Antoni Bukaty

HOENE WROŃSKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDSŁOWIE.

HOENE WROŃSKI I JEGO UDZIAŁ W ROZWINIĘCIU OSTATECZNEM WIEDZY LUDZKIEJ.

§ 1. PRZEDSTAWIENIE HISTORYCZNE ROZWINIĘCIA SIĘ FILOZOFICZNEGO, AŻ DO KRESU FILOZOFII SAMOJISTNEJ WROŃSKIEGO.

§. 2. WYWÓD ROZUMOWY PIERWOJĘCIA FILOZOFII SAMOJISTNEJ ZNISZCZONEJ PRZEZ HOENE WROŃSKIEGO.

§. 3. PRZEDSTAWIENIE ANALOGICZNE PIERWOJĘCIA FILOZOFII SAMOJISTNEJ PODANEJ PRZEZ HOENE WROŃSKIEGO.

§ 5. STOSUNEK FILOZOFII NIEMIECKIEJ Z FILOZOFIĄ SAMOJISTNĄ ROZWINIONĄ PRZEZ HOENE WROŃSKIEGO.

§ 6. STYCZNOŚĆ FILOZOFII SAMOJISTNEJ Z ZADANIEM NARODOWOŚCI.

PRZYPIS.

HOENE WROŃSKI I JEGO UDZIAŁ W ROZWINIĘCIU OSTATECZNEM WIEDZY LUDZKIEJ

Bukaty Antoni

PRZEDSŁOWIE.

Rzeczowość Człowieczeństwa ujiszczajac Stwórcę w stworzeniu, to jest, Boga w Człowieku, począwszy od wyrazu samojistnego Stwórcy rozwija się na trzy odrębne stopnie natężenia właściwego, to jest na Rodzinność, Narodowość, i Ludzkość. I wedle tego, dzieje Rodu naszego dzielą się jawnie: na Czasy Patriarchów; i na Rządy Narodów, i Ludów. — Starożytność rozwinęła rodzinność i, wkońcu, narodowość zupełną; ale chrześcijaństwu pozostało przyjście do umoświtu ludzkości i ujiszczenie go w końcu.

Już zaś, Rzeczowość sama Ludzkości dzieli się wyraźnie na Doczesność, Wiekujistość, i Nieśmiertelność; a, przeto, i jej rozgałęzienie rozrodne w chrześcijaństwie wypada na trzy Szczepy albo Ludy, to jest na Romański, Germański, i Sławiański; z których każdy rozwija swa sferę właściwą, a mianowicie: Szczep Romański, zjiścić ma samojistny prawostan; Szczep Germański, podobnież, ma ujiścić godnostan; a Szczep Sławiański, dopełnić bożostanu. — Tak się rozwijały i rozwijają całe czasy Chrześcijaństwa: i niemają jinnego znaczenia, ani zawzięte wojny Anglii z Francią, wszczepie Romańskim; ani rosprysły z feudalizmu federalizm, w szczepie Germańskim, który pochłonął Sławiańskie Czechy; ani grobowe zapasy między Polską a Rossią. Atoli, to rozwijanie się i Ludzkości i Chrześcijaństwa było pod wpływem bespośrednim samojistnej pierwiastkowej dzielności twórczej, co właśnie stanowi religijność; dopełnienie, zaś, i Ludzkości i Chrześcijaństwa dla samejże tej twórczości samojistnej i przez nią li samą, musi się dokonać przez pochodną ale czynną samodzielność stworzenia, to jest przez człowieka, co właśnie stanowi rozumowość.

Więc tedy, naglącem jest i dla Ludzkości i dla wszystkich Ludów ją składających, przyjść do tego stanu, do tej siły rozumowej, wymaganej dla przeznaczeń jich ostatecznych. Ten stan i tę siłę samodzielną nabyte, i w rzeczowość człowieczeństwa wprowadzone, przez jednego ze Sławian, Hoene Wrońskiego, przedstawiamy Ludzkości i Sławianom tym dla których celem jest sprawiedliwość wiekujista i nieśmiertelność.

HOENE WROŃSKI I JEGO UDZIAŁ W ROZWINIĘCIU OSTATECZNEM WIEDZY LUDZKIEJ.

Wielkopolska szczyci się kolebką tego, co pierwszy ze śmiertelnych, potęga ducha samodzielnego, dosięgnął krajin przedmiotowośći samojistnej. Hoene Wroński urodził się w Województwie Poznańskiem, a wychowanie odebrał w zasłużonej Polszcze szkole kadetów Warszawskich; o życiu własnem w jednem z pism swojich następująca podaje wiadomość:

W szesnastym roku życia, będąc officerem artillerii w służbie swojej Ojczyzny, Polski, dowodził podczas sławnego oblężenia Warszawy, jedna z baterij najbardziej posunionych ku liniom Pruskim pod Wolą. Gdy mu się w obliczu całego wojska udało wysadzić zapasy prochowe, i zniszczyć wieś Wolą gdzie się nieprzyjaciel silnie był usadowił, przyłożył się do jego odwrotu, i zyskał za to publiczne chwalebne wymienienie i zaszczytna narodowa nagrodę. (Patrz w dziennikach owoczesnych.)

W sławnej bitwie pod Maciejowicami, Hoene Wroński dowodził baterią na skrzydle prawem, i dostał się w niewola obok i wraz z Jenerałem Kościuszką. Spieniężywszy potem spadek po ojcu udał się do Niemiec, gdzie się poświęcił uprawie wiadomości matematycznych i fizycznych, z któremi już był obznajomiony, oraz ćwiczeniu się w naukach moralnych, a szczególniej wyższej filozofii. W 1800 sadził, że przez swe zdolności stanie się użytecznym swojej Ojczyznie, Polszcze, i przeto, udał się do Paryża a potem do Marsylii. O przyjęci i pochlebnem jakiego doznał od Jenerała Kościuszki i Jenerała Dombrowskiego, dowódzcy Legionów Polskich, poświadczają listy tychże Jenerałów do niego pisane, a nadewszystko zaufanie którem go zaszczycili, wzywając go przez nie, do wydawania dzieła mającego na celu odbudowanie Polski. Ale, porywany ciągle powołaniem swojem, mniemał podtenczas, że dostrzega w rozmyślaniach swych zarody odkryć wielkich; i sądził, iż miasto usłużenia li swojemu krajowi, poświęcić się był powinien dobru ludzkości całej. Z żalem, tedy, usuwając się od usług dla Ojczyzny, od wszelkich stosunków przyjaźni, a nawet od rodziny własnej, i przeto, skazując się na konieczność zaopatrywania swych potrzeb wykładami publicznemi i prywatnemi różnych gałęzi wiedzy ludzkiej, oddał się, na osobności zupełnej przez dziesięć lat bez przerwy, rozwinięciu swych odkryć umiejętniczych i filozoficznych. W 1810 ukończywszy swe prace, i chcąc je ogłosić, udał się do Paryża i przedstawił Institutowi Francuskiemu, rys wypadków matematycznych które był otrzymał. Zdanie sprawy tego grona uczonego znajduje się w Monitorze z 15 Listopada 1810; oto jego zawnioskowanie: (1).

" W dzisiejszym stanie umiejętności, kiedy potrzeba nowych środków w wielu punktach czuć się daje, kiedy wielu geometrów cudzoziemców zajmuje się temiż poszukiwaniami, sadzimy że Wydział powinien zobowiązać P. Wrońskiego do rozwinięcia jego pomysłów nowych i nader ogólnych, aby je nagiąć do zastosowań szczegółowych. "

W odpowiedzi na to wezwanie Institutu Francuskiego P. Hoene Wroński ogłosił w roku 1811 swoją Filozofią Matematyki; a w rok potem Rozwiązanie Powszechne Zrównań.

Oto jest spis dzieł jego Matematycznych:

1) Wstęp do Filozofii Matematyki, (1811).

2) Rozwiązanie powszechne zrównań wszystkich stopni, (1812).

3) Zbicie teorii funkcij analitycznych Lagrange'a, (1812).

4) Filozofia nieskończoności, (1814).

5) Filozofia Technii algoritmicznej; część pierwsza, obejmująca Najwyższe Prawo Matematyki, (1815).

6) Filozofia Technii algoritmicznej; część druga, obejmująca Prawo szeregów, jako przygotowanie do Reformy Matematyki, (1816 i 1817).

7) Kritika teorii funkcij rozrodnych (generatrices) LaPLACE'a, (1819).

8) Wstęp do kursu Matematyki (po angielsku) (1821).

9) Rachmistrz powszechny (calculateur universel). Prospekt nowych narzędzi do wszelkich rachunków arytmetycznych i algebraicznych, (1823).

10) Kanon Logarytmów, (1827).

11) Machiny Parowe, (1829).

12) Pierścień arytmetyczny, (1832).

18) Prawo określności przypadku, zastosowane do gier publicznych, (1833).

Spis dzieł Filozoficznych:

1) Sphinx ("Wstęp i Numera 1 i 2), (1817 i 1818).

2) Prospekt filozofii samojistnej, (1826).

3) Zadanie zasadnicze polityki nowożytnej, (1829). 4) Messianizm (Prospekt, Prodrome i Bulletin), (1832 i 1833). Tom I. Objawienie przeznaczeń ludzkości.

5) Metapolilyka messianicza. Tom II Nieład rewolucyjny świata oświeconego.

6) Przeznaczenia Francii, Niemiec i Rossii, jako przedsłowie (prolegomenes) messianizmu, (1843).

Aby się wznieść do pierwojęcia (principium) Wrońskiego, w wielkiej budowie wiedzy ludzkiej, sama natura tej rzeczy, przez swą pretensią do konieczności samojistnej, trojaka wskazuje drogę. Pierwsza jest, kiedy idąc pośladem (a posteriori) za rozwijaniem się umysłowem człowieka, i ogarniając je w wielki zespól, przychodzim aż do kresu, na którym stoji przedmiot śledzenia; jest to process historyczny oparty na processie logicznym podgarniania (inductio). Druga jest, kiedy z góry, naczelnie (a priori), stajać na stopniu samodzielności rozwinionego umysłu człowieka, i rossuwając zespół wiedzy, nabywamy sumienia przedmiotu badanego; jest to process rozumowy (rationalis), oparty na processie logicznym tak zwanego wywodu albo raczej zesnucia (deductio). Trzecia jest, kiedy idąc za pomysłami czerpanemi z pierwszego lub drugiego z dwóch powyższych źrzódeł, i rosszerzając równolegle zakresy wiedzy, dostrzedz zdołamy przedmiot upatrywany: jest to process assimilacyjny (parallelismus) oparty na processie logicznym podobieństwa (analogia). W przedstawieniu rzeczy o która idzie, li tylko dwie pierwsze znajda swe miejsce; trzecia jako mniej jistotna, mniej ważna i łatwo dopełnić się dająca, w swej wyłączności zaniechana zostanie, włącznie wszakże będzie dotknięta, gdy przyjdzie mowa o stosunku filozofii Wrońskiego z Filozofia Niemiecką.

(1) W tym to czasie Xiąże Czartoryski wzywał Wrońskiego przez znakomite obietnice do ogłoszenia dzieł jego w Warszawie i osiedlenia się w Swojej Ojczyznie.

§ 1. PRZEDSTAWIENIE HISTORYCZNE ROZWINIĘCIA SIĘ FILOZOFICZNEGO, AŻ DO KRESU FILOZOFII SAMOJISTNEJ WROŃSKIEGO.

Wiadomość człowieka o początkach jego rozwijania się umysłowego, za przekazem Historii, niedaleko wyżej sięga nad czasy Greckie. Mędrcy tej zasłużonej krajiny mysłorodnej zwiedzali Egipt dla czerpania ze źrzódeł mądrości. Mądrość Egiptu zawierała się w mythach, w podaniach religijnych, kapłańskich, była li tylko mądrościa czuciowa, oparta na objawieniu pierwiastkowym, przez które stykała się z początkiem wszelkiego rozwinięcia się ziemskiego, z dziełem stworzenia; sfera jej, jest bierność czysta, bez znamion samodzielnej czynności ducha ludzkiego, jako jistoty rozumnej zaledwie wyszłej z kolebki człowieczeństwa.

W Grecii dopiero objawiać się poczyna samodzielność człowieka, postępując dwoma drogami ku rozwinięciu swej objęciowości (subjectivitas) i przedmiotowości (obectivitas). Pozostałe maximy siedmiu mędrców, a między innemi owa: znaj siebie samego; jich wpływ na prawodawstwa owoczesne, poświadczają o pierwszem; zasługi Pitagory w wiedzy przedmiotowej i najściślejszej, jaką jest Matematyka; jego szkoła milcząca, i ku zgłębianiu się wnętrznemu ale wyraźnie przedmiotowemu zwrócona, stwierdzają drugie. Cały ten okres filozofii rodzącej się Greckiej, wysoko znamionuje się swem dążeniem przedmiotowem zewnętrznem. Jakoż, przedmiotem jego ulubionym jest teogonia i kosmogonia; a zabytkiem historycznym, śledzenie elementów świata. Przedmiotowość, wszakże, przez swój charakter konieczności absolutnej, odpycha z gwałtownością samodzielność człowieka do jego wnętrza, posuwając zarazem stopień jej natężenia. Duch Grecki rozlał się, tedy, na przestwór stosunków ludzkich z sobą, na pole moralności; i stad powstały: szkoły Stoików, Epikurejczyków i Skeptyków. Ci ostatni, w logicznych następstwach rozwinięcia swego, dali początek Sofistom, dowodzącym już bytem swym wyczerpanego stopnia dotychczasowej rzeczywjistości filozoficznej. Jakoż, stosunek człowieka z człowiekiem, jakkolwiek nieskończony, stanowi tylko nieskończoność doczesny w rzeczywjistości społeczeństwa, ale niejest bynajmniej nieskończona rzeczywjistością tegoż: nastał, tedy, trzeci period filozofii Greckiej, dopełniony przez Sokratesa, który wzniósł się do nieskończonego pierwojęcia moralności człowieka, i odkrył przedmiot moralności, nieśmiertelność duszy. Dwaj sławni jego Uczniowie, Platon i Aristoteles, wywiedli budowę pierwojęcia tego, jeden w Objęciowości, drugi w Przedmiotowości. Platon, przez swoje idee, już sięga w świat wiekujisty samojistności; Aristoteles, przez swoję logikę i kategorie, mierzy przedmiotowo do samodzielności czystej ducha.

Filozofia Rzymian niebyła filozofią samodzielna, realizowała tylko, ze stopniem natężenia praktycznego, filozofia Grecka; a szczególniej, pierwojęcie Zenona, ojca szkoły Stoików, na którem wzniosła się budowa cała świata Rzymskiego.

Po dokonanym akcie zadania nieśmiertelności pojęciowej przez Greków, wykonał się akt rozwiązania tejże objęciowo (subjective) dla rodu ludzkiego, to jest, obejmując w sobie tylko sposobność do otrzymania nieśmiertelności rzeczywjistej w Zbawicielu; ale wcale nie przedmiotowej, w realności absolutnej: gdyż śmierć doczesna pozostała; a obcowanie świętych, mimo zupełnej rzeczywjistości, jest tylko realnością czuciowa na samej wierze opartą. Nieśmiertelność ugruntowała się na dziele w doczesności dokonanem, widocznem, ale dla świadków nie mnogich; dla reszty, zaś, Chrześcijaństwa pozostała na drugim stopniu wiary, wymagającej dzieła przeświadczenia się duchownego i wypracowania siebie czynnego.

W rychłe, tedy, powstały prace duchowne ojców Kościoła, na które oddziaływając filozofia Grecka a w szczególności Aristotelesa, wydała filozofia scholastyczna, zupełnie odpowiednią pierwszemu okresowi filozofii Greckiej, gdzie na religijnych mythach oparty duch ludzki zaprawiał swa dzielność czynną; z tą różnicą, że tu wychodził on z drugiego stopnia objawienia, czucia i wiary, kładąc za grunt Syna Bożego: nie tak jak tam, gdzie wracał do Ojca przez pierwsze dzieło stworzenia.

Jak protestantyzm, mierząc do spraktyzowania dogmatów chrześcijańskich, mierzył umysłem do wyśledzenia co jest nieśmiertelnego w doczesności chrześcijańskiej, tak Descartes i Leibnitz przyszli do wydobycia z filozofii scholastycznej pierwojęcia samodzielności czynnej ducha mierzącego przedmiotowo do zrealizowania nieskończoności zewnętrznej. Jim świat chrześcijański winien wprowadzenie idei nieskończoności w rzeczywjistość czynem dokonaną, przez nich idea ta stała się czynny i charakterystyczny okresu tego w chrześcijaństwie. Infmitezimalność przedmiotowa zostaią krajiną zdobyty przez ducha ludzkiego, i rozlała niewyczerpane źrzódlo dla doczesnego postępu. Od tej chwili wszystkie gałęzie wiedzy ludzkiej przyszły do sumienia wnętrznego swych pierwojęć wiecznych, i swojich nieskończonych zadań. Wszystko to atoli odnosiło się do przedmiotowości nieskończonej zewnętrznej, objętej doczesnością. Stąd rozwijanie się dalsze tego okresu zarówno jak okresu odpowiadającego mu w filozofii greckiej, znamionuje się wyraźnie zastosowaniem bespośredniem prawd zdobytych do stanu społecznego. Nie wystarczalność zewnętrzna okresu tego objawia się podobnemi greckim aberraciami. Jakoż, filozofia ta od Bakona poczynając kończy z Humem na zupełnym nowoczesnym skeptycyzmie, i ma odnogę swoja, jako następstwo konieczne, tak zwaną filozofią ośmnastego wieku, odpowiadając całkowicie greckim sofistom. Owocem praktycznym okresu tego w stosunkach społecznych człowieka jest powstanie w świecie nowej rzeczowości, państw konstytucyjnych, to jest, wpływ prawa samolitego (jus privatum) na prawo pospolite (jus publicum); i stąd powstanie tak zwanych ustaw zasadniczych państw czyli kart. Ostateczne zjiszczenie, takowego rozwinięcia praw człowieka w zupełnej jego nieskończoności doczesnej zewnętrznej, jest Rewolucia francuska, zbrojna gilotyna i terrorizmem, tak jak świat Grecki i Rzymski ostracyzmem i proskripciami; dysząca podobnież bydlęcym ateizmem; i kończąca na zupełnym despotyzmie Cesarstwa Napoleona, tak jak skończyły tamte na Alexandrze Wielkim i Cezarze.

Tym sposobem duch człowieka w zapędzie swym ku przedmiotawości zewnętrznej nieskończonej, uderzając się o absurda, musiał, podnosząc stopień swojego natężenia, zwrócić się do swego wnętrza; i, tak, powstał nowy stopień jego rozwinienia, nowa rzeczowość duchowa, znana pod nazwą Filozofii niemieckiej, której twórcą jest Kant w sławnym swojim kriticyzmie.

Ten jest okres nowożytny rozwijania się ducha ludzkiego na łonie chrześcijaństwa, sławny olbrzymiemi usiłowaniami, zwróconemi ku sprodukowaniu wewnątrz nas rzeczywjistego sumienia naszej nieskończonej, wiekujistej, nieśmiertelnej jistności. Poczynający go geniusz nieśmiertelny w człowieczeństwie, Kant, powodowany sporem między naszą nieskończonością zewnętrzną a samodzielnością wnętrzną, — sporem który do tak strasznych mierzył wypadków, przez przewagę jaka się na stronę pierwszej przechylać na chwilę zdawała, — najpierwsze, najmocniej naglące, ujął zadanie przywrócenia równowagi mocą siły naszej nieskończonej wnętrznej; a, nawet, nadania jej pewnej przewagi, objęciowościa ogarniając przedmiotowość wszelką. To było zadanie sławnego kriticyzmu, pierwszego objawienia się filo zofii nowoczesnej.

Równowaga, przywrócona przez Kanta, między przedmiotowościj nieskończoną a samodzielnością wnętrzną, przez tęż samodzielność ustaliła nowe zadanie, określenia tejże samodzielności przez siebie samą. Rozwiązania jego dokonał w rychłe Fichte w sławnem swem pierwojęciu Ja=Ja, jako postulacie samego absolutu; dokonał go, wszakże, złącznie (in concreto) tylko, w sumieniu skrośjitnem (transcendens) absolutnego Ja.

Pozostałe dopełnienie tego zadania, to jest przyjście do sumienia skrośjistnego absolutnego Ja w oderwaniu (in abstracto), jako do tożsamości pierwotnej dwóch różnorodnych pierwiastków świata, a stąd do obudzenia w człowieku, w sposób niezatarty, uczucia jego moralności bezwarunkowej, to jest sumienia przebywającego w nim słowa (verbum), zjiścił Schelling.

Z tem wszystkiem: przyjście to wyraźne do sumienia wnętrznego samodzielności naszej, przebywającego w nas Słowa twórczego, jako nieskończony owoc filozofii niemieckiej, jako najwznioślejszy produkt pracującego ku własnemu zbawieniu przez współdziałanie własne, jako warunek absolutny wszelkiej moralności i nieśmiertelności samej, pozostało tylko odkryciem władzy i potęgi (facultas et potentia), jako objęciowość najczystsza; i razem, przez to, dla samej absolutności zadania, wynikł postulat absolutny przedmiotowości jego, to jest zrealizowania go, jako dzieła i czynu (factum) dokonanego.

Taki nowy stopień filozofii, łączącej samodzielność wnętrzna objęciowości naszej z nieskończonością zewnętrzną zrealizowaną, jest ostatecznym stopniem absolutnym filozofii, bo jiszczącym już absolutne zrównanie naszej objęciowości (subjectum) z przedmiotowością (objectum); i przeto stanowi filozofią absolutną, która, rozwija Hoene Wroński.

Koniec wersji demonstracyjnej.

§. 2. WYWÓD ROZUMOWY PIERWOJĘCIA FILOZOFII SAMOJISTNEJ ZNISZCZONEJ PRZEZ HOENE WROŃSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§. 3. PRZEDSTAWIENIE ANALOGICZNE PIERWOJĘCIA FILOZOFII SAMOJISTNEJ PODANEJ PRZEZ HOENE WROŃSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ 5. STOSUNEK FILOZOFII NIEMIECKIEJ Z FILOZOFIĄ SAMOJISTNĄ ROZWINIONĄ PRZEZ HOENE WROŃSKIEGO.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

§ 6. STYCZNOŚĆ FILOZOFII SAMOJISTNEJ Z ZADANIEM NARODOWOŚCI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYPIS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej