteru literackiego posiadają legendy i kazania. Tych ostatnich przechowało się kilka zbiorów, najstarszy z XIV wieku; ale obok tego całe. mnóstwo kazań, które kaznodzieje spisywali dla siebie po łacinie, bo tak im było łatwiej i wygodniej, wygłaszali jednak po polsku. Są zaś te zbiory kazań średniowiecznych bogatą kopalnią szczegółów charakterystycznych dla poznania ówczesnej przeciętnej umysłowości i zawierają mnóstwo rysów obyczajowych z życia codziennego; jako materjał dla historyka kultury średniowiecznej Polski przedstawiają wartość pierwszorzędną.

Pod koniec wieków średnich stosunek zmienia się na korzyść prozy, a stan ten przeciągnie się jeszcze gdzieś do połowy XVI wieku. Widzimy mianowicie następujące interesujące zjawisko. W pierwszej połowie XVI wieku pojawia się w Polsce (w rękopisach i w druku) wielka liczba książek prozaicznych, których treść i tematy należą jeszcze całkowicie do wieków średnich i średniowieczny mają charakter. Są to książki religijne: żywot Chrystusa św, Bonawentury, żywoty świętych i legendy. Pojawiają się apokryfy,. ten rodzaj literacki, który łączył w sobie dla wieków średnich element religijny z belletrystycznym i dlatego tak niesłychanie w wiekach średnich się rozszerzył. Wydaje się powieści średniowieczne: historję Aleksandra, historję wojny trojańskiej, Gesta Romanorum, historję o siedmiu mędrcach, historję Trzech Króli itd.; łączy się z tem literatura humorystyczna, jak popularne w wiekach średnich opowiadanie o Marchołcie. Jest wreszcie i popularna literatura naukowa, traktaty fizjologji, hygjeny itd. nieraz z głębokiego jeszcze średniowiecza pochodzące. Otóż wszystkie te książki mają pochodzenie średniowieczne, należą do tej kategorji literatury, która stanowiła ukochaną lekturę — i wiedzę — najszerszych warstw, dla których spekulacje filozoficzne były za wysokie; z lektury przechodziły te opowieści do tradycji ustnej i w tej tradycji przechowały się w całej Europie po dziś dzień. Rzeczą jest charakterystyczną, że do Polski przyszły one w drugiej połowie wieków średnich lub pod koniec, czyli że teraz Polska kompletuje ostatecznie swoją średniowieczną literaturę na wzór starszych, wcześniej rozwiniętych. Należy jednak zauważyć, że te popularne książki w pierwszej połowie XVI wieku tworzą już tylko literaturę niższą, ludową, dla warstw i jednostek mniej wykształconych; na wyżynach bowiem społecznych i umysłowych panuje w tym czasie już humanizm.

Tak więc w polskiej literaturze średniowiecznej odróżnić możemy trzy epoki: początki (do wieku XV), rozkwit (wiek XV), epilog (pierwsza połowa XVI wieku). We wszystkich konstatujemy zasadnicze cechy te same, ten sam duch wszędzie panuje. Artyzm nie jest jeszcze wyrobiony; również i pod względem ilościowym ta literatura nie może się równać z bogato rozwiniętemi literaturami Europy zachodniej i południowej. Ubóstwo polskiej wobec tamtych jest jeszcze uderzające. Nie wydała ani jednego wybitnego poety-twórcy. Nie żądamy oczywiście Dantego, bo. Dante był jeden na całe wieki średnie. Ale napróżno szukalibyśmy w niej takich indywidualności twórczych, jak Petrarca, Boccaccio, Villon, Chaucer. W jej poezji skonstatowaliśmy pewną rozmaitość. Ale przeciw jej kilku wierszom miłosnym staje na Zachodzie olbrzymia ilościowo i piękna poezja trubadurów i minnesangerów; naprzeciw paru wierszom dydaktycznym i satyrycznym nieprzejrzana wprost: literatura tego typu w reszcie Europy. I tak dalej: brak jej zupełnie rycerskiej epiki, nie może nic przeciwstawić hiszpańskim romancom o Cydzie, francuskim Chansons de geste, niemieckim Nibelungom; brak jej zupełnie dramatu, który w literaturach zachodnich tak znakomicie się rozwinął i tak doniosłe miał znaczenie. Jedna proza naukową co może lepiej wytrzymać porównanie; ale i tu z tem zastrzeżeniem, że w filozofji ówczesnej polska literatura wydała dzielnych komentatorów, a nie twórców (jak Tomasz z Akwinu j in.), którzyby myśl swą narzucili całym epokom.

Podkreślamy silnie to ubóstwo, ale nie na to, aby ferować wyrok potępiający, Przeciwnie: rozważanie dziejów literatury polskiej średniowiecznej prowadzi raczej do spostrzeżeń dodatnich. Widzieliśmy że warunki, w jakich ona powstała do życia — znacznie później od innych — i rozwijała się, były niezwykle ciężkie i raczej ten rozwój hamujące. Nie mogła więc odrazu rozwinąć się do tej wysokości, co w lepszych warunkach żyjące, w większych łaskach u losu zostające literatury romańskie i germańskie. Ale też w tej chwili, gdy warunki się poprawiły, zaczyna się usilna i wytrwała praca społeczeństwa polskiego i nad literaturą. Widzimy też odrazu ogromną różnicę między wiekiem XV a poprzednim, i spotykamy odrazu pisarza tak niepospolitego jak Długosz. W porównaniu ze stanem literatury na Zachodzie i Południu są. to zaledwie początki — i skromne, ale odrazu zdrowe i żywotne, są to początki nieprzerwanego rozwoju. Różnorodność faktów literackich jest dowodem, że ta literatura zaczyna się odrazu rozwijać we wszystkich kierunkach, że jest w niej tendencja do całości, że zaczyna się literatura w pełni tego wyrazu. Równocześnie zaś tkwi ona silnie w rodzimym gruncie, i choć nie odbija w sobie tak wszechstronnie życia i ducha polskiego, jak się to stanie w innych epokach, jednak bądź co bądź świadectwo o niem daje i rzuca na nie niejedno interesujące światło. Wykonała ona wreszcie dla epoki następnej ową ciężką i mało efektowną zewnętrznie a tak ważną pracę: przygotowała język do literatury.

ROZDZIAŁ II

RENESANS.

Postulat piękna, którego jeszcze nie ma w średniowiecznej, spełnia literatura renesansowa, rozwijająca się w wieku XVI, zwłaszcza w drugiej jego połowie, i w pierwszych dziesiątkach wieku XVII. W dziejach starszej literatury polskiej, aż do romantyzmu, jest to epoka najświetniejsza. Łączy ona głębię i rozmaitość uczucia z wysokim artyzmem formy, na tle rozległego horyzontu myślowego. Jak inne literatury europejskie tej epoki, tak i ona rozwija się pod wpływem starożytności, której obok pewnej sumy pojęć i idei ogólnych zawdzięcza zwłaszcza nową koncepcję sztuki. Zajmuje się żywo i intensywnie wszystkiemi zagadnieniami, które poruszają wtedy do głębi całą cywilizowaną Europę: religijnemi, moralnemi, kulturalnemi. Jak w całej Europie renesansowej, tak i w Polsce literatura wskazuje narodowi nowe drogi duchowego pochodu i nowe cele. Palące zagadnienia religijne i wyznaniowe są tak samo przedmiotem jej zajęcia, jak i główna kwestja Renesansu, harmonijny i wolny rozwój osobistości, wytworzenie nowego typu człowieka. Równocześnie zaś na jej rozwój i kierunki wpływają silnie warunki, w jakich się wówczas znalazło życie polskie. Obok zagadnień powszechno - ludzkich stanął przed nią szereg zagadnień, związanych ściśle z losami narodu i państwa polskiego, i domagał się rozwiązania. I temi zajęła się ona usilnie i nad ich rozwiązaniem pracowała. Otóż pierwiastki ogólno-europejskie stapiają się w niej w harmonijny sposób ze specyficznie polskiemi i wytwarzają literaturę, która jest pełnem a świetnem odbiciem bujnego życia materjalnego i duchowego ówczesnej Polski. W niej i przez nią wytwarza się typ nowoczesnego Polaka, społeczeństwo polskie ze średniowiecznego przechodzi w nowożytne.

To przejście oczywiście nie odbywa się — w Polsce jak i gdzieindziej — nagle, bez przygotowań, z zupełną negacją wszystkiego, co było dotąd, tak iżby między Renesansem a wiekami średniemi istniała absolutna przepaść. Ten rozwój społeczeństw europejskich w nowożytne należy  sobie wyobrazić w ten sposób: Wieki średnie się przeżywają, nie ma już w nich tych pierwiastków twórczych, któreby same zapewniły dalszy rozwój (a nie wegetację tylko i przeżywanie powtarzane dawnych myśli). Te pierwiastki twórcze ludzkość znajduje w odkrytej teraz starożytności. Ale pierwiastki klasyczne musiały paść na odpowiednio przygotowany teren, inaczej nie byłyby wydały rezultatów, nie byłyby mogły spełnić swych ożywczych funkcyj. Otóż wieki średnie tę pracę przygotowawczą wykonały. Ich praca kulturalna nagromadziła wielki zasób sił duchowych, które w społeczeństwie ówczesnem tkwiły, zgromadziła odpowiedni materjał, który teraz owe pierwiastki klasyczne odpowiednio uformowały. Tym sposobem Renesans jest oczywiście i antytezą wieków średnich, skoro wprowadza nowe orjentacje duchowe, ale jest też i kombinacją elementów średniowiecznych z klasycznemi. Nadto zaś wieki średnie przekazały epoce, po nich następującej, pewne warunki polityczne, społeczne, ekonomiczne i t. d., które ze strony musiały wpływać na odpowiednią modyfikację elementów klasycznych. Te elementy zmieniają Europę a równocześnie same ulegają zmianom, zależnym od gruntu, na który padły. Widać to wyraziście w transformacji pojęć politycznych, w sztuce plastycznej, w literaturze.

To samo zjawisko wystąpi oczywiście i na gruncie polskim. Wiek piętnasty przekazał swemu następcy bogaty materjał i pomyślne warunki dla rozwoju literatury: państwo politycznie silne, ekonomicznie zamożne, w społeczeństwie poczucie narodowe spotęgowane, oświatę i cywilizację wysoko posunięte, słowem: wielkie zasoby materjalne i duchowe. Zatem dzięki pracy wieków średnich najpierw stworzone zostało podłoże, na którem teraz będzie mogła zakwitnąć literatura bogatsza i piękniejsza od swej poprzedniczki. Że zaś samo to podłoże nie będzie martwem, niezmiennem, ale przechodzić będzie samo przez różne zmiany i ewolucje, przeto w dalszym ciągu i literatura, z niem związana, nie będzie stać w jednem miejscu — będzie ruchliwą i żywą. Gdy wreszcie na taki grunt padną owe myśli powszechnoeuropejskie, spełniające rolę czynnika poruszającego i modyfikującego, to zastaną ten grunt odpowiednio już przygotowany, i dzięki temu powstanie owa szczęśliwa harmonja istniejących już pierwiastków i sił z nowo przybywającemi, powstanie do życia literatura, w której znajdzie odbicie i życie polskie i kierunki myśli europejskiej.

Zobaczmy tedy w ogólnym zarysie, jak wygląda owo podłoże, na którem przyszło literaturze polskiej renesansowej żyć i rozwijać się.

Stosunki polityczne najpierw.

Jest to epoka ostatnich królów z dynastji Jagiellońskiej, zwłaszcza Zygmunta Starego (1506—1548) i Zygmunta Augusta (1548—1572), następnie trzech królów elekcyjnych: Henryka Valois (1573—1574), Stefana Batorego (1576—1586) i Zygmunta III (1587—1632). Potęga państwowa, którą Polska osiągnęła w wieku XV, trwa nadal, chroniąc kraj od najazdów nieprzyjacielskich i zapewniając mu dobrodziejstwa pokoju. Wojny, które na ten czas przypadają, jak wojny z Moskwą, a od końca XVI w. z Turcją, toczą się niemal wyłącznie na granicach, daleko od centrum państwa; są zresztą prawie zawsze zwycięskie, a ich rezultatem politycznym będzie nawet rozszerzenie granic na północnym wschodzie. Były to więc warunki dla literatury w każdym razie pomyślne. Rzecz to zresztą stwierdzona niejednokrotnie w dziejach wszystkich literatur. Korzystna sytuacja polityczna ułatwia swobodny rozwój pracy kulturalnej, pozostawiając mnóstwo sił wolnych, nie absorbując ich w innym kierunku. Rozbudza też ona i potęguje świadomość narodową, poczucie narodowej siły i wartości. Idzie za tem pragnienie, aby temu uczuciu dać wyraz i w literaturze, która nabiera przez to pewności siebie, jakiejś męskiej siły, szerokiego rozmachu; łączy się z tem i spotęgowanie uczucia miłości ojczyzny. Wszystkie te cechy znajdujemy w ówczesnym nastroju polskiego społeczeństwa i w ówczesnej literaturze.

Niezależnie od stopnia potęgi, każdorazowa sytuacja polityczna państwa i narodu wysuwa na plan pierwszy pewne kwestje i zagadnienia polityczne, które naród rozwiązuje w czynie i które odbijają się w jego literaturze. Otóż z tych kwestyj zewnętrzno-politycznych, któremi Polska renesansowa musiała się zająć, na pierwszy plan wysunęła się kwestja wschodnia, t. j. stosunek do Moskwy i do Turcji. Pierwsza dąży systematycznie do odebrania Polsce jej ziem ruskich; stąd długowieczny antagonizm. W wieku XVI Polska wychodzi z tej walki zwycięską. Ale rzeczą jest charakterystyczną, że społeczeństwo ówczesne polskie mało sobie zdawało sprawy z grozy rosyjskiego niebezpieczeństwa, mimo stykania się granic obu państw na olbrzymiej przestrzeni. To też w literaturze tej epoki słabo ta kwestja się odbija; żywszy ruch pod tym względem objawi się dopiero w początkach XVII wieku, gdy Dymitr Samozwaniec, posiłkowany przez oddziały polskie i z Polką ożeniony, zasiadł na tronie carskim, i gdy zdawało się, że z antagonizmu polsko-rosyjskiego Polska wyjdzie nieodwołalnie i na zawsze zwycięską. Daleko groźniejszem wydawało się niebezpieczeństwo tureckie. To przekonanie zresztą podzielała wówczas cała Europa, drżąca przed niewidzianą gdzieindziej potęgą militarną a zaborczą Turcji, a los półwyspu bałkańskiego, Wołoszczyzny, Węgier, był wymownem tej obawy poparciem. Jako państwo zachowywała Polska z Turcją pokój przez całe stulecie XVI, dopiero pod sam koniec wieku zaczynają się wojny, mające trwać cały wiek następny. Ale w społeczeństwie samem zakorzenia się pogląd, że do wielkich wojen z Turcją z czasem przyjść musi. To też na kwestję turecką zwraca się pilną uwagę, co się znowu odbija silnie w literaturze. Jest to jeden z tematów bardzo często poruszanych, tak w literaturze politycznej i historycznej, jak i w poezji. Łączy się to z powszechną europejską myślą o wygnaniu Turków z Europy, wskutek czego następuje wzajemna wymiana tej antytureckiej literatury między Polską a Europą zachodnią: dzieła autorów polskich, traktujących tę sprawę już od początków XVI wieku, tłumaczone są na języki obce i szeroko się rozchodzą. Dla samej literatury polskiej miały one i to znaczenie, że myśląc o rozwiązaniu tej kwestji jedynie mieczem, akcentują i podtrzymują ducha rycerskiego i tym sposobem dają początek tonowi, który się odezwie bardzo silnie w epoce następnej, gdy istotnie do wielkich wojen z Turcją przyszło.

W zakresie stosunków wewnętrzno-politycznych dwa zwłaszcza momenty należy silnie podkreślić jako te, które miały dla literatury szczególniejsze znaczenie, i to nietylko bezpośrednio, dla literatury tego okresu, ale i na dalsze lata, na całe stulecia: unję z Litwą i Rusią i reformy prawnopolityczne.

Unja Królestwa Polskiego z Wielkiem Księstwem Litewskiem, dokonana w roku 1386 jako unja personalna, zacieśniała się z biegiem czasu coraz bardziej, aż ostatecznie na sejmie w Lublinie w roku 1569 przybrała formę unji realnej. Kraje małoruskie (Podole, Wołyń, Ukraina) weszły w ściślejszy związek z Polską, tworząc odtąd razem z nią jedne całość prawno-państwową, „Koronę"; ziemie, zamieszkałe przez Litwinów [i Białorusinów, tworzą odtąd „Litwę", złączoną z „Koroną" jednością króla i polityki zagranicznej," systemu monetarnego i sejmu, a zachowującą osobne swoje urzędy, skarb i wojsko. Ta odrębność administracyjna nie naruszała jednakże jedności i łączności wyższego stopnia: „Korona" i „Litwa" tworzą jedno nierozdzielne ciało, Rzeczpospolitą Polską i tworzą jeden naród. Bo oto wskutek tego połączenia kultura polska zaczęła silnie oddziaływać na społeczeństwo litewskie i ruskie. Cała organizacja polityczna, społeczna, ekonomiczna, życie religijne, nawet życie domowe tego społeczeństwa, wzoruje się całkowicie na polskiem. Proces ten zaczęty już wcześniej, w wieku XIV, dokonywa się ostatecznie w tej dobie. Jego rezultatem było zupełne spolonizowanie się wyższych warstw litewskich i ruskich, przedewszystkiem szlachty. Lud pozostał przy litewskim lub ruskim języku, ale lud w owej epoce jest w całej Europie bierną masą, nie oddziałującą bezpośrednio na sprawy państwa i narodu, lud się wtedy nie liczy. Szlachta tych krain (stosunkowo bardzo liczna jak i w starej Polsce) upodobniła się i duchowo zupełnie stopiła z „dawnymi" Polakami, tworząc odtąd razem z nimi jeden naród, mówiący tą samą mową, mający te same zwyczaje i obyczaje, ten sam pogląd na świat — mimo pewnych, niezbyt zresztą znacznych, różnic prowincjonalnych i regjonalnych.

Olbrzymie historyczne znaczenie tych faktów dla Polski: powiększenie się polskiego „stanu posiadania" drogą zupełnie pokojową i kulturalną, bez najmniejszego przymusu, bez podboju, przesunięcie daleko na wschód granic już nie tylko państwa ale i narodu polskiego, wzmocnienie jego siły liczebnej — to znaczenie ma odpowiednik także i w dziejach literatury polskiej. Rozszerzył się jej teren i zakres czytelników ; powiększyła liczba autorów. Powstaną na tych ziemiach z czasem jej nowe ogniska. Otworzyła się też przed literaturą polską perspektywa ekspansji na Wschód. Razem ze wzmożeniem się potęgi państwowej język polski rozszerza się nie tylko na Litwę i Ruś, ale sięga jeszcze dalej, po za granice państwa polskiego: do Moskwy i na Wołoszczyznę. A równolegle z tem pójdzie i wpływ literatury polskiej, zaczynający się pod koniec wieku XVI, najsilniejszy w wieku XVII. Najbardziej stanowczo objawił się w ówczesnej literaturze ruskiej, która całkowicie wzoruje się na polskiej, przejmuje z niej sposób pisania, rodzaje literackie, pojęcia artystyczne, tematy, przyczem jej język przepełnia się polonizmami; wpływ ten sięga tak daleko, że nadzwyczajnie często ma się wrażenie przy czytaniu ówczesnych dzieł ruskich, jakoby to były dzieła polskie zabarwione tylko w formie pojedynczych wyrazów właściwościami fonetyki ruskiej. Bardzo wielu też autorów ruskich tworzyło i w języku polskim. Z Rusi szedł ten wpływ do Moskwy, gdzie uwydatnia się silnie w literaturze rosyjskiej XVII wieku, i do Wołoszczyzny, gdzie np. wybitny autor rumuński XVII wieku, Miron Costin, pisze po polsku poemat historyczny o ziemi wołoskiej i multańskiej. Oczywiście cała ta ekspansja literatury polskiej była ułatwiona przez Unję.

Co zaś z czasem miało być najważniejszem dla „barwy" literatury polskiej, to fakt, że z tymi „nowymi" Polakami zjawi się w niej odrębny typ psychologiczny, a więc urozmaicenie typu polskiego. Wspomnieliśmy przed chwilą, że ci Polacy litewsko-ruscy stopili się duchowo z dawnymi. Ale oczywistą jest rzeczą, że to stopienie się — kulturalne, intellektualne i uczuciowe — nie mogło wygładzić zupełnie ich cech psychologiczno-rasowych, które w nich tkwiły: do tych należał na przykład pewien, ich pierwotnej rasie i ich pochodzeniu właściwy stopień i. charakter uczuciowości, ob jawiającej się w pewnych warunkach nastrojem skłonnym do zadumy i melancholji, mniejsza może niż u dawnych Polaków giętkość, ruchliwość i lotność umysłu, za to większa doza spokoju i równowagi duchowej. Gdy ci ludzie staną się Polakami, to ich właściwości duchowe tem samem stają się także i właściwościami psychicznego typu polskiego, wprowadzając doń równocześnie pewną odmianę, pewną warjację typu. A to będzie równoznaczne z jego kulturalnem i artystycznem urozmaiceniem i wzbogaceniem. Co prawda, nie odbije się to w literaturze odrazu i na wielką skalę. Tego rodzaju procesy mają tę właściwość, że dojrzewają powoli. W wieku XVI Litwa zaczyna brać udział w życiu literackiem polskiem, ale jeszcze nie na taką skalę, aby wycisnąć na niem silniejsze swoje piętno; nie powstaje też w tym czasie takie w niej ognisko ruchu literackiego, jakiem będzie — jak zobaczymy później — Małopolska. To wszystko przyjdzie znacznie później — i z tej nowej Polski wyjdzie Mickiewicz. Ale początki i podstawy tego zjawiska tkwią w tej epoce, dlatego tutaj należało o niem wspomnieć.

W ślad za unją polityczną przyszła i unja kościelna. Jednoczące się z Polską państwo litewskie było różnolitem nie tylko pod względem narodowościowym ale i religijnym. Litwini przyjęli katolicyzm rzymski, podczas gdy plemiona ruskie należały od wieków do kościoła wschodniego, greckiego. Dzieliły też jego losy: stąd odłączenie się Bizancjum od Rzymu było i dla nich rozerwaniem spójni z Kościołem zachodnim. Ta różność wyznań nie miała większego znaczenia w epoce dawniejszej, w dość prymitywnej organizacji państwa litewskiego, gdy Litwini sami byli jeszcze poganami. Ale po połączeniu się z Polską staje się ona w nowym organizmie państwowym i w nowych warunkach ważną i palącą kwestją polityczną. To też wkrótce zjawiają się tendencje do jej usunięcia, tendencje dyktowane zarówno ważnemi dla wieków średnich względami religijnemi, jak i ważnemi dla nowego państwa względami politycznemi (jedność państwowa). Ogólna unja obu kościołów, dokonana w r. 1439 (unja florencka), natrafiła więc tutaj na grunt dość podatny. Gdy jednak Bizancjum niedługo w niej wytrwało, gdy zaszły także i inne przeszkody (jak opozycja ze strony Moskwy), upadła ona wkrótce i na Rusi polskiej. Ale tymczasem postępuje naprzód i zacieśnia się unja polityczna i społeczna tych krajów z Polską: w tych nowych warunkach potrzeba rozwiązania owej kwestji religijno-politycznej staje się palącą. Już w początkach XVI wieku sprawa ta jest przedmiotem rozważań; po Unji lubelskiej podejmuje się ją na nowo, tak ze strony polskiej i katolickiej, jak i ruskiej prawosławnej. W roku 1595 zawartą została w Brześciu unja Kościoła ruskiego na terytorjum Rzeczypospolitej z Kościołem rzymskim. Innemi jednakże były jej losy, aniżeli unji politycznej. Natrafiła ona na bardzo silny opór u znacznej części prawosławnych, stała się wskutek tego przyczyną rozdziału i walk, które z czasem z dziedziny religijnej przeszły w sferę stosunków świeckich i doprowadziły do niebezpiecznych wstrząśnień w stuleciach następnych. Ubolewając jednak nad tem, że jej rezultaty nie były tak pomyślne, jak się spodziewali jej twórcy, niemniej musimy skonstatować, że była ona faktem historycznym niezmiernie ważnym w dziejach polskich i o daleko sięgających skutkach, bo jeszcze dzisiaj oddziałują one na losy narodu polskiego; a jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że w życiu duchowem polskiem odegrała ona bodaj czy nie większą rolę aniżeli w ruskiem. Odbiło się to odrazu silnie w piśmiennictwie polskiem owej epoki. Po sporadycznych traktatach i broszurach od początku XVI wieku, rozwija się pod koniec stulecia bogata literatura religijno-polemiczna w tej sprawie, a obok autorów polskich (jak, Herbest, Skarga itd.), zabierają w niej głos i autorowie ruscy (Hipacy Pociej, Melecjusz Smotrycki ii.) Cała ta polemika religijna toczy się w przeważnej części w języku polskim (obok cerkiewno-ruskiego). Tym sposobem zaś ówczesna literatura polska wzbogaca się o jeden motyw, powiększa się liczba jej tematów i zagadnień, przez co znów następuje większa rozmaitość i bogactwo- Zasadniczo będzie to ostatecznie typ zjawisk literackich ten sam, co w bujnie rozwiniętej literaturze, wywołanej Reformacją (o której mowa będzie poniżej); były też próby łączenia tej literatury unijnej z zachodnio-reformacyjną; ale typ występuje w postaci odmiennej, co wynikło z odrębności warunków i zagadnienia. W każdym zaś razie jest literatura polska wśród ówczesnych jedyną, w której odbija się na większą skalę zarówno zachodnia Reformacja jak i kwestje religijne Wschodu.

Drugim nader doniosłym faktem w dziedzinie stosunków wewnętrzno-politycznych, faktem, mającym obok ógólnodziejowego także specjalnie i dla literatury daleko sięgające znaczenie, jest przebudowa państwa i społeczeństwa polskiego na nowożytny ład, reformy, albo ogólniej mówiąc przemiany prawno-polityczne i ściśle z niemi związane przemiany społeczne i ekonomiczne.

Ewolucja wewnętrzno-polityczna Polski szła temi samemi drogami, co państw i społeczeństw zachodnich. Z państwa rządzonego przez pierwszych Piastów absolutnie Polska przemienia się w państwo i społeczeństwo średniowieczno-stanowe, by pod koniec wieków średnich stanąć — jak cała Europa — przed punktem zwrotnym. Idea średniowieczna państwa, jako federacji eksterrytorjalnych stanów, pod wpływem rozwoju wydarzeń historycznych i pod wpływem humanistycznego zapatrzenia się w państwo rzymskie, ustępuje miejsca idei nowożytnej państwa jako jedności terrytorjalnej i prawno-politycznej, obdarzonej pełnią władzy. W czyim ręku zaś ta pełnia władzy miała się skupiać, to już w różnych państwach stało się zależnem od warunków, od układu sił itd., i od tego czy przeważyło zapatrzenie się w Rzym Cezarów czy w Republikę. W przeważnej części państw

Europy zachodniej i południowej doszło do absolutyzmu nadstanowego, władza państwowa skupia się w ręce króla, wykonywana przez urzędników. W Polsce rozwój poszedł inną drogą. I tu były usiłowania zaprowadzenia absolutyzmu (Kazimierz Jagiellończyk). Ale warunki były tu inne i zbieg okoliczności inny. Władza przeszła nie do króla, ale do jednego ze stanów, do szlachty, i Polska przekształciła się nie w absolutną monarchję, ale w rodzaj szlacheckiej republiki, z królem (obieralnym) na czele.

W ścisłym związku z tym kierunkiem ewolucji politycznej pozostaje i kierunek ewolucji społecznej. Wskutek różnych czynników (między niemi były i takie, które od Polski bezpośrednio nie zależały — jak np. odkrycia geograficzne, powodujące zmianę trasy dróg handlowych na Wschód, które dotychczas szły w znacznej mierze i przez ziemie polskie) znaczenie miast ekonomiczne zaczyna podupadać. Że zaś tych miast w kraju nawskróś rolniczym nie było zbyt Wiele, więc i politycznego silnego stanowiska wobec licznie rozrdzonej szlachty ziemskiej utrzymać nie mogły. Doszedłszy do władzy, szlachta — jak to się zawsze i wszędzie w podobnych razach dzieje — wyzyskuje tę władzę dla utwierdzenia swego przodowniczego stanowiska w państwie i dla usunięcia innych stanów na plan dalszy. Zostawia wprawdzie miastom ich wewnętrzny samorząd municypalny, ale go mocno ogranicza w porównaniu z tym stanem, jaki panował w wiekach średnich. Odbiera mieszczanom prawo piastowania wyższych urzędów, nie dopuszcza ich do sejmików i sejmów, przez co oczywiście pozbawia ich praw politycznych. Odtąd mieszczanie nie mają bezpośredniego wpływu ani na ogólną politykę kraju, ani na politykę ekonomiczną. Proces ten wyparcia mieszczan poza nawias czynnego współdziałania w losach państwa zaczyna się pod koniec wieku XV, a kodyfikuje ostatecznie na sejmie roku 1538.

Tem silniej odbiły się oczywiście te przemiany i ta ewolucja polityczna na położeniu chłopów, jako żywiołu politycznie i społecznie słabszego od mieszczaństwa, a punktem wyjścia, czynnikiem podważającym ustrój dotychczasowy, stały się tu zmiany, jakie zaszły w dziedzinie stosunków ekonomicznych. Pokój, jakiego Polska zażywała w wieku XV i XVI, pokój przerywany rzadko większemi wojnami, przyczynił się do wielkiego rozkwitu rolnictwa. Odzyskanie zaś w r. 1466 Prus zachodnich, a więc ujścia Wisły i dostępu do morza, ułatwiło niezmiernie wywóz produktów rolnych do krajów zachodnich. Uprawa roli staje się głównem źródłem bogactwa kraju. Przeważająca część ziemi uprawnej należy do szlachty, której tym sposobem przedewszystkiem przypadnie największa korzyść z tego splotu wydarzeń politycznych i ekonomicznych. Otóż jej interesem materialnym teraz będzie uzyskanie jak największej liczby sił roboczych, a tych dostarczą chłopi, zmuszeni do tego przez szlachtę. W drugiej połowie wieków średnich stosunki własności były takie same, t. zn. szlachta była właścicielką ziemi. Ale chłop był wolnym dzierżawcą gruntu, który uprawiał; obowiązanym do czynszu i pewnych danin w naturze, ale nie do robocizny; po wypełnieniu warunków obopólnego kontraktu mógł z dzierżawy odejść. Teraz  szlachta doszedłszy do przewagi, zmienia ten ustrój na swoją korzyść i z wolnego robi chłopa przypisanym do gleby, poddanym pana; obok czynszów i danin zmusza go jeszcze do obowiązkowej robocizny na gruncie dworskim, do pańszczyzny; usuwa wreszcie dawną autonomję gminy wiejskiej w sprawach sądowych i wprowadza jurysdykcję pana nad poddanym. Chronologicznie ten proces jest współczesny przemianom w stosunkach miejskich,

Tak więc na przełomie wieków średnich i wieku szesnastego ustrój Polski polityczny, społeczny i ekonomiczny uległ daleko sięgającym zmianom. Szlachta, doszedłszy do przewagi, przetworzyła państwo i ustrój dawny na nowy. Gdy zaś to przetworzenie się dokonało, wtedy oczywiście przed tą warstwą panującą, obdarzoną pełnią władzy, stanęło zadanie ostatecznego zorganizowania i urządzenia tego nowego państwa. Otóż to zadanie spełnia się w wieku XVI, w szczególności zaś za panowania Zygmunta Augusta, a obejmowało ono organizację administracji (w czem pojęte było także dzieło unji ziem, składających dotąd federacyjnie państwo polskie), skarbu, wojska, sądownictwa. Powstał nadzwyczajnie żywy i bujny ruch myśli połityczno-organizacyjnej, który doprowadził do ostatecznego skodyfikowania konstytucji polskiej w roku 1573. Ta konstytucja staje się odtąd podstawą życia polskiego, aż gdzieś pod koniec osiemnastego stulecia.

Nie jest naszem zadaniem tutaj sąd polityczno - historyczny nad temi wszystkiemi wydarzeniami i przemianami. Jak wszystkie rzeczy ludzkie, miały one dobre i złe strony. Musieliśmy je jednak zaznaczyć i podkreślić, bo one niesłychanie silnie wpłynęły na literaturę polską, i to nietylko tej epoki, ale i wieków następnych. One stworzyły formy życia polskiego na przestrzeni kilku stuleci, one też zadecydowały o formie i barwie, o kierunkach i tendencjach, o treści polskiego piśmiennictwa, również na przestrzeni kilku wieków. Stąd ich „literackie" znaczenie.

Pierwszym doniosłym rezultatem tych wydarzeń historycznych dla literatury będzie wielki jej rozwój ilościowy. Rzeczą jest jasną, że gdy tyle i tak ważnych spraw wchodziło na porządek dzienny, gdy wszyscy w ich rozstrzygnięciu byli interesowani, to rozwiązywanie tych zagadnień musiało się dokonywać w czynie, na zjazdach i obradach sejmowych, w pracach ustawodawczych, ale i w literaturze — zwłaszcza że równocześnie i inne czynniki (o których niżej) na jej rozwój się składały. Literatura w takich epokach jest jednym z ważniejszych środków działania, służy wymianie myśli, służy propagandzie, roztrząsa teoretyczne podstawy czynu, a robić to może głębiej i wszechstronniej, aniżeli to jest możliwe w chwili bezpośredniego działania.

Zatem bogactwo zagadnień politycznych i społecznych w Polsce tej epoki i wielka ich waga dla losów narodu powołują do życia bogatą i ruchliwą literaturę, która tych stosunków jest odbiciem. Stwarzają najpierw bujną literaturę polityczną, w której zabierają głos wszystkie obozy, wyrażają się wszystkie kierunki i wszystkie odcienie myśli politycznej polskiej. Występują też wszystkie rodzaje literatury politycznej, od pisemka ulotnego, jednodniowego, żyjącego jedynie aktualnością i chwilą, do poważnego, głębokiego i trwałego dzieła. Jest w niej i literatura publicystyczna, doraźne cele mająca na oku, i ogólniejsza, więcej teoretyczna, zastanawiająca się nad zasadniczemi zagadnieniami władzy o państwie i społeczeństwie (przyczem oczywiście oba kierunki mogą się z sobą łączyć w jednem dziele u jednego autora). Na ogół jednak przeważa kierunek pierwszy, więcej praktyczny; kwestje bardziej teoretycznej natury rozważane są przedewszystkiem wtedy, gdy chodzi o bezpośrednie ich zastosowanie do rzeczy polskich. Tłumaczy się to warunkami momentu dziejowego, potrzebą chwili: tyle jest spraw pilnych, koniecznych, do załatwienia, że literatura jakby miała mniej czasu na teoretyczne i abstrakcyjne dociekania, bo musi pomagać przy rozwiązywaniu zagadnień bezpośrednich i praktycznych. Ten fakt też sprawił, że owemi kwestjami bieżącemi zajmuje się nietylko literatura polityczna w ściślejszem znaczeniu, ale i inne działy piśmiennictwa, naprzykład poezja. A mamy tu na myśli nie owo dalsze, ściśle artystyczne odbicie się faktów historyczno-politycznych w poezji, polegające na tem, że poeta uczuciowo na te fakta reaguje albo że bierze ż nich temat do artystycznego przetworzenia, ale wprost praktyczne i rzeczowe roztrząsanie tych spraw, a więc np. wierszowane traktaty polityczne. Pisze takie traktaty i Kochanowski, najznakomitszy z dawniejszych poetów polskich, mający nadzwyczaj delikatne i subtelne poczucie sztuki; jeżeli pomimo tego je pisze, to jest dowodem, jak -silnym był ten prąd, jak wielkiem było zajęcie się temi sprawami i jak wielką wagę do nich przywiązywano. A jest rzeczą niemniej charakterystyczną, że najznakomitsze dzieło literatury politycznej polskiej w końcu XVI wieku ma formę kazań: są to Kazania Sejmowe Skargi! Prawdą jest, że i w innych literaturach podobne objawy spotykamy; ale w polskiej literaturze epoki Renesansu wystąpiły one naraz w wielkiej ilości i z wielką siłą, nadając jej tym sposobem bardzo charakterystyczną i oryginalną cechę.

Ale nietylko ilościowy rozkwit tej literatury politycznej możemy zaznaczyć: wysokim jest też poziom jej wartości wewnętrznej. Są w niej oczywiście dzieła o różnej skali, ale na ogół cechuje ją niecodzienna bystrość i przenikliwość myśli, doskonałe zrozumienie warunków politycznych, znajomość natury państwa i społeczeństwa, a te zalety intellektualne łączą się z gorącym i czujnym patrjotyzmem, z troskliwością o dobro, o przyszłość narodu i państwa. Głęboki rozum i silne uczucie: to połączenie występuje ze szczególną siłą w dwóch genjalnych reprezentantach tej literatury, wzbijających się wysoko ponad zwyczajny poziom i ponad otoczenie: w Modrzewskim, piszącym około połowy XVI w. i w Skardze, którego wszechstronna działalność rozwija się na przełomie wieku XVI i XVII. Obaj reprezentują najlepsze i najszlachetniejsze tej literatury politycznej pierwiastki także i w tem, że wbrew prądowi, który w życiu zwyciężył, ujmują się gorąco za upośledzonemi stanami, za mieszczaństwem i za chłopami, czerpiąc ku temu podnietę tak w szlachetnem sercu, które protestuje przeciw krzywdzie, jak i w głębokim rozumie, który wcześnie dostrzega, gdy ogół jeszcze tego nie rozumie, że pokrzywdzenie jednej części narodu i brak społecznej równowagi pomści się ciężko na losach narodu i państwa.

Zatem bujne i wszechstronne życie polityczne tej epoki wywołało bogatą literaturę polityczną. Przyczyniła się zaś do tego w wysokim stopniu wolność, jaka w Polsce wskutek tych przemian zapanowała (chociaż tylko w obrębie jednego stanu, szlachty) — wolność pozwalająca na swobodne, nieskrępowane wypowiadanie myśli i przekonań. Niewątpliwie też ta wolność sprawiła, że literatura polityczna zwróciła się więcej do kwestyj aktualnych, aniżeli do teorji. Charakterystyczne jest w tym względzie zestawienie polskiej literatury politycznej z innemi współczesnemi. Tamte, żyjąc w innych warunkach, w atmosferze absolutyzmu, nie mają tej swobody wypowiadania się o wszystkich aktualnych a palących kwestjach. Więc o ile nie dają wprost podręczników despotyzmu (jak Książę Macchiavellego), to zastanawiają się nad problemami państwa i społeczeństwa teoretycznie, ogólnie, albo też uciekają od rzeczywistości, z którą się trudno pogodzić, w krainy wymarzone i wymyślone (Utopia Morusa). Dopiero znacznie później, w osiemnastym wieku, wystąpią one do walki o rzeczy bezpośrednie i aktualnie żywotne, o zmiany w ustroju państwowym w kierunku wolności; a i tutaj dojdą do tej walki aktualnej drogą okolną, przez teorję; klasycznym przykładem będzie literatura francuska.

Ale oddziaływanie przemian polityczno-społecznych i ekonomicznych, które się dokonywały w Polsce w tej epoce, na literaturę, objawiło się nietylko wytworzeniem i rozkwitem jednego jej działu, literatury politycznej: sięgnęło ono dalej i głębiej. Odbiło się ono w kierunkach i tendencjach całego piśmiennictwa tej epoki, jak i następnych ; zadecydowało o jej charakterze i nastroju duchowym; wpłynęło na jej barwę, t. zn, że nawet pewna suma jej cech czysto już artystycznych stąd się wywodzi, A mianowicie:

Widzieliśmy już, jak potęga polityczna państwa rozbudzała i podtrzymywała poczucie narodowe. Ustrój wolnościowy tego państwa, na poły republikański, ze swej strony także wiele do tego się przyczyniał, choćby tylko przez to, że wolnych obywateli wciągał w dziedzinę czynnej polityki narodowej, dawał im w ręce losy narodu i czynił ich za nie odpowiedzialnymi. Otóż wszystkie te czynniki razem sprawiają, że z tem poczuciem i świadomością narodową łączy się i narodowe uczucie, uczucie miłości ojczyzny. Widzieliśmy je w literaturze i dawniej, jest ono u Kadłubka i Ostroroga, jest bardzo silne u Długosza, teraz jednak przeniknie, można powiedzieć, całą literaturę, poetów jak i moralistów, kaznodziejów jak i polityków; najpiękniejszy wyraz artystyczny znajdzie ono u Kochanowskiego, najgłębszem i najśilniejszem będzie u Skargi. Literatura tej epoki, zwłaszcza w najszlachetniejszych swych przedstawicielach, pragnie gorąco naród swój zrobić potężnym i wielkim, szczęśliwym, a równocześnie zacnym i dobrym.

To spotęgowanie poczucia i uczucia narodowego pociągnie za sobą przewagę i zwycięstwo języka narodowego w literaturze. Łacina wprawdzie nie będzie zupełnie wypartą, jak zresztą i w całej Europie; tradycję średniowieczną w tym względzie podeprze silnie humanizm, dla którego ideałem będzie znajomość i opanowanie klasycznego języka Rzymian. Ale mimo to język narodowy zajmie pierwsze miejsce, bo tylko w tym języku da się bezpośrednio i szczerze wyrazić duch i uczucie narodu. Przyczynią się do tego i inne czynniki: rozwinięte życie polityczne, udział obywateli w rządach kraju, rozszerzają zakres języka polskiego (w sejmach, w sądach itd), który tym sposobem z domowego staje się na wielką skalę językiem państwowym; przyczynia się i Reformacja, która, chcąc oddziaływać na masy, posługiwała się językiem narodowym, a za jej przykładem musieli pójść i pisarze katoliccy. Ale najważniejszym czynnikiem psychologicznym, który sprowadził przewagę języka polskiego w literaturze, to była owa rozbudzona świadomość narodowa, to było spotęgowane narodowe uczucie. I jeszcze przed Reformacją, przed utrwaleniem ostatecznem nowych form bytu politycznego, spotykamy w literaturze skrystalizowane już pragnienie, by język narodowy zajął należne mu w piśmiennictwie miejsce.

Układ stosunków społecznych w tej epoce doprowadza, jak widzieliśmy, do przewagi szlachty. Jest zaś ta przewaga nietylko polityczną ale i kulturalną. Miasta, które w drugiej połowie wieków średnich są ogniskami kultury, zaczynają się teraz chylić ku upadkowi. Wskutek ogólno - europejskich zmian dróg handlowych, wskutek błędnej polityki ekonomicznej szlachty, wskutek politycznego upośledzenia mieszczan, miasta polskie zaczynają ubożeć, a z postępującem ubóstwem materjalnem przychodzi z czasem i ubóstwo duchowe. Nie dzieje się to w jednej chwili i nagle, choćby dlatego, że przecież po miastach były szkoły, w miastach koncentrował się ruch drukarski i wydawniczy. Niemniej jednak stanowisko przodownicze w kulturze przechodzi stale do szlachty, a. odbija się to najwyraźniej w literaturze tego czasu. W pierwszej połowie XVI wieku liczba autorów pochodzenia mieszczańskiego jest jeszcze znaczną, ale od połowy stulecia stosunek przechyla się na korzyść szlachty, i to właśnie wtedy, gdy literatura zaczyna się rozwijać coraz świetniej. Wśród wybitnych autorów tej świetnej epoki liczba mieszczan jest uderzająco mała, a wybitniejsi z nich przechodzą do szlachty (jak Górnicki), ich pierwotna przynależność do mieszczaństwa w ich dziełach się zaciera, nie odbija ani materjalnie ani duchowo.

Z tego zasadniczego faktu wypływają znowu dalsze. Skoro najwybitniejsi i najliczniejsi pisarze należą do szlachty, to rzeczą będzie naturalną, że wycisną oni na literaturze swoje piętno. Będzie to literatura „szlachecka"; w pierwszej połowie XVI wieku nie jest to jeszcze zbyt widoczne, ale stanowczem to jest już w drugiej połowie stulecia, potęgując się w epokach następnych, i trwając niemal aż do końca istnienia Rzeczypospolitej- Mówimy „literatura szlachecka" w tem znaczeniu, że odbija się w tem dawniejszem piśmiennictwie polskiem przedewszystkiem życie szlachty, materjalne i duchowe. Rekonstrukcja dawnej Polski wyłącznie z tych materjałów, którychby nam dostarczyła literatura, wysunęłaby niewątpliwie na plan pierwszy Polskę szlachecką. Nie iżby inne stany z tego piśmiennictwa zupełnie znikły: byli przecież i autorowie mieszczanie, i choć nie zajęli tak wybitnego stanowiska, jak tamci, zawsze przecież w ich dziełach ich życie się odbijało, nadto zaś i w pismach samychże autorów szlacheckich przesuwają się tak mieszczanie, jak i chłopi. Z literatury polskiej XVI wieku przegląda też i Polska mieszczańska i chłopska. Ale przewaga momentów, związanych z życiem szlachty, będzie w niej stanowczą i takiem będzie jej ogólne, syntetyczne wrażenie. Typ duchowy Polaka, jaki w niej znalazł swój wyraz, to będzie przedewszystkiem typ ówczesnego szlachcica; ten będzie najwyraźniejszy, najdokładniej się kreślący, — inne już się znajdą więcej w głębi. Niezmiernie charakterystyczny na to przykład znajdujemy w jednem z najbardziej interesujących dzieł ówczesnej literatury, w „Żywocie człowieka poczciwego" (1567) Mikołaja Reja, tego pisarza, który i jako osobistość jest przepysznym reprezentantem szlachty polskiej swego czasu, W dziele tem Rej kreśli ideał człowieka, jaki odpowiadał jego wyobrażeniom i wyobrażeniom przeciętnej warstwy szlacheckiej, Z tytułu wnosilibyśmy, że jest to ideał „człowieka" w ogóle, tego typu, jaki Renesans lubił przedstawiać. Tymczasem całe ramy życia tego człowieka, cały jego pogląd na świat, cała struktura duchowa, świadczą dobitnie o tem, że dla Reja i dla jego otoczenia, dla pokrewnej mu duchem szlachty ówczesnej, ideał człowieka godnego szacunku odziewa się w szaty szlacheckie. Gdy autor maluje ideał, do którego chce by jego naród stał się podobnym, to „narodem" dla niego jest przedewszystkiem szlachta. W tem identyfikowaniu pojęcia „człowieka" z pojęciem „szlachcica" nie ma jednak jakiegoś specjalnego ostrza przeciwko innym stanom, nie ma w tym wypadku specjalnej nieprzyjaźni; o innych stanach po prostu się tu zapomina. Jest w tem odbicie życia, które warstwę szlachecką wysunęło na plan pierwszy w narodzie i dało jej nad innemi przewagę; a objaw ten będzie, jak wspomnieliśmy poprzednio, jedną z charakterystycznych cech literatury polskiej aż prawie po koniec XVIII wieku. Jest to zresztą objaw, który zasadniczo występuje i w innych literaturach; t. zn. że gdy jedna z warstw narodu uzyska nad innemi przewagę, polityczną, czy kulturalną, czy obie razem, wtedy i w literaturze ona przedewszystkiem będzie dominować. Tak dominuje element rycerski we francuskiej i niemieckiej literaturze w pierwszej połowie wieków średnich, element mieszczański w drugiej; tak będzie „dworską" literatura francuska XVII wieku, mimo wielkiego w niej udziału autorów mieszczańskiego pochodzenia; mieszczańską będzie nowsza literatura niemiecka.

Nasuwa się jednak pytanie: czy taki stan rzeczy doszedł do skutku zupełnie bez przeszkód? i czy literatura nie przechowała nam jakichś śladów walki przeciwko niemu? Otóż istotnie spotykamy w literaturze polskiej XVI wieku próby reagowania przeciw zwichnięciu równowagi społecznej. Wychodzą one zarówno od autorów mieszczan jak i od tych ze szlachty, którzy z jakichkolwiek pobudek zdołali się wznieść ponad egoizm stanowy. Wiemy, jak gorąco występowali przeciwko upośledzeniu miast i przeciwko niewoli chłopów Modrzewski i Skarga. Ale te protesty dają chlubne świadectwo rozumowi i szlachetności jednostek, ogólnego prądu skierować w inną stronę nie mogły, stąd nie mogły też przemienić ogólnego charakteru literatury. Stało się zaś tak może dlatego, że same te upośledzone stany nie wystąpiły do walki o swoje równouprawnienie. Nie walczyły o nie miasta z należytą siłą; na ogół dziwnie biernie przyjmowały stopniowe ograniczanie swych praw; nie rewoltowali się chłopi, których sytuacja materjalna z początku mimo. skrępowania wolności i mimo robocizny nie była jeszcze najgorszą. Skoro więc same te warstwy nie wytworzyły stanowczego i skoordynowanego dążenia do równouprawnienia, skoro zaniechały walki, to i w literaturze nie występuje ono na większą skalę. Nie mogło tedy nastąpić i zabarwienie piśmiennictwa w tym kierunku, jak się to stało np. w literaturze francuskiej przedrewolucyjnej XVIII wieku, w której tak silnie i tak jaskrawo wyraziły się aspiracje stanu trzeciego i swoje piętno tym sposobem na niej wycisnęły.

Głębokiem także i daleko sięgającem było oddziaływanie na literaturę ewolucji ekonomicznej.

Od piętnastego wieku punkt ciężkości życia ekonomicznego Polski zaczyna się przesuwać ku wsi, Polska staje się coraz bardziej krajem nawskróś rolniczym. Licznie rozrodzona szlachta ziemska widzieliśmy już jak doszedłszy do przewagi politycznej, dostosowuje do swych interesów stanowych i politykę ekonomiczną, co w rezultacie pociągnie za sobą powolne ale stałe upadanie miast. Było to oczywiście na przyszłość bardzo zgubnem, ale na razie przejawiło się wielkim rozkwitem rolnictwa, zwłaszcza że przyczyniły się do tego inne, znajome nam już wydarzenia historyczne. Zaczem szlachta, która jest właścicielką ziemi, poświęca się teraz wyłącznie uprawie roli i czerpie stąd bogactwa, które jej nadają przewagę ekonomiczną nad innemi stanami i tworzą materjalną podstawę do rozwoju jej kultury i przewagi kulturalnej. Tej uprawie roli oddaje się szlachcic osobiście, t. zn. przebywa stale na wsi, w swej posiadłości, od czasu do czasu tylko ją opuszczając dla zjazdów sądowych lub sejmowych, lub dla obrony kraju. Nie pociąga go ku sobie stolica i życie miejskiej nie odrywa od niej stałe piastowanie urzędu w państwie bardzo zdecentralizowanem, nie mającem silnie wyrobionej i zorganizowanej administracji, pozbawionem biurokracji; nie pociąga też ku sobie dwór królewski i monarsza łaska zamiłowanego w wolności osobistej i w równości szlacheckiej republikanina. To wszystko sprawia, że szlachta spaja się nierozerwalnie z ziemią i ze wsią; że zaś z tą wsią jest stale związany i chłop, przeto można powiedzieć, że naród w przeważającej większości staje się narodem wiejskim i rolniczym. A ten stan rzeczy będzie trwał długo: nietylko za czasów niepodległej Rzeczypospolitej, ale jeszcze długo i w wieku XIX będzie to jedna z charakterystycznych form życia polskiego, nie zatarta nawet głęboko sięgającemi przewrotami społecznemi i ekonomicznemi ostatniej doby.

Otóż ta przewaga wsi i rolnictwa w ekonomicznej strukturze Polski i jej długotrwałość nie mogły pozostać bez bardzo silnego wpływu na usposobienie narodu i na typ jego kultury. Powolniejsze i spokojniejsze tempo życia wiejskiego odbija się tą samą cechą na życiu duchowem; wytwarza w usposobieniu pewien spokój i łagodność, równość i pewnego rodzaju optymistyczną niefrasobliwość; nie sprzyja potęgowaniu się pierwiastków dramatycznych, nie przeszkadzając zresztą rozwojowi pierwiastków uczuciowych. Rezultatem dalszym będzie jakaś większa prostota, naturalność i szczerość duchowa, Są to pozycje kulturalne na ogół dodatnie, i w tej postaci pojawiły się w literaturze, odpowiednio ją formując. Były i rezultaty ujemne: kwietyzm życia wiejskiego, powolniejsze tempo życia umysłowego, musiały z czasem doprowadzić do pewnego obniżenia kultury, której ogniskami pomimo wszystko zawsze były i są miasta. Ale na razie, w wieku XVI, jeszcze się one nie ukazują — neutralizowane silnym ruchem umysłowym tej epoki. Na razie przeważać będą stanowczo rezultaty dodatnie, a objawią się najlepiej i najpiękniej w literaturze, i to w różnorodny sposób. Pierwszym takim objawem będzie fakt, że wieś staje się tematem literatury, Tematem artystycznym: t. zn. nie mamy tu. na myśli tego, że np. literatura polityczna zajmuje się kwestjami społecznemi lub ekonomicznemi, związanemi z wsią; mamy na myśli fakt, że literatura więcej artystyczna przetwarza na obrazy artystyczne materjał, którego jej wieś dostarcza. Skoro większa część autorów tej epoki a w każdym razie wszyscy wybitniejsi poeci żyją prawie stale na wsi, skoro ciągle tę wieś mają przed oczyma, to rzeczą będzie naturalną, że zjawi się ona na stałe także  i przed oczyma ich duszy, że w ich twórczości zajmie wydatne miejsce. Literatura polska XVI wieku, tak prozaiczna, jak zwłaszcza poetycka, obfitować będzie w obrazy wsi i życia wiejskiego. Nie należy sobie oczywiście tego przedstawiać po dzisiejszemu, jako szczegółowego malowania życia chłopa — do czego nas przyzwyczaiła zwłaszcza nowsza powieść. Są. to przedewszystkiem obrazy życia szlachcica na wsi; co było naturalnem, bo ci poeci s w o j e życie przedstawiali. Niemniej jednak, mimo tego ograniczenia, widzimy w nich wieś całą, widzimy pośrednio i chłopa, i widzimy przyrodę. Pod tym względem literatura polska XVI wieku jest wówczas jedyną, żadna inna tej epoki w taki sposób tego przedmiotu nie traktuje. Nie można tu bowiem wciągać do porównania sztucznych eklog, mających daleki związek z prawdziwem wiejskiem życiem. Są i w literaturze polskiej ówczesnej takie eklogi, powstałe pod wpływem Teokryta lub Wergilego. Ale obok nich i ponad niemi są owe szczere, prawdziwe i bezpośrednie obrazy życia ówczesnej wiejskiej Polski. W głębszem znaczeniu i one są sielankami. Są to obrazy pogodne i wesołe; przedstawiają nie ujemne i przykre, ale jasne strony wiejskiego życia: jego zdrową pracę, spokój i zadowolenie, płynące tak z braku trosk, jak i z umiarkowania, poprzestawania na tem, co wieś daje, harmonję i wewnętrzne rozradowanie duszy, jakie jest następstwem stałego kontaktu z przyrodą. Jest więc w tem istotny element sielanki, ale szczerej i prawdziwej, bez pasterskiej trawestacji, bez maskarady kostiumów i uczuć. Poeci polscy XVI wieku cieszą się i radują wsią; żyjąc z nią stale, są w niej rozkochani i z całą miłością kreślą jej „wczasy i pożytki", otia i negotia — i kreślą jej piękno. Bo oto wieś odpłaciła się poetom hojnie za tę miłość: wydobyła z ich dusz pewne pierwiastki piękna i dopomogła, im do rozwinięcia się. Pobyt na wsi i zżycie się z przyrodą oddziałało najpierw w bardzo interesujący sposób na ich język poetycki: z otaczającego świata bierze on porównania, przenośnie, przysłowia, wszystkie proste i naturalne, a równocześnie wyraziste i plastyczne, żywe i interesujące. Przez to zaś ten język, nie tracąc nic z elegancji i ozdobności stylu, w czem wzoruje się na klasycznej łacinie, nabiera równocześnie cech oryginalności i rodzimości; kombinuje doskonale te wymagania piękna stylowego, które stawiał renesans, z temi elementami, które doń wciskały się z rodzimego gruntu, z życia. Następnie — przez wieś doszli ci poeci do obrazów przyrody w swej poezji, bardzo pięknych i oryginalnych. Żyjąc na wsi, spoufalają się niejako z przyrodą. Rozmiłowani w szczęśliwem życiu wiejskiem, przenoszą tę miłość równą i spokojną ale stałą także i na przyrodę. Z tego połączenia zaś wypłynie i dobra przyrody obserwacja i odczuwanie jej piękna. Otwierają się ich oczy na barwy i kształty świata otaczającego, na piękno zjawisk atmosferycznych i zmian pór roku, na urok gajów i lasów, rzek i jezior. Gdy zaś równocześnie wysoka kultura duchowa pozwoli im sobie zdać z tego sprawę, wtedy powstaną w ich poezji bardzo piękne obrazy przyrody polskiej, do poezji polskiej tego czasu wejdą bardzo cenne motywy artystyczne. W sposobie kreślenia tych obrazów znać będzie tu i ówdzie wpływ autorów klasycznych (zwłaszcza Horacego), którzy ich uczyli, jak należy wrażenia artystyczne układać i grupować, by z tego powstał piękny obraz, ale psychologiczna podstawa i psychologiczny punkt wyjścia dla nich będzie własny, rodzimy, od wpływów literackich zupełnie niezależny. Dzięki temu też będą one łączyć piękno formy ze szczerością i wewnętrzną prawdą odczuwania i dzięki temu będą to niemal wyłącznie obrazy przyrody polskiej, bo z tą przyrodą przedewszystkiem ci poeci się zżyli i do tej przywiązali. Najwięcej tych obrazów i najpiękniejsze znajdziemy oczywiście u najznakomitszego z nich, u Kochanowskiego; przed nim jest już znakomita obserwacja przyrody i jej odczuwanie (np. u Reja), ale Kochanowski pierwszy dodał do tego jeszcze i piękno formy, piękno wyrażenia, i wskazał przez to drogę swym następcom, nauczył ich technicznej strony obrazowania, nie odbierając im zresztą szczerości własnego ich odczuwania i własnej ich wrażliwości na piękno świata. Zamiłowanie w przyrodzie — i znowu w przyrodzie specyficznie polskiej — będzie odtąd stałą cechą literatury polskiej, aż wyda pierwszorzędne w tym rodzaju arcydzieła u Mickiewicza,

Szczerość i prawda wewnętrzna, którą konstatujemy w obrazach przyrody w literaturze polskiej XVI wieku, sięga jednak dalej — i to jest ostatecznie także niewątpliwie skutkiem ścisłej łączności ówczesnego społeczeństwa ze wsią i z przyrodą. Ta właściwość duchowa cechuje całe piśmiennictwo polskie tej epoki. Jest ono na ogół bardzo naturalne, nie ma w niem pozy i udawania, nieszczerości psychologicznej, sztucznego nastrajania się, jego pisarze nie kłamią wrażeń i uczuć, których nie doznają, mówią tylko to, co naprawdę myślą i czują. Skutkiem tego atmosfera, którą w tem piśmiennictwie oddychamy, jest i moralnie zdrową i sympatyczną, pociągającą, a i wrażenie artystyczne przez to jest pełniejsze i milsze. Ta naturalna prostota i szczerość w piśmiennictwie jest oczywiście wyrazem takichże przymiotów w psychice społeczeństwa. Godzi się ona bardzo dobrze z głębokością myśli, z siłą uczucia; nie jest objawem niezłożoności duchowej, jakby się w pierwszej chwili było skłonnym przypuszczać (na podstawie chronologji: że to epoka dawniejsza, społeczeństwo więcej pierwotne itd.); przeciąga się zresztą i w epoki następne, tworząc jedne z charakterystycznych cech psychologji polskiej literatury (oczywiście nie bez indywidualnych wyjątków, zwłaszcza w czasach nowszych). Otóż rys ten, tkwiący zasadniczo w charakterze polskim, niewątpliwie utwierdzał się i. potęgował dzięki warunkom, w jakich się teraz życie polskie rozwijało.

Na dziejowem tle tych wszystkich faktów, które przedstawiliśmy powyżej, tych wszystkich form politycznego i ekonomicznego życia Polski XVI wieku, spostrzegamy wielkie podniesienie się poziomu oświaty i cywilizacji w ogóle. Jest ono w wysokim stopniu ich rezultatem. Już wiek XV przedstawia się pod tym względem bogato; teraz, na tej podstawie, wiek XVI buduje dalej. Dzięki tym wszystkim czynnikom, o których była mowa, oświata się rozszerza, obejmując coraz liczniejsze warstwy i grupy ludności i coraz znaczniejszą liczbę jednostek, a równocześnie pogłębia i utwierdza.

Drogi i formy tego rozkwitu były rozmaite, rozmaitemi też były jego ogniska.

Najpierw szkoły. Tych jest już teraz daleko więcej niż w wiekach średnich. Powiększa się liczba szkół elementarnych, parafjalnych. Pomnaża się zwłaszcza ilość szkół średnich. Najstarsze z nich to t, zw. „kolonje akademickie", to jest szkoły średnie, zakładane przez akademję krakowską, i od niej zależne; wśród tych „kolonij" niektóre wznoszą się na wyższy stopień, jak szkoła biskupa Lubrańskiego w Poznaniu (1517) lub gimnazjum św. Anny w Krakowie (1588). W czasie Reformacji powstają dość liczne szkoły protestanckie. Wreszcie po sprowadzeniu Jezuitów do Polski (1564) zakon ten zakłada liczne i doskonale prowadzone swoje szkoły średnie. Z tych wileńska została w roku 1578 podniesioną do godności akademji. Powstaje też w r, 1594 akademja w Zamościu, Jednakże, choć to brzmi w pierwszej chwili paradoksalnie, udział ówczesnych szkół w spotęgowaniu oświaty był nieznaczny, większy natomiast w jej rozszerzaniu na szersze warstwy, w jej popularyzowaniu. Powodem tego najważniejszym był upadek tak świetnego w wieku XV uniwersytetu krakowskiego. Z obawy przed pierwiastkami antyreligijnemi i protestanckiemi zamknął się on szczelnie przed nowemi prądami umysłowemi, które tymczasem z niepohamowaną siłą ogarnęły całą Europę — i, Polskę, Pozostał przy dawnych, średniowiecznych tradycjach nauki, przy dawnych kierunkach myśli, i oparł się próbom zreformowania go odpowiednio do nowych pojęć. Aby usunąć ten stan rzeczy, tak niepomyślny dla nauki i dla oświaty, myślano przez pewien czas (za Batorego) o stworzeniu wolnego Wyższego Kollegjum, na wzór założonego w roku 1529 College de France, ale myśl ta nie doczekała się realizacji. Wskutek tego też społeczeństwo, a zwłaszcza oświecająca się coraz więcej szlachta, pomija uniwersytet krakowski; zaczynają się tłumne wędrówki Polaków na uniwersytety zagraniczne, podczas gdy krakowski podupada coraz więcej i nie jest tem potężnem ogniskiem wiedzy, jakiem był w stuleciu poprzedzającem, Akademja zamojska trwała bardzo krótko. Ze szkół średnich protestanckie także nie miały zbyt długiego życia, zasklepiły się zresztą od początku w wyznaniowości. Bardzo dobre na swój czas były szkoły jezuickie. Ale ich rozszerzenie się przypada dopiero na koniec tego okresu, tak że ich wpływ donioślejszy da się odczuć w epoce następnej; ale wtedy będą już nie tyle czynnikiem posuwania oświaty naprzód i wznoszenia jej na wyższy stopień, ile raczej jej utrzymywania i rozszerzania.

Ponieważ zaś pragnienie oświaty jest dzięki rozbudzonemu życiu politycznemu i społecznemu bardzo silne, przeto zacznie się jej szukać poza krajem. Młodzież polska, zwłaszcza szlachecka, udaje się do uniwersytetów zagranicznych, gdzie znajduje i wiedzę w ogóle wysoko postawioną i nowe kierunki nauczania i myśli. Prąd ten kieruje się zrazu ku szkołom wyższym niemieckim (jak Bazylea, Lipsk, Wittenberga), sporadycznie także ku Francji, ale przedewszystkiem do Włoch, gdzie zwłaszcza Padwa i Bolonia wywierały szczególny wpływ przyciągający. Zaczynają się te wędrówki włoskie na większą skalę mniej więcej w połowie XVI wieku, przytłumiają wkrótce inne i trwają prawie przez całe stulecie. Cały ten ruch odegrał w dziejach oświaty polskiej rolę doniosłą. Z zagranicznych wędrówek młodzież polska przynosiła wiedzę nowożytną; dawały one sposobność do rozszerzenia horyzontu myślowego w ogóle; zapoznawały z prądami umysłowemi zachodniej i południowej Europy na miejscu, u źródła, w szczególności zaś z reformacją i z humanizmem, przez co ułatwiały im dostęp do Polski i współdziałanie z czynnikami tu już istniejącemi. Wskutek tego też i ich oddziaływanie specjalnie na literaturę było ważne, zwłaszcza że ci scholarzy polscy nietylko pogłębiali swą znajomość literatur starożytnych przez studja szkolne, ale zapoznawali się też z nowożytnemi literaturami obcemi.

Nawiązywały się przy tej sposobności stosunki osobiste z europejskimi uczonymi, a po powrocie do kraju stosunki te utrzymują się przez listowną wymianę myśli, W ' ten sposób mamy dalszą znowu formę ruchu oświatowego, w wieku XVI na wielką skalę rozwiniętą, o czem świadczą bogate zbiory korespondencji Polaków z najwybitniejszymi reprezentantami nauki europejskiej, przedewszystkiem z humanistami, jak ż Erazmem z Rotterdamu, z Melarichtonem, z Sigoniusem, ze Scaligerem, z Muretem, z Casaubonem, z Lipsiusem i i. Ta korespondencja informowała o ruchu naukowym zagranicą, i spełniała tym sposobem zadanie mniej więcej takie, jak później czasopisma.

Szerzeniu się oświaty sprzyjał oczywiście druk i książka drukowana, zjawiająca się w większej liczbie egzemplarzy niż średniowieczny rękopis, tańsza, rozchodząca się łatwiej i dalej docierająca. Wynalazek druku przychodzi do Polski pod koniec XV wieku (pierwsza książka drukowana w Krakowie, łacińska, pochodzi z r. 1475); o stałych drukarniach w Polsce mamy wiadomość z początkiem XVI wieku (od r. 1503); pierwsze druki w języku polskim zjawiają się od r. 1514. Centrum sztuki drukarskiej jest Kraków; tu powstają najpierw oficyny drukarskie, tu rozwijają się one najlepiej, tu skupia się ruch wydawniczy. Wkrótce jednak spotykamy drukarnie i po innych miastach. Liczba ich wzrasta ogromnie wskutek ruchu reformacyjnego, tak że zjawiają się one nawet po małych miasteczkach, a magnaci utrzymują swoje drukarnie prywatne. Pierwsi drukarze krakowscy (i ich uczeni korrektorzy) mają dla literatury polskiej wielkie zasługi. Oni ustalili w pierwszych drukach pisownię polską, w rękopisach średniowiecznych jeszcze bardzo niewyrobioną i chaotyczną. Z ich inicjatywy wychodzi na świat w pierwszej połowie XVI wieku, obok książek łacińskich, wydań klasyków itd., znaczna liczba książek polskich, przeznaczonych dla najszerszego ogółu. Te książeczki, w duchu swoim i nastroju bardzo jeszcze średniowieczne (por. o nich w rozdziale o średniowieczu), o niewysokim poziomie umysłowym, torowały jednak drogę językowi polskiemu do lepszych i większych dzieł, formowały go i urabiały i zwolna modernizowały, ze średniowiecznego przemieniały na nowożytny; i istotnie około połowy XVI wieku widzimy tę przemianę wyraźnie i stanowczo, tak że druga połowa stulecia nie potrzebuje się zajmować tą wstępną pracą około języka, ale może prowadzić już tę pracę dalej, ku najświetniejszemu jego wydoskonaleniu artystycznemu.

Ogniskami oświaty stają się teraz — obok Krakowa, jako centrum ruchu wydawniczego — przedewszystkiem dwory: królewski, biskupie (zwłaszcza krakowski) i magnackie. Na tych dworach zakwita bujnie życie towarzyskie na tle podniesionego poziomu cywilizacyjnego — zjawisko właściwe epoce renesansu w całej Europie; w warunkach ówczesnych zaś życie towarzyskie jest nietylko szkołą ogłady, ale i wzajemnej nauki, na co zresztą mamy wyraźne i bezpośrednie świadectwa ówczesnych autorów. Ale w Polsce były te dwory jeszcze czemś więcej. Były one szkołą i wstępem do życia publicznego i do publicznej działalności. Przez dwór i kancelarję królewską, przez dwory biskupie i magnackie, przechodził każdy, kto pragnął zająć w państwie i w społeczeństwie wyższe stanowisko. Otóż jest to zjawisko, które trwać będzie długo, aż do końca niepodległej Rzeczypospolitej, ulegając zresztą pewnym fluktuacjom później. Ale najświetniejszy jego okres przypada właśnie teraz, na wiek.XVI, i tą drogą przeszło wszystko, co Polska ówczesna miała świetnego i znakomitego, przeszli też wszyscy wybitniejsi autorowie. Wobec zaś wysoko rozwiniętego poczucia własnej godności, wobec republikańskiej niemal równości i wolności, nie był to uniżony stosunek dworzanina do pana: te dwory były raczej jakby instytucjami, przygotowującemi wybitniejsze i zdolniejsze jednostki do późniejszej działalności publicznej.

Tym sposobem zaś widzimy charakterystyczny objaw, że w rozwoju oświaty i literatury polskiej XVI wieku największy udział ma inicjatywa prywatna i prywatna działalność. To jest także jeden z czynników, wpływających na topografję literatury polskiej tego okresu. Skupia się ona prawie całkowicie w Małopolsce. Już poprzednio Małopolska jest dzielnicą przodującą w rozwoju kultury polskiej, jeszcze gdzieś od XIII wieku, a w każdym razie od chwili, gdy punkt ciężkości zjednoczonego przez Łokietka państwa polskiego ustala się w Krakowie. Ten stan rzeczy trwa i obecnie. Kraków jest z początku jedynem a później najsilniejszem centrum ruchu wydawniczego. W Krakowie jest dwór królewski. W Małopolsce przedewszystkiem widzimy owe kulturalne dwory magnackie, o których dopiero co mówiliśmy. Nic więc dziwnego, że i literatura polska tej epoki tutaj przedewszystkiem się skupia; niemal wszyscy wybitniejsi pisarze pochodzą z tej dzielnicy i tu upływa ich życie — dopiero pod koniec epoki zaczynają w ruchu literackim brać żywszy udział i pisarze z innych dzielnic, aż wreszcie w wieku XVII zobaczymy rozlanie się tego ruchu po wszystkich ziemiach Rzeczypospolitej.

Tak przeszliśmy splot warunków, okoliczności, wydarzeń życia polskiego tej szczęśliwej epoki, na tle których powstaje do życia renesansowa literatura polska. Mówiliśmy o nich obszerniej dlatego, że z nich wyłoniły się formy życia polskiego na przestrzeni kilku wieków; ich przegląd jest więc równocześnie oznaczeniem punktu wyjścia i dla późniejszych okresów piśmiennictwa. Wszystkie te dane, jak widzieliśmy, układały się dla literatury pomyślnie, choćby nawet niektóre z nich z czasem miały się wyrodzić w zjawiska szkodliwe dla rozwoju potęgi państwa. Dla literatury XVI wieku były one pomyślne, bo przyczyniły się do jej bogactwa ilościowego, zapewniły trwałą podstawę kulturalną dla dalszego rozwoju, wpłynęły korzystnie i interesująco na jej charakter, stworzyły w niej cały szereg wybitnych wartości artystycznych i zbogaciły treść przez nasunięcie jej wielu ważnych problematów do rozwiązania. Gdyby więc nawet nie było dalszych, ogólno-europejskich czynników, pomagających jej rozkwitowi, to już z samych tych polskich warunków mogłaby się zrodzić literatura bujna, żywotna i interesująca.

Byłaby jednak może ograniczoną tylko do horyzontu swojego kraju, nie przedstawiałaby wartości ogólno-ludzkich. Otóż do tych czynników specyficznie polskich dołączają się teraz dwa niezmiernie doniosłe czynniki duchowego życia powszechno - europejskiego, które swemi potężnemi falami objęły i Polskę, objęły i jej literaturę, i dokonały ostatecznie jej udoskonalenia i pogłębienia, tak artystycznego, jak i myślowego. To Reformacja i Humanizm.

Reformacja przychodzi do Polski dosyć wcześnie, wkrótce po swem pojawieniu się w Niemczech. Zrazu jednak nie w formie potężnego prądu, obejmującego całe masy. Z początku są to sporadyczne, indywidualne występy jednostek, najczęściej z duchowieństwa. Wygłaszają ci pierwsi reprezentanci Reformy pewne zdania, różniące się od nauki kościelnej, występują przeciw nadużyciom, ale nie widać żeby mieli odrazu jasno wytknięty cel oderwania Polski od Rzymu. Z biegiem czasu jednak prąd ten się wzmacnia, przychodząc równocześnie do uświadomienia sobie swych ostatecznych tendencyj i środków działania. Za panowania Zygmunta Starego nie występuje jeszcze zbyt silnie na zewnątrz, ale przygotowuje się i gromadzi siły. Gwałtowny zwrot następuje za panowania Zygmunta Augusta; w bardzo krótkim czasie ruch reformacyjny ogarnia cały naród i zdobywa wielką liczbę zwolenników; dąży wszelkiemi siłami do oderwania Polski od Rzymu i do stworzenia kościoła narodowego. Około roku 1560 jest tak silny, że rychłe osiągnięcie tego celu staje się bardzo prawdopodobnem.

Szły do Polski myśli reformacyjne z Niemiec i z Królewca (luteranizm), ze Szwajcarji (kalwinizm), z Włoch (socynianizm). Szły drogami stosunków handlowych, politycznych, naukowych; przywozili je z sobą Polacy, wracający ze studjów zagranicznych, przynosili reformatorzy obcy, przybywający do Polski, szerzyły książki przysyłane z Zachodu. Znalazły w Polsce grunt podatny. Przygotowywał go wpływ humanizmu, zaszczepiającego w umysłach sceptycyzm i poganizm, stawiającego autorytet klasycyzmu na miejscu autorytetu Kościoła; upadek życia religijnego w duchowieństwie, zwłaszcza wyższem; spory szlachty z duchowieństwem: ekonomiczne o dziesięciny, polityczne o jurysdykcję kościelną nad świeckimi; ruchliwość i żywość społeczeństwa, wrażliwego na wszystko nowe; nadewszystko zaś niewidziana nigdzie indziej wolność sumienia i tolerancja, panujące w ówczesnej . Polsce. Jeżeli czynniki pierwsze dzieli Polska z innemi krajami europejskiemi, to ostatni zwłaszcza jest jej specjalną własnością. Istotnie wśród krwawych walk religijnych, dzielących Europę całą i pojedyncze kraje na dwa nieprzyjacielskie obozy, wśród gwałtów i prześladowań za wiarę, Polska ówczesna przedstawia obraz wyjątkowy. Wolnościowy ustrój państwa zapewnia obywatelom zupełną wolność, a więc i religijną; władza państwowa, władza królewska, nawet gdyby chciała tu wkraczać, ustaje tam, gdzie się zaczynają kwestje sumienia jednostek. Sejm roku 1562 uchwalił zresztą ustawę tolerancyjną o swobodzie wyznania. Łagodne i miękkie usposobienie narodu wzdryga się przed zastosowywaniem przemocy i gwałtu. Jest też ta tolerancja rezultatem nadzwyczajnej solidarności ówczesnej szlachty. Wspólne walki o przewagę w państwie, łączność warstwy rządzącej, tożsamość zajęć i form życia, liczne związki pokrewieństwa: to wszystko wytworzyło ze szlachty można powiedzieć już nie jeden stan, ale jednę rodzinę. Otóż to poczucie łączności i solidarności jest tak głęboko zakorzenionem, że wobec niego różność wiary nie ma takiego znaczenia, by je mogła zerwać; nie przeszkadzała też najprzyjaźniejszym stosunkom sąsiedzkim i towarzyskim. W rezultacie więc dysputowano zawzięcie o kwestjach wyznaniowych, walczono wszelkiemi argumentami, z wyjątkiem jednego: argumentu siły i przemocy. Panowała w Polsce tolerancja taka, że się nią aż gorszono w Europie zachodniej i południowej; w otoczeniu bardzo katolickich królów spotykało się reprezentantów różnych wyznań, piastujących wysokie godności, przez dwory biskupie przesuwali się akatolicy, magnaci protestanccy popierali autorów katolickich i t d. Ciągnęli też z różnych krajów prześladowani za wiarę do Polski, gdzie pod osłoną wolności swobodnie mogli żyć i nauki swe głosić.

Ale też w tych samych czynnikach, które początkowo sprzyjały rozwojowi reformacji, leżały zarodki jej upadku. Spory o dziesięciny i o jurysdykcję kościelną załatwione zostały wkrótce po myśli i odpowiednio do życzenia szlachty; ten powód więc prędko odpadł. Skłonność społeczeństwa do „nowinek" została zaspokojoną; łatwo więc następuje w niej nowy zwrot. Tolerancja sprowadziła rozbicie protestantyzmu w Polsce, Ułatwiła ona rozwój mnóstwa sekt; ułatwiała szerzenie się poglądów rozbieżnych i indywidualnych. Gdy w innych krajach różnice wśród protestantyzmu zazwyczaj tłumiono siłą i doprowadzano tym sposobem do jednego i jednolitego wyznania państwowego, w Polsce władza w to się nie mieszała. Widzimy też w Polsce ówczesnej niezwykłą mieszaninę wyznań dyssydenckich: luteranizm (przeważnie po miastach), kalwinizm (wśród szlachty na Litwie i Rusi, częściowo i w Małopolsce), zwinglianizm (w Małopolsce), wyznanie braci czeskich (w Wielkopolsce), socynianizm albo neoarjanizm (w Małopolsce); przyczem należy zaznaczyć, że w każdej z tych sekt są odcienia, są jakby protestantyzmy w protestantyzmie, są różnice wynikłe z indywidualnego pojmowania nauki. W subtelnych zastanawianiach się nad dogmatami pojawiają się najskrajniejsze opinje: są autorowie o wyraźnych sympatjach żydowskich, spotykamy myśli deistyczne i ateistyczne! Otóż wszystkie te wyznania, wszystkie te nauki, walczą z katolicyzmem, ale z niemniejszą zapalczywością walczą i między sobą. Próba wytworzenia jednego wyznania dyssydenckiego, „wyznania polskiego", na synodzie w Sandomierzu w r. 1570, pozostała tylko próbą; od początku zresztą nie obejmowała wszystkich wyznań. Takie rozbicie musiało dyskredytować sprawę protestantyzmu i ułatwiać zadanie katolicyzmu.

Strona katolicka jest zrazu jakby zaskoczona i oszołomiona gwałtownym atakiem reformacji; nie zdobywa się też odrazu na należyty wysiłek, by napór nieprzyjacielski powstrzymać. Z początku pozostaje na stanowisku obronnem, i ponosi na niem znaczne straty. Wkrótce jednak skupia i ona swe siły. W związku z ogólno-europejskiem następuje i w Polsce wewnętrzne odrodzenie się katolicyzmu. Usuwają się krzyczące nadużycia, podnosi się poziom umysłowy i religijne życie duchowieństwa. Zjawiają się wśród duchowieństwa świeckiego żarliwi obrońcy katolicyzmu; pomagają im wkrótce i świeccy; pomagają wkrótce całą siłą i pod koniec XVI wieku niemal całkowicie na sobie dźwigający to zadanie Jezuici. Gdy zaś król Zygmunt August w roku 1565 przyjął księgę ustaw soboru Trydenckiego, zwycięstwo katolicyzmu stało się oczywistem; nie iżby król siłą to miał wywalczyć, lecz powaga jego była tak wielką, że jego opowiedzenie się przy religji katolickiej zadało sprawie protestantyzmu cios stanowczy. Atakujący w pierwszej połowie XVI wieku, na szczycie potęgi około r, 1560, w drugiej połowie stulecia protestantyzm przechodzi już na stanowisko obronne, przerzedzają się jego szeregi, aż pod koniec tej epoki stanowi już tylko znikomą mniejszość i ustaje jego znaczenie. Kontrreformacja doprowadza do tego, że Polska wieku XVII jest nawskroś katolicką. Jedni Arjanie tylko utrzymali się nieco dłużej, do połowy XVII wieku, niewątpliwie dzięki wzniosłości idei ogólno-moralnych, jakie w swych pismach głosili, ale była to zawsze, i w wieku XVI, grupa bardzo nieliczna, tak że ostatecznego obrazu stosunków religijnych zmienić nie mogła.

Gdy więc rozważamy historję reformacji w Polsce ze strony zewnętrznej, to konstatujemy fakt, że nie odegrała ona tak wielkiej roli, jak w zachodniej Europie. Była zjawiskiem przemijającem; w porównaniu z tem, co było gdzieindziej, trwała bardzo krótko.. Nie wywołała zgoła takich potężnych wstrząśnień i walk, jak we Francji i w Niemczech. Nie doprowadziła do kościoła narodowego lub państwowego, jak u ludów germańskich. Niemniej jednak w życiu duchowem Polski miała znaczenie bardzo wielkie. Wywołała niezwykle silny i ożywiony ruch myśli, dała życie bardzo interesującym i cennym zjawiskom duchowo-kulturalnym. Co zaś w tej chwili przedewszystkiem nas zajmuje: była jednym z pierwszorzędnych czynników w rozwoju literatury polskiej tego czasu. Powołała . do życia bogate piśmiennictwo i wycisnęła na niem bardzo charakterystyczne piętno.

W życiu duchowem XVI wieku reformacja odegrała najpierw rolę czynnika „poruszającego": zmuszała do wymiany myśli, do studjów teologicznych, filozoficznych, historycznych, do zastanawiania się nad problemami konfesyjnemi i moralnemi. Już przez to samo więc wzmacniała dynamikę życia duchowego. Wzbogacała je dalej przez nowość i przez doniosłość zagadnień, które z sobą przynosiła, i przez sposób ich traktowania.

Nowość polegała na emancypacji od przewagi Kościoła, nietylko w życiu materjalnem, ale i duchowem. Usiłowania reformacji w tym kierunku schodziły się z działalnością humanizmu; różnica była ta, że gdy humanizm rozstrzygał tę sprawę raczej teoretycznie, wyłącznie w dziedzinie myśli, i jako zagadnienie indywidualne jednostki, to reformacja wprowadzała to w czyn bezpośrednio, i obejmowała całe, społeczeństwo. Była pierwotnie ruchem wyłącznie religijnym, i jako taka łączy się duchowo z wiekami średniemi, w których te sprawy zajmowały tak wybitne miejsce. Nową jest w sposobie ich traktowania. Odmawia Rzymowi monopolu wyjaśniania zagadnień religijnych. Przypisuje to prawo w zasadzie każdemu człowiekowi, opierając je na rozumie. Ale nie dochodzi jeszcze do proklamowania absolutnej wolności jednostki w tym względzie. Zachowuje autorytet Pisma św., a tylko zastrzega sobie prawo innego tłumaczenia, aniżeli dotychczasowe kościelne. Zobaczymy później, że humanizm pójdzie tutaj dalej i konsekwentnie, wprowadzi autorytet czysto ludzki, czysto rozumowy. Reformacja zatrzyma się niejako w środku drogi; nadto, w praktyce, hasło swobodnego tłumaczenia Pisma św. przez każdego człowieka ulegnie silnym ograniczeniom. Niemniej jednak przez takie ujęcie sprawy reformacja przygotowuje grunt, na którym nastąpi oddzielenie się pierwiastków świeckich od kościelnych i ich równouprawnienie. To znaczy: gdy w wiekach średnich pierwiastki świeckie, mimo całej swojej siły i bujności, były podporządkowane kościelnym, z których wypływał cały pogląd na świat, cała konstrukcja myśli tej epoki, to teraz następuje ich uniezależnienie; skoro w dziedzinie czysto religijnej nastąpiło uniezależnienie się od Rzymu i od Kościoła, to przez to i zwycięstwo czysto świeckich elementów zostało . umożliwione, pójdą one teraz swoją drogą i na swój sposób będą działać. Reformacja pomagała tutaj humanizmowi, nawzajem od niego wspierana. Wytwarzał się tym sposobem nowy typ duchowy, objawiający się we wszystkich dziedzinach duchowego życia, a więc i w literaturze.

W dziedzinie moralnej, reformacja była dążeniem w zasadzie wzniosłem i pięknem. Był to ruch etyczny, dążność do wprowadzenia ideałów chrześcijańskich w życie, do naprawy dusz, chęć podniesienia duszy ludzkiej wyżej. Możnaby ją określić jako dążenie do piękna moralnego. Oczywiście takie uogólnienie nie odnosi się do wszystkich reformatorów i ich zwolenników, ale do idei. Reformacja zrodziła się pierwotnie z tęsknoty całego świata chrześcijańskiego do poprawy moralnej; a że w rękach ludzkich później niejednokrotnie schodziła z tej drogi, to już jest rzecz inna, historyczna. Ostatecznie te moralne dążności wydały rezultat. Wśród wcześniejszych zwłaszcza reformatorów widzimy dużo postaci szlachetnych, moralnie pięknych. Prawda, że wśród sporów teologicznych o dogmaty, o obrzędy i t. d., ten ideał nieraz  się zatracał. Niemniej jednak on trwał. I w reformacji polskiej doprowadził do nauki polskich Arjanów, którzy zasady etyki chrześcijańskiej doprowadzali do ich ostatecznych konsekwencyj, do najwyższej ich doskonałości, i — co ważniejsza — usiłowali je wprowadzać w życie. Ale i katolicyzm sam zyskał przez reformację bardzo wiele. Atakowany, odrodził się wewnętrznie: spotęgowała się żarliwość religijna, umoralniło życie duchowieństwa i świeckich, zajaśniały cnoty chrześcijańskie. Oczywiście to wszystko tkwiło w nim samym; ale reformacja była tym czynnikiem, który niejako zmusił katolicyzm do wydobycia z siebie na jaw na nowo tych pokładów moralnych, tych zasobów świętości. Katolicyzm polski przechodził pod tym względem takie same koleje, jak w innych krajach europejskich, i dość wskazać na człowieka takiej świętości jak Skarga, by to sobie uprzytomnić. Oczywiście cały ten proces pogłębienia życia religijnego i uszlachetnienia dusz odbija się stanowczo i w literaturze.

Przypatrzmy się teraz nieco szczegółowiej objawom, jakie w literaturze polskiej XVI w. są rezultatem reformacji.

Pierwszym takim bijącym w oczy rezultatem jest większe niż dotąd zastosowanie języka polskiego w literaturze. Reformacja w całej Europie odrazu sięgnęła do języka narodowego, dla celów propagandy, dla rozszerzania swej nauki wśród ludu, dla oddziaływania na masy; stąd np. powstają traktaty teologiczne, pisane nie po łacinie, rzecz dotąd niebywała. Przyczynił się do tego może i ten fakt, że w tej literaturze religijnej biorą wkrótce udział także i ludzie świeccy, którzy nie zawsze mogli okazać takie opanowanie języka łacińskiego, jak ciągle z nim mający do czynienia duchowni. Jakiekolwiek zresztą były powody, faktem jest, że języki narodowe zdobywają dziedziny, dotąd przed niemi zamknięte. Za przykładem autorów dyssydenckich - musieli też niebawem pójść i katoliccy, musieli jąć się tej samej broni. Cały ten proces odbył się w Polsce tak samo jak w innych krajach, a wobec ubóstwa literatury średniowiecznej pod tym względem robi wrażenie stosunkowo jeszcze silniejszego.

Rozwinęła też reformacja, powołała do życia lub wykształciła wielkie bogactwo różnych rodzajów, form i dzieł literackich.

Powstają najpierw dzieła ściśle religijno-konfesyjne, traktaty teologiczne, dysputy i polemiki. Dział to dla nas dzisiaj bardzo specjalny, W epoce gdy całe społeczeństwo z namiętnością niemal oddawało się roztrząsaniu tych spraw, budził on nadzwyczajne i powszechne zainteresowanie, które dzisiaj dzielić mogą głównie historycy pojęć teologicznych i historycy Kościoła. Niemniej jednak zajmują te dzieła w dziejach literatury polskiej stanowisko wybitne. Zabierali przecież w nich głos najznakomitsi i skądinąd pisarze tej epoki, jak Modrzewski i Skarga, Rzucają nieraz cenne światło na osobistości tych autorów. Zawierają . bardzo ciekawe szczegóły i rysy historyczno-obyczajowe. Podziwiamy też w nich język, bardzo już wyrobiony stylistycznie, potoczysty i piękny, a przytem zdolny już do oddania najsubtelniejszych odcieni myśli filozoficzno-teologicznej. Wreszcie te dzieła, jako mające charakter ogólny, przekraczały granice Polski; czytane były gorliwie i w zachodniej Europie, gdy były pisane po łacinie, wiele zaś polskich tłumaczono na języki obce (na odwrót, wiele dzieł obcych z tego zakresu przełożono w tym czasie na polskie). Jest też ilościowo ten dział literatury bardzo bogaty, Z mnóstwa autorów którzy go uprawiali, warto wymienić choćby kilku najwybitniejszych: po stronie protestanckiej Andrzeja Modrzewskiego, znakomitego pisarza politycznego, który w swych pismach religijnych usiłował stworzyć odrębny kościół narodowy polski; niestrudzonego szermierza arjanizmu Marcina Czechowica (1532—1613); Marcina Krowickiego (1573), niepohamowaną gwałtownością polemiki wyróżniającego się nawet w tych gwałtownych czasach; Szymona Budnego (ok. 1535 — ok. 1596), znawcę literatury kościelnej ruskiej i powołującego się na nią; Hieronima Moskorzewskiego (f 1625), polemistę arjańskiego; po stronie katolickiej: znakomitych, słynnych w całej Europie apologetów, kardynała Stanisława Hosiusa (1504—1579), i biskupa warmińskiego Marcina Kromera (1512—1589), zasłużonego także i w historjografji polskiej (jego łacińska Historja Polska, 1555, klasyczną, renesansową formą i ujęciem rzeczy przewyższała wszystkie dotychczasowe dzieła z tego zakresu, nawet Długosza, i stała się na długie lata ulubionem kompendjum dziejów polskich w Polsce i zagranicą; dał też Kromer pierwszy nowożytniejszy geograficzny opis Polski, 1577); indywidualnego, urodzonego polemistę i publicystę, Stanisława Orzechowskiego; wielki poczet apologetów z zakonu jezuickiego, między nimi zwłaszcza Benedykta Herbesta i wznoszącego się nad wszystkich Skargę. Wymieniamy tylko kilka imion najgłośniejszych, najbardziej charakterystycznych — dla przykładu tylko, bo obok nich występuje przecież ogromny zastęp autorów we wszystkich obozach.

Ale sama ta literaturą rozstrzygająca prawdy wiary, polemizująca, tłumacząca dogmaty i obrzędy, dla celów propagandy nie mogła wystarczyć. Aby oddziałać na ludzi, trzeba im było dać w ręce takie książki, któreby nie były już tylko traktatami, ale przemawiały i do wyobraźni i do uczucia religijnego. Otóż i taka ogólniejsza już literatura bardzo dobrze się w tej epoce rozwija.

A więc najpierw przekłady Pisma św. Skoro protestantyzm wygłosił hasło swobodnego i przez laików czytania i rozumienia Biblji, trzeba było ludowi dać jej przekład, by ją uprzystępnić masom. Średniowieczne przekłady wystarczyć już nie mogły (choć z początkiem XVI wieku pojawiają się one częściowo i w druku), powstają tedy nowe. Jednym z pierwszych jest Nowy Testament Murzynowskiego wydany przez Jana Seklucjana (1551—2 luterski), poczem idą słynne w dziejach literatury polskiej przekłady całej Biblji: katolicki Jana Leopolity (1561), kalwiński (Biblja brzeska 1563),. arjański (1572, Biblja nieświeska) i nowy katolicki Jezuity Jakuba Wujka (1599); ten ostatni uznany przez Kościół za jedyne autoryzowane tłumaczenie, trwa w kościele polskim do dziś dnia, a swym językiem i stylem oddziaływał nadzwyczaj silnie na całą późniejszą literaturę religijną, a częściowo i świecką. Ponieważ zaś sam przekład nie wystarcza, by ogół zrozumiał Pismo św. przeto pojawiają się komentarze, postylle (kalwińska Reja 1557, Grzegorza z Żarnowca 1572/80, w XIX wieku jeszcze przedrukowywana, katolickie Marcina Białobrzeskiego 1581 i Wujka 1573—75, ta ostatnia znowu najpopularniejsza). Te postylle są dla nas dzisiaj znowu o tyle bardzo ciekawe, że ich autorowie starają się wykład swój masom uprzystępnić przez ciągłe zastosowywanie i porównywanie z życiem codziennem — stąd one dla nas są prawdziwą kopalnią ciekawych rysów obyczajowych owej epoki.

Najwięcej charakteru ogólno-literackiego mają utwory wierszowane: pieśni nabożne, dialogi i dramaty.

W hymnodji polskiej XVI wieku mamy do czynienia najpierw z pieśniami katolickiemi, kontynuującemu tradycję średniowieczną. Jest ich odrazu dosyć dużo, ale przeznaczone są one raczej do prywatnego nabożnego użytku; podczas nabożeństwa w kościele one się nie rozlegają, wobec niechęci kościoła do wprowadzania języków nieliturgicznych do~ liturgji, co najwyżej przed i po nabożeństwie. Protestantyzm, znosząc mszę, musiał ją jednak czemś zastąpić — więc nauką ministra, modlitwą i śpiewem wiernych. Zjawia się więc potrzeba większej twórczości hymnicznej. Protestantyzm polski przejmuje najpierw pewną liczbę pieśni katolickich, poczem tworzy własne, już to oryginalne, już to tłumaczone (n. p. z niemieckiego lub czeskiego). Drukuje się te pieśni zrazu jako druki ulotne, poczem zjawiają się już zbiory, kancjonały (Seklucjana 1547, Bartłomieja Groickiego 1559, Walentego z Brzozowa 1554, i t. d. — tradycja trwa długi czas, jeszcze z końcem XVI i z początkiem XVII wieku powstają cenne kancjonały Krzesichleba 1578, Sudrowskiego 1598, Kraińskiego 1598 i i.). Katolicy zrazu bronią łaciny w nabożeństwie; zaznaczają z przekąsem, że protestanci dlatego śpiewają po polsku, że jako niewykształceni nie umieją po łacinie. Ale wkrótce spostrzegają i oni, że to się już stało koniecznością i przyzwyczajeniem mas. Obok pojedynczych pieśni powstają tedy w drugiej połowie stulecia i kancjonały katolickie. Wartość artystyczna wszystkich tych pieśni jest rozmaitą: obok nieudolnych spotykamy bardzo piękne, łączące harmonijnie szczerość i głębię uczucia religijnego z doskonałością formy. Ważną rolę odegrały one przez to, że z nich poszła piękna, poważna hymnodja polska XVII i XVIII wieku. Pozostał też po nich bardzo interesujący fakt w religijnem życiu ludu polskiego. Zwyczaj śpiewania pieśni polskich w kościele, jako integralnej części nabożeństwa, tak się przyjął i zakorzenił, że przetrwał reformację i pozostał w kościele katolickim polskim do dziś dnia, stanowiąc bardzo charakterystyczną różnicę kościelno-zwyczajową Polski od innych krajów katolickich; do dziś dnia lud polski śpiewa pieśni polskie podczas nabożeństwa, podczas mszy, i to śpiewa cała ludność, cały kościół.

Do pieśni wliczyć należy także  wierszowane przekłady psalmów. Już w wiekach średnich psałterz należy do najwięcej rozpowszechnionych i najwięcej czczonych dzieł Pisma św. Reformacja to zamiłowanie w psalmach, i tę cześć przejmuje, wyznaczając im w nabożeństwie swojem jeszcze wydatniejszy udział, i bardzo prędko przystępuje do ich tłumaczenia wierszem, w tej formie bowiem nadają się najlepiej do śpiewu całej gminy. Twórczość w tym kierunku jest nadzwyczaj obfitą we wszystkich krajach europejskich i doprowadza do dzieł, które do dziś dnia zachowały znaczenie religijne i literackie (jak np. we Francji przekład Marota i Bezy); za przykładem protestantów pójdą znowu i katolicy. W literaturze polskiej pojawiają się zrazu luźne przekłady pojedynczych psalmów (przed r. 1558, Reja, Trzecieskiego, Jakuba z Lublina i i.). W r. 1558 pojawi się pierwszy przekład całego psałterza, dokonany przez Jakuba z Lublina. W dwadzieścia lat później ruch ten dochodzi do najpiękniejszego wyrazu w Psałterzu Kochanowskiego, najznakomitszem co do formy dziele starszego piśmiennictwa polskiego; w dziele tem przechodzimy już z literatury „reformacyjnej" do literatury „polskiej".

Wreszcie dialogi i dramaty reformacyjne. Dla celów propagandy protestantyzm zwraca się skwapliwie do tych tak bardzo w w. XVI ulubionych i rozszerzonych rodzajów literackich. Przeznaczone (zwłaszcza dialogi) dla najszerszego ogółu, nie wnikają one zbytnio w subtelności dogmatyczne, -zajmują się raczej stroną zewnętrzną, obrzędami i ceremonjami, a z nauki traktują tylko rzeczy najbardziej zasadnicze; pisane są też stylem prostym, przystępnym, nieraz i zbyt prostym, rubasznym, do czego przyczynia się i ich charakter polemiczny. Żaden z tych dialogów nie ma większej wartości artystycznej. Są za to cennym dokumentem obyczajowym; z całej tej literatury religijnej, związanej z reformacją, one zawierają może najwięcej szczegółów i obrazków rodzajowych, mają najwięcej życia, stąd stanowią znowu jakby przejście do literatury ogólnej. Mamy takie dialogi protestanckie (drukowane już przed r. 1549) i katolickie; autorowie ich (o ile nie są bezimienni) nie należą. — z wyjątkiem Seklucjana i Reja — do znanych pisarzów tej epoki; może najlepszym z nich jest dialog Wita Korczewskiego (1553). Dramaty reformacyjne nie są oczywiście dramatami w artystycznem znaczeniu tego słowa, są to jakby dialogi rozszerzone co do rozmiarów, ilości osób, urozmaicone więcej w akcji, dokładniejsze w traktowaniu zagadnień reformacyjnych. Należy tu np. ceniony bardzo przez protestantów „Kupiec" Reja (1549), przeróbka swobodna dramatu „Mercator" niemieckiego autora Kirchmayera; katolicka „Komedja o mięsopuście" z połowy XVI wieku; przekłady „tragedyj" Bernarda Ochino ze Sieny (1558 i 1560) i i; na ogół jednak liczba ich w literaturze polskiej nie jest zbyt znaczna, co może też będzie w związku ze słabym rozwojem dramatu prawdziwego.

Zatem ostatecznie przegląd tej literatury reformacyjnej uprzytomnia nam, że reformacji skutkiem był ilościowy wzrost piśmiennictwa i większe zastosowanie języka polskiego, oraz bogactwo rodzajów literackich, które bądź to bezpośrednio, bądź pośrednio, jej zawdzięczają swe powstanie lub rozkwit. Dodajmy jeszcze, że prócz tych autorów, którzy niejako specjalizowali się w tym. dziale piśmiennictwa, wszyscy inni także byli wciągnięci w wir tego potężnego ruchu; można powiedzieć, że chyba nie ma w tym czasie pisarza, któryby spraw tych nie dotykał, któryby nie był zmuszony zająć wobec nich stanowisko. Rzecz zupełnie naturalna wobec znaczenia, jakie kwestje religijno-moralne miały zawsze, i wobec interesu, jaki, w łączności z kwestjami konfesyjnemi, budziły specjalnie w owej epoce. Znaczenie więc reformacji dla literatury było ogromne. Niemniej jednak były dziedziny życia duchowego, których reformacja nie tknęła; między innemi na przykład dziedzina sztuki, piękna artystycznego; Wskutek tego nie stała się ona jednakże główną twórczynią świata i ducha nowożytnego w pełnym jego rozwoju; to sprawił inny czynnik. Otóż tym czynnikiem, który ową budowę świata nowożytnego przeprowadził i jej dokonał, był humanizm.

Podczas gdy północna Europa znajduje się w pełni średniowiecza, na południe od Alp, we Włoszech, zaczyna się ruch, który ostatecznie miał przetworzyć z gruntu duchową postać Europy.

Życie duchowe średniowiecza było rezultatem działania różnych czynników, jak warunki bytu poszczególnych narodów, chrześcijaństwo, i wpływ świata starożytnego. Ten ostatni czynnik nie był jednak jednym z najsilniejszych. Wieki średnie kształciły się wprawdzie na autorach starożytnych, ale znały ich w bardzo niewielkiej liczbie i w bardzo szczupłym zakresie — kilku z końcowej już epoki świata klasycznego, z innych wyjątki jedynie; co zaś najważniejsza: ich wpływ na formowanie się świata myśli wieków średnich był wobec intensywności działania innych czynników minimalny. Około XIV w. jednakże we Włoszech, które i materjalnie i duchowo bądź co bądź najbliższe były starożytności, w których tradycje rzymskie były najsilniejsze, zaczyna się znajomość starożytnych autorów rozszerzać i pogłębiać. Wychodzą na jaw coraz liczniejsze rękopisy autorów zapomnianych a klasycznych, z najświetniejszej epoki starożytnej kultury. Uderzeni nowością i pięknością tych dzieł, zaczynają teraz ludzie zatapiać się w studjum nad niemi; za studjum idzie przyswajanie sobie właściwości ich formy literackiej i przejmowanie się ich myślami. Ci autorowie teraz staną się przewodnikami duchowymi, ich studjowanie — studia humaniora w przeciwieństwie do dotychczasowego studium artium liberalium — stanie się podstawą wykształcenia. W ten sposób powstanie do życia zwrot ku starożytności i wynikający stąd kierunek myśli, humanizm. Zrodzony we Włoszech, obejmuje on mniej więcej okres trzech stuleci, od XIV do XVI wieku; z Włoch przechodzi nieco później, w XV wieku, i do innych krajów europejskich. Działo się to zaś już to wskutek stosunków, jakie łączyły całą Europę chrześcijańską z Rzymem, już to przez wędrówki poszczególnych humanistów włoskich, których wypadki zapędzały do krajów z tej strony Alp, już to wreszcie dzięki wielkim soborom tej epoki, przedewszystkiem soborowi bazylejskiemu, gdzie przez czas dłuższy stykała się z sobą elita umysłowa całego chrześcijańskiego świata średniowiecza, gdzie następowała żywa wymiana myśli nietylko co do spraw kościelnych, gdzie też przyjeżdżali włoscy kupcy-księgarze z ciekawemi rękopisami.

Temi drogami przechodził też humanizm i do Polski. Jego ślady, pierwsze jak gdyby echa, spotykamy tu już w początkach XV wieku. Już w roku 1406 powstaje w uniwersytecie krakowskim katedra retoryki według Kwintyljana i Cicerona. Kardynał Oleśnicki jest w żywych stosunkach z Eneaszem Sylwjuszem Piccolomini i obaj podziwiają wzajemnie humanistyczną elegancję swych łacińskich listów. W soborze konstancyjskim i bazylejskim Polacy biorą wybitny udział. Rękopisy autorów starożytnych przychodzą do Polski. Na stylu średniowiecznego Długosza znać już oddziaływanie Liwjusza. W poezji obok średniowiecznych leoninów pojawiają się metra klasyczne, heksametry, dystychy (tak u Adama Świnki, u Marcina ze Słupcy). Są to oczywiście jeszcze rzeczy drobne, sporadyczne i raczej zewnętrzne. Ale w drugiej połowie i pod koniec stulecia prąd ten przybiera na sile. Zjawiają się w Polsce humaniści obcy, jak Filip Kallimach (Buonacorsi, 1437—1496), który działał na dworze królewskim jako wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka, i humanista niemiecki Konrad Celtes (1459—1509), który w Krakowie, tak w uniwersytecie jak i poza jego obrębem, prowadził wykłady humanistyczne i do poznania świata starożytnego zachęcał, założył nawet w tym celu rodzaj stowarzyszenia, sodalitas Vistulana. Pojawiają się już i humaniści polscy, jak Grzegorz z Sanoka (zm. 1477), arcybiskup lwowski, przyjaciel Kallimacha, człowiek obszernej wiedzy, zamiłowany w autorach starożytnych; pod wpływem Plauta napisał pierwszą w ogóle w północnej Europie komedję humanistyczną, w nowej formie i w nowym duchu. W wieku XVI stosunki z Włochami stają się ściślejsze, tak przez małżeństwo króla Zygmunta I. z Boną Sforza (1518), jak i przez coraz liczniejsze wyjazdy Polaków na studja wyższe do Włoch; szerzyło się przez to w Polsce zamiłowanie do wyższej kultury włoskiej materialnej, towarzyskiej i t. d. a równocześnie: do tego zjawiska kultury duchowej, które miało najwięcej danych, by oddziaływać i na inne narody, do humanizmu. Przychodził ten humanizm także od Niemiec; ten kierunek nie był jednak tak silny, jak wpływ humanizmu włoskiego (może jeszcze najsilniejszym był w początkach stulecia, w epoce europejskiego wpływu Erazma z Rotterdamu). Siedliskami humanizmu w tej epoce są w Polsce, jak już widzieliśmy, mniej szkoły, a więcej dwory: królewski, biskupie (zwłaszcza Kraków — biskupi jak Tomicki, Maciejowski, Zebrzydowski, Myszkowski, byli gorliwymi jego zwolennikami i protektorami) i magnackie (zwłaszcza magnatów małopolskich, Bonerów, Firlejów, Spytka z Melsztyna i i.). Tak król jak i magnaci świeccy i duchowni otaczali się uczonymi pisarzami, poetami, wykształconymi w szkole humanizmu, wysyłali ich na studja zagraniczne, utrzymywali stosunki ze słynnymi humanistami europejskimi, zakładali bibljoteki, w których klasycy prym dzierżą. Od dworów zamiłowanie w humanizmie promieniuje na średniąszlachtę i na mieszczaństwo- Uwielbienie dla starożytności staje się powszechnem, tak samo jak w Europie zachodniej i południowej, tak samo przybierając czasem formy, które się nam dzisiaj wydają naiwnemi lub przesadnemi, które jednak u tego młodszego społeczeństwa są szczere i rzetelne. Rozszerzenie się i utwierdzenie humanizmu w Polsce w tej epoce staje się już tak znaczne, że znajomość języka łacińskiego jest ogromnie rozszerzoną, nie obcą jest też znajomość języka greckiego; zjawia się stosunkowo bogato rozwinięta literatura humanistyczna w języku łacińskim; zjawiają się uczeni, samodzielnie już badający świat starożytny i wnoszący do zasobu europejskiej nauki humanistycznej także i swoje przyczynki, jak np. filolog Andrzej Patrycy Nidecki, lub komentator i tłumacz Arystotelesa Sebastjan Petricius. Ostatecznie więc humanizm, przeszczepiony do Polski z Południa, przyjmuje się tu prędko, aklimatyzuje bardzo dobrze, i wywołuje te same zjawiska, co i gdzieindziej.

Humanizm jest pierwotnie faktem z dziedziny naukowej i literackiej; w tych też kategorjach objawi się najpierw jego działanie. Łaciński język średniowieczny ustąpi miejsca łacinie klasycznej. Naśladują humaniści łaciński klasyczny styl, jego piękność i ozdobność; przejmują z piśmiennictwa klasycznego figury poetyckie i stylistyczne, zamiłowanie w mitologji jako w jednym ze sposobów artystycznej ekspresji; przejmują w poezji klasyczne metra, usuwając tym sposobem wersyfikację średniowieczną. Bierze następnie humanizm z literatury starożytnej pewne rodzaje literackie, w tej postaci w wiekach średnich nie istniejące, jak elegią, epigrammat, sielankę. Jeszcze silniej i głębiej ten wpływ starożytny objawi się w tym fakcie, że istniejące rodzaje i formy literackie doznają głębokiej przemiany,. upodobnią się do klasycznych. Tak przedewszystkiem zmieni się gruntownie" dramat, przetworzy się epos, poemat dydaktyczny, pieśń; zmieni się sposób pisania historji, epistolografja, retoryka. To wszystko dokonywa się zrazu w formie bardzo naśladowniczej i w piśmiennictwie humanistycznem łacińskiem. Wkrótce jednak przejdzie do piśmiennictw narodowych, w języku rodzimym, gdzie naśladowanie stanie się zastosowaniem, gdzie nauka, płynąca z literatury starożytnej, dopomoże do wytworzenia form nowych, więcej samodzielnych, choć ze starożytności biorących początek. A wpływ ten i te -przemiany literackie sięgną niezwykle daleko, bo ta postać literatur nowożytnych, która się wytworzyła przez działanie humanizmu pod wpływem starożytnym, trwała przecież przez kilka wieków klasycyzmu i właściwie trwa po dziś dzień, romantyzm bowiem wprowadzał pewne zmiany, ale początkowy punkt całej tej ewolucji tkwi ostatecznie w humanizmie.

Ale na samej formie humanizm nie poprzestał. Naśladując formę literatury starożytnej, zaczyna się równocześnie nad nią zastanawiać, rozmyślać już nie tylko nad techniczną stroną twórczości ale i nad istotą literatury, nad pojęciem piękna. Zacznie się krytyka i estetyka literatury. Liczne retoryki, wywodzące się z Kwintyljana i Cicerona, jak i poetyki (np. Vidy, Robortella, a zwłaszcza Scaligera). opierające się o Arystotelesa i Horacego, stają się podstawą teorji na kilka wieków. Wytwarza się wyrozumowane pojęcie, piękna, wychodzące z Arystotelesowskiego poglądu, że sztuka jest naśladowaniem natury, kładące nacisk na piękno i wydoskonalenie formy jako nieodzowny postulat sztuki, opierające się na racjonalizmie estetycznym. Stąd poszła korzyść podwójna, Z jednej strony artystyczne udoskonalenie, skupienie się formy i jej równowaga z treścią, panowanie twórcy nad materjałem, harmonja dzieła; zalety, przeciw którym sztuka średniowieczna grzeszyła zasadniczo przy wszystkiej swojej i charakterystycznej piękności. Rozluźnienie i rozprężenie formalne, które zwłaszcza pod koniec wieków średnich doszło do szczytu, ustępuje teraz jej zwartości, skoncentrowaniu, artyzmowi części i całości równocześnie, Z drugiej strony twórczość staje się teraz świadomą siebie. Literatura staje się nie produktem naturalnym i niejako nieświadomym, jak w wiekach średnich, ale dziełem twórczości świadomej i wyrozumowanej, opartej o pewne ogólne poglądy filozoficzne, Z czasem miało to doprowadzić do zbytniej przewagi formy nad treścią i nad ideą, do skrępowania twórczości regułami i przepisami, wydedukowanemi z tych zasad ogólnych, ale na razie była to zbawienna reakcja przeciwko zwyrodnieniu, jakiemu uległa forma literatury pod koniec wieków średnich; romantyzm zresztą wprowadzi tu odpowiednią korrektywę.

Widzimy tedy, że humanizm był tym czynnikiem, który w przetworzeniu literatury we względzie formalnym odegrał rolę stanowczo najwybitniejszą i najważniejszą. Wszystkie inne czynniki, któreśmy rozpatrywali poprzednio, wywierały wpływ częściowy, na pewne szczegóły tej literatury, na treść jej zagadnień i tematów, ale dopiero humanizm przetworzył z gruntu jej stronę formalną, nadał jej nową szatę. W Polsce rzecz ta szła oczywiście temi samemi torami, co gdzieindziej. Zrazu, jak widzieliśmy, zjawiają się drobne nowości formalne, jak klasyczne metra w wierszach, jak próby naśladowania stylu autorów klasycznych. Ale im dalej postępujemy chronologicznie, tem liczniejsze stają się te fakta i donioślejsze. Powstaje do życia obfita literatura humanistyczna łacińska, a w niej rodzaje literackie w całości swej już wzorujące się na klasycznych: ody, elegje, ępigrammata u jednego z najwcześniejszych z tych poetów, Pawła z Krosna (f około 1517), epos u Jana z Wiślicy (około 1490); u późniejszych jak u Krzyckiego, Dantyszka, a zwłaszcza Janiciusa, artyzm dosięga już wyższej skali, zbliżenie do starożytności pod tym względem jest większe. Od połowy XVI wieku wreszcie widzimy, jak i literatura w języku polskim, dotąd bardzo jeszcze średniowieczna, zaczyna usilniej wpatrywać się w klasyczne wzory, stosować do nich swe formy, aż wreszcie Kochanowski dokona tego procesu; dokona zaś tak, że wzorując się na autorach starożytnych i ucząc się od nich artystycznego sposobu wypowiadania myśli i uczuć, stworzy równocześnie poezję nowożytną i rodzimą, — przejmując klasyczną formę, wleje w nią własnego ducha i własną treść.

Działanie humanizmu na umysłowość ówczesnego świata sięgało jednak jeszcze dalej, po za kwestje literackie i artystyczne. Uwielbienie, z jakiem ludzie ówcześni patrzą na autorów starożytnych, zapał, z jakim ich studjują, ułatwiają przejmowanie ich filozofji, ich poglądu na świat, ich pojęcia człowieka, państwa itd. Zamiast pojęć średniowiecznych rozwijają się nowożytne, na podstawie kultury starożytnej. Europa nowożytna wzoruje się na poetach, statystach, myślicielach starożytnych i od nich bierze nową orjentację duchową. W dalszym ciągu będzie oczywiście znowu opracowywać te myśli samodzielnie, dojdzie do własnego poglądu, ale punkt wyjścia będzie w starożytności, a dostarczy go humanizm. Powstanie tym sposobem nowy typ duchowy człowieka, który znowu ze swej strony wyrazi się między innemi i w literaturze.

Z tej nowej orjentacji duchowej podkreślmy kilka ogólniejszych momentów, które miały szczególniejsze znaczenie dla literatury. Wielbiąc nad miarę świat starożytny, humanizm stawia go jako autorytet, jako powagę. Dotychczas dla Europy chrześcijańskiej tą powagą był Kościół. On miał monopol tłumaczenia zagadki świata, tak zaziemskiego jak i ziemskiego : philosophia ancilla theologiae. Teraz humanizm wnosi jeszcze coś drugiego, co także ten świat tłumaczy: mądrość ludzi starożytności. Zrazu tylko obok Kościoła lub nawet w Kościele; wkrótce jednak nad Kościołem i przeciw Kościołowi. Początkujący zwłaszcza humanizm nie miał wcale specjalnie antykościelnych tendencyj. Ale gdy nauka, płynąca ze źródeł greckich i rzymskich, musiała się w bardzo wielu razach różnić od dotychczasowej, kościelnej, przeto powstawały z czasem konflikty, w których zamiłowanie do starożytności odnosiło zwycięstwa nad posłuszeństwem wobec Kościoła. Autorytet starożytności staje się silniejszym; budowa myśli ludzkiej będzie się teraz wznosić na innym kamieniu węgielnym; nastąpi wypowiedzenie posłuszeństwa Kościołowi i ześwieczczenie pojęć, przygotowujące grunt z jednej strony dla reformacji, z drugiej dla wolnomyślicielstwa.

Geneza tego nowego autorytetu była inną, aniżeli dotychczasowego; stąd i jego charakter był inny i inne oddziaływanie na dusze ludzkie. Autorytet Kościoła wywodził się z kategoryj religijnych: z Objawienia, od Bóstwa. Autorytet starożytności był czysto ludzki i innego źródła sam sobie nie przypisywał. Gdy więc humanizm stawiał i uznawał autorytet czysto ludzki, to dawał człowiekowi prawa, jakich on dotąd nie posiadał; stawiał go w centrum świata. Człowiek stawał się powagą sam dla siebie; odtąd ze swojej duszy i ze swojej myśli tworzyć będzie podstawy dla swego życia i wysnuwać regulatyw swego postępowania. Otóż stąd wynikną znowu dalsze następstwa.

Z jednej strony panowanie racjonalizmu, boć oczywiście przedewszystkiem rozum stać się mógł czynnikiem, stwarzającym i uprawniającym autorytet człowieka. Z filozofji ten racjonalizm przechodzi i do sztuki i do literatury. W tej ostatniej objawi się m, i. mniejszem akcentowaniem uczuciowości; poglądem, że poezji można się nauczyć — a w dalszym ciągu regułami i przepisami twórczości; pielęgnowaniem rodzajów literackich, w których element rozumowy zajmuje dużo miejsca, np. poematu dydaktycznego i bajki; pewnego rodzaju moderowaniem fantazji i imaginacji postulatami rozumu, który w sztuce często będzie pojmowany jako synonim zdrowego sensu. Przeciwko nadmiarowi racjonalizmu w literaturze, przeciwko jego ostatecznym konsekwencjom artystycznym, wystąpi z czasem do walki romantyzm; na razie jednak, jako reakcja przeciwko zbyt daleko idącemu nieuwzględnianiu tego pierwiastka w literaturze wieków średnich, był to czynnik pożądany i korzystny.

Drugim rezultatem owego uznania autorytetu czysto ludzkiego będzie rozwój indywidualizmu. Skoro człowiek stanął w centrum świata, to rzeczą będzie naturalną, że jego osobistość nabierze większej wartości i większego znaczenia, aniżeli to mogło być dotąd. Przedtem jednostka ginęła w masie. Twórczość wieków średnich ma w ogóle charakter „masowy", wyrażający się silnie nawet w dziełach najwybitniejszych twórców. Teraz następuje wielkie różniczkowanie osobistości, renesansowe bogactwo i różnorodność odrębnych i. oryginalnych typów duchowych. Widać to bardzo charakterystycznie w ówczesnem życiu; widać wyraźnie w literaturze, gdzie nawet mniejsze talenty mają swą własną, odrębną fizjognomję duchową. Moment to niesłychanie ważny: od niego właściwie poczyna się świat nowożytny, od niego począwszy człowiek staje się „wolnym". I jest rzeczą bardzo charakterystyczną, że romantyzm, który zwalczał jeden z objawów, wywodzących się ze źródeł humanistycznych, racjonalizm, przeciwko indywidualizmowi nietylko nie występował, ale owszem rozwijał go dalej i potęgował. Dla literatury był to oczywiście fakt niezwykle pomyślny, bo wnosił do niej urozmaicenie i bogactwo typów psychologicznotwórczych. Nadto: od niego właściwie poczynają się literatury „narodowe", bo przejawiają się w nich w wyższym niż dotąd stopniu indywidualności narodów; gdy w wiekach średnich różnice pomiędzy literaturami różnych narodów tkwią po większej części tylko w różnicy języków, a duch i charakter jest wszędzie w zasadzie ten sam, to teraz właściwości duchowe poszczególnych narodów, ich psychologja, wyraźniej się w literaturze uwydatniają. Literatura nowożytna tych ludów, które należą  do obrębu kultury rzymskiej, stanowi w dalszym ciągu całość i jedność, ale już bogatszą, więcej zróżniczkowaną, bardziej urozmaiconą.

Ten indywidualizm, teraz zrodzony, wywoła znowu dalsze skutki. Poczucie indywidualności wyrazi się dążeniem do wszechstronnego wykształcenia swej osobowości, do jej udoskonalenia, do jej rozwoju; stąd ta żądza wiedzy i nauki, jaka tak wybitnie charakteryzuje tę epokę. To wszechstronne wykształcenie osobistości daje w rezultacie ostatecznym harmonję. Harmonja jest na ogół cechą literatury starożytnej, harmonja będzie teraz cechą literatur nowszych, renesansowych; harmonja duchowa twórców i harmonja czysto artystyczna dzieła.

Inne znowu skutki indywidualizmu objawią się w zakresie etyki. Ta będzie się teraz rozwijać nie z przepisów Kościoła, ale z własnego rozumienia jednostki;. stanie się etyką indywidualną, wzorującą się zresztą na etyce filozofów starożytnych. Ale stąd znowu przy całej jej wartości czysto ludzkiej (stoicyzm, rzymska virtus i t, d.) powstaje złączone z tem niebezpieczeństwo: rozluźnienie i upadek obyczajów, tak charakteryzujące humanizm i humanistów; dopiero reformacja i kontrreformacja przyniosą pod tym względem poprawę, nie niszcząc zresztą zdobytej tymczasem przez człowieka wolności.

Tak przedstawia się nam humanizm, jego znamiona i formy jego oddziaływania. Zasadniczo były one w całej Europie te same, takim więc był ten prąd i w Polsce i takie same były jego skutki. Od zwykłego zamiłowania w autorach starożytnych, od prostego i niewolniczego naśladowania ich formy, humanizm doszedł do całkowitej przemiany umysłowości europejskiej, do zupełnej przebudowy całego duchowego świata. Ze wszystkich czynników, które razem złożyły się na to przetworzenie Europy, humanizm niewątpliwie był najdonioślejszym, jego działanie bowiem rozciągało się na wszystkie kategorje duchowego życia, i on w ostatniej instancji zadecydował o kierunku i o charakterze ewolucji, przez jaką Europa przeszła w tym okresie.

Wspólne i skombinowane działanie tych wszystkich czynników, któreśmy rozpatrywali: wydarzeń politycznych, społecznych, ekonomicznych, i prądów duchowych, zawartych w reformacji i w humanizmie, wytwarza w ostatecznym .. rezultacie społeczeństwo nowe i żyjące w nowych materjalnie formach. Wytwarza ten okres kultury europejskiej, który nazywamy renesansem. Nie jest on, jak widzieliśmy, zjawiskiem, które powstało nagle i niespodziewanie: przygotowywał się on zwolna, odrodzenie ogarniało stopniowo coraz większy zakres, zarówno w dziedzinie materjalnych form życia (mieszkanie, stroje, potrawy i t. d. aż do form bytu politycznego i społecznego), jak i w dziedzinie myśli, aż w wieku XV we Włoszech, a w XVI w. w innych krajach Europy, doszedł do swego ostatecznego wyrazu. Nie był też renesans tylko naśladowaniem -starożytności, ale kombinacją rodzimych i oryginalnych elementów społeczeństw. europejskich z pewnemi pierwiastkami starożytności; z tej kombinacji wyszedł świat trzeci, który ma pewne cechy wspólne ze średniowiecznym, pewne ze starożytnym, ale który nie jest ani średniowieczem, ani starożytnością: — jest sobą. Zmieniła się zewnętrzna postać świata europejskiego. Miejsce wązkich, ciasnych, sklepionych domów gotyckich zajmują szerokie, widne, przestrzenne domy i pałace. Obok strzelistych i wydłużonych kościołów gotyckich wznoszą się harmonijnie we wszystkich wymiarach rozbudowane świątynie, uwieńczone śmiałemi kopułami. Podnosi się skala życia materjalnego, które staje się też więcej ogładzonem, więcej cywilizowanem. Delikatnieje kultura życia towarzyskiego, a równocześnie się pogłębia, stając się więcej uduchowioną, szlachetniejszą i rozumniejszą. Zmienia się sztuka plastyczna: naiwne i realistyczne średniowieczne malarstwo i rzeźba ustępują miejsca sztuce świadomej siebie, a równocześnie idealistycznej i idealizującej. Wytwarza się i ustala nowożytna muzyka. Powstają i konsolidują się nowe formy politycznego i społecznego bytu Europy.

Na tem tle żyje człowiek nowego typu duchowego. Jego horyzont myślowy jest szerszy od horyzontu człowieka średniowiecznego. Ma on nadzwyczajną cześć i zapał dla nauki, którą uprawia już nietylko dla celów praktycznych, ale i dla niej samej, dla jej rozkoszy i duchowego rozradowania. Przez tę wiedzę i naukę dąży on do wszechstronnego wykształcenia swej osobistości, do harmonijnego rozwoju tak umysłu jak i charakteru. Dąży zaś dlatego, że podniosło się zrozumienie tej osobistości, że ocenia się teraz należycie wartość indywidualności. Jest też ten człowiek renesansowy duchowo wolniejszym od swego średniowiecznego poprzednika. Rozumie i kocha sztukę więcej, a pojmuje ją i wyobraża sobie inaczej, niż jego ojciec lub dziad. Inaczej też patrzy na sprawy polityczne i społeczne, i inaczej urządzi sobie państwo. Słowem: typ renesansowy człowieka będzie inny, głębszy, wolniejszy, wiecej zindywidualizowany, wszechstronniejszy od typu średniowiecznego.

Wszystkie te właściwości duchowe renesansu odbiją się oczywiście w całem życiu ówczesnem, w działaniach i postępkach ludzi, w polityce, w sztuce, ale może najgłębiej widać je w literaturze; wystąpią też wszystkie i w renesansowej literaturze polskiej.

Wyszedłszy z Włoch, renesans objął całą Europę południową, zachodnią i środkową, aż zatrzymał się u wschodnich granic państwa polskiego. Pierwsze zdecydowane jego objawy w Polsce występują z początkiem XVI w. w sposobie życia, w ubiorach i mieszkaniu, w kulturze towarzyskiej, wreszcie w sztuce plastycznej, zwłaszcza w rzeźbie i w architekturze, (gdzie narazie mamy do czynienia ze sztuką importowaną są to bowiem przeważnie dzieła artystów włoskich, gdzie jednak wkrótce wytworzy się odrębny, rodzimy, polski typ architektury renesansowej). W literaturze tego czasu nie występuje renesans jeszcze zbyt widocznie; dopiero jego przebłyski w piśmiennictwie humanistycznem łacińskiem. Ale około połowy stulecia pojawia się już nowa literatura polska, niosąca nowe myśli w nowej formie, aż wreszcie około roku 1560 pojawi się poezja Kochanowskiego, będąca najpiękniejszym wykwitem renesansu w polskiej literaturze. Odtąd ta literatura spełnia już wszystkie wymagania, jakie jej nowa epoka postawiła: jest wyobrazicielką nowego ducha, jest doskonałą pod względem formy artystycznej i jest znakomitem odbiciem życia ówczesnej Polski. W dotychczasowym przeglądzie przesuwały się przed nami pewne jej właściwości, jej kierunki i tendencje, jej tematy. Czas nam teraz rozprószone rysy zebrać w całość, spojrzeć na rzecz z punktu widzenia wyłącznie już literackiego, przedstawić rozwój chronologiczny, przypatrzyć się indywidualnościom twórczym.

Pierwsza połowa XVI wieku wystawia interesujący obraz literatury płynącej dwoma łożyskami, rozdzielonej jakby na dwie literatury, mające oczywiście pewne punkty styczne, ale różne duchem i charakterem. Pierwsza ma jeszcze charakter średniowieczny; posługuje się językiem polskim; przeznaczoną jest dla najszerszych warstw; twórcami jej są niemal wyłącznie mieszczanie. Druga jest nowszą, łacińską literaturą humanistyczną; przemawia do wybrańszego już koła czytelników, więcej wykształconych i większe już stawiających wymagania; biorą w niej udział obok uczonych mieszczan także i autorowie szlacheccy. Żadna z nich nie doszła jeszcze do wysokiego poziomu artystycznego, • nie mają też szczególniejszego znaczenia, ale obydwie przygotowały grunt i są wstępem do późniejszego świetnego rozwoju, są etapem pośrednim między literaturą średniowieczną a renesansową.

O prozie polskiej tego czasu była mowa w rozdziale traktującym wieki średnie, I poezja polska ówczesna ma również charakter przeważnie średniowieczny. Wysuwa się w niej na plan pierwszy poezja religijna: pieśni nabożne, dekalogi, legendy; około połowy stulecia pojawiają się już zbiorki pieśni, rękopiśmienne i drukowane: wkrótce też twórczość w tej dziedzinie zetknie się z twórczością reformacji. Podobne są one jeszcze całkowicie do średniowiecznych, ale jest ich ilościowo znacznie więcej, więcej są urozmaicone, zaczynają się w nich zjawiać elementy aktualne (np. pieśni wywołane pewnemi wydarzeniami, lub pieśni nabożne a równocześnie patrjotyczne i t. p.); ich forma artystyczna, na ogół jeszcze nie doskonała, nieraz jednak wznosi się już ponad poziom wieku XV. Obok religijnej istniała i poezja świecka; mało jednak jej pomników doszło do naszych czasów — późniejszy, tak świetny rozwój przysłonił jakby mgłą te początki i podał w niepamięć, z której wydobywa fragmenty dopiero nauka ostatniej doby. Istniały więc niewątpliwie pieśni śpiewane o charakterze lirycznym (miłosne, towarzyskie) albo historycznym i rycerskim (pieśni o wydarzeniach historycznych, jak o bitwie pod Grunwaldem, o Władysławie Warneńczyku, o bitwie pod Obertynem, o najeździe tureckim na Węgry i t. p.): niepodobna tylko z całą pewnością rozstrzygnąć, czy miały one charakter literacki, książkowy, czy też — co prawdopodobniejsze — charakter poezji tradycjonalnej; nie jest też wykluczone, że wiele z nich- powstało w epoce dawniejszej jeszcze, a tylko utrzymało się w tradycji. Ale obok nich ' powstawały już utwory ściśle z epoką związane i należące już do literatury „książkowej", jak rozmaite wiersze na małżeństwo Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną, na śmierć wojewody Łaskiego i i, (zazwyczaj zresztą bezimienne i do literatury „ulotnej" należące), albo dłuższy wiersz nieznanego skądinąd Stanisława „kleryki królewskiego" o elekcji Zygmunta Augusta (1530) i na wesele królewny Izabeli (1539). W każdym razie więc ta poezja utrzymuje pewien kontakt z życiem, illustruje poniekąd ówczesne wydarzenia. Ale indywidualności twórcze jeszcze się w niej nie zarysowują. Także i autor największego co do rozmiarów poetyckiego dzieła tych wczesnych lat, Biernat z Lublina ( po r. 1523), nie wykazuje w swem dziele rysów indywidualnych i charakterystycznych; jego wierszowane opracowanie Bajek Ezopa (około r. 1522, jedna z najwcześniejszych książek polskich drukowanych), dzieło bardzo jeszcze średniowieczne, nie rzuca światła na psychologję twórcy.

Inaczej ma się już rzecz z łacińską poezją humanistów. Prawda, że i w ich poezji, jak u humanistów w całej Europie, wiersze okolicznościowe, pisane na urząd, dla osiągnięcia celów praktycznych, n. p. łaski możnych, bez udziału prawdziwego natchnienia, bez twórczej szczerości, zajmują nieproporcjonalnie dużo miejsca; powiedziano o nich, że uprawiali oni głównie epitalamia, epinicia, epicedia, epitafia, epigrammata. Ale są to w każdym razie już autorowie z powołania, mający świadomość i poczucie swego zawodu, zastanawiający się nad sztuką pisania; ich twórczość opiera się już na pewnych wyrozumowanych zasadach estetycznych. Wskutek tego, chociaż nie ma między nimi bardzo wybitnego talentu poetyckiego, to już ich dzieła reprezentują pewien zasób indywidualizmu twórczego, a ich portrety duchowe, kreślone na podstawie tych dzieł, mają już jakieś rysy własne, wyrazistsze. Z nimi to zaczyna się w literaturze polskiej rozmaitość jednostek twórczych, indywidualnych, cechująca renesans. Że w formie pisarskiej wzorują się ściśle na autorach starożytnych, jak wszyscy humaniści, to już wiemy, ale przez tę naśladowczą powłokę przebija się u nich życie ówczesnej Polski. Wiemy już także, że to na nasze pojęcia zbyt niewolnicze trzymanie się formy klasycznej miało jednak doniosłe znaczenie estetyczno wychowawcze, uczyło bowiem staranności pisania, wprowadzało do literatury poczucie formy, którego jej dotąd brakowało; z literatury humanistycznej to poczucie przeniesie się wkrótce do polskiej i narodowej.

Z licznego pocztu tych poetów-humanistów wymieńmy parę nazwisk, które miały głośniejszy dźwięk i większe znaczenie. Jednym z najwcześniejszych jest Paweł z Krosna (Paulus Crosnensis, zmarły około r. 1517), szerzyciel humanizmu w akademji krakowskiej, gdzie skupiało się około niego niemałe koło uczniów i zwolenników; w czem zresztą leżało może więcej jego znaczenie niż w poezji (wyd. 1509 i i.), która formę ma poprawną, ale brak jeszcze żywszych rysów, indywidualnych. Uczeń jego i wielbiciel, Jan z Wiślicy (Joannes Visliciensis, (około r. 1490), ma już wyższe ambicje literackie; stylem i sposobem, przejętym z Wergilego, usiłuje stworzyć rodzaj narodowego eposu w „Bellum Prutenum" (1516, o wojnie Grunwaldzkiej) — w każdym razie godne uwagi usiłowanie obleczenia motywu historyczno-narodowego w klasyczną szatę. Charakterystyczniej i dobitniej występuje ta dążność u Mikołaja z Husowa (Nicolaus Hussovianus, po 1475, f po 1533), w jego poemacie „De statura, feritate ac venatione bisontis" (1523). Poemat opisuje czytelnikom zachodnioeuropejskim osobliwość puszcz polskich: żubra, nieznanego gdzieindziej, opowiada jego zwyczaje i dzikość, opisuje polowanie nań. Opis nie jest wcale suchy; obok głównego tematu, istotnie interesującego, ożywiony jest to dygresjami o waleczności polskiej, o wojowaniu z Tatarami, to zwłaszcza obrazami przyrody, ojczystych drzew, lasów i puszcz, których piękno i urok poeta nasz widocznie szczerze i głęboko odczuwał.

Technicznie wyżej staje ta poezja polska humanistyczna u dalszych znowu trzech poetów, Krzyckiego, Dantyszka

Janiciusa, z którymi chronologicznie posuwamy się też nieco naprzód, choć zawsze za panowania Zygmunta Starego; jest też ich poezja z tem panowaniem ścisłemi na ogół związkami połączona.

Najbardziej z nich wziętym i cenionym w swoim czasie był Andrzej Krzycki (Cricius, 1482—1537). Jako człowiek: typowy humanista-karjerowicz, uzdolnienie swoje poetyckie wyzyskujący przedewszystkiem dla uzyskania godności i bogactw (doszedł też do godności arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski), intrygant i pochlebca równocześnie, nie przebierający w środkach, które go mogły zawieść do celu, w życiu (i w pismach) daleki od cnoty i powagi biskupiej godności, jakby okaz prałata przedreformacyjnego (chociaż przeciwko reformacji sam występował). Wskutek tych ujemnych właściwości charakteru znaczne jego uzdolnienie poetyckie rozdrobniło się na przeważnie okolicznościowe utwory, na różne epigrammata i epitalamia i epinicia i t. p. na cześć możnych protektorów, zwłaszcza króla Zygmunta i królowej Bony. W wierszach tych poeta niejednokrotnie styka się z ważnemi wydarzeniami historycznemi, prawie nigdy jednak nie wznosi się do wyższego ich pojmowania i odpowiedniego temu poetyckiego traktowania. Ściąga je na poziom wydarzeń czysto osobistych, które mu dają sposobność i punkt wyjścia dla panegirycżnych pochlebstw, jeżeli jego stosunek do danej osobistości jest dobry, jeżeli chce pozyskać jej względy, albo też dla satyry, przechodzącej bardzo często w paszkwil, jeżeli ma do czynienia z nieprzyjacielem lub współzawodnikiem. Tak w panegiryzmie jak i w paszkwilu Krzycki jest niepohamowany; nie zna miary w pochwale, zapamiętały jest w nienawiści; nie istnieje też dla niego w tym wypadku konsekwencja i stałość: te same osobistości raz pod obłoki wynosi, drugi raz nie ma złego, któregoby im nie przypisał, nie ma obelgi, którejby na nie nie rzucił. Ponieważ zaś ma znaczną inteligencję, jasność w przedstawieniu rzeczy, dobrą w ogóle formę wiersza, dużą swadę i swobodę stylu, niecodzienny a ostry dowcip, przeto wiersze te rozchodziły się powszechnie, chciwie były czytane i. robiły poetę sławnym; dla nas dzisiaj mają one interes ówczesnego życia, rzucają ciekawe a plastyczne światło na cały szereg ówczesnych osobistości, pozwalają też — może po raz pierwszy w dotychczasowym przebiegu piśmiennictwa polskiego — spojrzeć w głąb organizacji psychicznej i poetyckiej autora. Jeżeli jeszcze wymienimy erotyki (w których średniowieczny jeszcze naturalizm łączy się z renesansową rozwiązłością) i kilka poważniejszych poematów politycznomoralizujących, to mniej więcej wyczerpiemy całość twórczości Krzyckiego. Stanowi ona niewątpliwie krok naprzód w rozwoju piśmiennictwa polskiego, tak przez dobrą i staranną klasyczną formę, jak przez silny związek z życiem, przez większą od dotychczasowej rozmaitość, przez znaczniejszy zasób indywidualnych rysów poety samego i osobistości, które się przez tę poezję przesuwają.

Poważniejszym, równiejszym i głębszym jest mieszczanin gdański Jan Dantyszek (Dantiscus, 1485-1548), dyplomata, biskup warmiński, umysł trzeźwy i praktyczny, z przewagą refleksji nad wyobraźnią; ma niewątpliwie więcej uczucia niż Krzycki, ale nie dorównywa mu dowcipem i żywością. I w jego poezji nie brak przesadnych humanistycznych panegiryków, zwłaszcza we wcześniejszym okresie. Ale już w drugiej (dyplomatycznej) epoce jego życia poziom jego poezji staje się wyższym, zasób myśli bogatszym, styl lepszym i naturalniejszym. Tematy przeważają ogólniejsze, historyczno-polityczne, traktowane z wyższego stanowiska

— najlepszym jest poemat nawołujący do krucjaty Europy chrześcijańskiej przeciwko Turkom (1530); obok nich przypada na ten czas także pewna ilość wierszy okolicznościowych i erotycznych. Wreszcie w ostatniej epoce życia i działalności Dantyszka (po powrocie na stałe do kraju w roku 1532) widzimy w jego poezji większe pogłębienie uczucia religijnego, poważny nastrój, szlachetne dążności, połączone z formą poprawną i piękną jak przedtem, a więcej naturalną. Z tych to czasów pochodzi najlepszy może jego utwór, parenetyczny poemat, adresowany do znajomego młodzieńca Alliopaga (1539), zawierający przestrogi i rady życiowe i moralne; poemat dydaktyczno-moralizujący, a niemniej jednak zajmujący, dzięki autobiograficznym szczegółom, wplecionym przez poetę w tok nauk moralnych, dzięki gorącemu zapałowi do wiedzy i wykształcenia, jaki z niego przebija, dzięki duchowi miłości i wzniosłości chrześcijańskiej, przenikającemu cały utwór. Krzyckiego wiersze są ciekawsze, bo więcej osobiste, Dantyszka więcej ogólne; za to wyższym jest ich poziom moralny (jak i poety samego) i równiejszą, gładszą ich forma.

Wreszcie Klemens Janicius (albo Janicki, 1516—1543), ż nich wszystkich najbardziej utalentowany i mający najwięcej poetyckiego poczucia. Żył krótko, jego spuścizna literacka jest ilościowo bardzo niewielka, ale z nim pojawił się w piśmiennictwie polskiem pierwszy prawdziwy i nowożytny poeta. I on pisał rzeczy bardziej okolicznościowe i polityczne — któryż z humanistów ich nie pisał? — wychwalał swoich mecenasów - dobroczyńców, którym syn ubogiego chłopa zawdzięczał możność kształcenia się we Włoszech, pisał epitalamia na ślub króla Zygmunta Augusta, . Ale to epitalamium (1543) jest najpiękniejszem dziełem Janiciusa i najznakomitszym utworem poezji humanistycznej w Polsce: obok zwykłej humanizmowi daniny pochwał, zawiera ono najpiękniejszy w piśmiennictwie pierwszej połowy XVI wieku wyraz uczucia patriotycznego; poczucie siły, potęgi i świetności państwa i narodu polskiego i radość poety z tego powodu (wypowiedziane z polotem i mistrzowstwem): oto jest zasadniczy ton i treść tego utworu. To epitalamium ma formę elegji, ulubionej naszemu poecie. Pisał je przez cały czas swej rychło przerwanej działalności. Jest w nich pierwszym w poezji polskiej prawdziwym indywidualistą; przedstawił w nich swoje przeżycia duchowe i materjalne, wrażenia włoskie, miłość, uczucia swoje religijne, narodowe i polityczne, a wszystko przez pryzmat swego usposobienia. Ma Janicius prawdziwie poetyckie na świat spojrzenie, widzi i odczuwa piękno i umie życie przetworzyć na poezję; natura nawskroś artystyczna i nowożytna. Potęgi i głębi zapewne mu brak. Dominującą cechą jego duszy jest delikatna, subtelna i rzewna uczuciowość, z odcieniem smutku i tęsknoty, co w poezji jego odbija się wielkim wdziękiem. W ewolucji poezji polskiej zajmuje stanowisko wybitne, bo wzniósł polską poezję humanistyczną do tej wysokości artystycznej, na jakiej stanęła na Zachodzie, był pierwszem usposobieniem prawdziwie artystycznem — artystycznie na życie reagującem — i nowożytnem. Brak mu tylko tej potęgi, któraby mogła wpłynąć na następców i stworzyć niejako szkołę, dać początek pewnemu kierunkowi; tu jednak musimy pamiętać o jego zbyt wczesnej śmierci — ta zapewne przerwała możność dalszego rozwoju, którego niewątpliwe zadatki istniały.

Poezja łacińska w Polsce nie skończyła się na Janicjuszu. Prąd raz rozpoczęty, szedł dalej. Kontynuuje tradycje omawianych powyżej poetów Grzegorz z Sambora (około r. 1523—1573), dający w swej poezji (religijnej) dużo miejsca pierwiastkom rodzimym; Piotr Roysius (około r. 1505—1571), Hiszpan, sprowadzony do krakowskiej akademji jako znakomity prawnik, duchowo z Polską tak zżyty, że jego łacińskie (i makaroniczne, łacińsko-polskie) wiersze całkowicie do piśmiennictwa polskiego należą. Jest też rzeczą charakterystyczną, że najwybitniejsi poeci, w języku polskim już tworzący, nie zrywali związków z poezją łacińską i stale ją uprawiali — tak Kochanowski, Klonowicz, Szymonowicz, i inni (nie mówiąc już o tem, że w prozie, zwłaszcza naukowej, łacina zawsze będzie cenioną, jak zresztą i w całej Europie). Pojawiają się też tak charakterystyczne dla humanizmu tłumaczenia z języka greckiego na łaciński: Jakób Przyłuski tłumaczy w ten sposób Iliadę, Kochanowski Fenomena Aratosa itp. Cały ten prąd trwać będzie i w wieku XVII, gdzie wyda najznakomitszego w ogóle z poetów neo-latynistów, Sarbiewskiego, a jego odgłosy istnieć będą jeszcze w XVIII i nawet w XIX stuleciu (Mickiewicz napisze odę łacińską w metrach Horacjańskich). Jednakże wobec rozwijającej się teraz szybko literatury nowszej w języku polskim, myślowo i artystycznie wznoszącej się znacznie wyżej od całej humanistycznej, ta ostatnia z natury rzeczy musi ustąpić na plan dalszy. W życiu narodu nie będzie już miała takiego znaczenia jak wtedy, gdy tej lepszej poezji polskiej jeszcze nie było. To też i w przeglądzie dziejów polskiego piśmiennictwa nie będzie już zajmować osobnego rozdziału.

Rok 1543, rok śmierci Janiciusa, jest istotnie szczególną datą w historji literatury polskiej. Z rokiem tym schodzi z pola poezja humanistyczna pierwszego okresu, t. j. kończy się jej przywilej wyłącznego reprezentowania nowych pierwiastków. Bo oto w tymże roku występują z pierwszemi wybitniejszemi dziełami Rej i Orzechowski: to znaczy — zaczyna się literatura nowa, jej świetność i wielkość; litera- . tura renesansowa: wyobrazicielka i propagatorka nowych pojęć, i polska: nietylko z treści, ale razem z ducha i z języka. A warto przypomnieć, że także w r. 1543 pojawia się w druku rewolucyjne dzieło Kopernika. Rezultat pracy dawnych i teraźniejszych pokoleń, rezultat wszystkich znanych nam czynników materjalnych i duchowych, staje się widocznym, konkretnym. Społeczeństwo polskie stanęło już na tym stopniu rozwoju, że wytwarza świetną i oryginalną literaturę. W jej przebiegu widzimy także pewne stopniowanie i ewolucję. Pierwsi pisarze polscy tej literatury ogólniejszej już i żywszej stanowią przejście od średniowiecza do renesansu. To znaczy, że gdy dotąd notowaliśmy dwa kierunki piśmiennictwa polskiego, idące bądź co bądź oddzielnie, to u tych autorów występują one razem. Jest to jak gdyby złączenie się dwóch prądów i mieszanie ich właściwości w jednej już rzece. Ci autorowie więc łączą w sobie pewne cechy średniowieczne, których się jeszcze całkowicie nie wyzbyli, z nowożytnemi, które się rozwijają już coraz więcej, ale jeszcze nie do tego stopnia, by odnieść nad tamtemi zupełne zwycięstwo. Z autorów tego typu przejściowego, bardzo interesującego literacko, najwybitniejsi są Marcin Bielski (1495-1575) i Mikołaj Rej (1505—1569). Drugi stopień ewolucji reprezentują pisarze jak Andrzej Frycz Modrzewski (1503—1572), Stanisław Orzechowski (1515—1566), Łukasz Górnicki (1527—1603). Chronologicznie są oni współcześni Rejowi. Modrzewski, Rej i Orzechowski zaczynają ogłaszać swe rzeczy w r. 1543; Górnicki później, 1566, ale też i działalność Reja przeciąga się do r, 1569, wydając pod koniec celniejsze dzieła. Jednakże mimo tej współczesności chronologicznej są to już ludzie innej generacji duchowej. Nie ma w nich już nic średniowiecznego. Są to ludzie i pisarze całkowicie już nowożytni; takiem jest ich głębokie i wszechstronne wykształcenie, takim ich pogląd na świat, taką piękna i wytworna forma ich prozy. Wreszcie z Janem Kochanowskim (1530—1584) stajemy na wyżynach renesansowej literatury polskiej. Myślowo nawskroś nowożytny jak tamci, wnosi on do piśmiennictwa jeszcze jedne właściwość, która była konieczną do jego pełności i harmonji: piękno. Piękno formy poetyckiej; ale obok tego — co było jeszcze ważniejszem i donioślejszem kulturalnie — dar ujmowania świata nietylko ze strony myślowej ale i estetycznej, dar patrzenia na świat z punktu widzenia piękna. Z Kochanowskim pojawia się tedy ostatecznie skończony typ człowieka renesansu w piśmiennictwie polskiem. Staje też ono z nim na szczycie swego rozwoju w tej epoce. Ostatnia faza, od Kochanowskiego do baroku, jest pod silnym wpływem powyżej wymienionych autorów, a przedewszystkiem Kochanowskiego; poezja polska idzie w kierunku przez niego wytkniętym. Następuje bogaty i wszechstronny rozwój literatury pod każdym względem. Ten rozwój przynosi z sobą znowu pewne momenty nowe, jak np. początki oddziaływania literatury włoskiej (gdy dotąd mieliśmy do czynienia jedynie z wpływami starożytnemi), albo dalszą ewolucję pewnych gałęzi piśmiennictwa, będącą m. i. także rezultatem pojawiania się nowych niepospolitych indywidualności twórczych, jak Szymona Szymonowicza (1558—1629) w poezji i Piotra Skargi (1536—1612) w prozie. Ale ten, dalszy rozwój dokonywa się na tej samej podstawie, z której wyrosły fazy poprzednie, zasadniczy kierunek artyzmu jest ten sam: klasyczno-renesansowy. Pod koniec tej epoki zaczną występować cechy baroku, zrazu sporadycznie, z czasem w coraz większej ilości, aż gdzieś w trzecim dziesiątku XVII wieku literatura renesansowa przejdzie zwolna i prawie nieznacznie w barokową; prawie nieznacznie: ponieważ ich różnice będą tylko natury formalnej, inną będzie koncepcja formy sztuki, ale pogląd na istotę sztuki pozostanie w zasadzie ten sam.

Marcin Bielski znany był i ceniony przedewszystkiem dla swej olbrzymiej „Kroniki świata" (1551). Dzieło rozbrajające dzisiaj swą całkiem średniowieczną naiwnością, dalekie od wartości naukowo - historycznej i pozbawione zmysłu krytycznego; ale była to bądź co bądź pierwsza w języku polskim historja powszechna, pisana miłym i pięknym językiem, rozczytywały się też w niej całe pokolenia, a dziś pociąga ku sobie właśnie tą naiwnością, i jest interesującą miarą przeciętnej umysłowości owej epoki. Ale Bielski był nietylko kronikarzem: był on może więcej moralistą (co i w jego kronice jest widoczne). W „Komedji Justyna i Konstancji" (1557) dał pierwszy polski moralitet; w satyrach (wydanych zresztą po jego- śmierci) atakował wady ówczesnego społeczeństwa, dawał rady polityczne i obyczajowe, kreślił obrazy z życia. Dla „przejściowego" charakteru Bielskiego jest to znaczące, ze choć szlachcic, i ziemianin, ma zamiłowanie do życia miejskiego, które ze szczególnem upodobaniem przedstawia. W ogóle zaś naiwność i łatwowierność czysto średniowieczna i średniowieczny nieraz poziom jego myśli łączy się już z pierwiastkami nowszemi, jak z niezwykłem zamiłowaniem i pragnieniem wiedzy, z silnem poczuciem narodowem, są też w jego dziełach interesujące przebłyski indywidualizmu, a satyry poruszają kwe stje, związane z życiem Polski nowej. Więc choć suma elementów średniowiecznych jest u niego znaczna, niemniej jednak należy on już do literatury nowszej.

Niezwykle ciekawą i oryginalną jest postać Mikołaj a Reja. Typowy wyobraziciel ówczesnej szlachty w życiu, w zajęciach, w upodobaniach, . w temperamencie pełnym jakiejś żywiołowej bujności, w pojęciach i w całym poglądzie na świat; równocześnie przez swą działalność pisarską, przez pisarskie aspiracje i pracę, wyższy nad przeciętny ogół — jest jednym z jego przewodników, ale takich, którym ogół chętnie się poddaje właśnie dlatego, że w nich widzi swoje wcielenie. Był więc Rej pisarzem niezwykle popularnym w swoim czasie i pilnie czytanym, bo cały duch jego literackiego dzieła trafiał znakomicie w ton ogólny. Tę ścisłą łączność ze swem społeczeństwem osięgał on też i przez to, że jego działalność pisarska — bardzo obfita i różnorodna — omawiała wszystkie te sprawy i zagadnienia, któremi było zajęte i do których rozwiązania dążyło życie ówczesnej Polski. Chyba że nie ma sprawy, którejby Rej nie poruszył, nie ma zagadnienia z tych, które wtedy stały na porządku dziennym, iżby nad niem myśl jego nie pracowała. Jest on w literaturze jakby encyklopedją ówczesnych tendencyj życia polskiego. Nic dziwnego więc, że miał u współczesnych taką wziętość: był przecież pierwszym naprawdę autorem polskim, który przynosił swemu społeczeństwu literaturę i aktualną i żywotną i interesującą. Nabiera przez to i dla nas dzisiaj dużej wartości historyczno-literackiej, pierwszy bowiem tak odbija w sobie całość życia, gdy przed nim mieliśmy do czynienia raczej z częścią (choćby u tak niepospolitych pisarzy, jak Długosz lub Janicius).

Traktowanie tych wszystkich spraw i zagadnień przez Reja jest zasadniczo moralistyczne. To jest może najwybitniejsza, najbardziej rzucająca się w oczy cecha jego psychiki i jego twórczości. Jest Rej przedewszystkiem moralistą, i to uważa za zadanie swego życia i działalności. Ale jest tym moralistą w znaczeniu jeszcze pierwotnem. Umysłowość jego jest ruchliwa i bystra, ale nie głęboka. Nie wznosi się on jeszcze tak wysoko, by móc wejrzeć w samą głąb duchową zagadnień, które porusza, i stąd wyciągnąć regułę moralną; nie stają się też one dla niego przedmiotem artystycznego zaciekawienia, stąd w opracowaniu nie przyjmują form dzieła sztuki. Gdy mówimy o Reju jako moraliście, to nie możemy go pod tym względem stawiać w jednym rzędzie n. p. z Pascalem lub Larochefoucauldem, ale raczej z moralistami średniowiecznymi. Zdobył on sobie doświadczeniem życiowem i lekturą pewien: zasób nauki i pewną sumę pojęć o życiu, i tę naukę wprost społeczeństwu swemu podaje. Jest więcej moralistą-dydaktykiem aniżeli myślicielem i obserwatorem objektywnym; objaw to oczywisty pewnej jeszcze jego pierwotności i przejściowości od średniowiecza do renesansu.

W każdym razie jest to stały składowy element jego twórczości. Po licznych wierszach przygodnych i okolicznościowych, płynących z niezwykłą łatwością (tę łatwość i tę „copiam fandi" ma on zawsze), Rej występuje na szerszą widownię literacką w r. 1543 wierszowaną „Krótką rozprawą między panem, wójtem i plebanem". Ten moralno-obyczajowy i satyryczny traktat-dialog zawiera w sobie jakby w zarodku całą późniejszą działalność Reja: i poruszanie wszelakich kwestyj aktualnych, politycznych, społecznych, religijnych, obyczajowych itd., i usposobienie autora moralizatorsko-dydaktyzujące, i właściwości formy, jej zalety i wady. Od Rozprawy idzie teraz w przeciągu dwudziestu paru lat nieprzerwany szereg utworów, wierszem i prozą, przeważnie imponujących rozmiarami, i stale nauczających. Takiemi są dzieła religijne (Psałterz, dramat reformacyjny „Kupiec", Postylla, Apokalipsa — konfesyjnie kalwińskie, bo to wyznanie Rej przyjął i był gorącym jego szerzycielem, pozwalając

sobie zresztą nieraz na indywidualne tłumaczenia). Cechuje je szczera i głęboka choć czasem naiwnie się wyrażająca religijność; ta jest podkładem budowy myśli Reja i ideą kierującą jego życia i pism, nietylko religijnych ale i świeckich (bardzo piękny wyraz dał jej m. i. w ostatniem swem dziele „Żegnanie ze światem").

Ale Rej jest bądź co bądź człowiekiem świeckim; jest zresztą, obok właściwości średniowiecznych, człowiekiem także i epoki nowej. Daje więc swemu społeczeństwu i „świecką" naukę, naukę życia w ogóle. Robi to mniej więcej we wszystkich swych dziełach, ale zwłaszcza w dwóch najcelniejszych, w których daje całego" siebie, całą swoją wiedzę, całą filozofję swoją i etykę: w wierszowanym „Wizerunku żywota człowieka poczciwego" (1558) i w najdojrzalszym swym utworze, w prozaicznym „Żywocie człowieka poczciwego" (1567). Różne formą i ujęciem przedmiotu, oba te dzieła mówią w zasadzie to samo. Kreśli w nich Rej ideał człowieka, tak jak go sobie wyobraża, daje wzór i model, według którego chce aby społeczeństwo polskie się kształtowało. Dzieła tego typu są właściwością renesansu, Wchodząc w nowe życie, świat ówczesny przed tą nową drogą stawia sobie drogowskaz i wytyka zarazem cel; kreśli przed sobą cel, do którego ma podążać, a równocześnie zdaje sobie sprawę ze środków, ku temu wiodących. Są te dzieła w literaturze odbiciem życiowej dążności do wszechstronnego i harmonijnego wykształcenia osobistości człowieka. Otóż Rej, jako twórca tych dwóch dzieł, staje się jednym z twórców renesansu polskiego — znowu mimo wielu cech średniowiecznych, w nim samym tkwiących.

Jest wreszcie trzecia grupa pism Reja, w których tendencja moralizatorska oczywiście także jest, ale nie wypowiada się tak bardzo wprost, zostawia już więcej miejsca dla objektywnie-literackiego traktowania tematu. Tu należałyby zwłaszcza: „Żywot Józefa" (1547), dramat biblijny o formie raczej średniowieczno-misteryjnej; „Zwierzyniec" (1562), zbiór epigrammatów na wszystko i wszystkich — jedne bardzo ogólne, na osoby i rzeczy z lektury, inne wprost z życia, na współczesne Rejowi osobistości polskie, z próbami charakterystyki, z zacięciem satyrycznem często, z wielu rysami bardzo dla nas interesującemi; przy Zwierzyńcu wydrukowany był zbiór facecyj, żartów, anegdot, itd. pod tytułem „Figliki", nadzwyczajnie ważny dla poznania humorystyki Reja, a po części i jego epoki — choć jego kulturalny poziom na ogół bardzo jest jeszcze nizki; „Apoftegmata" (drukowane razem z Żywotem i kilka innemi pismami pod zbiorowym tytułem „Zwierciadło"), gdzie obok rzeczy całkiem moralizatorskich mamy bardzo interesujące próby charakterystyki psychologicznej pewnych typów ludzi, zajęć, zawodów itp. Ta trzecia grupa pism Reja jest więc ze stanowiska literackiego ciekawą, bo pokazuje, że obok tendencyj moralizatorskich istnieją jednak u niego i tendencje czysto psychologiczno-artystyczne, i tylko z powodu pewnych defektów artyzmu Reja nie zajęły tak wybitnego miejsca jak tamte.

Jakiż więc jest ten artyzm Reja? Na jego formę wpłynął ujemnie brak dokładnego, sumiennego wykształcenia Reja w latach młodszych. Warunki jego życia układały się tak, że za młodu nie przeszedł porządnej szkoły. Że jednak była to natura chciwa wiedzy, że umysł jego był otwarty i. pojętny, przeto ten brak Rej później starał się wyrównać obfitą lekturą i rozmowami z ludźmi wykształconymi (ta ostatnia forma kształcenia się jest jak wiemy tak charakterystyczną dla epoki Odrodzenia). Zebrał tym sposobem duży zasób wiedzy, ale nie mogła ona już być tak pogłębioną, jak po sumiennych i systematycznych studjach w latach młodych; nie jest należycie uporządkowaną i nie umie zawsze odróżnić rzeczy drobnych od ważnych. Tym sposobem Rej wciągnął w siebie wiele elementów nowożytnych, ale też i pozostało w nim dużo ze średniowiecznej pierwotności. Najbardziej zaś odbiło się to na formie jego utworów. Nie przeszedł porządnej szkoły humanistycznej, nie umiał się wzorować głębiej na autorach starożytnych, stąd jego dzieła przedstawiają średniowieczną luźność formy, nierozumienie jej warunków; nadzwyczajna łatwość pisania, prozą i wierszem, możnaby powiedzieć że przyczyniała się do tego zła, odejmując Rejowi wszelki trud opracowania. A z tem wszystkiem jest to talent bardzo wielki. Ma wprost nadzwyczajny dar obserwowania, znakomicie przedstawia kształty i ruchy, ma poczucie przyrody silnie rozwinięte; dzięki temu w jego dziełach poszczególne obrazki nabierają niezwykłej plastyczności i życia, zwłaszcza że Reja obserwacja dokładna skłania się, jak często bywa w podobnych razach, ku satyryczności. Jest przez to w Reju dużo realizmu i naturalności, która działa na czytelnika odświeżająco. Wypowiedziane zaś jest to wszystko językiem i stylem znakomitym, niesłychanie żywym i wyrazistym, pełnym doskonałych porównań, okraszonym przysłowiami itd. Nie doszedł jeszcze ten styl do klasycznego zaokrąglenia, do Cicerońskich perjodów, jest jak cały Rej na pograniczu średniowiecznej pierwotności i renesansowej sztuki, ale w swoich zaletach jest pierwszorzędny.

Wszystkie te właściwości literackiego dzieła Reja tłumaczą nam dostatecznie ogromną wziętość u współczesnych, tłumaczą dany mu później przydomek ojca literatury polskiej, i tłumaczą  zajęcie, jakie i dzisiaj budzić musi; Ale równocześnie tłumaczą też fakt, że Rej wkrótce musiał ustąpić pola innym. Gdy przyszli pisarze głębsi umysłem, gdy się zjawili poeci o wyższym artyzmie, to oczywiście społeczeństwo coraz bardziej się rozwijające i kształcące musiało się teraz ku nim zwrócić, i wpływ Reja wkrótce ustał. Ale zadanie swoje on spełnił; razem z innymi, większymi od niego, należy Rej do twórców i budowniczych Polski nowożytnej i wysokiem też jest jego stanowisko w dziejach polskiego piśmiennictwa.

Podczas gdy Rej roztrząsa zagadnienia życia ówczesnej Polski w sposób, któryby można nazwać popularnym, przystępują do tych samych zagadnień pisarze innego już typu, głębsi umysłowo, daleko więcej od Reja wykształceni, inną też będzie u nich forma tego roztrząsania,

W porównaniu z rzutkością Reja rówieśnik jego Andrzej Frycz Modrzewski na pozór nie jest tak wszechstronny. Ogranicza się on wyłącznie do literatury religijnej i politycznej (pisze wyłącznie po łacinie). Ale z tych „specjalnych" pism wyłania się umysł niezwykle głęboki, człowiek wszechstronnie wykształcony, a przytem charakter poważny, skupiony w sobie, niemal surowy, i serce nadzwyczaj szlachetne, prawdziwie chrześcijańskie. Barwniejszy od niego Rej nie może się z nim duchowo mierzyć. Modrzewski wytknął swej działalności pisarskiej dwa cele, które zresztą w jego pojęciu spływały się w jeden: reformę religijną i reformę Polski społeczno-polityczną; jedna i druga zaś w jego myśli miały się dokonać na podstawie reformy obyczajów, moralnej naprawy i podniesienia dusz ludzkich. W sprawie reformacji religijnej Modrzewski stoi zrazu na stanowisku wcześniejszych reformatorów polskich. Naprawa obyczajów ma się dokonać nie przeciwko Rzymowi, ale razem z Rzymem, w całem chrześcijaństwie; do tego zaś potrzebne są reformy i zmiany nietylko obrzędowe i hierarchiczne, ale i dogmatyczne. Ciągle oczywiście w tej myśli, że przez te wszystkie zmiany przejdzie i Rzym, że tym sposobem wyrównają się różnice, jakie w świecie chrześcijańskim powstały. Gdy ten pogląd, bądź co bądź naiwny, ale wtedy wśród wielu wybitnych ludzi rozpowszechniony, okazał się niemożliwy do urzeczywistnienia, Modrzewski przechylił się ku arjanizmowi, zachowując jednak — co jest tak charakterystyczne dla reformacji polskiej — dużo samodzielności i odrębności, i rozwijał projekty kościoła narodowego,

Główna jednak wielkość Modrzewskiego i największe znaczenie leży w jego pismach politycznych. Jest ich niewiele. Dwa pierwsze (ogłoszone w latach 1543—1546) są jakby przygotowaniem się do ostatniego, najważniejszego i najgłębszego: „De republica emendanda" (1551). - Porusza w nich Modrzewski dwie kwestje szczegółowe: jednego prawa karnego dla wszystkich, bez względu na przynależność stanową, i usunięcia ustaw ograniczających prawa mieszczan. Są to jakby broszury prawno-polityczne, ale ich punkt wyjścia jest społeczny. Krzywda społeczna: to jest fakt, który najbardziej razi poczucie sprawiedliwości u Modrzewskiego, i który jego rozum uważa za bardzo szkodliwy dla państwa. Ten altruizm chrześcijańsko-społeczny i ta rozumna troska o dobro państwa są też punktem wyjścia dla projektów dzieła „O poprawie Rzeczypospolitej". Jest to dzieło całkowitym, wszechstronnie i głęboko obmyślonym zarysem urządzenia państwa i społeczeństwa polskiego i oparcia go na nowych, lepszych podstawach. Zajmuje się administracją i prawodawstwem, organizacją wojska i skarbu,. wychowaniem i szkolnictwem. Dzieło, wychodzące z podstawowych zasad filozofji państwa, oparte na teorji — otwiera też przed czytelnikami . szerokie horyzonty myślowe; a równocześnie bardzo praktyczne, trzeźwe, realne, wchodzące nieraz w bardzo drobne szczegóły. Zawarł w niem Modrzewski swą filozofję państwa i społeczeństwa w ogóle, wykształconą na odpowiedniej literaturze starożytnej i na współczesnej europejskiej, a samodzielną i oryginalną; równocześnie zaś jest w niem praktykiem, doskonale obeznanym z ustrojem i z prawodawstwem nietylko Polski, ale i innych państw europejskich — nie waha się też projektować dla Polski urządzeń obcych, jeżeli uzna ich tutaj celowość —, przedewszystkiem zaś bardzo bystrze widzącym defekty ustroju i ustawodawstwa polskiego, rozumiejącym ich szkodliwość, i umiejącym znaleźć odpowiednie antidotum. Obfituje też to dzieło w niezwykłe na swą epokę myśli i postulaty natury ogólnej; dość wspomnieć dla przykładu, że Modrzewski żąda, aby na wojnie (za wojnę słuszną uważa tylko wojnę obronną) obchodzono się dobrze z rannymi nieprzyjacielskimi — myśl, która wiemy ile czasu potrzebowała, by dojść do powszechnego uznania! Niewiele było w ówczesnej literaturze politycznej europejskiej dzieł równej wartości, to też traktat Modrzewskiego ceniony był wysoko i czytany nietylko w Polsce, i tłumaczony na obce języki.

Zarówno w swych pomysłach religijno-reformatorskich jak i jako polityk Modrzewski pozostaje w najściślejszym związku z tem, co się wówczas działo w Polsce. Jego projekt kościoła narodowego jest niemal identyczny z programem sejmu w roku 1555 i 1556. Co do pomysłów reformy państwa, to wystarczy przypomnieć, że jest to właśnie epoka, w której nieustannie się mówi o urządzeniu i zorganizowaniu Rzeczypospolitej polskiej na nowych zasadach, i w której ostatecznie zostało to urzeczywistnione. Modrzewski więc, który w ogóle biorąc robi wrażenie typu człowieka-samotnika, jako pisarz (i tym sposobem działacz) jest odbiciem dążeń swego społeczeństwa. Tym dążeniom dał on w swojej epoce wyraz najsilniejszy, najszlachetniejszy i najmądrzejszy. Łącząc się jednak z ogólnym prądem, jest od niego wyższym; przewyższa ogół (tak ogół polityków czynnych, jak i pisarzy politycznych) głębszem zrozumieniem warunków bytu państwa i społeczeństwa, a więc większą mądrością polityczną, i szlachetnością społeczeńskiego altruizmu.

Drugim wybitnym przedstawicielem literatury politycznej w tej epoce, chwilowo głośniejszym i popularniejszym od Modrzewskiego, był Stanisław Orzechowski. Jest jednak pisarzem innego typu niż Modrzewski. Wykształcony niemniej od tamtego, jako pisarz-stylista, przewyższający go bardzo — po łacinie pisze świetnie, a w pismach polskich jest bezsprzecznie najznakomitszym prozaikiem swego czasu, w nim proza polska doszła do swej klasycznej piękności — Orzechowski jest od Modrzewskiego niższy charakterem i mniej głęboki duchowo. Odbija się to z oczywistością w jego pismach. Gdy Modrzewski jest politykiem-myślicielem, obejmującym całość zagadnienia z wyższego punktu widzenia, to Orzechowski, pomimo pretensji i pomimo prób ogólniejszych konstrukcyj filozoficzno-politycżnych, jest tylko aktualnym publicystą. Pisma jego — a jest ich liczba znaczna, przeszło pięćdziesiąt, także cecha publicysty — są prawie zawsze broszurami, omawiającemi przedmiot z punktu widzenia chwili; takim jest ich sposób ujęcia rzeczy, takiem rozumowanie i argumentowanie, takim styl. Jest Orzechowski urodzonym publicystą, możnaby niemal powiedzieć dziennikarzem ; posiada w wysokim stopniu zalety i wady tego typu duchowego.

Ma on przedewszystkiem w nadzwyczajnej mierze dar aktualności. Jego pisma — od r. 1537 do 1566 — są aktualnemi illustracjami wszystkich wydarzeń i prądów tych lat. Żyjąc w połowie XVI wieku, ma Orzechowski pod ręką takich kwestyj moc. Bierze więc gwałtowny i namiętny udział w kontrowersjach religijnych, zwalczając protestantów z zaciętością polemiczną taką, że odbija ona nawet na tle tych nie łagodnych, nie krępujących się czasów. Zabiera głos we wszystkich sprawach politycznych. Zachęca do walki z Turcją (1543/44); występuję z zaciekłością przeciw małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną (1548); daje rady posłom na sejm (1543) zebranym, jak mają postępować; daje młodemu królowi wskazówki od „wiernego poddanego", jak ma rządzić (1543); przepowiada upadek Polski z powodu szerzącego się kacerstwa (1560), Pod koniec życia i zawodu pisarskiego porusza najważniejsze kwestje reorganizacji państwa („Dialog około egzekucji polskiej korony" 1562, „Quincunx" 1563, „Policja Królestwa polskiego" 1566), rozwijając swój system teokratyczny, w którym władza świecka ma być poddaną władzy duchownej, Pisze panegiryki na cześć króla i możnowładców. Opowiada historję swoich czasów („Annales" 1554 — może najlepsze jego dzieło, ale i tu przez historyka przebija przedewszystkiem publicysta). Ma więc Orzechowski ten ważny przymiot publicysty, dar chwytania w lot kwestyj aktualnych i pasjonujących w danej chwili społeczeństwo. Ma publicystyczną ruchliwość i temperament, dar jasnego, konkretnego i żywego przedstawienia rzeczy, czem czytelnika zajmie, błyskotliwością zaś, paradoksalnością myśli i świetnością stylu zaimponuje mu, olśni i ku sobie pociągnie.

Gdy jednak pierwsze wrażenie minie, wychodzą na jaw ujemne strony: powierzchowność i płytkość, naciąganie i przekręcanie faktów, zaciekłość w ściganiu przeciwnika lojalnego, a przedewszystkiem to, co łagodnie zwie się niekonsekwencją, a co naprawdę jest nieuczciwością publicystyczną i brakiem charakteru, Stąd to pójdzie wychwalanie pewnej osobistości dzisiaj a potępienie jej jutro, choć ona pozostała sobą; stąd schlebianie opinji ogółu — Orzechowski jest typem takiego publicysty, żaden z autorów tego czasu tak nie schlebiał panującej szlachcie, tak jej nie wychwalał, tak nie wynosił ponad wszystko w świecie; innym razem znowu schlebianie opinji pewnych grup — tak ostatecznie Orzechowski swój teokratyczny system rozwija w tym celu, by zyskać względy hierarchji kościelnej. Ta niekonsekwencja i zmienność naszego autora ma także podkład osobisty, życiowy. Orzechowski był księdzem katolickim. Pomimo tego, nie występując z Kościoła, ożenił się, i chciał koniecznie doprowadzić do tego, by jego małżeństwo było uznane za ważne. Gdy go biskup pozwał przed swój sąd i wydał wyrok potępiający, Orzechowski poruszył szlachtę, która go wzięła w obronę — jako szlachcica; stąd też u niego poszło egzaltowane uwielbianie wolności szlachty polskiej, uwielbianie, które ostatecznie dochodziło do apoteozy warcholstwa. Gdy jednak pomimo wszystko uznania małżeństwa swego za ważne nie mógł się doczekać, zmienił taktykę: i on, który pisał zuchwałe i wyzywające listy do biskupów i do papieża, stał się później gorliwym obrońcą całkowitej przewagi władzy duchownej — byle ta władza uznała jego punkt widzenia w sprawie jego małżeństwa. W ogóle zaś Orzechowski jest typem wybujałego indywidualizmu; połączyła się w nim pewna niesforność, nieokiełzaność natury polskiej — zwłaszcza XVI w. — z przeciągnięciem renesansowej zasady wolności jednostki. Talent pisarski był świetny; lepsza strona jego duszy objawiła się m. i. w jego gorącym i namiętnym patrjotyzmie, nikt w tym czasie tak wymownie tego uczucia nie wyrażał, jak Orzechowski. A z tem wszystkiem rezultaty jego działalności były albo przemijające, albo wprost ujemne; jego ujemne właściwości skrzywiły jego życie i zmarnowały bogaty talent. Ale znowu jako jeden z typów owej epoki piśmiennictwa polskiego Orzechowski jest dla nas postacią bardzo interesującą.

Z innych autorów politycznych około połowy XVI wieku warto wspomnieć choćby Jakóba Przyłuskiego, który, wydając w roku 1554 statuty polskie, opatrywał je komentarzami i postulatami polityczno-reformatorskiemi; Dymitra Solikowskiego (1539—1603), który w bardzo popularnem, allegorycznem piśmie „Idea apocalyptica" dawał wyraz obawom o przyszłość państwa, jeżeli odpowiedniemi reformami w czas się nie zapobiegnie złemu; Wawrzyńca Goślickiego, który kreślił ideał senatora, jaki Polsce jego zdaniem był potrzebny (1568). Bardzo obfitą, broszurową, literaturę polityczną z najciekawszemi pomysłami wywołała elekcja po śmierci Zygmunta Augusta. Za Batorego, a zwłaszcza za Zygmunta III, ten dział piśmiennictwa rozwija się nieprzerwanie. Ale tymczasem dochodzi do swej pełni renesans, jako suma i całość rozwoju kulturalnego, przychodzą do głosu pisarze, którzy będą propagatorami i wyobrazicielami tego stanu duchowego rozwoju. Łukasz Górnicki był pisarzem bez wielkiego talentu twórczego, bez wielkiej wyobraźni, nie ma też bardzo silnych rysów indywidualnych; dość różnorodna jego działalność autorska jest trochę jakby bezplanową. Pochodzi to może i stąd, że Górnicki nie uważał pisania za swój „zawód", było ono raczej uzupełnieniem jego zajęć urzędowych i dworskich (był sekretarzem królewskim, bibliotekarzem, starostą Tykocińskim). Jako indywidualność pisarska nie jest więc ani tak niepospolity, jak Modrzewski, ani tak barwny i charakterystyczny, jak Rej i Orzechowski. Niemniej jednak znaczenie jego jest duże. Jest Górnicki pośrednikiem i szerzycielem kultury. Wykształcony we Włoszech, przejął się głęboko kulturą renesansu — materjalną i duchową, przejął się jej wytwornością, pięknem, harmonją, i postanowił współdziałać w jej przeszczepieniu na niwę polską. Temu celowi służy pierwsze jego i najcelniejsze dzieło „Dworzanin polski" (1566). Nie jest to dzieło oryginalne; jest przeróbką (w części tłumaczeniem) włoskiego dzieła  Baltazara Castiglione „II Gortegiano" (1528). Ale przeróbka Górnickiego jest celową i rozumną, dostosowaną wybornie do warunków polskich, oryginał zaś sam wybrany jest znakomicie: „II Cortegiano" jest jednem z tych dzieł literatury, które o cywilizacji i kulturze renesansu dają najlepsze wyobrażenie. Pozornie obydwaj autorowie kreślą ideał dworzanina — zwłaszcza dzieło włoskie, równolegle do bogatego rozwoju życia dworskiego we Włoszech. Ale w gruncie rzeczy rozchodzi się tu o rzecz o wiele większą. Poza sprawami czysto dworskiemi obaj autorowie stawiają temu dworzaninowi tak wysokie wymagania, ,że. ostatecznie ten ideał i ten wzór staje się ideałem człowieka cywilizowanego, wykształconego we wszelkich dziedzinach nauki, sztuki, rzemiosła rycerskiego, przytem dobrze wychowanego, z obyciem i taktem w życiu towarzyskiem, wszystko zaś na tle wysokiego poziomu moralnego, na tle charakteru. Widzimy, że jest to ideał ogólny, wychodzący poza zakres życia specjalnie dworskiego, ideał człowieka stojącego na wyżynach kultury życiowej, umysłowej - i moralnej. Jest to więc syntetyczne uprzytomnienie sobie i uświadomienie tego ideału wszechstronnego rozwoju człowieka, do którego dążył renesans. Obok tej naczelnej myśli Dworzanin podaje jeszcze i inne, w związku z nią. Obok ideału dworzanina kreśli też wzór „dwornej pani", ideał kobiecy, odpowiadający tamtemu, męskiemu, wysokie i szlachetne pojęcie kobiety i kobiecości, dowód wyższej i szlachetniejszej kultury. Są dalej w tem dziele uwagi o rządzeniu; są platońskie dialogi o miłości i pięknie. Razem więc Dworzanin, nawet gdy pamiętamy o tem, że to przeróbka z innej literatury, jest dziełem wielkiego znaczenia cywilizacyjnego, i dowodzi, że są już w Polsce ludzie, którzy na tej wyżynie kulturalnej stanęli, jest jednym z wybitniejszych objawów renesansu w Polsce. Uderza to w oczy, gdy się dzieło Górnickiego zestawi z Żywotem Reja, gdzie także przedstawiony jest ideał: o ileż ideał Górnickiego jest już wyższy! Dodajmy, że Dworzanin pisany jest prześlicznym i artystycznym językiem. Proza Reja w szczegółach jest plastyczniejszą, język Orzechowskiego jest żywszy — język Górnickiego dochodzi do klasycznej cycerońskiej szerokości, powagi i piękności,

W innych swoich dziełach Górnicki jest pamiętnikarzem, opowiadającym nieco anegdotycznie te wypadki z „Dziejów w Koronie Polskiej", na które bezpośrednio patrzył; polity kiem (w latach późniejszych, po roku 1587), widzącym doskonale ujemne objawy polityczne życia Polski, ale za mało stanowczym, by silnie przeciw nim wystąpić; wreszcie tłumaczem Seneki na język polski. Charakterystyczną jest rzeczą, że Górnicki w ówczesnej literaturze reformacyjnej nie bierze udziału; z jego humanizmem, z jego renesansowem usposobieniem, reformacja widać nie harmonizowała; W dziejach literatury polskiej największe ma znaczenie jako mistrz klasycznej prozy i jako autor Dworzanina.

Tak dochodzimy z omawianymi dotąd autorami mniej więcej do roku 1570 — w ogóle działalność ich schodzi się chronologicznie z panowaniem Zygmunta Augusta. W krótkim stosunkowo przeciągu czasu piśmiennictwo polskie rozwinęło się niepospolicie: wzrosło ilościowo, zmienił się jego duch, pojawiły się wybitne jednostki twórcze, podniosła się skala artyzmu, przetworzył się i zmodernizował sani język. Różnica między rokiem 1520 a 1570 jest uderzająca. Gdy sobie uprzytomnimy stan literatury polskiej na początku i na końcu tego niezbyt długiego okresu czasu, zrozumiemy, jak wielka dokonała się przez ten czas praca cywilizacyjna, jak wysoko podniósł się poziom kulturalny społeczeństwa.

Jednakże w tym przeglądzie dotychczasowym nie spotkaliśmy jednej rzeczy, bez której literatura może być i interesującą, i głęboką, i rozumną, ale nie będzie skończoną i harmonijną. Nie spotkaliśmy poezji polskiej; poezji w pełnem i prawdziwem tego słowa znaczeniu. Nie zauważyliśmy wśród wybitnych autorów polskich poety — może jeden Janicius nim był, ale ten pisał po łacinie. Wierszy zanotowaliśmy już wiele: liczne pieśni nabożne, dialogi reformacyjne, bajki Ezopowe, wiersze opowiadające i historyczne; istnieją już próby dramatów wierszowanych, jak przekłady humanistycznych dramatów (np. Lochera „Sąd Parysów" 1542), albo satyra obyczajowa p. t, „Tragedja żebracza" (1552), albo dramaty Bielskiego i Reja; możemy już wymienić wierszopisów, jak owego Stanisława „klerykę królewskiego", Biernata z Lublina, Bielskiego, nieznanego z nazwiska autora wierszy z lat 1562—1568 z bardzo ciekawemi obrazkami z życia szlachty, przedewszystkiem oczywiście Reja. Ale wszystkim tym wierszom, nieraz nawet bardzo interesującym ze stanowiska historycznego, często mającym już nienajgorszą formę, brak rzeczy, bez której nie może być prawdziwej poezji: piękna; wśród tych wierszopisów żaden nie ma głębszego poetyckiego ducha, poetyckiego na świat spojrzenia. Ale tymczasem duchowy rozwój społeczeństwa polskiego postępuje szybkiemi krokami naprzód; a jest to rozwój wszechstronny, tak że w końcu musiało dojść do jego ukoronowania głęboką i piękną poezją. Otóż jest to zasługą Jana Kochanowskiego, tytułem do chwały i podstawą dla jego pierwszorzędnego stanowiska w całej dawniejszej — aż do Mickiewicza — literaturze polskiej, że on ten warunek ostateczny spełnił, że do polskiej twórczości słowa wprowadził piękność, Z nim zjawia się „wschód słońca poezji polskiej", z nim wreszcie piśmiennictwo polskie dochodzi do pełni rozwoju, staje się całkowitem, ma już wszystkie pierwiastki, składające się na literaturę artystyczną i cywilizowaną.

Warunki pojawienia się Kochanowskiego ułożyły się niezwykle szczęśliwie: przyszedł on ze swoim talentem i ze swoją organizacją poetycką w samą porę, pojawił się w samej pełni, w samem apogeum polskiego renesansu, gdy grunt duchowy był już dostatecznie przygotowany na przyjęcie piękna. Ale też i zbieg czynników, które formowały i rozwijały jego ducha, był dziwnie pomyślny. Przyszedł Kochanowski na świat w roku 1530: to znaczy, że jego rozwój duchowy będzie się dokonywał w najszczęśliwszej epoce, w której społeczeństwo polskie z całą siłą i z całym zapałem młodzieńczym rwie się do światła, do wiedzy, do piękna, w której dodatnie hasła renesansu najgłośniejsze wzbudzają echa. Urodził się i kształcił początkowo w Małopolsce, w tej dzielnicy, która zawsze, a teraz specjalnie, przodowała kulturze polskiej. Pochodził z rodziny należącej  do średnio zamożnej ziemiańskiej szlachty. Otóż ta warstwa stanowi już w tym czasie rdzeń narodu; mimo poczucia wyłączności stanowej — wtedy zresztą nie stwarzającego jeszcze objawów tak ujemnych jak później — reprezentuje ona w owej epoce bądź co bądź najlepsze umysłowe i moralne siły i pierwiastki duszy narodu, w niej skupiają się najlepsze wartości kulturalne. Zatem zarówno epoka, jak i środowisko materjalne i duchowe, w którem poeta wzrastał i rozwijał się, dawały temu rozwojowi znakomitą podstawę.

Po chwilowym pobycie w akademji krakowskiej Kochanowski podąża popularnym już wtedy szlakiem do Włoch. Kilkoletnie (1552—1556) studja w Wenecji a zwłaszcza w Padwie dają mu dokładną znajomość świata starożytnego, tak rzymskiego jak i greckiego. W szkole Robortella zagłębia się w studjum poezji starożytnej; wnika znakomicie w jej technikę; otwierają mu się oczy na jej piękności. Z Padwy robi wycieczkę do Rzymu i Neapolu. Zajmuje go przedewszystkiem starożytność i jej pomniki. Na Włochy nowożytne zwraca mniej uwagi, jak zresztą wtedy mniej więcej wszyscy, przybywający do Włoch z drugiej strony Alp. Jednakże przyswoił sobie język włoski i zaznajomił się choć częściowo z literaturą: mamy jego wiersz łaciński na pochwałę Petrarki, a w jego utworach polskich są ślady oddziaływania Petrarki i petrarkizmu.

We Włoszech rozpoczął Kochanowski swój zawód poetycki. Zgodnie z duchem czasu pierwsze jego. utwory są pisane po łacinie. Tematów dostarcza im przedewszystkiem miłość poety ku pięknej Włoszce Lydji, miłość ze strony naszego poety silna i głęboka, i wesołe życie studenckie; forma jest oczywiście z początku silnie naśladownicza, w elegjach miłosnych wzorująca się na Propercjuszu i Tibullusie. We Włoszech także powstały pierwsze wiersze polskie Kochanowskiego; ich pobudką psychologiczną była miłość, a pobudką literacką były niewątpliwie pieśni włoskie, które poeta słyszał w około siebie śpiewane. Odtąd te dwa kierunki jego twórczości, łaciński i polski, będą stale szły razem. Ten sam będzie w obu duch poety, podobne nastroje i podobne tematy, różnem znaczenie dla narodu. Rzeczą jest charakterystyczną, że w epoce, w której znajomość języka łacińskiego i uwielbienie dla starożytności są w Polsce może największe, łacińskie utwory Kochanowskiego, wyższe przecież od wierszy jego humanistycznych poprzedników, nie budzą już silnego echa. Usunięte zostały na plan dalszy utworami polskiemi; to znaczy: poczucie i świadomość narodowa są już tak silnie rozwinięte, że literatura wtedy tylko może trafić do narodu, gdy przemawia doń językiem ojczystym — jesteśmy już wśród społeczeństwa nowożytnego. Niemniej musimy zaznaczyć, że wśród łacińskiej poezji humanistycznej w Polsce wiersze Kochanowskiego należą do najlepszych: latyniści chwalą w nich doskonałe opanowanie łacińskiej metryki i klasyczny język; z formą klasyczną łączą się w nich motywy i tematy żywotne i ważne; są wreszcie te utwory dla nas cennem świadectwem dla poznania poglądów poety (tak np. w jednej elegji wypowiedział on swoją filozofję natury, czego gdzieindziej w takiem skupieniu nie znajdujemy). Dla Kochanowskiego samego zaś były one, zwłaszcza z początku, szkołą pięknego pisania. Przerysowywał on w nich zrazu piękną formę z mistrzów starożytnych, ale przerysowując i naśladując kształcił swój zmysł artystyczny i zaostrzał autokrytykę pisarską. To też gdy zaczął pisać po polsku, już w najwcześniejszych jego wierszach polskich forma jest dobrą, stając się z biegiem czasu coraz lepszą; odrazu stanął poeta nasz pod tym względem wyżej od dotychczasowej poezji — dzięki nauce dawnych mistrzów.

Z Padwy Kochanowski udał się do Paryża. Przebył tam tylko kilka miesięcy; z powodu stosunków rodzinnych musiał już w roku 1557 powracać do kraju. A jednak i ten krótki przeciąg czasu wykorzystał dla zaznajomienia się z językiem i dla przypatrzenia się ówczesnej literaturze francuskiej, w której zainteresował go zwłaszcza Ronsard.

Tym sposobem pobyt Kochanowskiego we Włoszech i we Francji przyczynił się znowu bardzo szczęśliwie do jego rozwoju duchowego, bo nietylko dał mu gruntowną znajomość świata klasycznego, co wtedy było podstawą wykształcenia, ale zaznajomił go w części i ze społeczeństwami i z literaturami nowszemi, czem znowu rozszerzał horyzont jego myśli; wreszcie zaś sama podróż, urozmaicona i piękna, obok spostrzeżeń natury refleksyjnej dała mu cały szereg wrażeń artystycznych. Wszystkie te rezultaty owych kilku lat, spędzonych zagranicą, możemy doskonale obserwować w jego poezji. Wyjeżdżał Kochanowski z Polski młodzieńcem, w początkach duchowego rozwoju, wracał człowiekiem dojrzałym, wykształconym, i wracał poetą.

Pierwszych kilka lat po powrocie do Polski jest jakby szukaniem drogi — życiowej i poetyckiej. Pierwsza była wskazana ówczesnemi warunkami. Do ustalenia losu, do dobrobytu i do znaczenia szło się albo przez stan duchowny, albo przez dwory magnackie i królewski, które były wstępem do uzyskania urzędów, godności, starostw. Tą ostatnią musiał pójść i Kochanowski; przebywał to na wsi, to na dworach magnatów małopolskich, aż w roku 1564 został sekretarzem królewskim (t. zn. urzędnikiem kancelarji). Twórczość poetycka tych lat obejmuje znaczniejszą liczbę dzieł, wyróżniających się — jak wiemy — lepszą niż u dotychczasowych poetów formą. Ale nie widać w nich jeszcze jakiegoś stałego kierunku, jakiejś wytycznej linji. Są to tematy różnorodne, niczem właściwie z sobą nie powiązane. Będzie to to pieśń na poły religijna o potopie (1558), to parafraza biblijnej historji Zuzanny, to wiersz na śmierć hetmana Tarnowskiego, to rozszerzona przeróbka poematu Vidy o Szachach, to poemat dydaktyczno-polityczny i moralizujący „Zgoda" (1563). Wszystko to są rzeczy niezłe, ale w każdym razie stanowią tylko jakby przygotowanie do następnego okresu. Istotne, najgłębsze cechy twórczości Kochanowskiego jeszcze się w nich naprawdę nie ujawniają. Dwa utwory z tych lat wznoszą się jednak ponad ten poziom. Pierwszym jest wspaniały hymn „Czego chcesz od nas Panie za Twe hojne dary", powstały w momencie wielkiego napięcia natchnienia poetyckiego i religijnego uczucia, jeden z najświetniejszych wierszy Kochanowskiego w ogóle i wskazujący odrazu na lirykę, jako główne pole jego twórczości. Drugim jest obszerniejszy poemat obyczajowy i polityczny, „Satyr" (1564), z formą zupełnie  już wyrobioną i pewną siebie, świadczący dobrze o uczuciach obywatelskich poety, chociaż oczywiście jako utwór dydaktyczny bez tego natchnienia, które czujemy w hymnie; przez swe myśli „Satyr" jest w ścisłym związku z ówczesnemi dążeniami politycznemi, był też dziełem znanem, przyczynił się do wziętości młodego poety, i wywołał cały szereg podobnych utworów innych autorów.

Jako sekretarz królewski, Kochanowski przebył kilka lat w Krakowie, w środowisku, które skupiało w sobie wszystko,- co Polska wówczas miała najświetniejszego pod względem cywilizacyjnym. Równocześnie zaś był to może „najweselszy", najbardziej niefrasobliwy okres w życiu poety. Czas wypełniała mu praca urzędowa i zebrania towarzyskie, już to poważniejsze, już też weselsze w gronie rówieśników i przyjaciół (m, i. ze znanych już nam autorów należeli do kancelarji królewskiej także Górnicki i Roysius), W tym to okresie Kochanowski wchodzi na najlepiej mu odpowiadającą drogę twórczości poetyckiej, staje się całkowicie sobą. Obok „poważnych" i „ważnych" rzeczy tworzy on wiersze drobne, do których może z początku i sam nie przywiązuje większej wagi: to opowie wierszem jakąś dykteryjkę, to przedstawi żartobliwie jakieś drobne zdarzenie ze wspólnego życia, to stworzy piosenkę, przeznaczoną do śpiewania w wesołem gronie przyjaciół, to w poważniejszy i głębszy sposób da wyraz uczuciu miłości albo refleksji życiowej- Powstają i gromadzą się utwory drobne rozmiarami, okolicznościowe, liryczne — odbicie chwili, szczery i naturalny wyraz uczucia i myśli poety — „Fraszki" i „Pieśni". Chronologicznie należą one właściwie do różnych okresów działalności Kochanowskiego : bo zapewne i przed rokiem 1564 pewna część ich powstała, a pisał je poeta do końca życia (Fraszki drukowane 1584, Pieśni 1585), teraz jednak uświadamia on sobie ich wartość, i teraz zaczynają one w odpisach rozszerzać się po całej Polsce. Motywy Fraszek i Pieśni w wielu razach będą te same, co pochodzi stąd, że jedne i drugie są przedewszystkiem liryką. Daje w nich poeta wyraz swemu uczuciu i refleksji; jedne i drugie są odbiciem wydarzeń życiowych, stosunków z przyjaciółmi, powodzeń i niepowodzeń w miłości; odzwierciadlają się w nich momenty usposobienia, wesołość, powaga i smutek — słowem całe uczuciowe i uczuciowo-refleksyjne życie Kochanowskiego. Różnice są najpierw w formie (zwrotkowej w Pieśniach, w zamiarze poety przeznaczonych do śpiewu), a następnie w tonie. Fraszki są więcej przygodne, aktualne i codzienne (co im zresztą nie odbiera wdzięku prawdziwej poezji), więcej też może swobodne i lekkie; Pieśni są na ogół głębsze myślowo i uczuciowo, staranniejsze i nastrojone na wyższy diapazon. Możnaby powiedzieć, że we Fraszkach przeważa natychmiastowe uchwycenie momentu, przeżycie w tej chwili, doraźnie, przetwarza się na wiersz, podczas gdy w Pieśniach mamy rezultat dalszego procesu, są one jakby dalszem przetworzeniem życia na poezję. Rezultat będzie stąd znowu taki, że we Fraszkach, które obficie powstawały w tym wesołym okresie życia poety, skupi się więcej wesołości, w Pieśniach więcej -powagi — choć oczywiście są i poważne fraszki i wesołe pieśni. We Fraszkach znajdziemy najartystyczniejszy i najkulturalniejszy wyraz polskiego humoru i dowcipu XVI wieku, w Pieśniach najszczerszy i najpiękniejszy wyraz uczuciowości.

Ale na tem nie wyczerpuje się ich znaczenie w dziejach literatury polskiej.

Fraszki cechuje ogromna rozmaitość tematów, nastrojów, formy, i wielka swoboda, łatwość i naturalność stylu; przez to stanowią one znaczny krok naprzód w rozwoju poezji polskiej, nawet w porównaniu z dotychczasową twórczością Kochanowskiego. Przez Fraszki poezja polska wyszła ostatecznie i na zawsze ze średniowiecznej sztywności i ciężkości, stała się nowożytną. Stała się także i przez to, że we Fraszkach życie codzienne, zwyczajne, ze swemi drobiazgami, stało się przedmiotem prawdziwej poezji; nie tylko odbija się ono w nich ze strony materjalnej (co przecież mieliśmy i u Bielskiego i u Reja itd.), ale spojrzano na nie teraz przez pryzmat piękna. Pojawił się ostatecznie poeta w najpełniejszem znaczeniu tego słowa, t. j. człowiek z taką organizacją duchową, że poezja istnieje dla niego wszędzie i we wszystkiem, że wszystko może i umie przetworzyć na poezję. Stąd Fraszki, mimo że są „fraszkami" i drobiazgami, są cennym dokumentem psychologiczno-artystycznym, świadczą o osobistości poety, o jego temperamencie i usposobieniu, i o jego organizacji poetyckiej. Są poezją całkowicie już nowoczesną.

W wyższym jeszcze stopniu są taką poezją i takim dokumentem Pieśni, staranniej jako odrębny rodzaj literacki obmyślane i opracowane. Za wzór literacki służył tu Kochanowskiemu Horacy, któremu poeta polski zawdzięcza też pewną sumę myśli ogólnych. Zapatrzenie się w Horacego dało Kochanowskiemu pogodę i harmonję myśli, połączoną z piękną formą, nie odebrało mu jednak samodzielności. Pieśni są w poezji polskiej renesansowej może najpiękniejszym okazem połączenia pierwiastków nowożytnych i indywidualnych z klasycznemi. Należąc zaś do różnych okresów chronologicznych — sięgają bowiem gdzieś od czasów padewskich aż po koniec życia poety — są pierwszorzędnym materjałem do poznania człowieka i poety: człowieka, przechodzącego przez różne etapy rozwoju myśli i uczuciowości, i poety, rozwijającego się i potęgującego w swym talencie, od słabszych nieco pieśni najstarszych do świetnych późniejszych. W sposób właściwy niepospolitym poetom dał w nich Kochanowski wyraz swemu stosunkowi do życia w ogóle, do otoczenia i do przyrody. Pierwszy uwydatnia się w dość znacznej liczbie pieśni refleksyjnych (zazwyczaj na tle uczuciowem); wykłada w nich Kochanowski swoją etykę, swój pogląd na życie, pogodny, harmonijny, zachęcający do cnotliwego i umiarkowanego ale szczęśliwego używania — etyka Horacjańska i renesansowa zarazem, zasnuta z lekka melancholją. Widzimy równocześnie stosunek poety do spraw religijnych, do Boga — po tak pięknym wyrazie uczucia religijnego w hymnie „Czego chcesz od nas Panie" raczej chłodny, obojętny, trochę renesansowo-pogański, pod koniec życia poety jednakże znowu głęboko uczuciowy (od kwestyj reformacyjnych, konfesyjnych, trzymał sie Kochanowski na ogół zdała, podobnie jak Górnicki). Stosunek do otoczenia (w najogólniejszem ujęciu) znalazł wyraz w trzech kategorjach pieśni. W towarzyskich najpierw, pełnych wesołości, humoru, radości z życia. W miłosnych Kochanowski stworzył artystyczną erotykę polską. Jest ona u niego szczerą i głęboką, ma bogactwo uczuć, tonów i motywów. Ma rzeczywistą życiową podstawę. Na czas pobytu Kochanowskiego na dworze królewskim przypada druga jego silna miłość; szczęśliwa zrazu, stąd w poezji tony radości i wesela, kończy się dla poety nieszczęśliwie, stąd tony cierpienia i smutku. Podkład rzeczywistości w związku z rozwiniętym indywidualizmem poety sprawił, że ta poezja miłosna jest na wskroś osobistą i żywą, nie konwencjonalną; zaś głębokość uczucia, wyrażająca się w niej w pięknej formie, nadaje jej wartość powszechną. Znalazło też w pieśniach wyraz patrjotyczne uczucie poety: radosne i tryumfalne, gdy sławi wielkość narodu, cierpiące, gdy mówi o jego klęskach. I tutaj Kochanowski przoduje literaturze polskiej: widzieliśmy w niej już przed nim uczucie miłości ojczyzny silnie rozwinięte — on pierwszy wypowiada je nietylko z siłą, ale i z artyzmem. Wreszcie stosunek poety do przyrody. Niepospolitą ozdobą pieśni są rozsiane po nich liczne obrazy przyrody. _ Świadczą one o żywem, intensywnem, a zarazem subtelnem odczuwania piękna natury przez Kochanowskiego. Ukazuje się w nich dusza najbardziej poetycka w ówczesnej Polsce, najbardziej wrażliwa na piękno, a równocześnie mistrz, umiejący swoje wrażenia  oddać w pięknej formie. Umie też on znakomicie harmonizować przyrodę z człowiekiem; albo innemi słowy: umie oddać jej nastrój — przyrodę subjektywizuje, a nie tylko reprodukuje jej obrazy objektywnie. To wszystko znowu jest objawem nowożytności, i tutaj znowu Kochanowski jest „inicjatorem", od niego począwszy ten motyw wchodzi naprawdę do poezji polskiej; przed Kochanowskim były jakby dopiero próby, Rej np. miał wrażliwość na przyrodę i jej zjawiska, doskonałą obserwację, ale dopiero Kochanowski połączył z tem dar indywidualnego i artystycznego odtworzenia tych wrażeń w poezji. Ostatecznie tedy widzimy, że w Pieśniach i artyzm Kochanowskiego doszedł do bardzo wysokiego poziomu i indywidualność poety wyraziła się w nich w całej pełni.

Omawiając Fraszki i Pieśni antycypowaliśmy do pewnego stopnia chronologję; musimy się teraz znowu cofnąć wstecz z biografją. W roku 1564 zaczął się pobyt Kochanowskiego na dworze królewskim. Przyjazne zraził i pomyślne warunki z czasem się popsuły. Nie wiemy dokładnie z jakich powodów: może owa nieszczęśliwa miłość, może też fakt, że Kochanowski, mimo powszechnej już sławy w całej Polsce, pozostawał ciągle na skromnem stanowisku urzędowem, sprawiły, że po kilku latach (około r. 1570) poeta porzuca dwór i osiada na wsi, w rodzinnej posiadłości w Czarnolesie. Jak okres dworski był (przynajmniej w początkach) najweselszym, tak teraz lata, spędzone na wsi, nazwać możemy najszczęśliwszą epoką jego życia. Widoczną jest rzeczą, że życie wiejskie najlepiej odpowiadało jego naturze, jego łagodnemu i spokojnemu usposobieniu; znać też spotęgowanie talentu. Najpiękniejsze z Pieśni teraz właśnie powstały; teraz zjawiają się w jego poezji obrazy przyrody rodzimej; teraz też stworzy poeta dzieła, w których staje na szczycie swego talentu.

Około r. 1571 powstaje „Sobótka": na delikatnie w głębi zarysowanem tle — palenie świętojańskich ogni sobótkowych — występuje dwanaście panien i śpiewają pieśni, które, wychodząc od owego obrzędu sobótkowego, ostatecznie schodzą się razem w jednym zasadniczym motywie, a tym jest radość z wiejskiego życia, miłość i uwielbienie wsi. Była poprzednio mowa o tem, że wskutek powszechnego zwrotu Polski XVI wieku do rolnictwa i do wsi, w literaturze polskiej tego czasu wieś i życie wiejskie zjawiają się jako temat duchowego przeżycia i artystycznego opracowania- Otóż Sobótka jest tem dziełem, w którem ten motyw znalazł opracowanie najpiękniejsze — śliczne obrazki wsi, wiejskiego życia i zajęć — i najlepsze, bo te obrazki są malowane z nadzwyczajnem umiłowaniem wsi, przez co poemat nabiera zabarwienia osobistego i indywidualnego, dając równocześnie wyraz pojęciom i uczuciom całego społeczeństwa. Znakomitem jest też przeprowadzenie motywu przez poemat, mimo pozornej różnorodności dwunastu pieśni nawskroś jednolity: z początku poeta zaznacza jeden tylko rys, obrzęd wiejski, ludowy, by przez szereg pieśni, analogicznych do tych, które istotnie lud podczas sobótki śpiewał, i przez pieśń, której treścią jest obraz jednego z zajęć wiejskich, żniwa, dojść na finale, w pieśni dwunastej, do obrazu obejmującego całość tego życia, całość wsi, i do najsilniejszego tonu miłości i przywiązania do niej. Ta uczuciowość zaś sprawia, że z poematu wychylają się ku nam nietylko objektywne obrazy wsi, ale i postać samego poety; jest to dzieło nawskroś subjektywne, widzimy w niem, jak poeta sam cieszy się i czarem nocy czerwcowej i poezją sobótki i pięknościami i rozkoszami wsi. Ten subiektywizm znalazł  w Sobótce wyraz także w pieśni, w której poeta wielbi swą narzeczoną, na tej sobótce obecną; pieśń ta, pozornie nie łącząca  się z całością poematu, należy jednakże do niego ściśle z powodów psychologicznych i życiowych. Poemat nawskroś subjektywny był jednak równocześnie — co jest tak charakterystyczne dla twórczości Kochanowskiego — wyrazem myśli i uczuć całego społeczeństwa; to też Sobótka, a zwłaszcza jej pieśń dwunasta, stała się pod tym względem jakby kanonem dla epoki późniejszej i wywołała mnóstwo utworów o podobnym nastroju i charakterze.

Wielbiona w Sobótce Dorota Podlodowska, ostatnia miłość poety, została wkrótce jego żoną. Poeta dzielił teraz czas między (szczęśliwe) życie domowe, gospodarstwo i twórczość literacką; urzędów i godności, któremi go chciano obdarzać, piastować nie chciał, czynnego udziału w życiu politycznem nie brał, pędząc spokojny żywot ziemianina. Tem obfitszą była twórczość poetycka. . Obok całego szeregu utworów mniejszych rozmiarami (do nich, jak wiemy, należą w tej epoce najpiękniejsze z pieśni) powstają teraz trzy bardzo ważne dzieła: Odprawa posłów greckich (1578), Psałterz (1578) i Treny (1580).

Wśród setek dramatów humanistycznych, powołanych do życia naśladowaniem starożytności i wzorujących się w formie bardzo ściśle na dramacie starożytnym, Odprawa posłów greckich Kochanowskiego jest niewątpliwie jednem z lepszych dzieł. Ma doskonały, poważny, dobrze do przedmiotu zastosowany język, poważny i podniosły tok, ma wcale dobrze zarysowaną charakterystykę osób, ma bardzo piękne chóry. Temat, zaczerpnięty z trzeciej pieśni Iliady, co do ujęcia rzeczy obmyślony jest i opracowany bardzo samodzielnie. Forma wzoruje się oczywiście na dramacie klasycznym, ale o artystycznym zmyśle Kochanowskiego świadczy dobrze fakt, że nie poszedł w tem, jak przeważna ilość dramaturgów humanistycznych, za wzorem łacińskim, ale sięgnął do, źródła, do tragedji greckiej, i Sofoklesa sobie za przewodnika obrał. Dzieło  zyskało przez to zwartość i artyzm kompozycji i w ogóle całą tę podniosłość i harmonję zarazem, jaka cechuje dramat grecki. Ma jednak Odprawa zasadniczy defekt: brak zapędu dramatycznego, brak prawdziwego tragicznego pierwiastku, stąd nie wstrząsa czytelnikiem, nie wywołuje „trwogi i litości". Wysoki artyzm i wykształcenie Kochanowskiego wywołały dzieło  W każdym razie niecodzienne, jego liryzm jednak, jego uczuciowość spokojna i łagodna, nie sprzyjały tragicznej potędze. W każdym razie Odprawa jest pierwszym nowożytnym dramatem polskim (Bielski i Rej są w swych dramatycznych dziełach jeszcze autorami średniowiecznymi), i jako taki mogła mieć duże znaczenie dla rozwoju tej gałęzi poezji polskiej; niestety różne czynniki złożyły się na to, że ta tragedja się nie wytworzyła, Odprawa pozostała odosobnionem zjawiskiem.

Ze Kochanowski mimo braku elementów dramatycznych w swej twórczości do dramatu się zwrócił, to było to rezultatem dwóch przyczyn. Odprawa powstała do pewnego stopnia pod impulsem obcym, na prośbę hetmana Zamojskiego. Zamojski pragnął mieć dzieło, któreby reprezentacją teatralną uświetniało jego zaślubiny, a równocześnie spełniało postulat polityczny: wobec grożącej wojny z Moskwą zachęcało do podniesienia ducha, do walki i do wewnętrznej organizacji. Stąd Odprawa, obok pierwiastku ściśle artystycznego, obok właściwej akcji, ma cały szereg tyrad i alluzyj do ówczesnych stosunków polskich — wypadki w Troi mają być przestrogą dla Polski. Połączenie tych dwóch elementów może nieco zaszkodziło jednolitości dzieła, spowodowało za to tak charakterystyczne dla renesansowej sztuki (por. zwłaszcza malarstwo) anachronizmy, przez swą naiwność robiące miłe wrażenie na nas dzisiaj, jak np. przedstawienie obrad w Troi zupełnie na wzór sejmu polskiego.

Drugą przyczyną zwrotu Kochanowskiego do dramatu było (poza ogólnym pociągiem każdego poety do tego gatunku literackiego) jego stanowisko w ówczesnej poezji polskiej i jego w niej znaczenie. Stworzył Kochanowski dotąd cały szereg dzieł, w których poezję polską zwrócił na nowe tory — zrobił ją nowożytną — i wzbogacił wielką sumą piękna. Otóż jako poeta tego znaczenia, przodujący polskiemu piśmiennictwu, pragnie on je zrobić wszechstronnem, zupełnem, pragnie, aby w niem były reprezentowane wszystkie te gałęzie, które były rozwinięte w klasycznych literaturach. Ta szlachetna dążność i ambicja sprawia, że Kochanowski, który dał poezji polskiej w nowym duchu pojęte a piękne pieśni liryczne, epigrammata, fraszki, poematy dydaktyczne itd., na ogół: lirykę i dydaktykę, pragnie ją obdarzyć dramatem i epiką. Tworzy więc Odprawę, Tworzy także próby poematów epickich, jak Proporzec (1569) — rodzaj jakby epizodu z epopei —tłumaczenie trzeciej pieśni

Iliady, i poemat bohaterski o Władysławie Warneńczyku; z tego poematu mamy tylko dwa małe fragmenty, bardzo piękne.

Niewątpliwie też ten „literacki" czynnik był pierwszem źródłem, z którego wypłynęło tłumaczenie Psałterza. Nie brał Kochanowski udziału w sporach religijnych. Utrzymywał przyjazne stosunki z wyznawcami obu obozów; należał sam do obozu katolickiego, ale ani jego temperament, ani też jego renesansowa filozofja nie usposabiały go do zajęcia miejsca w kościele wojującym. Jego przekład Psałterza nie należy więc do kategorji owych przekładów z lat około roku 1558, tworzonych dla propagandy. Ponieważ poezja psalmów przemawiała silnie do jego artystycznego poczucia, a widział, że przekłady dotychczasowe tej piękności absolutnie nie zdołały uwydatnić, i ponieważ z drugiej strony psalmy w ówczesnych literaturach stanowiły poezję ważną, której nie można było nie uznać: przeto postanowił sam dokonać przekładu, któryby stał na wysokości zadania, i któryby tę lukę w poezji polskiej wypełnił. Pracował też nad nim usilnie i starannie przez łat kilka. I stworzył arcydzieło.

Ten epitet zastosowany do przekładu (boć Psałterz jest przekładem i to na ogół wiernym) wyda się w pierwszej chwili przesadnym. Odpowiada on jednak prawdzie. Piękność psalmów zawarta jest w formie, która jest tak daleką od wyobrażeń artystycznych społeczeństwa europejskiego nowożytnego, że warunki ich tłumaczenia są zupełnie inne, aniżeli tłumaczenia z literatur europejskich. Gdy w tych ostatnich zadanie tłumacza polega przedewszystkiem na tem, by nic nie uronił z piękności oryginału, to poeta, przekładający Psałterz na język nowożytny, musi jego piękność transponować w zupełnie inne formy, nawet gdy myśl oddaje całkiem wiernie. Artyzm tłumacza ma tu więc zupełną swobodę, a praca jego jest nie tyle przekładem w ścisłem znaczeniu, ile raczej transpozycją i parafrazą. Myśl jest własnością oryginału, artystyczny tej myśli wyraz jest własnością tłumacza. Otóż Psałterz Kochanowskiego jest parafrazą wprost świetną. Jest kongenjalny oryginałowi, w wielu miejscach co do formy go przewyższając. Piękności psalmówmianowicie występują w nim w całej pełni, nigdy nie umniejszone, niejednokrotnie zaś podkreślone są i uwydatnione lepiej, aniżeli to jest w oryginale, a równocześnie przystosowane do. europejskich pojęć estetycznych. Przeto forma zewnętrzna, język, styl, obrazy, są tutaj duchową własnością Kochanowskiego, a dzieło przestaje być tylko przekładem, przesuwając się już znacznie w kierunku samodzielności. Objawia się to zwłaszcza w tem, cobyśmy nazwali tonem pojedynczych psalmów. Gdy dzisiaj czytamy dosłowne tłumaczenie psalmów, to one na ogół wydają się nam jednostajnemi w zasadniczym tonie artystycznym. Kochanowski przeżywa je bardzo intensywnie, przetwarza na swoją własność duchową, i podając je w wierszu polskim, tworzy z nich rzeczy zindywidualizowane, nadaje im różny charakter, unowożytniając je przez to i czyniąc bliższemi swej epoce. Wszystkim zaś nadał świetną formę zewnętrzną. Język poetycki Kochanowskiego doszedł tu do najwyższego stopnia doskonałości i zdolności wyrażania wszelkich myśli i wszelkich uczuć. Są w nim obrazy, jakich zresztą w całej dotychczasowej poezji Kochanowskiego, choć tak pięknej, nie znajdziemy. Doprowadził też tutaj poeta do największej perfekcji formę wiersza i zwrotki, a zwłaszcza ich harmonję muzykalną. Z Psałterzem Kochanowskiego poezja polska osiągnęła najwyższą aż do Mickiewicza piękność formy zewnętrznej i wewnętrznej muzykalności. Przez Psałterz wszedł też do literatury polskiej ogrom poezji, rozległa skala uczuć osobistych i ogólnych, wyrażanych z niezwykłą siłą, potężne i przepiękne obrazy poetyckie, między niemi zaś niedoścignione obrazy wielkości Boga i piękności wszechświata. W dotychczasowych przekładach oczywiście to wszystko tyło, ale w formie, która te piękności raczej zakrywała i tłumiła, aniżeli uwydatniała i uprzystępniała. Z dziełem Kochanowskiego pojawiła się w literaturze polskiej wielka poezja; odezwały się tony, których jej dotąd przy całej jej piękności brakowało: moc i potęga.

Wśród tak licznych w owej epoce przekładów psalmów, zarówno na język łaciński, jak i na nowożytne języki narodowe, Psałterz poety polskiego zajmuje bezsprzecznie pierwsze miejsce, zostawiając daleko po za sobą wszystkie inne, nie wyłączając nawet najsławniejszych swego czasu parafraz Buchanana i Marota.

Ostatniem wielkiem dziełem Kochanowskiego są Treny.

W pogodne i spokojne sielskie życie poety uderzyło nieszczęście. Umarła najukochańsza Urszulka, dziecko obdarzone niezwykłemi zaletami serca i zdolnościami — w rodzicielskiej miłości ojciec upatrywał w niej nawet spadkobierczynię swej lutni. Boleść po stracie dziecka przemieniła się, jak u poety być musiało, w poezję; pod wpływem cierpienia i w różnych jego stadjach żal ojca wyraził się w szeregu drobnych utworów — elegij możnaby powiedzieć, gdyby ten wyraz nie brzmiał zbyt sztucznie wobec niezrównanej ich szczerości i prawdy — które, zebrane razem, złożyły się na jednolity logicznie i artystycznie poemat, Treny. Jednolity, ponieważ poemat, tak jak go mamy przed sobą, nie jest luźnym zbiorem wierszy, przypadkowo skupionych razem, ale daje całość procesu psychologicznego (uczuciowego i myślowego), który się odbył w duszy poety, daje wszystkie jego fazy i w tym porządku, w jakim one w życiu po sobie następowały i zgodnie z prawami psychologicznemi następować musiały. Zrazu pierwsza boleść pod bezpośredniem wrażeniem ciosu, łączy się następnie z przypomnieniami i wspomnieniami, czem sama się potęguje, aż dochodzi do najwyższego napięcia, do rozpaczy; po tym momencie przełomowym przychodzą znowu wspomnienia, ból zaczyna się zmniejszać, z okrzyku rozpaczy wyraz jego przechodzi w rzewny płacz; następuje pewne odprężenie, dusza zaczyna szukać pociechy, nie znajduje jej w rozumie i w rozumowaniu, tę pociechę daje dopiero zwrot do Boga. Poemat kończy się łagodnym i harmonijnym a głębokim akordem wiary i ufności w Boga.

Cały ten proces przedstawiony jest w sposób niezwykle artystyczny. Jest w poemacie tak wierne i dokładne a równocześnie tak subtelne jego odbicie, z zaznaczeniem wszelkich odcieni i stadjów, że Treny mogłyby służyć za substrat do studjum psychologicznego, do badania psychologji cierpienia. Wyraża się to cierpienie z nadzwyczajną prostotą, szczerością i naturalnością, bez sztucznych okrzyków, bez cienia pozy; czuje się w poemacie prawdę i widzi się duszę poety szczerą i rzetelną wobec samej siebie, a głęboko cierpiącą. Głębokość i siła uczucia w Trenach jest nadzwyczajną; szlachetna równa forma, w której się wyraża, jeszcze bardziej to podkreśla. Jest to najgłębszy i najbardziej wzruszający utwór Kochanowskiego. Świadczy on o nadzwyczajnem bogactwie i subtelności jego szlachetnej duszy, o niezwykłej sile, do której jego uczuciowość jest zdolną. Tem bogactwem tonów uczuciowych Kochanowski wznosi się wysoko ponad swoją epokę; gdyby nie harmonijna, iście renesansowa forma, Treny robiłyby wrażenie dzieła dzisiejszej epoki. Są też w literaturze powszechnej — nie tylko polskiej — jednym z najlepszych poematów miłości ojcowskiej i ojcowskiego cierpienia.

Ale Treny są jeszcze czemś więcej, aniżeli artystycznem świadectwem uczuciowości Kochanowskiego i tylko lirycznym poematem miłości ojcowskiej. Odbiło się w nich jeszcze to potężne wstrząśnienie, ten kryzys duchowy, przez który poeta przeszedł wskutek nieszczęścia i który cierpienie przywiodło do stanu ostrego. Jest w nich problem cierpienia, przedstawiony z wysokiego, moralnego stanowiska. Wskutek warunków, w jakich poemat powstał, traktowanie tego problemu i jego rozwiązanie ma charakter indywidualny, ale przez swą siłę i głębokość nabiera znaczenia ogólno-ludzkiego. Widzieliśmy w Pieśniach filozofję życiową Kochanowskiego, jego etykę, i zasadę moralnego życia, opartą na rozumie, na filozofji starożytnego stoicyzmu. Ta filozof ja wystarczała do utrzymania równowagi duchowej, dopóki nie przyszło nieszczęście, a z niem cierpienie. Teraz jednak jej siła okazała się za słabą, by tej burzy sprostać, usunęła się podstawa, na której zbudowane było szczęście poety, nastał rozstrój i burza, przyszło zwątpienie i rozpacz. Otóż w tej chwili, gdy dotychczasowa zasada, rozumowa i wyrozumowana, nie wystarcza, poeta zwraca się do źródła dobra i szczęścia, w jego duszy zjawia się wiara i uczucie religijne lat dawniejszych. W wierze i ufności w Boga znajduje już grunt pewny i niewzruszony. Ostatnie wiersze Trenów i pieśni, które po Trenach powstały, są już wyrazem tego nowego stanu duszy poety- Zatem z wyrazem uczucia łączy się w tym poemacie jedno z najgłębszych i najdonioślejszych zagadnień moralnych, a przez to połączenie Treny, osobisty liryczny poemat, nabierają znaczenia wzniosłego dramatu ogólno-ludzkiego, rozwiązującego się w harmonję. Gdy zaś dodamy, że nietylko strona uczuciowa poematu, ale i ta myślowa przedstawiona jest z niezwykłą prawdą i artyzmem, zrozumiemy, że Treny zajmują wśród dzieł Kochanowskiego najwyższe miejsce, że są jego dziełem najoryginalniejszem i najbardziej charakterystycznem, odsłaniającem nam najgłębszą istotę duszy i najlepsze właściwości jego talentu. Traktowaliśmy pojedyncze dzieła Kochanowskiego nieco szczegółowiej z dwóch powodów. Najpierw, by największego poetę polskiego wieków dawnych poznać nieco dokładniej, następnie zaś dlatego, że te dzieła, a szczególniej Sobótka, Fraszki, Pieśni i Treny, wywarły decydujący wpływ na cały późniejszy rozwój poezji polskiej, która pójdzie po tych torach, jakie jej Kochanowski naznaczył. Z tego widać, jak doniosłem było jego znaczenie w dziejach literatury polskiej. Przed Kochanowskim były wiersze, nie było jeszcze poezji. On ją stworzył i dał jej życie; po nim mamy już poezję i poetów. Jest on najpierw twórcą języka poetyckiego polskiego, on go wykształcił, udoskonalił, zrobił go pięknym i cywilizowanym, podatnym do artystycznego wyrażenia myśli i uczuć. Dał przez to następcom swoim doskonałe i wyrobione narzędzie w ręce; na tej podstawie mogli oni już budować dalej. Kochanowski uartystycznił i udoskonalił pewne gatunki poetyckie, pokazał jak one wyglądają u prawdziwego poety; za jego przykładem poezja polska długi czas będzie uprawiać fraszki, pieśni, treny, na wzór tych, jakie widziała u Kochanowskiego, oczywiście dalej je znowu rozwijając i nowe dodając. Wprowadził dalej pewne motywy i tematy, względnie istniejącym już nadał formę artystyczną: od niego poczyna się piękna poezja miłosna, patrjotyczna, religijna, refleksyjna, on pierwszy dał artystyczne obrazy wsi i przyrody i t. d. W ogóle zaś, i tu jest oczywiście największe jego znaczenie, Kochanowski nauczył następców swoich „poezji", udzielił im daru poetyckiego na świat spojrzenia; widzenia i odtwarzania piękna i świata przez piękno. Głęboką jest pod tym względem różnica pomiędzy Bielskim i Rejem a Szarzyńskim i Szymonowiczem; nawet podrzędni poeci tej epoki następnej mają lepszą świadomość poezji i są w większym stopniu „poetami", aniżeli owi dawniejsi. Był więc Kochanowski wychowawcą narodu w artyzmie i w poezji — a jest to udziałem poetów najwybitniejszych.

Ten tak daleko sięgający wpływ i znaczenie były rezultatem dwóch czynników: niepospolitego talentu poety i jego nadzwyczajnej rodzimości.

W przeglądzie twórczości Kochanowskiego nie spotkaliśmy wielkich dzieł epiki i dramaturgji, widzieliśmy tylko próby, cenne niewątpliwie, piękne w formie, ale nie takie, iżby decydowały o charakterze tej twórczości. Innemi słowy możnaby to powiedzieć, że Kochanowski nie miał tej wyobraźni i tego głębokiego spojrzenia w głąb duszy ludzkiej w ogóle (nie tylko własnej), które stwarzają wielkich epików i dramaturgów; nie może się też równać pod tym względem z mniej więcej współczesnymi mu wielkimi poetami literatur zachodnich i południowych, z Ariostem, z Tassem, z Cer-vantesem, z Szekspirem. Jego twórczość obraca się przedewszystkiem w obrębie liryki (bo i jego dydaktyka jest nią silnie przepojona). Tu stworzył rzeczy najpiękniejsze, najtrwalsze i najlepiej odpowiadające jego organizacji duchowej w ogóle i organizacji poetyckiej w szczególności. Przy braku silnie rozwiniętej wyobraźni kreacyjnej a przy tem silniejszem życiu uczuciowem wewnętrznem, Kochanowski był predestynowany na poetę lirycznego. Jako taki zaś nietylko nie potrzebuje się lękać porównania z najznakomitszymi lirykami europejskimi owej doby, ale owszem przewyższa ich tak pewnemi właściwościami czynników składowych twórczości, jak i sposobem ich kombinacji. Jest Kochanowski naturą równą, spokojną, a nadewszystko harmonijną. Harmonja tkwi już w jego usposobieniu; burze które nań życie (zewnętrzne lub wewnętrzne) ściąga, poruszają jego duszę do głębi, ale zawsze rozwiązują się w harmonję. Niezwykle silnie, jak na ową epokę, rozwiniętą jest jego wrażliwość, dar reagowania na pobudki, przedewszystkiem natury artystycznej; dzięki niej odczuwa on zarówno piękno tkwiące w jego własnej duszy, w jej drgnięciach i ruchach, jak i piękno rozlane naokoło niego we wszechświecie; ona pozwala mu dostrzec i odczuć piękno tam, gdzie jego poprzednicy (a i wielu ze współczesnych) ani się go nie domyślali. Natura tak wrażliwa jest oczywiście w wysokim stopniu uczuciową. Bogatą jest skala uczuciowych tonów w duszy i poezji Kochanowskiego, od lekkiego poruszenia serca do uczuć głębokich i silnych. Wielką jest ich rozmaitość. Obok czysto osobistych są uczucia natury ogólniejszej, przetworzone zresztą przez poetę na osobiste, jak to musi się dziać u prawdziwego liryka. Od uczuć rzewnych, smutnych, niekiedy rozpacznych, przechodzimy przez całą skalę aż do wesołych i żartobliwych, obok . uczucia gniewu spotykamy istotną czułość, obok powagi lekkość, żart, ironję. Wszędzie zaś konstatujemy delikatność i subtelność taką, jaka rzadko jest udziałem epoki dawniejszej, zbliżoną raczej do subtelności uczuciowej naszych czasów. Tem zbliżeniem tłumaczy się między innemi żywotność poezji Kochanowskiego jeszcze i dzisiaj; mimo zmienionych warunków ogólnych, mimo zmian, jakie przeszła sama poezja, poezja Kochanowskiego nie jest dla nas dzisiaj tylko „historycznym" zabytkiem literackim; jest dla nas żywotną, bo i dzisiejszy człowiek znajdzie w niej wyraz dla swego życia duchowego. Przy całem zaś bogactwie i rozmaitości jest ta uczuciowość Kochanowskiego prostą i naturalną, szczerą i prawdziwą, nie ma w niej tonów fałszywych, nie ma udania — dowód wewnętrznej prawdy poety i moralnego zdrowia.

Wszystkie te właściwości występują w dozie i w kombinacji takiej, że ich rezultatem i wrażeniem ostatecznem jest niezwykła harmonja. Panując w duszy poety, ujawnia się ona w nadzwyczaj szczęśliwy sposób w jego poezji, i to zarówno jako harmonja wewnętrzna jak i zewnętrzna. Pierwsza polega na najzupełniejszej równowadze składowych elementów twórczości, na nieprzeciągnięciu jednej lub drugiej struny na niekorzyść innych. Druga na równowadze między formą a treścią, na szczęśliwem dostosowaniu odpowiednich wyrazów, zwrotów, figur i obrazów poetyckich do myśli, na braku przesady w jakimkolwiek kierunku, tak że forma nie panuje nad treścią i odwrotnie, wreszcie na doskonałej kompozycji, uwydatniającej zawsze to, co jest najważniejsze i najpiękniejsze. Harmonja ta tkwiła oczywiście w organizacji duchowej Kochanowskiego, przyniósł ją niejako ze sobą, na świat przychodząc. Niemniej jest jego zasługą, że daru tego nie zmarnował. Usilne studjum starożytnych i wytrwała praca nad sobą wydoskonaliły jego inteligencję artystyczną, która mu była przewodniczką w twórczości i doprowadziła do rozwinięcia tej harmonji. Objawił się tu w formie najlepszej wpływ starożytności, a zwłaszcza wpływ takiego mistrza jak Horacy. Przez to wszystko Kochanowski jest jednym z najświetniejszych objawów renesansu. Wiemy, jak renesans dążył do harmonji między duchem a materją, między człowiekiem a światem, między światem a bóstwem. Osięgnął ją też w wysokim stopniu, ale może najwięcej w sztuce plastycznej, zwłaszcza w architekturze. Otóż poezja Kochanowskiego jest takim typem harmonji renesansowej w literaturze. Są w ówczesnej literaturze europejskiej pisarze więksi od niego, głębsi, potężniejsi, o rozleglejszej skali duchowej — mało jest tak harmonijnych, tak przez to wdzięcznych i pięknych.

Talent był więc pierwszym elementem znaczenia i wpływu Kochanowskiego na współczesną literaturę polską; dzieła tak piękne nie mogły nie oddziaływać na społeczeństwo należycie już wykształcone, by to piękno zrozumieć, i ożywione pragnieniem własnej pięknej poezji. Drugim elementem była jego rodzimość, Kochanowski jest znakomitym reprezentantem polskiego charakteru i usposobienia, jest typem natury polskiej i to nietylko XVI wieku, ale w ogóle. Tą polskością przeniknięta jest cała jego poezja. Stąd jej wpływ i stąd entuzjastyczne jej przyjęcie, ponieważ w artystycznej formie znajdował w niej naród odbicie swej duszy. Nie potrzeba dodawać, że jest to odbicie „artystyczne", a więc przez sztukę przetworzone, podniesione do wysokości ideału, nie będziemy więc wymagać, aby każdy Polak XVI i XVII wieku był takim, jakim jest w swej poezji Kochanowski. Ale ten ideał ma zasadnicze rysy swojego narodu. Że Kochanowski ulegał silnemu wpływowi starożytności, to to rzeczy nie zmienia, bo ten wpływ dał mu pewne wartości literackie, formalne, i pewną sumę pojęć ogólnych, ale nie zmienił, nie wykoleił zasadniczych właściwości usposobienia, psychiki. Był zresztą poeta nasz pod tym względem podobny do całego renesansu, który z antyku wziął mnóstwo pierwiastków, ale je organicznie zaasymilował, wcielił do swego organizmu i na siły, dalej go poruszające, zamienił, a sobą pozostał. Oczywiście i inni pisarze polscy tej epoki i następnych, nie sam jeden Kochanowski, odbijają w sobie duszę narodu; i na ich dziełach także wyciśnięte jest piętno rasy. Ale różnica jest ta, że u nich będzie to albo tylko częściowe, tylko niektóre rysy psychiki, narodowej w nich się uwidoczniają, albo też forma nie będzie tak piękną i szlachetną. Jeden Kochanowski obydwa warunki świetnie spełnił i połączył, to też na bardzo długie lata pozostał mistrzem i wzorem, a jeszcze wielcy poeci XIX wieku mieli dla niego głębokie przywiązanie i uwielbienie.

Dzięki dziełu Kochanowskiego poezja polska bogato się teraz będzie rozwijać. Zamiłowanie w rymach powoływać będzie do życia coraz większą liczbę wierszy i utworów wierszowanych wszelkiego rodzaju: religijne i dydaktyczne (rymowane nauki moralne, filozoficzne, gospodarskie, myśliwskie itd.), na pół historyczne i wiersze na osobistości, tłumaczenia klasyków itp. Często jeszcze do poezji rwać się będą ludzie, którzy w prozie stworzą lepsze i ciekawsze dzieła; wiele z tych utworów będzie miało z poezją wspólny właściwie tylko rym, zazwyczaj zresztą nieświetny. Jest to zjawisko powszechne i nieuniknione, występujące zawsze i wszędzie, gdy liczba czytelników i ludzi wykształconych w społeczeństwie wzrasta i literatura wskutek tego rozwija się ilościowo; za tym dodatnim faktem zawsze idzie objaw ujemny w postaci licznego w piśmiennictwie udziału ludzi bez talentu a obdarzonych pewną łatwością pisania. Ale obok tych faktów (i ponad niemi) zakwita bujnie poezja prawdziwa, ponad wierszopisami-rymołowcami wznoszą się prawdziwi poeci. Jak już zaznaczyliśmy, pozostają oni wszyscy pod wpływem Kochanowskiego; on oddziałał silnie zarówno na ich artystyczny pogląd na świat jak i na poetycką ekspresję. U niejednego z nich będziemy też mieli do czynienia z bezpośredniem naśladownictwem. Ale na ogół poezja polska podniosła się już tak wysoko, że nawet ci naśladowcy mają nieraz momenty samodzielności i własny wyraz, nie mówiąc już o tem, że wielu z poetów tej epoki, ulegając w mniejszym lub większym stopniu „wpływowi" Kochanowskiego, świadomie dąży do stworzenia rzeczy własnych, oryginalnych, będących odbiciem ich duszy, ich indywidualności. Oddziaływanie Kochanowskiego pomogło ich artyzmowi do wzniesienia się na pewien wyższy poziom, skąd szuka już dróg własnych, i niemi podąża; na podstawie, uzyskanej z pomocą Kochanowskiego, budują oni znowu dalej.

Rozpoczyna ich poczet Mikołaj Sęp Szarzyński (około 1550—1581), ze wszystkich poetów, występujących jeszcze w epoce Kochanowskiego a od niego o jedno pokolenie młodszych, najwybitniejszy. Wczesna jego śmierć unicestwiła wiele obiecujące zapowiedzi, ale i ta szczupła spuścizna literacka, która po nim została, jest świadectwem talentu niepośledniego i bardzo interesującego. Rozpoczął on dość konwencjonalną liryką miłosną, o tyle chyba ze stanowiska historyczno-literackiego ciekawą, że znać w niej wyraźniejsze wpływy liryki włoskiej. Wpływy włoskie (a mówimy tu oczywiście o literaturze w języku włoskim, nie o humanistycznej łacińskiej) zjawiają się i wcześniej (Górnicki, Kochanowski), ale są sporadyczne tylko i na fizjognomję literacką piśmiennictwa polskiego głębiej nie oddziałują. Teraz w tem młodszem pokoleniu poetów stają się one więcej ciągłemi i intensywniejszemi, co się zaczyna już odbijać na formie tych poetów. Ulega im Szarzyński, nietylko w swych wcześniejszych wierszach, ale i później, gdy przejął się liryką religijną włoską i gdy upodobał sobie formę sonetu, przejętą niewątpliwie z literatury włoskiej. Drugim reprezentantem wpływów, włoskich jest Jan Smolik (urodzony około 1555, zm. po 1613), tłumacz kilku pastorelli i jednej tragedji włoskiej.

Trzecim Sebastjan Grabowiecki (1540—1607), autor (a może tłumacz) „Rymów duchownych" (1590), dzieła, które mimo pewnej szorstkości formy (wynikającej też z dążenia do samodzielności stylistycznej) jest jednym z najgłębszych i najpiękniejszych objawów liryki religijnej ówczesnej. Zatem pod koniec XVI wieku wpływy- włoskie zaczynają już występować gromadniej niż dotąd i zaczynają się objawiać w pewnych właściwościach i formy i nastroju, aż w XVII wieku dojdą do swego apogeum. Otóż Szarzyński jest w tym szeregu chronologicznie najwcześniejszy.

Po owych pierwszych, gładkich w formie, ale, jak mówiliśmy, mało indywidualnych wierszach miłosnych, następuje w twórczości Szarzyńskiego daleko sięgająca zmiana, idąca najwidoczniej równolegle z przełomem duchowym, jaki się w jego duszy dokonał. Miejsce młodzieńczej wesołości i niefrasobliwego używania życia zajmuje głęboka powaga i smutek, dochodzący do melancholji, wywołanej zapewne zarówno przeczuciem blizkiej śmierci, jak i przekonaniem o znikomości i marności rzeczy ziemskich. Stąd w poezji jego odzywają się teraz tony głębokie; w sonetach żali się na przemienność życia, na jego nietrwałość, od rzeczy i spraw ziemskich zwraca się do Boga — stąd znowu nastrój i ton religijny hymnów i parafraz psalmów. Ten głęboki melancholijny nastrój — objaw duszy zwróconej nie na zewnątrz, ale w głąb siebie, na wewnątrz — stanowi najbardziej charakterystyczną i indywidualną, a zarazem najpiękniejszą cechę poezji Szarzyńskiego, i wnosi do poezji polskiej element dotąd jej obcy. Obok tego zaś zastanawia fakt, że z temi swojemi właściwościami Szarzyński potrafił także uderzyć w ton bohaterski w dwóch rycerskich rapsodach na cześć dwóch rycerzy polskich, poległych w boju z Tatarami; zapowiada znowu przez to element rycerski, jaki odezwie się silnie w poezji XVII wieku. Widać też w tym drugim okresie naszego poety wyraźną dążność do stworzenia własnego stylu i własnej formy poetyckiej. Wszystko razem zważywszy, musi się przyznać, że Szarzyński, mimo że większego wpływu na tok poezji polskiej bezpośrednio nie wywarł i mimo że jego dzieło nie jest wielkie rozmiarami, należy do bardziej interesujących zjawisk w dziejach starszego piśmiennictwa polskiego,

Niemniej interesującym, choć z innych powodów, jest Sebastjan Klonowicz (około 1545—1602), Talent to nie tak indywidualny, jak Szarzyński, choć materjalnie wszechstronniejszy; natura nie tak- głęboka, prostsza, mniej subtelna. Prostszą też jest jego poezja, więcej przyziemną, nie ma w niej polotu natchnienia, ani głębi uczuciowości, niezawsze też doskonałą jest jej forma, przepełniona erudycją (mitologiczną i prawniczą), Niemniej jednak ma Klonowicz dar obserwacji, stwarza poszczególne bardzo interesujące obrazki, ma niemałe poczucie piękności natury, i w ogóle w tym swoim mniejszym zakresie poetyczności ma jednak wrażliwość rozwiniętą wcale silnie, Z pochodzenia mieszczanin, dał w swej poezji obrazy życia nietyle Polski szlacheckiej, ile raczej innych warstw narodu; stąd jego dzieła są bardzo ciekawe pod względem historyczno-kulturalnym jako uzupełnienie w tym kierunku ówczesnej literatury.

Pisał Klonowicz i po łacinie (uczony humanista uważał oczywiście ten kierunek twórczości za ważny i potrzebny) i po polsku- Z dzieł pierwszej kategorji interesuje zwłaszcza „Roxolania" (1584), pierwsza" w literaturze polskiej próba poetyckiego opisu kraju, dobra w formie, ciekawa nadzwyczaj przez mnóstwo obrazków z życia ludu ruskiego i przez wprowadzenie do poezji elementów ludowych (co prawda na razie dopiero nieco in crudo, w postaci materjału, i naturalnie bez późniejszego romantycznego zabarwienia i stylizowania), pociągająca pięknemi obrazami przyrody, Olbrzymia „Victoria deorum" (1595) jest rozległym traktatem wierszowanym o charakterze moralizatorskim i społecznym, w duchu obyczajowo-reformatorskich dążności epoki Renesansu. Z dzieł polskich najwcześniejsze są „Żale nagrobne" (1585), szereg trenów na śmierć Kochanowskiego, interesujące ze względu na Kochanowskiego, świadczące o jego wziętości u narodu i o wrażeniu, jakie wywarła śmierć największego poety polskiego. Najwięcej godnemi uwagi są dwa poematy polskie: „Flis" (1595), rodzaj przewodnika w żegludze  tratwą po Wiśle przy spławianiu zboża do Gdańska, i poemat satyryczno-obyczajowy „Worek Judaszów" (1600). Flis przy całej niezręczności formy ma jakąś świeżość, zżycie się z przyrodą, z Wisłą, z ludem (flisakami), przenosi czytelnika istotnie na tę tratwę płynącą po falach Wisły i każe mu razem z poetą odbyć interesującą podróż. „Worek Judaszów" zaś, satyra na chciwość i złe nabywanie majętności, daje obok wartości artystycznych, a mianowicie żywych i charakterystycznych, doskonale zaobserwowanych obrazków, takie mnóstwo wiadomości i faktów z życia ówczesnej Polski, zwłaszcza z żyda warstw „niższych", że jest pod tym względem jednem z najcenniejszych i najciekawszych dzieł literatury polskiej; nawet dzieła Reja nie są tak interesującem zwierciadłem życia i jego szczegółów.

Zupełnie natomiast szlacheckim poetą jest Andrzej Zbylitowski (żyjący mniej więcej w latach 1565—1608), w tym mianowicie sensie, że dzieła  jego są odbiciem wyłącznie życia szlachty. W „Drodze do Szwecji" (1597) "opowiada jazdę króla Zygmunta III i jego dworu z Warszawy Wisłą i morzem do Szwecji; poemat, mimo aspiracyj epickich i mimo ozdób mitologicznych, raczej suchy, mniej żywy od „Flisa". Pełne życia i naturalności są zato dwa następne utwory: „Żywot szlachcica na wsi" (1579) i „Wieśniak" (1600). Temat w obu ten sam, w pierwszym szczegółowiej opracowany, w drugim ujęty z ogólniej poetyckiego stanowiska: motyw dwunastej pieśni Sobótki Kochanowskiego, poetyckie odtworzenie życia poety na wsi i w ogóle wieś oglądana przez pryzmat poezji i miłości. Te poematy Zbylitowskiego są wdzięcznym przykładem na wpływ Kochanowskiego, niewątpliwie bowiem natchnione zostały Sobótką, której też zawdzięczają i wiele obrazów i ogólny ton i nastrój. Równocześnie zaś widać w nich wybornie, że nie są one tylko naśladownictwem. Twórca ich sam czuje bardzo silnie i szczerze piękność wsi, cieszy się życiem wiejskiem, zrósł się z wsią całą duszą; a tylko uczy się od Kochanowskiego sposobu wyrażania tych uczuć, bo znalazł  tam myśli i nastroje te same, które i on sam odczuwał, ówczesne zaś pojęcia literackie nie zabraniały mu tego rodzaju reminiscencyj. Poematy Zbylitowskiego są dalszym znowu przykładem tego oddziaływania warunków ówczesnego życia na poezję, o którem była mowa w ogólnych uwagach o literaturze tego okresu, a które po raz pierwszy w sposób artystyczny ujawniło się u Kochanowskiego.

Imiennik Andrzeja Piotr Zbylitowski (1569—1649), również jest malarzem życia szlacheckiego wiejskiego. Gdy jednak Andrzej patrzy na nie idealizująco i sielankowo, Piotr ujmuje rzecz ze strony obyczajowo-satyrycznej. Jest też w swej „Rozmowie szlachcica polskiego z cudzoziemcem" (1600), w „Przyganie strojom białogłowskim" (1603) i w „Schadzce ziemiańskiej" (1605) satyrykiem, niezbyt głębokim, o niezbyt szerokim horyzoncie myślowym, i poetą niewątpliwie mniej utalentowanym niż Andrzej; za to w dziełach tych jest dużo ciekawych rysów i dla poznania codziennego życia i bytu ówczesnej szlachty wiejskiej podają one dużo interesującego materjału.

Typem poety ziemianina jest także Kasper Miaskowski (1553—1622), i w jego poezji życie szlachty wiejskiej również się odbija. Twórczość jego jest bardzo różnorodną co do tematów: wiersze religijne i świeckie, w tych ostatnich zaś wiersze osobiste, okolicznościowe, polityczne, epigrammata itd., ale jednakim jej charakter. Są to wiersze wykształconego dyletanta, niezłe w formie, ale też niczem głębszem się nie wyróżniające. Jest to poezja przygodna i okolicznościowa. Ten charakter dzieli ona z poezją głośnego w swoim czasie i niezwykle produktywnego Stanisława Grochowskiego (około 1540—1612), autora niezliczonych wierszy okolicznościowych, na wydarzenia historyczne, trenów na śmierć różnych osobistości, panegiryków, epitafjów, satyr, wierszy religijnych itd. w formie gładkiej, ale mało artystycznej. Otóż poezji Miaskowskiego i Grochowskiego brak wyższego polotu; jest to poezja przyziemna, okolicznościowa, możnaby ją nazwać zewnętrzną. Jako tacy, nie zasługiwaliby ci autorowie na osobną wzmiankę. Prawda, że i u Kochanowskiego (we Fraszkach na przykład) element przygodności poezji występuje silnie. Ale tam jest on ujęty istotnie po poetycku i na prawdziwą poezję przetworzony, podczas gdy u Miaskowskiego i Grochowskiego nie ma właśnie tego przetworzenia w duszy poety surowego materjału, jaki daje życie, na materjał poetycki, na wewnętrzne, duchowe przeżycie poety. Jeżeli zaś o nich wspominamy, to najpierw dlatego, że do pełności obrazu literatury w tej epoce i oni należą, i że przez długi czas stawiano ich dość wysoko; następnie zaś dlatego, że są oni charakterystycznym symptomem literackim Mianowicie: poeci, występujący' po Kochanowskim, jakkolwiek w zasadniczych rysach należą jeszcze do renesansu, niektóremi szczegółami zaczynają tworzyć przejście, pomost od renesansu do baroku; tak np. w formie częstsze popisywanie się erudycją, nadużywanie mitologji klasycznej, obwijanie myśli zbyt wieloma obrazami stylistycznemi, w treści między innemi coraz częstsze poematy religijne jako objaw reakcji katolicyzmu —to wszystko są właściwości, które w wysokim stopniu i gromadnie pojawiać się będą w poezji następnego wieku. Otóż Miaskowski i Grochowski reprezentują w tej epoce ową przygodność i okolicznościowość poezji, cechę, która silnie wystąpi w wieku XVII, są jakby pierwszymi przedstawicielami tego typu poetyckiego.

Nie znaczy to jednak wcale, iżby poezja polska tego czasu znajdowała się w upadku, lub iżby osłabło jej zrozumienie i ocenianie. Jeżeli społeczeństwo ówczesne chętnie czytało Grochowskiego, to dla aktualności — ale doskonale sobie zdawało sprawę z różnicy między nim a Kochanowskim. Że poezję prawdziwą umiało cenić i odczuć, o tem świadczy niezwykle rozszerzona znajomość dzieł Kochanowskiego, które nie pozostały w archiwum literatury, ale stały się żywą własnością duchową narodu; obok lektury polskiej intensywną jest ciągle lektura klasyków starożytnych — stąd stałe zamiłowanie w języku łacińskim i w literaturze klasycznej, stąd też zjawiają się teraz stosunkowo bardzo liczne przekłady autorów starożytnych na język polski; rozszerza się coraz więcej studjum i znajomość poezji włoskiej. Zresztą wśród tych mniejszych poetów po Kochanowskim spotykaliśmy przecież i usposobienia naprawdę poetyckie i piękną formę; ich lektura dzisiaj daje nam nieraz istotne estetyczne zadowolenie, a w najgorszym razie ciekawe szczegóły i obrazy z życia ówczesnej Polski. Pojawia się też z tych następców Kochanowskiego najznakomitszy, mieszczanin lwowski Szymon Szymonowicz (z łacińska Simonides).

I on rozpoczął od poezji łacińskiej. Stało się to niewątpliwie pod wpływem studjów szkolnych. Pozostał jej wiernym przez cały czas swego zawodu pisarskiego, a jego spuścizna literacka łacińska (miał pisać także i po grecku) na ilość przewyższa nawet polską, choć nie przewyższa jej wartością. Charakterystyczną rzeczą jest to stałe zamiłowanie i pociąg autorów polskich ku poezji łacińskiej. Jest to jeden z dowodów, jak silnie jednak oddziałał humanizm na umysłowość polską, i jak rozszerzoną i pogłębioną była znajomość języków i literatur starożytnych. Szymonowicz zresztą był też humanistą w tem specjalnem znaczeniu dawniejszem: uczony, zajęty mocno kwestjami naukowemi, interesujący się pedagogją i szkolnictwem (był jednym z głównych organizatorów akademji zamojskiej), utrzymujący stosunki naukowe z wybitnymi humanistami zachodnimi, musiał oczywiście już z tego tytułu posiąść gruntowną znajomość świata starożytnego i klasycznych literatur, a ta go utwierdzała w przekonaniu o konieczności i o zaletach  twórczości w języku łacińskim. Doszedł też w niej do wysokiego stopnia doskonałości formalnej i uzyskał sławę znakomitego poety łacińskiego nietylko w kraju ale i zagranicą. Rzeczą jednak jest jasną, że ani na przebieg literatury polskiej te jego utwory nie mogły już mieć większego, wpływu — warunki były już inne, aniżeli w pierwszej połowie XVI wieku — ani też w nas dzisiaj większego zainteresowania wzbudzić nie są w stanie. Co najwyżej więc zanotujemy, że obok wierszy. politycznych i okolicznościowych, obok poematów religijnych, godne większej nieco uwagi są dwa dramaty: „Castus Joseph" (1587) i „Penthesilea" (1618), jako dalsze (po Kochanowskim) próby dramatu humanistycznego w Polsce, i jako utwory, w których z formą nawskroś klasyczną łączą, się pojęcia i tendencje chrześcijańsko-moralne.

Daleko mniej pisał Szymonowicz po polsku, ale tu tkwi przedewszystkiem jego znaczenie-literackie. Oprócz kilku utworów mniejszej wagi (jak bajki-epigrammata, wiersz polityczny „Lutnia rokoszańska"), należą tu przedewszystkiem Sielanki (1614). W Sielankach Szymonowicz wprowadza do poezji polskiej nowy gatunek literacki, jakiego w niej dotąd — mimo jej wszechstronnego rozwoju — jeszcze nie było. Był wprawdzie jeden z elementów sielanki: życie wiejskie u Reja, Kochanowskiego, Zbylitowskiego, ale nie przybrał on jeszcze ściśle literackiej formy idylli. Mamy wiadomość o „skotopaskach" Porębskiego, współczesnego Kochanowskiemu, ale ani dzieło to się nie przechowało, ani zresztą o poecie samym nic nie wiemy, ani też nie ma najmniejszego śladu oddziaływania tych sielanek w ówczesnej poezji. Szymonowicz więc wprowadza nowy rodzaj i staje się przez to wzorem dla poetów następnych — istotnie, jak od czasów Kochanowskiego w poezji polskiej pojawiają się w wielkiej ilości fraszki, pieśni, treny, tak za przykładem Szymonowicza idą liczni sielankopisarze wieku XVII i XVIII. I znowu jak oddziaływanie Kochanowskiego tłumaczy się artystyczną wartością jego dzieła i psychologicznem dostrojeniem się do usposobienia narodu, tak tym samym czynnikom wpływ swój zawdzięczają Sielanki.

Jako rodzaj literacki powstały one oczywiście pod wpływem klasycznym. Humanista Szymonowicz obrał sobie za mistrzów Teokryta i Wergilego. Kilka ich sielanek w swojem tłumaczeniu względnie przerobieniu wcielił do swego zbioru. We wszystkich wzorował się na ich formie; w większej części użył formy dialogu, wprowadził pasterzy, dał im klasyczne imiona, i t. p. Nie są jednak jego sielanki konwencjonalnemi i nienaturalnemi pastorellami i bukolikami. Szymonowicz ma to najlepsze, Teokrytowe, pojęcie idylli, utworu malującego ciche, spokojne, szczęśliwe życie ludzi prostych, nie przerafinowanych kulturą, i radujących się tem szczęściem. Mogą między tymi ludźmi być i pasterze, zwłaszcza że idylla najchętnej łączy się z tłem krajobrazowem, ale nie panują oni wyłącznie; przedstawia Szymonowicz i żeńców, i wesele w domu szlacheckim na wsi, i kiermasz i t. d. Otóż jest to fakt, który powołał do życia największą piękność wewnętrzną dzieła Szymonowicza. Sie-lanki są żywe i prawdziwe — pod tym względem, jeden z rzadkich przykładów w idyllografji w ogóle; z bardzo małemi wyjątkami nie ma w nich nic sztuczności, nienaturalności; rzeczywistość się w nich odbija i jest podkładem, z którego wyrosły. Równocześnie zaś przytem ton i nastrój ich jest istotnie sielankowy; jest to rzeczywistość przeniesiona w sferę świata idyllicznego. To połączenie tych dwóch elementów, prawdy i szczerości, z nastrojem sielankowym, na ogół bardzo rzadkie (ze znanych sielankopisarzów może jeden Teokryt najszczęśliwiej je osięgnął), stanowi największą piękność, wdzięk i urok Sielanek Szymonowicza, Że zaś niewątpliwie tkwi ono w usposobieniu polskiem — w odpowiednich kombinacjach zjawia się ono u najznakomitszych poetów polskich i w ich największych dziełach, — przeto było rzeczą naturalną, że dzieło Szymonowicza tak chętnie przez naród zostało przyjęte i wielki wpływ wywarło. Przyczyniła się do tego oczywiście i znakomita jego forma, obrazowanie lekkie, delikatne i wdzięczne, a równocześnie wyraziste, język naturalny i prosty a równocześnie nawskroś poetycki, podobny w tem do języka Kochanowskiego. Ma też Szymonowicz wdzięczny dar subtelnego kreślenia uczucia miłości w jego najdelikatniejszych poruszeniach i objawach. Wreszcie dodaje sielankom piękności doskonałe połączenie ich treści obrazowej i uczuciowej z przyrodą, i to tak samo jak u Kochanowskiego z obrazami przyrody, jak i z jej nastrojem. Z tem wszystkiem zaczynają u Szymonowicza występować tu i ówdzie objawy tego, coby można nazwać manierą sielankową: . pewne pieszczenie się z tematem (objawiające się m. i. obfitem używaniem wyrazów zdrobniałych), pewnego rodzaju afektacją. Nie jest to jeszcze afektacja i przesada sielanki XVIII wieku. Na to Szymonowicz jest zanadto szczery i naturalny, i gdy używa tej maniery, to dlatego, że sam w danej chwili w ten sposób czuje i myśli, podczas gdy w sielance XVIII wieku mamy do czynienia ze sztucznością, z nastrojem robionym na zimno. Ale faktem jest, że od czasu do czasu ten sposób pisania i u niego się zjawia. Przyczyna tkwi w charakterze sielanki w ogóle, która już z natury swojej i ze swego założenia w tym kierunku poetów pociąga, i najznakomitsi sielankopisarze temu prawu podlegają. Sielanka, jako osobny rodzaj literacki, jest bowiem zasadniczo produktem takich epok, które zaczynają się od natury oddalać, produktem kultury miejskiej, tęskniącej za naturą, za prostotą i szczerością, a w swem przerafinowaniu nie umiejącej w tem zachować zawsze odpowiednią miarę. Otóż jakkolwiek skonstatowaliśmy w życiu Polski XVI wieku przewagę elementu wiejskiego, to jednak i tutaj będziemy mieli do czynienia ze zjawiskami innej kategorji. Właśnie Szymonowicz jest mieszczaninem, gdy większa część wybitnych poetów polskich tej epoki są ziemianami; urodzony i wychowany w mieście, większą część życia w mieście spędzał i tylko w późniejszych latach przez pewien czas na wsi przebywał. Stąd musiał on przedstawiać pewną odrębność, pewną odmianę ówczesnego typu kulturalnego polskiego. Widać to zwłaszcza na jego stosunku do przyrody. Wrodzone a tak subtelne poczucie piękna kazało mu oczywiście podziwiać, zachwycać się i reprodukować w poezji piękno przyrody. Ale jego stosunek do niej nie jest już taki prosty i naturalny jak u Reja, Kochanowskiego, Zbylitowskiego. Ci, całem życiem swojem i całą duszą ze wsią i z przyrodą związani, stopieni niemal, odczuwają ją jak najnaturalniej; dla Szymonowicza w danej chwili jest ona już czemś cokolwiek dalszem — stąd pewne rozczulanie się nad nią, jakiego u tamtych- nie było, stąd znać u. mieszczanina pewien odcień tęsknoty, jakiej tamci, z tą przyrodą ściślej zżyci, odczuwać nie mogli i nie potrzebowali. To też Kochanowski nie pisał „sielanek" na wzór klasycznych, choć je dobrze znał, i choć element sielanki w najlepszem znaczeniu wyrazu dał w Sobótce. Sielanki Szymonowicza są zjawiskiem dla epoki literatury bardzo symptomatycznem. Jak eklogi i pastorelle Sannazara i Tassa w literaturze włoskiej, tak one w polskiej świadczą, że pewna epoka poezji ma się ku końcowi, że zanosi się na jakąś zmianę. Przez swą piękność, przez prawdę i przez harmonję, należą  one jeszcze w całości do renesansu, ale zapowiadają już świt baroku.

Z Szymonowiczem kończy się przegląd poezji polskiej renesansowej. Przegląd ten pokazał nam jej niepospolity — ze słabych początków — rozwój, zarówno ilościowy jak i artystyczny, ale tylko w pewnym kierunku. Jest to przedewszystkiem poezja liryczna i okolicznościowa (w czem zawartą jest i dydaktyka), brak natomiast większego rozwoju wielkiej epiki i dramatu. W epice mamy zaledwie próby i fragmenta. Epoka pokojowa, zajęta sprawami politycznemi wewnętrznemi i religijnemi, rozwojowi wielkiej epiki sprzyjać nie mogła. Nieco więcej dzieł przedstawia dramat. Widzieliśmy go u Bielskiego, Reja, Kochanowskiego, Szymonowicza. Pojawiały się sporadycznie przekłady dramatów starożytnych (wśród nich może najciekawszy zlokalizowany przekład Plautowego Trinummusa przez Cieklińskiego w r. 1597) i liczniejsze nieco przekłady ówczesnych dramatów humanistycznych. Rozwijał się nienajgorzej dramat religijny o charakterze średniowiecznym jeszcze (m. i. Mikołaja z Wilkowiecka „Historja o zmartwychwstaniu Pańskiem", czerpiąca jeszcze z apokryfów, ulubiona i w następnych stuleciach). Pod koniec wieku XVI zaczyna się zjawiać komedja (na razie jeszcze w formie raczej scen pojedynczych i intermedjów) i dramat szkolny, który pielęgnowali i rozwijali zwłaszcza Jezuici. Ale nie wytworzyła się tradycja sztuki teatralnej i dramatu; stosunkowo najwięcej jeszcze taką tradycję wytworzył dramat religijny i szkolny, bujnie się rozwijające w następnym wieku. Nie rozwinął się artystyczny dramat nowożytny. Różnym przyczynom ten fakt. przypisywano; najważniejszą zapewne był stopniowy upadek miast, złączony z przewagą wiejskiej szlachty, w mieście bowiem jedynie teatr może  się rozwijać i wytwarzać tradycja.

Zatem w liryce młoda literatura polska stanęła na poziomie starszych od niej literatur południowych i zachodnich o ile ich w niektórych razach nie przewyższa. Nie dosięgła tego poziomu jeszcze w epice i w dramacie; to zadanie przypadnie w udziale epokom następnym.

Obok poezji rozwija się w tym okresie niemniej dobrze i proza. Żywy ruch umysłowy, bujne życie polityczne i religijne, dostarczają jej materjału i treści, nasuwają zagadnienia. Piękno formy zapewnione jest od czasów Orzechowskiego i Górnickiego. Ich tradycja i stałe studjum klasyków utrzymują tę formę na wysokim poziomie artystycznym, nawet u autorów nie najwybitniejszych. Stale też pojawia się owa właściwość języka, o której była mowa w ogólnych uwagach o tym okresie, plastyka i malowniczość, żywość i dosadność połączona z naturalnością. O dobrym rozwoju prozy świadczy i ten fakt, że jest ona różnorodną, że pojawiają się w niej wszystkie te gatunki, co i w innych literaturach, choć nie wszystkie równomiernie. Charakterystyczną tylko jest rzeczą, że znikają z niej dzieła tego typu; co „Żywot poczciwego człowieka" Reja i „Dworzanin" Górnickiego, t. zn. te dzieła, których celem było przedstawienie ogólnego ideału człowieka. Zamiast nich pojawiają się dziełka specjalne, ograniczające swój zakres do pewnych zawodów, zwłaszcza politycznego i rycerskiego. Tak powstaje wspomniana już rzecz Goślickiego o wzorowym senatorze (1568), Paprockiego o królu (1578), senatorze (1579), hetmanie (1578), Warszewickiego o pośle i poselstwie (1595), Górskiego o „radzie pańskiej" (1579); dziełka te, pisane już to po polsku już po łacinie, są też częściowo przekładami z literatur obcych (włoskiej i hiszpańskiej). Otóż ten fakt, że miejsce ideału ogólnego zajmują teraz ideały częściowe, świadczy, że  ogólno-duchowa kultura renesansu doszła już do stanu pewnej trwałości, pewnego stężenia; ideał ogólnego rozwoju został mniej więcej — w pojęciu ówczesnych ludzi — osiągnięty, poczem następuje praca około szczegółów. I to jest także pewnego rodzaju objawem przejścia do epoki następnej.

Z pojedynczych działów tej prozy nie będziemy się już zastanawiali nad literaturą religijną, o której była mowa poprzednio. Nie będziemy też się przypatrywać dokładniej literaturze ściśle naukowej. Do „literatury" należy ona mniej — więcej do historji kultury w ogólności, jako tło dla piśmiennictwa ogólniejszego i jako świadectwo poziomu cywilizacji i jej kierunków. Wystarczy więc ogólne zaznaczenie, że w epoce, o której mówimy, nauka w Polsce rozwija się w dalszym ciągu dobrze. Kwitną zarówno nauki humanistyczne, jak i matematyczno-przyrodnicze. A więc: filozofja (reprezentowana między innymi przez Jakóba Górskiego 1525—1585, Adama Bursiusa-Burskiego 1560—1611, Sebastjana Petrycego 1554—1626, Marcina Śmigleckiego 1562 —1618); filologja, retoryka, językoznawstwo (Stanisław Grzebski 1526—1570, Andrzej Nidecki 1522—1587, Szymon Maricius 1516—1574, J. Górski, Benedykt Herbest 1531— 1593, Piotr Statorius-Stojeński zm. 1591, Jan Mączyński 1516— 1587, Jan Niedźwiedzki 1563—1613 i w. i.); pedagogika (Erazm Gliczner i Maricius); nauki prawne (Jakób Przyłuski, Jan Herburt, Stanisław Sarnicki, Piotr Roysius, Bartłomiej Groicki itd.); geografja (Miechowita i Kromer z dawniejszych, Stryjkowski, Sarnicki); w naukach matematycznych i astronomji odznaczyli się Grzebski, Latosz ii., w naukach przyrodniczych i medycznych Michał Sędziwój, Szymon Syreński, Marcin z Urzędowa, Wojciech Oczko, Józef Struś (1510—1568) itd. Katalog powyższy wymienia tylko parę imion najwybitniejszych uczonych, których dzieła przetrwały przez czas dłuższy i .którzy wytrzymują porównanie z wybitnymi uczonymi innych krajów europejskich, zwłaszcza w dziedzinie filologii i nauk przyrodniczych. W całości swej ta literatura naukowa, bardzo zróżniczkowana, bo reprezentowane są w niej wszystkie gałęzie ówczesnej wiedzy, daje o poziomie kulturalnym społeczeństwa polskiego i w tej drugiej epoce renesansu świadectwo dobre; jest dowodem, że pragnienie wiedzy, które z taką siłą przejawiło się w początkach tego okresu, trwa w dalszym ciągu, i że ówczesny czytelnik nie zadawalnia się samą tylko poezją i literaturą polityczną. Ponieważ jednak w drugiej połowie XVI wieku szkolnictwo wyższe podupada, przeto zaczynają nastawać warunki dla rozwoju nauki mniej pomyślne: ognisko, w którem się ona skupiała, przygasa, zaczyna się rwać tradycja pracy naukowej. Jeszcze około połowy stulecia wśród uczonych polskich poczesne miejsce ilościowo i jakościowo zajmują profesorowie akademji krakowskiej; pod koniec tej epoki już ich liczba maleje. Odpada przez to jeden z ważnych czynników rozwoju tradycji pracy naukowej: jej centralizowanie i grupowanie. Uczeni pracują niejako każdy na własną rękę, oddzielnie od innych. Powstają też indywidualne dzieła niepośledniej wartości, ale ciąg pracy naukowej zacznie się rwać, intensywność słabnąć. Objaw ten co prawda wystąpi silniej w epoce następnej, ale zarodki jego powstają bądź co bądź teraz.

Przejście od prozy ściśle naukowej do piśmiennictwa ogólniejszego i pięknego stanowi historjografja, już to dzięki formie, już to dzięki doniosłości spraw, jakie przedstawia, i ogólnemu interesowi, jaki te sprawy budzą. Tak jest dzisiaj, tem bardziej było tak w epokach dawniejszych. W tych dawnych wiekach bowiem historjografja, nawet u najlepszych według naszego pojmowania, rzeczy, najbardziej krytycznych i ścisłych historyków, ma dużo elementu belletrystycznego, tak w treści, przez włączanie do swego przedstawienia rzeczy szczegółów anegdotycznych i powieściowych, jak i w formie, przez żywy a równocześnie jakby gawędowy sposób opowiadania. Dzięki tym wszystkim czynnikom dzieła historyczne w dawnych epokach należały do bardzo ulubionej lektury, w daleko wyższym stopniu niż dzisiaj, i na kształtowanie się pojęć, na kierunki myśli, wpływ wywierały znaczny.

W historjografji polskiej tej doby wyróżniają się dwa kierunki. Pierwszy kontynuuje niejako tradycję Długosza i Kromera w tem, że autorowie, tu należący,  przedstawiają całość dziejów Polski lub przynajmniej jakieś większe, znaczniejsze okresy. Tu należy Kronika polska (1597) Joachima Bielskiego (1540—1599), syna Marcina. Z notat ojca i z własnych badań Joachim Bielski złożył całość, krytyczniejszą już oczywiście o całe niebo od ojcowej Kroniki świata, pisaną w sposób żywy, językiem pięknym i miłym, ale od anegdotyczności nie wolną. Stanisław Sarnicki (między 1532—1593) w łacińskich Annales (1587) zajął się znowu przedhistoryczną epoką Polski; to jest: uważając, że pomiędzy potopem a pojawieniem się Lecha w Polsce istnieli przecież Polacy, a historycy nasi o nich nic nie mówią, postanowił tę lukę wypełnić i tę hańbę milczenia z imienia polskiego zetrzeć. Sarnicki, zasłużony istotnie jako geograf i prawnik, w Annałach dał rzeczywiście dziwactwa i baśnie, ale pamiętać należy, że wtedy w całej Europie badania nad początkami narodów stały na tym samym poziomie.

Nadzwyczaj ciekawem zjawiskiem jest Maciej Stryjkowski (1547 — po 1582), autor mało krytycznej, chaotycznej, ale niezwykle charakterystycznej Kroniki ziem litewskich i ruskich. Stryjkowski, rodem z Mazowsza — a więc obok Małopolski już i druga dzielnica Polski zaczyna brać czynny udział w piśmiennictwie polskiem,— przywiązał się specjalnie do Litwy, w której większą część życia swego spędził i postanowił rozświetlić i uświetnić dawne dzieje swej przybranej ściślejszej ojczyzny, przed jej połączeniem się z Polską, Dla historyka dzisiejszego ma jego kronika wartość o tyle, że zużytkował w niej Stryjkowski cały szereg dawnych kronik ruskich, z których pewna część do nas nie doszła. Dla historyka literatury ma ona wdzięk dawnej naiwności i cenną jest przez to, że rzuca bardzo interesujące światło na autora, Stryjkowski jest typem natury „ciekawej świata"; wszystko go interesuje, wszystko go obchodzi, radby wszystko poznać. Odbywa mnóstwo podróży po całej Polsce i Litwie, bierze udział w poselstwie polskiem do Konstantynopola, spotyka go w tych wszystkich podróżach mnóstwo przygód i awantur, które (we wstępie do Kroniki) opowiada z niemałą dozą samochwalstwa i koloryzowania, ale bardzo zajmująco. Zdaje sprawę ze swych wrażeń podczas przeprawy przez Bałkan, zwraca uwagę na lud bułgarski i serbski, przysłuchuje się jego śpiewom, przypatruje jego zwyczajom. Gdy przedsięwziął napisanie Kroniki litewskiej, nie wystarczają mu źródła literackie: przebiega Litwę wzdłuż i wszerz, przypatruje się topografji, bada stare grody, rozkopuje stare kurhany, nauczył się języka litewskiego i słucha pieśni i opowieści ludowych litewskich, by w nich znaleźć materjał dla poznania dawnych litewskich dziejów. Jako człowiek więc jest postacią niezwykle interesującą, co wszystko odbija się tak charakterystycznie w jego dziełach prozaicznych (Kronika, przeplatana zresztą gęsto wierszem) i wierszowanych (jak „Wjazd Henryka Walezjusza do Krakowa" 1574, i „Goniec cnoty" 1574, rodzaj ogólnego genealogicznego wywodu rodów polskich i litewskich wraz z moralnemi spostrzeżeniami o szlachectwie i cnocie). Dzieła te nie mają świetnej formy artystycznej, ale lektura ich jest bardzo pociągającą, właśnie dlatego, że wychyla się z nich ku nam dziwnie charakterystyczny i ciekawy typ człowieka.

Kroniki Bielskiego, Sarnickiego i Stryjkowskiego należały do popularniejszych dzieł w epoce dawnej, jeszcze gdzieś do XVIII wieku, zwłaszcza wśród ogółu wykształconego na tyle, by się temi rzeczami interesował, a nie do tego stopnia, by do tych dzieł przykładać mógł miarę ścisłego krytycyzmu historycznego. Popularność swoją kroniki te zawdzięczały elementom, któreśmy, wspomnieli, żywemu i interesującemu przedstawieniu rzeczy, działaniu na ciekawość i wyobraźnię, ujęciu całości. Na wysokości ówczesnej nauki historycznej europejskiej one już nie stoją i nie reprezentują wyższej umysłowości — raczej przeciętną, stąd też i ich wziętość u ogółu.

Ale obok nich istnieje też druga grupa historyków, lepszych już w znaczeniu naukowem, krytyczniejszych, głębszych umysłowo. Możnaby ich nazwać w przeciwstawieniu do tamtych monografistami, opisywali bowiem tylko pewne epoki dziejów polskich, zwłaszcza oczywiście te, na które sami patrzyli; ich protoplastą duchowym w piśmiennictwie polskiem byłby Orzechowski, który w Annałach także tylko dzieje kilku lat przedstawił. Dwóch zwłaszcza pisarzy z tej grupy zasługuje na uwagę. Świętosław Orzelski (1549—1598) opowiedział dzieje obu bezkrólewi w 1572 i 1574 r. Brał on czynny udział w politycznem życiu swego czasu, w różnych zjazdach i sejmach, miał więc sposobność do zebrania obfitego materjału i do przypatrzenia się tokowi ważnych spraw i wydarzeń. Dzieło jego, pisane żywo i zajmująco, pełne jest wiadomości i faktów, pełne  szczegółów, stąd jest niezwykle ważnem źródłem dla poznania tych lat, przełomowych w dziejach Polski. Najznakomitszym historykiem polskim XVI wieku jest Reinhold Heidenstein (1556—1620). Sekretarz kanclerza i hetmana Zamojskiego, ceniony przezeń (i przez króla Stefana) bardzo wysoko, używany przez obu do ważnych spraw politycznych, kodyfikator i wydawca poprawionego statutu dla ziem pruskich: Heidenstein nabrał tak głębokiej znajomości spraw państwowo-politycznych, jaka nie przypadła w udziale żadnemu z ówczesnych historyków polskich, miał sposobność do wglądnięcia w tajniki dyplomacji ówczesnej, i miał najlepsze "warunki do zebrania bogatego materjału. Że zaś z tem wszystkiem połączył głęboki rozum i wielkie, wykształcenie, przeto jego dzieła (przedewszystkiem „De bello Moscovitico libri VI", 1584 t. j. historja wojen Batorego z Moskwą i „Rerum polonicarum libri XII" od r. 1572, doprowadzone do r. 1602, wydane w druku dopiero w r. 1672) cechuje i doskonała forma (wzorowana po części na Cezarze) i dar żywego plastycznego przedstawienia wydarzeń i charakterystyki działających osobistości i dokładność danych i mnóstwo ważnych szczegółów; w ogóle głębokie wniknięcie i zrozumienie historji i historjografji.

Pojawiają się też w tym czasie nauki pomocnicze historji, genealogja i heraldyka, a ich najwięcej znanym reprezentantem jest pochodzący z Mazowsza Bartłomiej Paprocki -(około 1543—1614). Autor to rzutki i płodny, piszący wierszem i prozą, w najrozmaitszych materjach, niezawsze zresztą z równym talentem i szczęściem. Brał broszurami, pismami ulotnemi i. wierszami, żywy "udział w literaturze politycznej za czasów króla Stefana, jako zacięty wróg polityki Batorego i Zamojskiego; jako publicysta nieszczególny i bez charakteru. Usiłuje wyżej wznieść się na poziom politycznego myślenia we wspomnianych poprzednio dziełkach o królu, senatorze, hetmanie. Pisał satyry obyczajowe. Pisał bajki, drugi po Bernacie z Lublina zbiór bajek („Koło rycerskie" 1576), wierszem ciężkim, jakby niewspółczesnym Kochanowskiemu. Największe jednak znaczenie w literaturze posiada jako genealog i heraldyk: „Herby rycerstwa polskiego" (1584), poprzedzone paru pismami przygotowawczemi. Dzieło na ogół bardzo sumienne, oparte na starannych i wszechstronnych poszukiwaniach, ma też dla nas dzisiaj niejednokrotnie wartość źródłową. Wady jego, jak np. zaokrąglanie tu i ówdzie genealogji, gdzie źródeł brakło, albo wyprowadzanie początku rodów polskich od bohaterów rzymskich lub trojańskich, Paprocki dzieli z całą ówczesną genealogja i heraldyką europejską, którą zresztą na ogół przewyższa sumiennością badania i krytycyzmem — dość porównać „Herby" np. ze słynnem dziełem niemieckiem z r. 1566 „Turnierbuch" Ruxnera, i in. Stało się też dzieło Paprockiego podwaliną polskiej genealogji i heraldyki, i wszyscy późniejsi pisarze w tej dzie dzinie od niego wychodzili. W literaturze ogólniejszej jest ono zjawiskiem bardzo symptomatycznem. Jest objawem i dowodem ostatecznego skrystalizowania się i utwierdzenia preponderancji szlachty nad innemi stanami, które wiemy jak zaważyło w dziejach Polski i polskiego piśmiennictwa; jest wyrazem świadomości stanowej szlachty, jej poczucia potęgi i znaczenia. Wiemy, jak w rozmaity sposób odbił się ten stan rzeczy w literaturze; „Herby" Paprockiego są jego demonstracją ad oculos.

Romans i w ogóle literatura powieściowa wykazuje w 'tej epoce wcale obfitą ilość dzieł (prozaicznych i wierszowanych). Nie ma jednak w dziejach ówczesnego piśmiennictwa większego znaczenia, i stoi niejako za nawiasem wielkich prądów umysłowych i literackich. Tłumaczy się ten fakt, w pierwszej chwili zastanawiający, wcale łatwo. Dzieła tu należące nie są utworami oryginalnemi. Są to same tłumaczenia i przeróbki. Żadne z nich niema większej wartości artystycznej lub myślowej. Pochodzą prawie wyłącznie z literatury średniowiecznej. Są to rozpowszechnione we wszystkich literaturach europejskich i wzajemnie sobie przez nie przekazywane historje o Aleksandrze, o wojnie trojańskiej, o Meluzynie, Magelonie, Gryzeldzie i t. d., albo satyrycżnohumorystyczne historje o Sowizdrzale itp. Że znajdzie się w nich czasem temat, znany z literatury starożytnej, albo nowella humanisty, jak. Eneasza Sylwjusza, to fakt taki wyjątkowy nie narusza średniowiecznego charakteru całości tej belletrystyki. Przeniesiona więc z innego świata i z innych czasów do Polski renesansowej, belletrystyka ta nie łączyła się myślowo z literaturą nowszą, nie dotykała tych żywotnych i ważnych zagadnień, które stanowiły teraz przedmiot zajęcia; że zaś i artystycznie w ogóle nie była świetną, więc nie mogła wywrzeć większego wpływu, pozostała niejako na uboczu — u wybitniejszych autorów tej epoki niezmiernie nikłe są ślady jej istnienia i oddziaływania. Mimo obfitości jej dzieł nie można mówić o początkach, tem mniej o rozkwicie romansu polskiego w tej epoce. Pod tym względem literatura polska ówczesna pozostaje w tyle za innemi, zwłaszcza romańskiemi; nie ma dzieł takich jak Amadis, albo Gargantua i Pantagruel, tem mniej Don Kiszot,

Że ówczesna literatura polska nie wytworzyła własnego i oryginalnego romansu, a tego, który przychodził skądinąd, nie wzniosła na wyższy stopień artystycznego rozwoju, to złożyło się na to więcej przyczyn. Zamiłowana w literaturze starożytnej, stamtąd brała dyrektywy literackie. W poetykach i retorykach starożytnych (a za ich przykładem i w humanistycznych) nie było miejsca dla romansu, który w starożytności zakwitnął później i nigdy nie był uważany wysoko, na równi z „wielkiemi" rodzajami, jak dramat i epos. Istniał więc dla Polski XVI wieku romans w literaturze, ale właściwie nie istniał w teorji, w pojęciach literackich. Nie było zaś jeszcze takiego dokładnego obeznania się z nowożytnemi literaturami, żeby z nich już wtedy romans do polskiej mógł być przeszczepionym. Objekcja, że przecież te inne literatury w epoce renesansu również wzorowały się na starożytnej i na tej podstawie kształtowały swe literackie pojęcia, a romans w nich kwitnął, łatwo się da usunąć. Literatury romańskie i germańskie miały za sobą niezwykle bogaty rozwój w wiekach średnich. Wieki średnie romans wytworzyły,- przedewszystkiem rycerski i. dworski, i rozwinęły go tak silnie i tak pięknie, że nowe renesansowe pojęcia literackie obalić go i wykorzenić nie mogły, I wbrew zasadom poetyki Horacego romans dalej istnieje. Ulega tylko pewnym zmianom: obok wiersza chętniej już używa prozy, obok elementów rycerskich zjawiają się i inne, mieszczańskie na przykład; wobec przeżycia się rycerstwa romans rycerski musiał się także przeżyć i ustąpić . miejsca innemu, a przez antytezę powstał nieśmiertelny romans satyryczny: Gargantua, a zwłaszcza Don Kiszot, tak jak w poezji takim satyrycznym pomnikiem jest Orland szalony. Otóż literatura polska wieków średnich była, jak wiemy, w porównaniu z tamtemi bardzo ubogą. O wszechstronnem wykształceniu tych wszystkich rodzajów, które były gdzieindziej, nie mogło być mowy. Tem mniej zaś mógł w niej powstać romans rycerski, że rycerstwa tego typu, co w Europie południowej i zachodniej, i w tych formach, z takim rodzajem życia i pojęć, w Polsce średniowiecznej nie było. Był też romans średniowieczny produktem wysokiego i subtelnego rozwoju życia towarzyskiego, które w Polsce, później rozpoczynającej swój . europejski żywot, przyszło do skutku później- Skoro zaś nie było w niej tego typu rycerstwa i romansu w wiekach średnich, to tem samem nie mogły też w wieku XVI powstać owe antytezy, które gdzieindziej dały początek romansowi nowożytnemu. Jest wreszcie jeden powód, który przeszkadzał powstaniu romansu w Polsce XVI wieku. Była ta Polska tak nadzwyczajnie zajętą swojem przekształcaniem się na nowożytną, tyle miała ważnych życiowych spraw do załatwienia, że w służbę tej pracy musiała się wciągnąć i literatura, tak że nie pozostawało jej czasu ani możności na rzeczy tak nie związane z życiem prawdziwem, jak romans (pamiętać oczywiście musimy o głębokiej różnicy pod tym względem między romansem dawnym a dzisiejszym). Na romans sentymentalny zaś ówczesne społeczeństwo polskie było jeszcze za świeże, za młode; za szczere i proste; prawdziwej uczuciowości polskiej tego czasu, której tak świetne przykłady widzimy u wybitnych poetów, ten kierunek zgoła nie odpowiadał. Dopiero więc epoka następna, w zmienionych nieco warunkach i pod silniejszym już wpływem literatur romańskich, wytworzy w Polsce romans, do pewnego stopnia odpowiadający temu, co było na Zachodzie.

Z drugiej jednak strony wiemy, że owe średniowieczne jeszcze opowieści, teraz nowo w Polsce tłumaczone i drukowane, miały niezwykłe powodzenie. Były nadzwyczaj chętnie czytane, musiały więc wywierać wpływ znaczny. Otóż wpływ ten był, ale na warstwy nie najwyżej stojące pod względem umysłowym. Zaspakajały one potrzebę lektury lżejszej, jak dziś lżejsza powieść i feljeton, dawały niejaką strawę wyobraźni i ciekawości, ale nie przywiązywano do nich większej wagi, nie przypisywano im znaczenia literackiego. Pewne obrazy z nich, pewne motywy, przechodziły do literatury tradycjonalnej, do ludu, w którego opowieściach po dziś dzień żyją. Miały więc w tym zakresie duże nawet znaczenie ogólno-kulturalne, ale w wyższem piśmiennictwie ówczesnem nie odegrały większej roli.

Charakter politycznego ustroju Polski XVI wieku pociągał za sobą liczne zjazdy, sejmy, sejmiki — rzecz nieunikniona, skoro wszystkie ważniejsze sprawy rozstrzygała nie jednostkowa wola panującego, ale kollektywna wola ogółu szlachty. Przyzwyczajeni już wtedy do absolutyzmu cudzoziemcy patrzyli z niejakiem zdziwieniem na tę właściwość życia polskiego, i utworzyli o Polakach przysłowie, że cierpią oni na chorobę sejmowania — morbus comicialis, co zresztą i Polacy sami w pewnej mierze przyznawali. W tych warunkach musiała się bujnie rozwinąć wymowa polityczna (przedewszystkiem sejmowa), a w dalszym ciągu, niejako za jej przykładem i wskutek rozwoju życia towarzyskiego, także i przygodna, prywatna; wymowa sądowa w tej epoce nie rozwinęła się jeszcze w wyższym stopniu, ponieważ nowsza organizacja sądownictwa przyszła do skutku później od organizacji politycznej. Rozwój wymowy świeckiej popierała ówczesna szkoła, która w deklamacjach i ćwiczeniach oratorskich zaprawiała młodzież do publicznych występów krasomówczych, a zaznajomienie się z wymową starożytną i jej zasadami było znowu z niemałą korzyścią dla jej formy. Posiadamy też cały szereg świadectw o wybitnych mowcach polskich tej epoki — są to zresztą prawie zawsze ludzie, którzy odgrywali doniosłą rolę w ówczesnem życiu politycznem, jak hetman Jan Tarnowski (zm. 1561), Piotr Boratyński (zm. 1558), kanclerz Jan Ocieski (zm. 1563), prymas Jakób Uchański, Jan Zamojski, znany nam już historyk Orzelski i inn.; wypowiedział też mowę polityczną na zjeździe w r. 1575 Kochanowski. Niemały także jest poczet samych mów z XVI w., przekazanych tradycją literacką (najstarszą autentyczną mową polską z XVI wieku, której tekst nas doszedł, jest przemowa powitalna biskupa krakowskiego Konarskiego przy wjeździe pierwszej żony Zygmunta I, Barbary Zapolskiej, do stolicy, w r. 1512).

Rzecz jednakże zastanawiająca, że przy takim rozkwicie wymowy nie mamy z tej epoki ani jednego większego zbioru mów, a bardzo mało mów ogłoszonych drukiem. Mówimy zaś o mowach prawdziwych, t. j. istotnie wygłoszonych. Było bowiem wówczas modą literacką nadawanie rozprawom politycznym, moralnym i i. zewnętrznej formy oracji, na wzór Cicerona i według przepisów Kwintyljana; tak robił często Orzechowski, Modrzewski, Warszewicki i inni. Ale te pisma do omawianego w tej chwili działu literatury nie należą, nie były bowiem wypowiadane. Mów prawdziwych mamy w druku znikomą ilość. Te które  do nas doszły, przechowały się po rękopisach, czy to w rękopisach zbiorowych, zwanych silvae rerum, w których notowano bez systemu wszystko, co się wydawało godnem uwagi i pamięci, czy to w diariuszach sejmowych, w sprawozdaniach ze zjazdów i t. d. Pewną ich część przekazali historycy w swych dziełach. W tych razach jednak niezawsze mamy gwarancję autentyczności mowy, przynajmniej co do formy. Jeżeli bowiem dzieło historyczne jest napisane po łacinie (jak u Heidensteina), a mowa była wygłoszona po polsku, to oczywiście będziemy tutaj mieli do czynienia z jej przekładem, który, nawet gdy najlepszy, nie może oddać wszystkich właściwości formy, zwłaszcza właściwości stylowojęzykowych. Zachodzi też tutaj ten fakt, że ówcześni historycy, nawet najdokładniejsi i najkrytyczniejsi, pisząc swe dzieła nie mogli się uwolnić od wpływu historyków starożytnych, i- za ich przykładem (a specjalnie za wzorem Liwjusza) ozdabiali swój wykład mowami, które wkładali w usta osobom historycznym, ale które sami komponowali. Widocznem jest to jak na dłoni u Górnickiego w jego Dziejach w Koronie polskiej, których mowy są tak charakterystycznemi okazami stylu i sposobu mówienia Górnickiego, że bez najmniejszej wątpliwości przez niego były ułożone, choćby nawet ich myśli opierały się o przemówienia faktyczne. Tego rodzaju mowy świadczą, że ci historycy znali się i na retoryce, ale nie mogą być uważane za autentyczne dzieła istotnej wymowy tego czasu.

Z tem zastrzeżeniem rozpatrując obfity zasób świeckich mów polskich XVI wieku, zauważymy w nich na ogół dobrą formę i poprawną — na ogół oczywiście, będą bowiem, co naturalna,jedne lepsze, drugie słabsze. Ta zaleta formy objawiać się będzie najpierw w języku i stylu, zazwyczaj żywym, plastycznym i charakterystycznym przy całej powadze co prawda, zasługę tej zalety położyć trzeba w znacznej części na karb charakterystyczności i żywości języka polskiego tej epoki, cecha, którą widzieliśmy i w innych działach prozy ówczesnej i która dzisiaj stanowi wielki powab lektury dzieł polskich XVI wieku. Następnie zaś zaletą tych mów jest dobry rozkład i układ materjału, dobre i celowe stopniowanie myśli, a w związku z tem odpowiednie grupowanie efektów oratorskich — widoczne oddziaływanie retoryki starożytnej. Zestawienie jednak z wymową starożytną ukazuje wielkie różnice. Wymowa świecka tego wielkiego typu, jaki nam przekazała starożytność, w Polsce się nie wytworzyła. Mowy polskie są wszystkie krótkie; możnaby je nazwać „rzeczowemi" w tem znaczeniu, że zdążają one odrazu do głównej myśli i do celu, bez tych szerokich omawiań, bez tego świadomego i umyślnego rozciągania rzeczy, jakie cechuje wymowę starożytną, a z nowszych romańską, zwłaszcza francuską. Inne oczywiście były warunki. Tłumy na agora i na forum inaczej musiały usposabiać mówców, aniżeli ograniczona liczba posłów na sejmie, inną była atmosfera i inny duchowy stosunek mówcy do audytorjum. Najgłówniejszy jednak powód tej różnicy leży najwidoczniej w tem, że w usposobieniu, w temperamencie polskim nie było i nie ma takiego wrodzonego pociągu do dialektyki i tak nadzwyczajnego w niej rozmiłowania się, jak u Greków i Rzymian i ludów romańskich. Ale z tej różnicy znowu wynikło, że „rzeczowość" mów polskich do pewnego stopnia zabiła w nich artyzm, t. zn. że mimo obfitości mów świeckich, teraz i później, niełatwo nam mówić o rozwoju „wymowy", jako osobnego rodzaju w literaturze polskiej. Jeżeli mają one w wysokiej mierze charakter rzeczowości i naturalności, to za to brak im tego szerokiego toku oracji, tego piękna retorycznego, tego specyficznego artyzmu formy, jaki tamte na tak wielką skalę rozwinęły- To też i napróżno szukalibyśmy wśród ówczesnych mówców polskich mówcy naprawdę wielkiego, wznoszącego się potęgą myśli, siłą uczucia i artyzmem formy wysoko ponad otoczenie. Wszyscy oni są do siebie podobni i zbliżeni, wszyscy znajdują się niemal na jednym, poziomie. Zdaje się, że owe kollektywne formy życia publicznego, przy całej ich wartości dla rozwoju duchowego całości społeczeństwa, zaczynają jednak ludzi strychować, upodabniać do siebie i równać duchowo — zjawisko, które nader silnie wystąpi w epoce następnej.

Ale jeżeli wymowa świecka nie wydała takiego genjalnego mówcy, to wydała go wymowa duchowna, kaznodziejstwo. Że zaś w kaznodziejstwie polskiem tej doby, obok pierwiastków czysto religijnych, pierwiastek polityczny odgrywa dużą rolę, przeto  wyrównywa, ono ów brak, któryśmy skonstatowali przy wymowie świeckiej. Inaczej też i lepiej przedstawia się ono pod względem tradycji literackiej. Gdy dzieła wymowy świeckiej wyjątkowo się wtedy pojawiały w druku, to kazań drukowanych mamy w tym czasie bardzo wiele, tak pojedynczych jak i całych zbiorów; tym sposobem zaś ułatwionem było wzajemne ich na siebie oddziaływanie, wytwarzało się i utwierdzało pojęcie o odrębnej, literackiej gatunkowości tych dzieł. Pomyślnemi też były warunki rozwoju kaznodziejstwa, bo oprócz tych czynników, które przyczyniały się do rozkwitu wymowy świeckiej, działała tu najpierw nieprzerwana tradycja od wieków średnich — więc choć forma teraz się zmienia, to jednak rodzaj literacki już był; działała reformacja, wywołując rodzaj współzawodnictwa między protestantami a katolikami, budząc i podniecając gorliwość religijną, powodując większą intensywność w duszpasterskiej działalności duchowieństwa, wpływającego też obecnie na wiernych nietylko słowem ale i przykładem. Reformacji też pośrednim skutkiem było, że biskupi dbają teraz więcej o duchowne wychowanie i wykształcenie księży; w seminarjach duchownych, które teraz wchodzą w życie, kładzie się już wielki nacisk na wykształcenie alumnów w wymowie kościelnej; czuwają też biskupi nad kaznodziejstwem, wydają cały szereg przepisów, wskazówek i rad dla księży, przepisów, które, nie ograniczając swobody kaznodziei i jego indywidualności nie krępując, zdążają do tego, by kazania odpowiadały swemu celowi duchowemu a równocześnie były w zgodzie z epoką i jej wymaganiami artystycznemi. Te wszystkie czynniki, na tle ogólnego rozkwitu literatury, podniosły wymowę duchowną na bardzo wysoki poziom, tak że w ówczesnem kaznodziejstwie europejskiem polskie zajmuje jedno z najpierwszych miejsc, celując poczuciem prawdziwego piękna a równocześnie naturalnością i apostolską niemal powagą i prostotą, żarliwością religijną, szeroką nauką duchowną i świecką i głębokiem umiłowaniem swego narodu. Byli wybitni mówcy po stronie protestanckiej; zwłaszcza z pierwszego okresu reformacji mamy o nich interesujące świadectwa. Później jednak kaznodziejstwo protestanckie jakby się cofało w rozwoju. Mamy bardzo piękne kazania w postyllach (np. Grzegorza z Żarnowca), ale mamy już mniej pewności, czy to były istotnie głoszone w zborze kazania, czy też tylko traktaty religijno-moralne, którym — pisanym a nie głoszonym — ich autorowie dawali formę kazania. Wobec dość szybkiego zresztą cofania się protestantyzmu w Polsce słabnie też potok jego duchownej wymowy. Tem silniej zato rozwija się kaznodziejstwo katolickie, górując nad protestanckiem choćby tylko samą rozmaitością; gdy tamto jest niemal wyłącznie dogmatyczno-polemicznem i egzegetycznem, to w katolickiem obok tych rodzajów widzimy i kazania moralne i katechizmowe i panegiryki na cześć świętych i świąteczne i przygodne wreszcie. W kazaniach katolickich też przedewszystkiem znajdziemy owo łączenie kwestyj politycznych z religijnemi.

Z nadzwyczaj licznego pocztu kaznodziejów katolickich wymieńmy choć kilku najwybitniejszych, których kazania, ogłoszone drukiem, pozwalają nam bezpośrednio przekonać się o ich wartości, lub takich, o których nam prawią ówczesne świadectwa, notujące głębokie i wstrząsające wrażenie,' jakie ich kazania na słuchaczów wywierały. Tak niesłychanie potężne wrażenie miały sprawiać kazania Dominikanów Łukasza ze Lwowa (1523—1583) i Melchiora z Mościsk (1511—1591). Wielką wartością pedagogiczną i naturalnością odznaczały się kazania prymasa Stanisława Karnkowskiego (1515—1603), wybitnego także jako polityka. Urok żywości i wyrazistości, pewnej rycerskiej energji i ziemiańskiej dobroduszności zarazem, dar zastosowania się do

słuchaczów bez zbytniego zniżania się do nich, mają kazania biskupa kijowskiego Józefa Wereszczyńskiego (około 1531—1599). Klasyczną elegancją stylu, doskonałą logiczną budową i wielką nauką odznaczały się kazania łacińskie Krzysztofa Warszewickiego (1524—1603), Najznakomitszym w epoce Batorego kaznodzieją był Stanisław Sokołowski (1537—1593), „concionnator prope divinus", jak o nim rzekł nuncjusz papieski, nadworny kaznodzieja królewski, każący po łacinie i po polsku (w druku mamy niestety tylko łacińskie przemówienia) — autor także cennego dzieła teoretycznego o wymowie kaznodziejskiej- Współczesny mu Hieronim Powodowski (1547—1613) zasługuje na uwagę jako autor pierwszego zbioru kazań wyłącznie politycznych (Kazania sejmowe 1578) i jednego ż najlepszych w owym czasie kazań pogrzebowych, przy pogrzebie króla Stefana (1588). Gorliwością kaznodziejską odznaczali się Jezuici; wyszedł też z tego zakonu cały zastęp znakomitych mówców, jak Benedykt Herbest (1531—1593), Jakób Wujek (1540—1597), którego kazania, wydane w dwóch Postyllach (1573/5 i 1579/80), jeszcze do dziś dnia mają znaczenie w polskiej homiletyce, Marcin Laterna (1553—1598), Stanisław Grodzicki (1541—1613), i wielu innych. Z tego też zakonu wyszedł największy kaznodzieja polski i jeden z najznakomitszych mówców kazno dziejstwa katolickiego w ogóle, Piotr Skarga.

Ale Skarga jest nietylko kaznodzieją. Wszechstronna jego działalność obejmuje najrozmaitsze dziedziny; w szczególności zaś łączy się ściśle z literaturą polityczną, której w tej epoce Skarga jest najznakomitszym przedstawicielem.

Największy dotychczas rozkwit literatury politycznej widzieliśmy w epoce Zygmunta Augusta, t. j. wtedy, gdy i w życiu politycznem był ruch najsilniejszy, gdy dokonywała się ostatecznie organizacja społeczeństwa i państwa na nowych podstawach. Widzieliśmy jej najznakomitszego pisarza, Modrzewskiego, w którego monumentalnem dziele jednoczyła się teorja i aktualność, rozum i uczucie, i który głębokiem swem spojrzeniem obejmował całość zagadnień, stających wtedy przed Polską. Jakież będą teraz dalsze losy tej literatury?

Jak dotychczas, tak i obecnie i nadal są one odbiciem historji. Decyduje o nich paralela z wydarzeniami historyczno-politycznemi. Praca nad organizacją państwa, wypełniająca sobą lata panowania Zygmunta Augusta i pierwszego bezkrólewia, doszła do pewnych wyników, na których się zasadniczo zatrzymała. Nowa konstytucja państwa polskiego przybrała formy, które w głównych zasadach nie zmienią się aż do ostatnich niemal lat niepodległej Rzeczypospolitej. Dziś wiemy, że nie było to rozwiązanie sprawy pod każdym względem szczęśliwe; że nie wszystkie lepsze i rozumniejsze tendencje całego tego ruchu i nie wszystkie głębsze myśli całej dotychczasowej literatury politycznej weszły w tej konstytucji w życie. Ale dla ogółu ówczesnego społeczeństwa polskiego rzecz przedstawiała się jako wykonana dobrze, proces jako zakończony i zamknięty. Rezultat będzie stąd ten, że wśród ogółu osłabnie i zwolna zaniknie ten żywy ruch polityczny, jaki był udziałem lat ubiegłych, zadowolenie z istniejącego stanu stłumi poczucie potrzeby zmian i reform. Bystrość polityczna ogółu ulegnie też przyćmieniu w porównaniu z epoką poprzedzającą.

Otóż ten stan rzeczy odbija się odrazu bardzo charakterystycznie na literaturze politycznej. Najpierw w ten sposób, że nie wydaje już ona dzieł tego typu, co Modrzewskiego O poprawie Rzeczypospolitej, dzieł, które miały na oku i obejmowały całość ustroju państwa i społeczeństwa, któreby podawały pomysły całkowitej od góry do dołu przebudowy organizacji państwa. Skoro w społeczeństwie samem tej tendencji nie ma, to nie ma jej i w literaturze. Następuje więc pewne zacieśnienie materialne tematu; od rozważania całości przechodzi się teraz do omawiania poszczególnych kwestyj. Gdy dotąd mieliśmy do czynienia i z publicystyką w ściślejszem znaczeniu wyrazu, i z literaturą polityczną naukową, z filozofją państwowo-społeczną, to teraz widzimy przed sobą wyłącznie publicystykę, poruszającą kwestje szczegółowe, pod kątem widzenia aktualności, więc na przykład z polityki zagranicznej przedewszystkiem sprawę wschodnią, z polityki wewnętrznej zagadnienia związane bezpośredniej z elekcjami, z porządkiem sejmowania, z rokoszem Zebrzydowskiego w roku 1606, i t. d.

Jeżeli jednak mówimy o zmianie, jaka zaszła w tym czasie w literaturze politycznej, to nie jest to jednak równoznaczne z jej obniżeniem. Ogół szlachty uważa ustrój państwa za dobry i poprawy nie wymagający; wśród pisarzy politycznych znajdą się tacy, których myśl nie wybiega poza horyzont masy. Ale ponad tą masą zjawiają się ludzie, których wzrok sięga i dalej i głębiej, których rozum dostrzega zło, na razie dla średniego umysłu niedostrzeganie, których gorące uczucie patrjotyczne z trwogą myśli o przyszłości państwa i narodu. Rozumem i uczuciem nie ustępują oni swym poprzednikom. Ale gdy tamci mogli jeszcze z większym spokojem i z większym optymizmem rzecz traktować, gdy mogli spokojniej obmyślać systemy całkowitego urządzenia państwa, to ci muszą przedewszystkiem kłaść palec na . ranę, gdzie zło jest największe, najbardziej bijące w oczy najniebezpieczniejsze. Stąd to pochodzi to ich jakby specjalizowanie się, ograniczanie do kilku spraw najważniejszych, stąd też ich ton jest gwałtowniejszy, upominania i zaklinania narodu gorętsze.

W polityce zagranicznej w stadjum ostre wchodzi teraz kwestja stosunku do Turcji, stojącej teraz na szczycie swej potęgi, a jako państwo wyłącznie militarne dążącej do podbojów. Zderzenie się Polski z Turcją zbliża' się nieodwołalnie, i pod koniec wieku XVI zaczynają się długoletnie wojny tureckie. Literatura polityczna, która już w pierwszej połowie XVI wieku (Łaski, Orzechowski, Klonowicz i wielu innych) zwracała uwagę na niebezpieczeństwo tureckie, ale nie zdawała sobie jeszcze dokładnie sprawy ze środków, których w tym konflikcie należałoby użyć, zajmuje się teraz tą kwestją szczegółowiej — i znowu w całym szeregu pism, — i do konkretniej szych dochodzi wyników. Znany nam już Krzysztof Warszewicki ogłasza (1593) łacińskie mowy, zachęcające do wojny z Turcją, dość jeszcze-ogólnikowe we wskazywaniu środków (dawna myśl krucjaty ogólno-chrześcijańskiej). Ale inni pisarze są już pod tym względem praktyczniejsi. Piotr Grabowski (zm. 1625, o którym poza jego dwoma pismami nie mamy zresztą wiadomości) doradza kolonizowanie kresów rycerzami rolnikami, którzyby czuwali nad bezpieczeństwem granicy; w przewidywaniu zaś wojny tureckiej radzi uporządkowanie skarbu i sejmowania- Trzecim wybitniejszym autorem, tu należącym, jest Wereszczyński, którego poznaliśmy, jako jednego z lepszych kaznodziei. Z kaznodziei i moralisty Wereszczyński przemienił się w polityka, i to specjalnie w sprawie wschodniej, gdy w r. 1589 został biskupem kijowskim i wskutek tego zetknął się z tą kwestją bliżej. I oto od roku 1590 do 1598 ogłasza cały szereg pism, natchnionych gorącą miłością ojczyzny i szczególniejszem przywiązaniem do krain południowo-wschodnich, w pierwszej linji narażonych na grozę bisurmańskich najazdów; pisma to nader charakterystyczne i z tego powodu, że bije z nich zapał prawdziwie rycerski, i że obok typu Polaka XVI wieku rysuje się w nich człowiek jakby przeniesiony z wieków średnich, z epoki krucjat i ich entuzjazmu. Są one też w piśmiennictwie polskiem pierwszym nader wybitnym objawem tego tonu rycerskiego i chrześcijańskiego, który tak pięknie przewijać się będzie przez usposobienie i przez literaturę Polski XVII wieku. Co do szczegółów projektów Wereszczyńskiego, to doradzają one kolonizację kresów rycerstwem, ujętem w ramy organizacji dawnych rycerzyzakonników, stróżów i obrońców chrześcijaństwa przeciw bisurmaństwu, organizację piechoty z mieszczan i chłopów, zakładanie i urządanie twierdz, zwłaszcza Kijowa; jako dalsza konsekwencja tych myśli pojawiają się projekty wystawienia wielkiej armii dla ostatecznej rozstrzygającej wałki, urządzenia skarbu i pomysły przymierzy, ligi przeciw Turkom. W całej tej literaturze antytureckiej pomysły szczęśliwe, rozumne i wykonalne, łączą się nieraz z niepraktycznemi, dyletanckiemi i marzycielskiemi; na ogół jest ona dziś dla nas ciekawą jako illustracja ówczesnych stosunków i kierunków politycznego myślenia.

W dziedzinie polityki wewnętrznej jeden szczególniej objaw narzucał się umysłom głębszym jako najbardziej niepokojący i najniebezpieczniejszy. Było nim, najogólniej rzecz określając, zwichnięcie równowagi między wolnością indywidualną a wymaganiami państwa. Wolność, która charakteryzuje ustrój ówczesnej Polski, była pod wielu względami zjawiskiem dobrem i korzystnem dla rozwoju duchowego jednostek. Zło leżało więc nie w samym fakcie tej wolności ani w jej rzekomym nadmiarze, jak to nieraz powtarzano w nauce i w publicystyce w XIX wieku; owszem, wolność tę należy podkreślić jako moment dodatni. Złem było najpierw to, że była ona w pełnym zakresie udziałem jednej tylko warstwy panującej; stąd zwichnięcie równowagi społecznej, prowadzące z czasem do hipertrofji jednej warstwy narodu a upośledzenia innych, stąd w dalszym ciągu osłabienie państwa, jako organizmu obejmującego całość narodu. Dalej zaś złem było to, że atrybucje państwa i władzy państwowej nie były równocześnie z prawami jednostki należycie określone i zawarowane; stąd zaś poszedł brak silnej i należycie zorganizowanej władzy wykonawczej, któraby czuwała nad należytem funkcjonowaniem maszyny państwowej i jej organów, nad wykonywaniem ustaw, nad administracją, nad skarbem, nad wojskiem. Ten brak musiał prowadzić do osłabienia państwa wobec sąsiadów i do jego powolnego zdezorganizowania wewnątrz; a wobec tego znowu do obniżenia się moralności politycznej wśród panującej szlachty. Oczywiście te ujemne objawy nie występowały wszystkie naraz i zaraz; dezorganizacja państwa, dotąd tak potężnego i kwitnącego, musiała się dokonywać stopniami. Otóż i to było faktem niepomyślnym, ta powolność rozstroju: gdyby on bowiem był wystąpił nagle i groźnie, obudziłaby się czujność ogółu, bądź co bądź przecież szczerze do ojczyzny przywiązanego i pragnącego jej dobra; tak zaś przekonanie o doskonałości ustroju Polski z trudem dawało się podważać w umysłach ogółu. Nie uszło jednak to złe uwagi jednostek głębszych. I oto oprócz głosów, rozproszonych po innych działach literatury, np. w poezji, zajmie się niem obfita literatura polityczna tego czasu. Z licznego pocztu jej autorów wybitne miejsce zajmują znani nam już Warszewicki (Paradoxa 1579, De legato et legatione 1595, De optimo statu libertatis 1598), Górnicki (Droga do zupełnej wolności i Rozmowa Polaka z Włochem o elekcji, pisane po r. 1587 — drukowane dopiero w XVII wieku), Karnkowski (Exorbitancje 1596), Powodowski (Kazania sejmowe i Propozycja 1595); były też wybitne pisma bezimienne (jak Votum 1589, Philopolites 1588 i in.). Cała ta literatura polityczna stoi zasadniczo na stanowisku wolnościowem, zgodna w tem z myślą całego narodu; nie ma wśród niej polityka, któryby pragnął dla Polski absolutyzmu. Z tem większą siłą podnoszą oni konieczność reformy elekcyj i bezkrólewi, by uchronić państwo i naród od niebezpiecznych wstrząśnień; żądają reformy sejmów, by ta władza prawodawcza funkcjonowała należycie i z rzeczywistą korzyścią dla kraju; domagają się wzmocnienia władzy wykonawczej, któraby zapewniła posłuch prawu i położyła tamę wszczynającemu się rozprzężeniu. Natomiast w mniejszym już stopniu niż Modrzewski zwracają uwagę na kwestję równowagi społecznej. W szczegółach są oczywiście między nimi znaczne nieraz różnice, ale łączy ich gorąca miłość ojczyzny i pragnienie jej wielkości i szczęścia.

Tymczasem jednak rzeczy idą niestety ku gorszemu. Pod koniec stulecia wzrasta w niepokojący już coraz więcej sposób prywata i swawola, obniża się poziom moralności politycznej, rośnie niezgoda. Oznaki rozprzężenia więzi państwowej stają się coraz widoczniejsze. Wtedy to pojawia się w Polsce człowiek, który wcielił w sobie wszystkie dobre pierwiastki duszy narodu; gorącą miłość ojczyzny, żal nad nią i trwogę przed jej upadkiem połączył z najgłębszą w tem stuleciu przenikliwością i bystrością polityczną. Silny tem połączeniem płomiennego uczucia z rozumem zwrócił się, na tym przełomie dwóch epok historycznych, do narodu z namiętnem wezwaniem, by zeszedł z błędnej drogi, by nie zatracał swojej przyszłości. Człowiekiem tym był Piotr Skarga, skromny zakonnik, nie piastujący żadnych godności, tylko odpowiedzialny i eksponowany urząd kaznodziei królewskiego, a zgodnem poczuciem narodu umieszczony pomiędzy najzasłużeńszymi i najgodniejszymi czci mężami ówczesnej Polski. Jest też obok Kochanowskiego — w innym rodzaju — i razem z nim najznakomitszym pisarzem w dawniejszej literaturze polskiej.

To pierwszorzędne stanowisko w piśmiennictwie zdobył Skarga niejako ubocznie. To znaczy, że chociaż dużo pism ogłosił, chociaż dbał o ich stronę artystyczną, to jednak działalność literacka nie była dla niego celem, w takiem pojęciu jak np. u Kochanowskiego, Szymonowicza i innych. Gdy ci, nie wyrzekając się dalszych celów, osięgalnych literaturą (np. nauczania społeczeństwa, szerzenia, pewnych myśli i t. p.), za zadanie swego życia, za powołanie swoje uważają twórczość, to dla Skargi jest ona przedewszystkiem jednym ze sposobów i jedną z form działania czynnego, żywego, jest podporządkowaną całkowicie zadaniu jego życia, którem była służba Bogu i narodowi. Że mimo tego aliterackiego stanowiska jest pisarzem znakomitym, to jest to dowodem tem silniejszym jego genjalności.

Długi żywot Skargi jest od najwcześniejszej młodości aż do ostatniego dnia wypełniony nieustanną pracą, działaniem bez wytchnienia, Pochodził Skarga z Mazowsza, z rodziny mieszczańskiej; wobec ówczesnych stosunków społecznych zrozumiemy, że nadzwyczajne znaczenie, jakie później stało się jego udziałem, zawdzięczał wyłącznie sobie samemu. Po studjach w akademji krakowskiej widzimy dziewiętnastoletniego młodzieńca kierownikiem szkoły wojewódzkiej w Warszawie, a wkrótce potem mentorem jednego z synów magnackich, z którym przebywa kilka lat na studjach w Wiedniu. Po powrocie do kraju przyjmuje w roku 1562 święcenia kapłańskie i rozwija odrazu gorliwą działalność duchowną jako kaznodzieja i kanonik katedry we Lwowie, Ale to mu nie wystarcza. Udaje się do Rzymu i tam wstępuje do zakonu Jezuitów, do zakonu, którego nazwa jest wtedy synonimem najgorliwszej i najbardziej wytężonej pracy duchownej i walki w obronie katolicyzmu; w tych ramach sądzi że będzie mógł działać intensywniej i skuteczniej. I istotnie od chwili powrotu do kraju w r. 1571 Skarga rozwija działalność, która, wprost zdumiewa wszechstronnością, siłą, konsekwencją, sumą pracy w nią włożonej. Dyrektywa tej działalności wytknięta oczywiście była przynależnością do zakonu, ale ta przynależność zostawiała wolne pole i inicjatywie osobistej i wyborowi środków działania i gorliwości. Przebywał Skarga najpierw w kollegjum jezuickiem w Pułtusku, następnie w Wilnie, gdzie kierował kollegjum, wyniesionem w tych czasach do godności akademji; czynny był następnie w Połocku i na Inflantach. W roku 1584 widzimy go w Krakowie jako superiora kollegjum św. Barbary. W roku 1588 Zygmunt III powołał go na urząd kaznodziei królewskiego i sejmowego. Na dworze królewskim Skarga przebywał do r. 1612; zwątlony wiekiem i pracą, złożył urząd na kilka miesięcy przed śmiercią, która nastąpiła w Krakowie. Obejmował tedy Skarga działalnością swoją cały szereg miejscowości i niemal wszystkie najważniejsze miasta polskie, nie mówiąc już o tem, że jako kaznodzieja sejmowy przemawiał do reprezentantów całej Rzeczypospolitej.

Twórczość pisarska, jak wspomnieliśmy, była dla Skargi jednym ze sposobów i środków czynnego działania; porusza się też w tych samych co ono kategorjach.

Pierwszem zadaniem, które przed nim stawało, choćby z racji przynależności do zakonu jezuickiego, była działalność w sprawie jedności religijnej: walka z protestantyzmem z jednej strony, z drugiej starania około unji kościoła wschodniego z rzymskim.

W walce ż protestantyzmem, prowadzonej piórem, słowem, nauką i oddziaływaniem na jednostki, Skarga był jednym z najgorliwszych wojowników katolicyzmu, i jednym z najszczęśliwszych, liczącym najwięcej zwycięstw. Jeszcze w lwowskiej epoce swego życia dokonał nawróceń, które się głośnem echem odbiły w całym kraju, szczególnie zaś obfitego połowu dusz dokonał w Wilnie, gdzie do kościoła katolickiego przywiódł cały szereg ludzi, zajmujących wybitne stanowiska. Potęga jego oddziaływania i namowy była tak wielką, że sami protestanci dali mu nazwę tyrana dusz, psychotyrannus. Od pisma przeciw protestantyzmowi rozpoczął Skarga swój zawód pisarski (1573), i kontynuował ten kierunek do ostatnich lat życia, pod koniec walcząc specjalnie z Arjanami, Charakterystycznem dla Skargi i dla ówczesnej Polski jest to, że choć Skarga w tych pismach nie był (bo oczywiście być nie mógł) „tolerantem" w dzisiejszem pojęciu, to jednak nie pragnie i nie żąda, by państwo katolickie używało przeciw innowiercom gwałtu i przemocy: miłość i namowa mają być według niego sposobami, by inaczej wierzących przywieść do jedności kościelnej,

Unji brzeskiej był Skarga jednym z najczynniejszych i najwybitniejszych twórców; popierał ją też pismami, które w literaturze, wywołanej tą unją, zajmują naczelne miejsce, zwłaszcza dzieło teologiczne i historyczne „O jedności Kościoła Bożego" (1577), które do dziś dnia nie straciło swej wartości naukowo-teologicznej, a zarazem świadczy o głębokiem przez Skargę ujęciu nietylko religijnej, ale i politycznej i narodowej ważności tej sprawy.

Drugiem polem działalności Skargi było duszpasterstwo w ściślejszem pojęciu, nauka wiary i obyczajów. Jak w walce z protestantyzmem, tak i tutaj jest Skarga w Polsce jednym z najtypowszych objawów odrodzenia religijnego, jakie się dokonało w Kościele katolickim w tej epoce, po soborze trydenckim. W pierwszym razie chodzi o powetowanie strat by tak powiedzieć materialnych, o złączenie z Kościołem jednostek, które od niego widomie odpadły. Ale jednym z warunków tego połączenia musiało być wewnętrzne odrodzenie się katolicyzmu, by nietylko słowa i argumenty rozumowe mogły oddziaływać na zbłąkanych, ale i siła pociągająca przykładu. I oto zadaniem duchowieństwa, które tymczasem i samo podniosło się moralnie bardzo wysoko, będzie szerzenie, objaśnianie i utwierdzanie nauki Kościoła, a w związku z tem czuwanie nad obyczajami wiernych, kierowanie ich życiem moralnem, podnoszenie jego poziomu. I w tej dziedzinie Skarga jest jednym z najgorliwszych, najbardziej apostolskich pracowników. Nie poprzestając na. nauce żywem słowem i przykładem swego świątobliwego życia, oddziaływa na swe społeczeństwo licznemi i rozmaitemi pismami.

Jednem z pierwszych są „Żywoty świętych" (1579). Dzieło, które wywoływało i wywołuje różne sądy. Ze stanowiska czysto religijnego jest to rzecz jedna z najlepszych, bo odpowiada znakomicie swemu celowi, którym jest pokazanie wiernym żywota i cnót świętego, budowanie ich duszy przez to, i zachęcanie do naśladowania; celowi temu odpowiada też świetnie forma, nawskroś szlachetna a prosta i naturalna, podniosła a przystępna. Że swój cel religijny Żywoty osiągnęły, to świadczy o tem także i ten fakt, że stały się one jedną z najbardziej rozszerzonych i popularnych książek wśród katolików polskich — świadczą o tem liczne, w naszych czasach jeszcze powtarzane wydania. Te powtarzane wydania, rozchodzące się wśród wszystkich warstw społeczeństwa, tak więcej jak i mniej wykształconych, rzucają też interesujące światło na literacką stronę dzieła. Widocznie uchwycił w niem Skarga ton i użył sposobu przedstawienia rzeczy takiego, że jego dzieło oparło się zmianom, jakim w ciągu kilku stuleci uległ i język i pojęcia literackie i niektóre z form życia religijnego. Nadał „Żywotom" jakąś powszechność i ogólno-ludzką trwałość, zapewne przez nadzwyczajną a szlachetną prostotę i naturalność. W tem tkwi może największa z dzisiejszego punktu widzenia wartość literacka; nie jest też z ujmą dla niej fakt, że z każdej karty książki bije gorące uczucie religijne pisarza. Niemniej jednak trzeba zauważyć, że jako dzieło sztuki Żywoty są zbyt objektywne; t, zn. Skarga referuje w nich tylko, a nie tworzy, wyobraźnia (oczywiście w ramach zakreślonych charakterem książki i materjału) nie bierze w przedstawieniu rzeczy większego udziału. Jasną jest rzeczą, że przyczyną tego była absolutna przewaga celu religijno-moralnego Żywotów nad tendencjami literacko-artystycznemi.

Drugą grupę pism Skargi w tej dziedzinie stanowią kazania. Tworzą one główny i najważniejszy zrąb jego dzieła literackiego; ze wszystkich jego pism posiadają tego literackiego charakteru najwięcej, i najpełniej uwydatniają zarówno osobistość, psychologję Skargi jako człowieka, jak i elementy składowe i charakterystyczne jego organizacji twórczej, W licznych wydaniach (od r.1582) ogłaszane, dążą one wszystkie do celu religijnego, którym jest nauka i uszlachetnienie dusz, ale w różnych różnym będzie punkt wyjścia, warunki i okoliczności, wśród których i dla których kazanie powstawało. Są więc jedne ściśle religijne, nie wywołane żadną przyczyną, leżącą po za obrębem ogólnego życia religijnego i religijnych potrzeb; natomiast geneza, materjalna pobudka drugich, tkwić będzie w jakichś faktach i warunkach specjalnych.

Do pierwszych należą  katechizmowe „Kazania o siedmiu Sakramentach", wykładające jasno, przystępnie, a równocześnie głęboko naukę Kościoła w tym przedmiocie. Wysoko pod względem wymowy stoją „Kazania na niedziele i święta", cykl kazań na cały rok kościelny. Zbudowane zazwyczaj w ten sposób, że w części pierwszej kaznodzieja rozwija naukę dogmatyczną (wobec ówczesnych stosunków wyznaniowych często w formie polemicznej), w drugie  moralną. Z gruntownością nauki łączy w nich jasność wykładu; prostota i naturalność stylu łączy się z poezją uczucia i obrazowania. W kazaniach tych występuje już bardzo stanowczo oratorski dar Skargi: przemawiania do rozumu i do serca, arguere et movere. Tu należą także  kazania treści ascetycznej „O boju i żołnierstwie chrześcijańskiem z dusznymi nieprzyjacioły", cztery kazania eschatologiczne, celujące pięknem obrazowaniem, i trzy kazania o miłosierdziu. Te ostatnie łączą się ściśle z bardzo charakterystycznym dla Skargi odłamem jego działalności w ogóle. Wrażliwe i szlachetne jego serce odczuwa nader silnie nędzę i niedolę. Jako kapłan zachęca do praktykowania cnoty miłosierdzia. Ale nie poprzestaje na teoretycznych wskazówkach: organizuje rzecz i praktycznie. Zakłada w Krakowie Bank pobożny (mons pietatis), instytucję, która w wiekach średnich, zwłaszcza pod koniec, okazała się tak pożyteczną w innych krajach, n. p. we Włoszech. Zakłada też stowarzyszenie charytatywne, Bractwo miłosierdzia. Znaczenie takiego bractwa polega nie tylko na tem, że jego członkowie indywidualnie praktykują cnotę miłosierdzia, ale że się w tym celu łączą. Myśl chrześcijańska łączy się tu z myślą socjalną, dostosowuje do warunków epoki. W stosunkach polskich dokonał Skarga tego, co po nim we Francji (na większą zresztą skalę) zdziałał św. Wincenty a Paulo. Za przykładem instytucyj krakowskich powstawały analogiczne i w innych miastach, a założone przez Skargę bractwo i bank w Krakowie trwają do dziś dnia. Otóż przy organizowaniu tego bractwa w r. 1584 wygłosił Skarga kazania o miłosierdziu, w których zachęca do litości, malując wymownie obraz niedoli i nędzy ubogich.

Do tego cyklu kazań, które nazwaliśmy ściśle religijnemi, należą  wreszcie „Pobudki do czterdziestogodzinnego nabożeństwa" (1600), jedno z najgłębszych i najwspanialszych dzieł Skargi, z niezwykłą siłą uczucia i natchnienia religijnego, przypominającą żywo proroków Starego Testamentu, łączące dar wspaniałego, w najpełniejszem znaczeniu poetyckiego wysłowienia i obrazowania. Są to kazania „pokutne", gwałtowne wzywania do kajania się i do poprawy. Jako takie z natury swojej mają charakter smutniejszy od innych, możnaby rzec ponury; wywołują nastrój grozy i przerażenia. Zawierają też więcej od innych goryczy, która zwykła z biegiem lat wzbierać w duszy kaznodziei i moralisty, gdy widzi, że naród nie słucha przestróg i upomnień, że jego słowa padają na opokę. Zjawisko to zwykłe, i uległ powszechnemu prawu i Skarga. Jednakże — i to rzecz tak charakterystyczna dla głębokiej jego uczuciowości — nad tą goryczą przeważa w. końcu litość i współczucie, i oto ostatnim tonem tych kazań jest pokorne błaganie, gorąca modlitwa do Boga o zmiłowanie nad błądzącymi.

Omawiane dotąd dzieła Skargi należą do dziedziny czysto religijnej, albo, ściślej mówiąc, dotykają kwestyj religijnego życia prywatnego i indywidualnego, i jak wspomnieliśmy, z tych potrzeb wynikają. Ale obok nich staje znowu cały szereg kazań, którym dostarczają tematu już nietylko owe zagadnienia życia prywatnego ale i publicznego. Punkt wyjścia tych kazań jest bezpośredniejszy, więcej aktualny, niż tamtych, ogólnie-religijnych. Powoła je do życia pewien ściśle określony fakt, wydarzenia, względnie suma faktów z dziedziny stosunków publicznych. Tak w czasie wojny r. 1608 i wskutek niej powstał cykl kazań „Pobudki do modlitwy czasu wojny" i połączone z tem „Nabożeństwo żołnierskie". W ich treści i myślach ten motyw z życia publicznego zajmuje więc dużo miejsca. Oprócz nauk czysto moralnych, kaznodzieja zastanawia się nad pewnemi kwestjami z etyki nie tyle prywatnej, ile publicznej, więc np. nad pojęciem wojny słusznej i godziwej, albo też porusza wprost pewne zagadnienia praktyczne, związane z wojną i z czasem wojennym. W Nabożeństwie żołnierskiem zaś są nauki obyczajowe, zastosowane do warunków bytu i życia żołnierza, zwłaszcza,, oczywiście w czasie wojny. Bardzo to charakterystyczne pismo dla epoki: staje na początku długiego okresu wojen, jakie Polska będzie zmuszoną prowadzić w wieku XVII, i odrazu na początku tego okresu kreśli ideał żołnierza chrześcijańskiego — myśl, która tak charakterystycznie będzie się przejawiać przez cały czas tych wojen w obronie chrześcijaństwa i cywilizacji chrześcijańskiej przeciw Wschodowi. Rzuca też to pismo interesujące światło na wszechstronność Skargi, na jego gorliwość, na baczność, z jaką pilnuje powierzonych sobie dusz we wszystkich okolicznościach i warunkach.

Do tej grupy dzieł Skargi należą też kazania okolicznościowe, wypowiedziane z okazji pewnych wydarzeń historycznych. Na ich czoło wysuwają się tak z racji ważności wydarzeń, które były dla nich pobudką, jak i z racji pierwszorzędnych piękności oratorskich te kazania, które nazwano tryumfalnemi. Wygłosił je Skarga z powodu świetnych zwycięstw oręża polskiego: pod Byczyną (1588) nad arcyksięciem austrjackim, pod Kirchholmem (1605) nad Karolem Sudermańskim, na szczęśliwe zakończenie wojny wołoskiej (1600) i osadzenie tronu wołoskiego lennikiem Polski, i na zdobycie Smoleńska (1611). Były to istotnie tryumfy i same w sobie świetne i doniosłe w swych pomyślnych skutkach. Radowały też serce gorącego miłośnika ojczyzny i dodawały skrzydeł natchnieniu mówcy, tak że te kazania należą znowu do najświetniejszych oratorskich dzieł Skargi, w wspaniałej, prawdziwie natchnionej formie oddając potężne uczucie i głęboką refleksję. Te kazania dziękczynne i tryumfalne zarazem wnoszą też, do literackiego dzieła Skargi nowy ton. W innych kazaniach, w których porusza sprawy i dotyka . wydarzeń politycznych, Skarga jest przedewszystkiem nauczycielem narodu i moralistą, zwracającym w pierwszej linji uwagę na objawy ujemne, na złe, . coraz bujniej się krzewiące. Z natury rzeczy przeważać w nich musi nastrój surowy i smutny. Otóż tutaj, jakby dla wynagrodzenia i dla równowagi, kaznodzieja uderza w ton radosny (nie wykluczający zresztą nauki moralnej), daje wyraz swemu szczęściu na widok potęgi i świetności swego narodu. Tym sposobem i dla ówczesnego społeczeństwa te kazania były pewnego rodzaju pociechą duchową, i dla Skargi samego możliwość tej radości była zadośćuczynieniem i nagrodą za wszystkie troski, i smutki, jakiemi go poiło życie; dla nas dzisiaj zaś kazania tryumfalne Skargi tworzą zarówno z historycznego jak i z literackiego punktu widzenia harmonijne dopełnienie obrazu ówczesnej Polski, wnosząc tony jasne do ciemnych, które przeważają w innych kazaniach.

Okolicznościowemi są też kazania pogrzebowe. Jest ich zadziwiająco mało — fakt, rzucający na charakter Skargi światło bardzo piękne. Kazania pogrzebowe bowiem, nawet u najlepszych kaznodziei, mają tendencję ku panegiryzmowi, dość naturalnemu wobec zmarłego, ale niezawsze uzasadnionemu, a najczęściej przechodzącemu w pochwały i pochlebstwa dla pozostałej rodziny, dla żywych. Tego niebezpieczeństwa uniknął tak nawskroś prawy charakter Skargi, Mów pogrzebowych kaznodzieja nasz wypowiedział nadzwyczaj mało, a wygłaszał je tylko wtedy, gdy mógł z przekonania i z czystem sumieniem mówić dobrze o zmarłej osobistości. Kazał więc na pogrzebie króla Stefana Batorego 1588 — niestety kazanie to nie doszło do nas, a przypuszczaćby można, że było chyba wspaniałe. Przechowały się kazania na pogrzebie Anny Jagiellonki, żony Batorego (1596), i Anny austrjackiej, żony Zygmunta III (1599); rzewne i wzruszające, podające bardzo charakterystycznie i dobrze skreślone wizerunki zmarłych królowych, przytem wolne zupełnie od przesadnych pochwał a oddające sprawiedliwość istotnym cnotom i zasługom, nie zawierające ani źdźbła pochlebstwa względem króla i rodziny królewskiej.

Już w kazaniach niedzielnych Skarga poruszał często zagadnienia, należące do dziedziny życia publicznego, stosunków społecznych i politycznych, choć oczywiście na pierwszym planie stały kwestje religijnego życia jednostki. W większej mierze spotykamy ten objaw w kazaniach, któremiśmy się dopiero co zajmowali, których geneza tkwiła w pewnych formach i objawach życia publicznego i w aktualnych wydarzeniach. Wchodził tedy Skarga tutaj na teren kaznodziejstwa politycznego. Nie stwarzał przez to rzeczy zupełnie nowej. Z natury swojej, z racji swego powołania, kaznodziejstwo uważało zawsze, że ma prawo i obowiązek roztrząsać kwestje nietylko etyki indywidualnej, ale i społecznej i politycznej. Robiło też z tego prawa użytek, o ile — jak w państwach absolutnych — Kościół nie popadał w zależność od władzy świeckiej, o ile powszechna niewola nie krępowała i kaznodziei. Stąd nie ma kaznodziejstwa politycznego w kościołach wschodnich, stąd w kościele zachodnim kwitło ono najlepiej w wiekach średnich, by ze wzrostem absolutyzmu w epoce nowożytnej ulec pewnej redukcji. W Polsce, która absolutyzmu nie znała, ten kierunek kaznodziejstwa, poczęty w wiekach średnich, utrwalił się i kontynuował bez przerwy, a reprezentują go w wieku XVI tacy kaznodzieje jak Wujek, Sokołowski, Powodowski. Nie stwarzał więc Skarga czegoś absolutnie nowego. Niemniej możemy go uważać za twórcę tego rodzaju kazania, on bowiem ten typ ostatecznie wykształcił i udoskonalił. Dokonał zaś tego w ten sposób, że doprowadził do perfekcji sztukę ustosunkowania dwóch składowych elementów kazania politycznego, tak że obydwa znajdują się w równowadze i że obydwa nawzajem się przenikają. Kazanie polityczne, jeżeli ma być istotnie politycznem, musi omawiać kwestje społeczne i polityczne, i kaznodzieja musi mieć zrozumienie i znajomość tych spraw, jeżeli nie ma poprzestać na ogólnikach. Z drugiej strony nie może on wdawać się zbytnio w szczegóły, i nie może poprzestawać na czysto materjalnem, czysto żiemskiem ujęciu rzeczy, bo to odejmowałoby jego kazaniu charakter religijny, charakter kazania. Otóż Skarga, lepiej aniżeli jego poprzednicy, umiał zachować tę równowagę, i stworzył przez to skończony, doskonały typ i wzór kazania politycznego. Stało się to w „Kazaniach Sejmowych" (1597), w dziele, które zgodna opinja polska uznała oddawna za jego największe, najbardziej wstrząsające dzieło, i za jedno z arcydzieł ducha i piśmiennictwa polskiego.

Jako kaznodzieja królewski Skarga głosił od roku 1588 kazania na- nabożeństwach, odprawianych na początku i na zakończenie sejmu, oraz na zwykłych nabożeństwach świątecznych, odprawianych w czasie sesji sejmowej. Kazań tych w ogóle nie ogłaszał drukiem, wyjątkowo jedno lub drugie ogłosił w zbiorze Kazań niedzielnych i świątecznych. Tem szczególniejszym wyda się fakt, że te „kazania sejmowe" nie były na żadnym sejmie wygłoszone, że są to kazania „pisane", nie „mówione". Cóż więc oznacza ich tytuł? W jakim stosunku pozostają one do spraw sejmowych? jaki jest ich związek z instytucją sejmu?

Przy rozważaniu Kazań Sejmowych należy mieć na pamięci i oddzielać dwie rzeczy: bezpośrednią, ostatnią przyczynę i pobudkę ich napisania, od ich treści, ich zawartości, która w części tylko tłumaczy się owemi okolicznościami ich genezy. Kazania te powstały pod wpływem wrażenia, jakie na ówczesnych wywarła smutna sesja sejmu roku 1597. Sesja ta uwydatniła jaskrawo ujemne strony polskiego parlamentu, ukazała zło, tkwiące tak w instytucji samej, jak i w jej reprezentantach, a przy przewadze, jaką miał już wtedy sejm w ustroju politycznym Polski, objawiła także stanowczo złe strony tego ustroju. I nic dziwnego, że wśród ludzi głębiej myślących, obdarzonych żywszem uczuciem patrjotycznem, . budzi się przeciw takiemu sejmowi reakcja, powstają do życia projekty, jakby temu złemu zaradzić. Reakcja ta była silna zwłaszcza wśród senatorów, należących do stronnictwa królewskiego, przedewszystkiem duchownych. Otóż jest rzeczą zupełnie naturalną, że to oddziałało także i na Skargę, i że z tego środowiska wyszły pewne pomysły Kazań, w szczególności ich niechęć do sejmu a gloryfikowanie takiego ustroju, w którym pełnia władzy należałaby do króla, opierającego się o senatorów-doradców; jest też rzeczą widoczną, że podkładem psychicznym do napisania Kazań właśnie teraz było owo wrażenie sesji sejmowej. Na samym sejmie te kazania nie były i nie mogły być wygłoszone. Są one traktatem politycznym, któremu Skarga zgodnie z kierunkami swej twórczości i działalności pisarskiej nadał formę, z którą najwięcej się zżył i która najlepiej się mu nadawała do wypowiedzenia tych myśli, formę kazań.

Ale Kazania Sejmowe nie są tylko aktualną i przemijającą broszurą polityczną, i Skarga nie był w nich jedynie odgłosem myśli cudzych. Ostateczny impuls mógł wyjść od kogo innego: myśl i uczucie były własne Skargi. I oto w Kazaniach tych mamy wyraz najgłębszego przekonania wielkiego kaznodziei i patrjoty, i mamy wspaniały wyraz jego potężnego uczucia — myśli i uczucia całego jego życia. To też zupełnie słusznie Skarga nazwał to dzieło kazaniami „sejmowemi". Chociaż nie mamy szczegółowych tekstów kazań, które Skarga podczas sejmów wygłaszał, nie możemy wątpić, że myśli, jakie rozwija w tem jednem dziele, musiały niejednokrotnie stanowić przedmiot kazań istotnie wygłoszonych. Kazania Sejmowe są — obok pewnych momentów aktualności chwilowej — niewątpliwie jakby syntezą pojęć Skargi o ustroju Rzeczypospolitej, o jego niedostatkach i chorobach, są też wyrazem jak najsilniejszej tendencji do naprawy Rzeczypospolitej.

Stanowią one cykl logicznie i jednolicie się rozwijający i tworzący zwartą całość. Kazanie pierwsze, wstępne, mówi o mądrości potrzebnej do obrad, i wylicza choroby, nurtujące organizm państwa i społeczeństwa. Następne rozwijają te myśli szczegółowiej, określając bliżej te choroby i wskazując środki zaradcze. Mówi więc kazanie drugie o miłości ojczyzny, trzecie o zgodzie, czwarte i piąte o jedności religijnej, szóste o monarchji i królestwie, siódme o prawach niesprawiedliwych, ósme o niekarności grzechów jawnych. Szczególny ten cykl kazań jest więc całkowitym traktatem politycznym i społecznym. Teoretyczną podstawę i punkt wyjścia ma w kazaniu o miłości ojczyzny, poczem omawia wszystkie najważniejsze kwestje, dotyczące państwa i społeczeństwa polskiego. Podnosi kwestje politycznej, społecznej i religijnej jedności, jako warunku pomyślnego rozwoju państwa; zastanawia się nad zagadnieniem rządu, nad atrybucjami władz, prawodawczej i wykonawczej; mówi ó prawach, które dla bytu państwa są szkodliwe i niebezpieczne. Słowem, obejmuje Skarga w Kazaniach Sejmowych całość tych zagadnień, które dla Polski ówczesnej i dla jej losów w przyszłości miały znaczenie decydujące. Jest politykiem, u którego szerokość horyzontu myślowego w ogóle łączy się z bystrością i przenikliwością polityczną także w odniesieniu do potrzeb chwili. Stawia trafną diagnozę choroby Rzeczypospolitej: brak silnej i konsekwentnej władzy wykonawczej, rządu, nadużycie wolności, niezrozumienie czy nieuznawanie potrzeb państwa, krzywdy społeczne, I inni pisarze polityczni to widzieli, ale chyba żaden tak jasno i w tak zupełnem ujęciu najważniejszych rzeczy. Góruje Skarga nad innymi rozumem politycznym, odróżniającym rzeczy najważniejsze od mniej ważnych, dostrzegającym odrazu, w czem tkwi największe zło i najgroźniejsze niebezpieczeństwo. Góruje też niezłomną stanowczością, z jaką woła o poprawę, odwagą cywilną, nieoglądaniem się na względy uboczne.

Ale kazanie — mówione czy pisane: wszystko jedno — choćby zawierało najgłębsze myśli polityczne, nie może być traktatem politycznym, ani kaznodzieja nie może się przedzierzgnąć w polityka tak, aby zapomnieć o swem przedewszystkiem powołaniu duchownem. Powstaje trudność w utrzymaniu właściwej miary. Wiemy już, że Skarga znakomicie tę trudność pokonał. Dokazał zaś tego sposobem następującym:

Najpierw nie zapuszczał się zbytnio w szczegóły. Dał jakby schemat, jakby summarjusz spraw najważniejszych, nie cierpiących zwłoki, i spraw podstawowych. Nie znaczy to jednak, iżby jego wywody były ogólnikowe. Jasność jego umysłu i dar zwięzłego a konkretnego przedstawienia rzeczy pozwoliły na głębokie wniknięcie w istotę zagadnień i na jej wyraziste pokazanie w niewielkiej liczbie zdań. Są kazania sejmowe i pod tym względem arcydziełem wymowy rzeczowej.

Utrzymał też Skarga równowagę między treścią tych kazań a ich charakterem kaznodziejskim i ogólnie literackim przez to, że przepoił je w genjalny sposób uczuciem. Nie chłodne, teoretyczne dociekania polityka powołały je do życia, nie one są ich genezą i punktem wyjścia, ale żywa i gorąca miłość narodu i ojczyzny, żal nad jej postępującym rozstrojem, trwoga o jej przyszłość. Uczuciu temu Skarga dał wyraz głęboki a rzewny w kazaniu o miłości ojczyzny — w którem też podał tej miłości uzasadnienie myślowe i moralne — i dał wyraz potężny i wstrząsający w groźnych przepowiedniach upadku, w namiętnem zaklinaniu narodu, by się opamiętał. W ogóle Kazania Sejmowe, jako wyraz miłości ojczyzny, są najsilniejszem dziełem całej  dawniejszej literatury polskiej. Wiemy, że piśmiennictwo polskie tej epoki oddycha tem uczuciem; że Kochanowski dał mu dotąd najpiękniejszą formę w poezji. Ale Skarga jakby skupił w wielkiem swojem sercu uczucie wszystkich pokoleń; dał najpotężniejszy wyraz temu, co czuli najlepsi w narodzie i przekazał tę miłość i jej obowiązek pokoleniom następnym.

Przez tę uczuciowość wszedł element artystyczny do dzieła, którego treść i tendencja mają charakter czysto „myślowy", i podniósł je do poziomu najwyższej sztuki. Traktat polityczny stał się utworem literatury ogólnej i poza historycznem literackiego nabrał znaczenia, Sharmonizował tym sposobem Skarga treść tych kazań z ich formą. Sharmonizował ją też z charakterem ich kaznodziejskim przez to, że całe zagadnienie oparł na podstawie religijnej i moralnej. Dokonał w Kazaniach Sejmowych „rachunku sumienia narodowego". Akcentował miłość ojczyzny jako obowiązek; głosił, że nieposzanowanie praw jest występkiem; ucisk społeczny piętnował jako grzech. Stanął więc w tem dziele na straży moralności patrjotycznej i obywatelskiej, i tej moralności naród nauczał.

Harmonijne połączenie tych wszystkich elementów sprawia, że Kazania Sejmowe są prawdziwemi kazaniami o charakterze religijnym, i głębokiem dziełem myśli politycznej, i literackiem arcydziełem wymowy. Pojawiły się one w kilku wydaniach za życia Skargi. Ich myśli i uczucia Skarga jeszcze raz zebrał, zrekapitulował i w skróceniu z naciskiem powtórzył pod koniec swego życia w piśmie „Wzywanie do pokuty obywatelów Korony Polskiej" (1609), które jest jakby jego testamentem polityczno-narodowym, ostatniem kołataniem do serc i umysłów w imię miłości Boga i Ojczyzny.

Z natury literackiej działalności i dzieł Skargi wynika, że jego osobistość nie może się w nich przejawiać tak charakterystycznie i tak szczegółowo, jak to ma miejsce np, u poetów; jego dzieło literackie musiało być z założenia swego i ze swych tendencyj bezosobiste. Wskutek tego jego wizerunek psychologiczno-literacki nie zarysowuje się przed naszym wzrokiem tak szczegółowo, ze wszystkiemi drobnemi odcieniami usposobienia, ze wszystkiemi poruszeniami duszy, jak to możemy widzieć np. u Kochanowskiego. W głównych jednak, najbardziej charakterystycznych rysach, duchowy typ wielkiego kaznodziei staje przed nami z wielką wyrazistością i plastyką. Głównem znamieniem jego organizacji duchowej jest niezwykle silna uczuciowość. Na jej tle widnieją rysy charakteru: dobroć, łagodność i wyrozumiałość, naturalność i prostota, a równocześnie nadzwyczajna siła woli, stanowczość, niezłomność przekonań — składające się razem na szlachetność, wznoszącą się już do świętości. Otóż związek tych właściwości charakteru z uczuciowością tak silną sprawi, że całe życie duchowe Skargi pójdzie w kierunku miłości, ale nie osobistej, miłości Boga, bliźnich, ojczyzny; w niej znajduje ono swój wyraz i swą formę. Stąd jego poświęcenie całego życia i wszystkich sił w jej służbie, stąd niezmordowana pracowitość, stąd działalność duszpasterska, charytatywna, polityczno-patrjotyczna, uprawiana bez przerwy, bez wytchnienia.

Wszystkie te właściwości usposobienia i charakteru wycisnęły, oczywiście swoje piętno na jego dziele  literackiem, nadając mu przedewszystkiem tę niesłychaną siłę i głębokość uczucia, ten zapał i ogień wewnętrzny, które stanowią jego najbardziej bijącą w oczy cechę. Stąd też pochodziło to nadzwyczajne wrażenie, jakie kazania Skargi wywierały w swoim czasie (w kazaniu na jego pogrzebie rzekł o nim Birkowski, że „serca ludzkie miał W ręku swoim i obracał niemi kędy chciał") i jakie wywierają po dziś dzień mimo zmienionych warunków; stąd ich niespożyta trwałość. Miał więc Skarga wrodzony przymiot największych mówców: potęgę natchnienia, dar porywania serc ludzkich. Ten dar podparty został innym znowu przymiotem umysłu: ogromną jasnością i ścisłością. Gdy tamten pozwalał mu przemawiać do, uczucia, wzruszać, to ten przemawiał do rozumu, przekonywał. Stąd u Skargi zawsze przejrzysty, logiczny układ wszystkich jego pism, specjalnie kazań, stąd znakomity wybór argumentów logicznych, rozumowych i rzeczowych; stąd jasność wykładu, która nawet na nas dzisiaj robi czasem wrażenie zbytniej popularności, zbytniego zniżania się do wszystkich słuchaczów, ale do której. Skarga dążył umyślnie, mając na oku swój cel kaznodziejski. Co jednak nie przeszkadzało artystycznemu opracowaniu kazań. Przy całej ich naturalności i prostocie widać w nich wyraźnie wielką dbałość o piękno formy. Wszędzie widzimy w nich piękny i poprawny język i styl (bardzo przytem indywidualny), artystyczny układ, odpowiednie użycie figur poetyckich i retorycznych; nigdzie zaś nie ma przesady w jakimkolwiek kierunku, nigdzie fałszywych tonów, wszędzie zachowana jest miara i harmonja. Pod tym względem wymowa Skargi jest całkowicie produktem renesansu. Idzie  ona oczywiście przedewszystkiem drogą tradycji i zasad wymowy kościelnej, ale równocześnie znać na niej stanowczo studjum i znajomość retoryki starożytnej, klasycznej — rezultat sumiennego . i wszechstronnego wykształcenia mowcy nietylko w naukach kościelnych ale i świeckich. Oczywiście dla Skargi na pierwszym planie jego kazania stoi zawsze cel religijny, cel ściśle artystyczny jest tamtemu podporządkowany; że mimo tego kazania te mają znakomitą formę literacką, dowodzi to wielkiego talentu pisarskiego ich autora i subtelnego poczucia artystycznego.

Powyższe fakta określają wysokie stanowisko Skargi w dziejach literatury polskiej, jako jednego z jej najznakomitszych pisarzy. Wywarł też Skarga doniosły wpływ na epokę następną. Wpływ ten szedł w dwóch kategorjach. Pod względem ściśle literackim, pisarskim, nie mógł oczywiście być tak wszechstronnym, jak np. wpływ Kochanowskiego, ograniczał się — co wypływało z natury i z zakresu jego dzieł — do piśmiennictwa religijnego, przedewszystkiem do kaznodziejstwa. Kaznodzieje XVII wieku, zwłaszcza lepsi, są jego uczniami; a charakterystyczną jest rzeczą, że gdy po obniżeniu się kaznodziejstwa polskiego w wieku XVIII,: nastąpiło w XIX wieku w tej dziedzinie odrodzenie, w tem odrodzeniu znaczny udział miał Skarga. Drugą kategorją wpływu Skargi na późniejsze pokolenia było silne oddziaływanie na uczuciowość patriotyczną, wyraźne u autorów XVII wieku, chociaż niestety mądra myśl polityczna Kazań Sejmowych nie znalazła  silniejszego oddźwięku i w życie nie weszła.

Z Szymonowiczem w poezji, ze Skargą w prozie, dochodzimy do kresu naszej wędrówki po obszarach polskiej literatury renesansowej. Gdy jeszcze raz rzucimy okiem na przebytą drogę, to rezultaty tych kilkudziesięciu lat duchowej, pracy społeczeństwa polskiego musimy uznać wprost za nadzwyczajne, w stosunku do tego co było na początku tej epoki. Zaczynała literatura polska bez tej pomocy, jaką literatury zachodnie i południowe znajdowały w swoim bogatym i wszechstronnym rozwoju średniowiecznym. Musiała jak inne przebijać się i przepracowywać ze świata średniowiecznego w nowożytny, a przytem musiała jeszcze i kształcić swój język i styl literacki i wytwarzać artystyczne pojęcia, jako podstawę wszelkiej formy, i być współczynnikiem całej ewolucji, przez jaką społeczeństwo w tym okresie czasu przechodziło. Temu ogromowi pracy ona podołała; wszystkie te zadania spełniła doskonale. I oto jaki jest bilans tej literatury:

Bogaty rozwój pod względem ilościowym i materjalnym. Jeżeli  nie  wszystkie rodzaje literackie, kwitnące w innych literaturach, rozwinęły się w niej równomiernie, nie wszystkie równie świetnie, to przynajmniej wszystkie są reprezentowane — dowód wszechstronności jej aspiracyj; te zaś, które się rozwinęły w pełni, nie ustępują co do wartości analogicznym rodzajom w innych, „starszych" literaturach. W ogóle zaś piśmiennictwo polskie tej epoki osiągnęło bardzo wysoki poziom artyzmu i myśli — piękno i rozum są jego udziałem; wysokim też jest jego poziom moralny. Równocześnie z temi wartościami literackiemi posiada ono wielkie. wartości życiowe. Tkwi silnie w ówczesnem życiu polskiem, którego wszystkie przejawy, materjalne i duchowe, znalazły w niem odbicie i wyraz. Stała się ta literatura heroldem wszystkich dążności społeczeństwa, zarówno ogólno-ludzkich, wspólnych z innemi społeczeństwami Europy zachodniej i południowej, jak i tych, które wynikły ze specyficznych polskich warunków. Wzorując się — jak wszystkie literatury tego czasu — na starożytności w formie, przejmując od niej pewne myśli i pojęcia, jest równocześnie wiernem i dokładnem odbiciem duszy swego narodu; nietylko zewnętrzne objawy polskiego życia tej epoki możemy w niej obserwować, ale i zasadnicze rysy polskiego charakteru, temperamentu i usposobienia. Jednem słowem: w przeciągu stosunkowo krótkiego czasu powstała całkowita, wszechstronnie rozwinięta, nowożytna i narodowa literatura polska.

Zestawienia z innemi współczesnemi jej literaturami polska nie potrzebuje się lękać. Zapewne że ją tamte w wielu razach przewyższają. Nie mówiąc o Szekspirze, którego zupełnie wyjątkowa wielkość wyklucza możność wszelkich porównywań, mają one bogaty rozwój dramatu, epiki, romansu, czego jak widzieliśmy, w literaturze polskiej istnieją dopiero początki. A jednak widzieliśmy w niej także autorów, którzy w swym rodzaju i zakresie dorównują najlepszym obcym: liryka takiej piękności i harmonji jak Kochanowski, mówcę tak natchnionego jak Skarga; widzieliśmy też w niej rozwój' pewnych właściwości myślowych i artystycznych zupełnie własny, odrębny od innych, To znaczy, że gdy rozwój literatury polskiej w jednych gałęziach nie dorównywał całkowicie temu, co było na Zachodzie i Południu Europy, to tem silniejszy był w innych. Fakt ten jest dowodem jej wartości i siły wewnętrznej i jej samodzielności. Przy wszystkich wpływach klasycznych tkwi ona w gruncie rodzimym, z tej podstawy wyrasta, z tej gleby czerpie soki do życia; konstatowaliśmy też stale u jej autorów te rodzime elementy, w rozmaitych występujące kombinacjach i ugrupowaniach, najświetniej oczywiście u największych, jak Kochanowski i Skarga, w których wcieliły się najgłębsze i najistotniejsze rysy ducha polskiego w formie artystycznie doskonałej.

Tym sposobem literatura polska renesansowa daje wszystko, czego żądamy od literatury stojącej na wyższym stopniu, wyszłej już ze stanu pewnej pierwotności. Z piękną formą łączy ona głębokość i rozległość myśli. Intensywne i ściśle „literackie"- zajęcie się problemami artystycznemi godzi harmonijnie z roztrząsaniem i rozwiązywaniem wszelkiego rodzaju aktualnych zagadnień życiowych. Jako obraz duszy swego narodu i z najgłębszych tej duszy pokładów wyrosła, jest ona „narodową", odrębną od innych w swych znamionach rasowych, a równocześnie jest ogólno-ludzką, kosmopolityczną w najlepszem tego słowa znaczeniu, żadna bowiem z kwestyj, które wtedy zajmują całą Europę oświeconą, nie jest jej obcą, na równi z innemi literaturami wszystkie te kwestje ona rozważa i za swoje uznaje.

Z tych przymiotów i ich kombinacji wypływa ogólniejsze znaczenie literatury polskiej tej epoki i jej stanowisko w gronie ówczesnych literatur europejskich. Jej oddziaływanie przekracza polskie granice etnograficzne i państwowe. Że dla swego narodu miała znaczenie pierwszorzędne, to widzieliśmy z rozważania jej dziejów. Ale to było rzeczą naturalną i zapewne znaczenie to nie byłoby relatywnie o wiele mniejsze nawet w takim razie, gdyby reprezentowała wartości mniejszego stopnia; jest bowiem literatura każdego narodu jedną z kategoryj jego życia, i jakąkolwiek jest, w tem życiu pewną rolę odgrywać musi. By przejść poza granice swego narodu, musi posiadać wartości ogólniejsze. Otóż tak było z literaturą polską renesansową. Niezwykle silnem — jak w swoim czasie wspomnieliśmy — było jej oddziaływanie na Ruś,. a w dalszym ciągu na Moskwę; na Rusi kijowskiej (polskiej) ona właściwie ożywiła podupadłe piśmiennictwo ruskie i na długi czas wycisnęła na niem stanowczo swoje piętno. Ale i na Zachód szła literatura polska, do społeczeństw, które przecież miały swoje piśmiennictwa tak bogato rozwinięte. W pierwszym rzędzie były to oczywiście dzieła łacińskie, których język, wtedy tak powszechnie europejski, to przechodzenie ułatwiał. Ale i niejedno dzieło polskie, przetłumaczone na język obcy, świadczy o uznaniu, jakie literatura polska zdobywała sobie na Zachodzie, o zajęciu, jakie budziła. Przytem należy zauważyć, że to zajęcie nie odnosiło się do dzieł wyłącznie jednej kategorji (np. reformacyjnych), ale rozciągało się zarówno na poezję jak i na literaturę religijną, historję jak i politykę itd. Nie można jeszcze naturalnie mówić o obszernym i stałym „wpływie" literatury polskiej na zachodnie, bo w owym czasie byłoby to odwróceniem historycznego porządku; godzi się przytem zaznaczyć, że wówczas tylko starożytne literatury tego rodzaju wpływ wywierały, z nowożytnych zaś jedna włoska zaczyna dopiero w podobny sposób na inne oddziaływać. Nie mogła więc Polska przejść po za tę granicę. Jednakże stanowisko zajęła wysokie i uważana jest na równi z innemi, starszemi od niej. Zawdzięczała to swej zawartości ideowej ogólno-ludzkiej, jej głębokiemu myślowo ujęciu i artystycznemu przedstawieniu.

Drugim rezultatem, jaki literatura polska osiągnęła dzięki wysokiemu swemu poziomowi w epoce renesansu, była jej trwałość i ciągłość. Stała się ona tak silną sama w sobie, tak ugruntowaną w swej narodowej podstawie, że jakiekolwiek przyjdą później zmiany w sytuacji narodu, jakiekolwiek będą warunki jego życia materjalnego i duchowego, życie literatury nie ulegnie już zanikowi i przerwie. Mogą zajść obniżenia poziomu, jak się to dzieje we wszystkich literaturach, ale stały rozwój jest teraz już zapewniony. Co zaś najważniejsza: będzie to rozwój nawskroś naturalny i organiczny. To znaczy, że literatura polska będzie się rozwijać w dalszym ciągu z siebie samej, z własnych sił, z własnego pnia. Mogą przyjść i przyjdą wpływy obce, postronne — znowu jak we wszystkich literaturach. Ale te elementy obce literatura polska przyswoi sobie, raz pełniej i lepiej, drugi raz może mniej dobrze,  ale zawsze zaabsorbuje je tak, jak żyjący zdrowy organizm, zaasymiluje odpowiednio do swoich potrzeb, przetworzy w zastosowaniu do swego organizmu. Będą one jednym z czynników ewolucji literatury polskiej, jak wszędzie indziej, ich rezultatem będą pewne modyfikacje, ale o istocie tej ewolucji nie one będą decydować. Strumień literatury polskiej płynąć będzie z własnych źródeł i z własnej racji bytu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej