Antoni Józef Rolle

HRABIA REDUX

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I  

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

HRABIA REDUX

Rolle Antoni Józef

Za dostarczenie mi materiałów do|
ułożenia tej gawędy potrzebnych,
szczerze dziękujemy p. Bohdanowi Żebrowskiemu,
posiadaczowi ziemskiemu na Podolu.

I  

Może nikt z naszych kresowych ziemian nie przekazał przyszłym pokoleniom w spuściźnie tyle zapisanej bibuły, ile jej przekazał Ignacy Ścibor Marchocki, państwa mińkowieckiego dziedzic — a jednak może go mniej od innych jego współczesnych sąsiadów znamy, choć na bliższe poznanie z wielu zasługuje względów. Do dziś wprawdzie przechowało się wspomnienie o jego dziwactwach, poswarkach z władzami duchownymi i administracyjnymi, i te waśnie, skądinąd niewinne, tak zatarły jego zasługi, że o nich zapomniano zupełnie. Wyobrażam sobie zdziwienie szperacza, kiedy mu za jakie dwa stulecia wpadnie do rąk dokument „z grodu mińkowieckiego" wyjęty, opatrzony pieczęcią i podpisami „justicjariusza", wójta, radnych i delegowanych, i suszyć będzie głowę nad tym, kędy się ten dziwny gród, nie objęty żadnym regestrem, znajdował. A też druki, te prawa rozmaite, dość okazale odbijane w miejscowej drukarence, obejmujące przepisy dla rolników, mieszczan, szlachty chodaczkowej, dla rządców i administratorów państwa mińkowieckiego? — Wszystko, co wyżej zaznaczyliśmy, powstawało staraniem tego dziwaka, noszącego tytuł patriarchy, zawsze ustrojonego w na pół zakonną szatę o szerokich rękawach, zawsze gotowego nieść pomoc „państwa swojego poddanym". Musiał to być dobry człowiek i ludzki pan, kiedy kmiecie, na gruntach niegdyś jego osiedli, do dziś z wdzięcznością wspominają o starcu, choć ten już przeszło pół wieku spoczął w mogile, choć w ciągu tego pół wieku tyle zmian zaszło w ekonomicznych stosunkach prowincji, że już o innych boleśniejszych zamilczymy wstrząśnieniach — a pod wpływem jednych i drugich, dziwnie się zacierają tradycje. A obok żywej tradycji, pewnych o nim szczegółów daleko trudniej doszukać się było, niż o Łaszczu, choć ten ostatni przed dwoma przeszło wiekami na Podolu przebywał. Wszak jeszcze niemało spotkać można ludzi, którzy znali hr. Reduxa i pomimo to nic prawie o nim nie umieją powiedzieć; druki zaś mińkowieckie przez długi czas uważaliśmy za bajkę — tak je napotkać trudno, i bodaj czy nie więcej egzemplarzy Biblii Ostrogskiej posiadają miejscowe biblioteki, niż tych foliantów w tłoczni małomiasteczkowej odbitych, choć tamte liczą po lat trzysta, a te sześćdziesiąt najwięcej. Zawsze atoli, skromne owe wydawnictwa, to ślady życia, ślady myśli, świadectwo czynów człowieka, który nie opuszczał rąk w chwili, kiedy wszyscy wkoło niego, nie mogąc odtworzyć przeszłości, w przyszłość niepewną stracili wiarę zupełną. Niemałą jest zasługą umieć nie tracić nadziei — wobec rozwalonego rodzinnego gniazda godzi się łzę uronić, boć to drogie i bliskie... ale łzami odbudować nie potrafi go nikt na nowo. I Marchocki płakał, ale jednocześnie zabrał się do pracy, bo w niej widział zbawienie, a jeżeli jego roboty wyglądały niekiedy cudacko, niecała to już jego w tym wina — nie zawsze miał dobrych sąsiadów.

Rozpatrując się w życiu p. Ignacego, przychodzi doprawdy podziwiać hart jego i energię. Od dzieciństwa nie szło mu ono po myśli. Marchoccy herbu Ostoja spłynęli do nas na początku zeszłego wieku. Dobra to i stara szlachta, osiadła w Krakowskiem i Sandomierskiem, od Ściborów wywodziła swój początek, stąd używała nazwy swego protoplasty, jako przydomku.

Nasi ukraińscy Marchoccy musieli być krewniakami i Mikołaja, i jego syna Aleksandra, kolejno po sobie zasiadających na kasztelanii żarnowskiej, pierwszy od 1694 do 1713 roku, w którym rezydował, drugi od tej doby do zgonu, to jest do 1722 roku. Już w połowie XVIII stulecia dwóch braci Ściborów osiadło na kresach: starszy, Michał, cześnik bracławski, młodszy, Wojciech, późniejszy kasztelan sanocki. Tamten posiadał trzy wioski w Kijowskiem, w okolicy Skwiry położone, ten chodził dzierżawami i dorobił się na nich pańskiej fortuny. Michał po dwakroć się żenił: z pierwszej żony Salomei Kozłowskiej jednego miał tylko syna Adama, który przywdział sukienkę kapłańską i został pod koniec żywota kanonikiem kamienieckim; z drugiej żony Katarzyny Michałowskiej doczekał się czworga dzieci, mianowicie trzech córek i syna Ignacego, właśnie bohatera niniejszego opowiadania. Rodzice Reduxa pomarli w młodości, zostawując drobiazg na opiece p. Wojciecha, który nie miał dzieci, więc synowcami i synowicami zajął się gorliwie. Powiedzieliśmy już, że chodził on zastawnymi dzierżawami, miał spore sumy lokowane na dobrach Radziwiłłów i Wiszniowieckich wołyńskich, na Raszkowie, należącym do ks. Lubomirskiego, potem z kolei przedostał się na Podole i tu — już dobrze niemłody — ożenił się (w 1767 r.) z wdową po Józefie Baworowskim, podczaszym trembowelskim, Lińkiewiczówną z domu, która miała dzieci z pierwszego małżeństwa; trzymał jakiś czas w dzierżawie majątek do młodych Baworowskich należący (Kopyczyńce, Serock, Pozczankę) w okolicy Husiatyna położony, tutaj też nabył wieś Horodnicę na własność, że zaś kapitałów miał sporo, więc z kolei stanął do kupna miasteczka Jarmolińce z przyległościami.

Jarmolińce o 8 mil lekkich od Kamieńca położone, zakolonizowane jeszcze w końcu XIV wieku, nadane przez Jagiełłę Chotkowi, przybyszowi z Bułgarii czy Kroacji, zostawały długo w jednym rodzie. Chotko przybrał nazwę Jarmolińskiegp; ostatnia z tego gniazda — jako wiano, wniosła je w r. 1705 w dom Szepingów. I Szepingowie podolscy rychle wygaśli, wówczas od sukcesorów drogą kupna dostał się ten majątek (1757) jenerałowi Pawłowi Starzeńskiemu, a od niego jv kilkanaście lat później (1772) przeszedł do Wojciecha Marchockiego. Nowy dziedzic zamieszkał w sąsiednich Malejowcach, gdzie się piękna znajdowała rezydencja, dwór obszerny, ogród z pewnym gustem uporządkowany; wesołość z dostatkiem zapanowała pod strzechą niedawno skleconego stadła. W późnej jesieni 1781 r. podejmowali oboje Stanisława Augusta, udającego się do Kamieńca, podejmowali w miasteczku, gdyż ukoronowany gość wymówił się od podróży do Malejowiec, z wielkim zmartwieniem dla gospodarstwa, którzy z ucztą wspaniałą zamierzali wystąpić. Bawiono się też tutaj często, dzieci, i to dorosłych było sporo, trzy piękne i posażne synowice p. Wojciecha: Justyna, Julianna i Ludwika, i dwóch pasierbów, o mil kilka wprawdzie, stąd osiadłych, ale często ukochaną matkę odwiedzających. Kasztelan kochał kuzynki jak własne córki, wyposażył je też hojnie, każda dostała po 200 000 złp. posagu, oprócz wyprawy przystojnej, i oprócz 30 000 zł na szpilki i na zagospodarowanie, a druga z rzędu połączona z pasierbem węzłem małżeńskim, największa faworytka Stryja, miała sobie cedowaną i wioskę — Horodnicę — już podówczas kordonem austriackim odciętą. Synowcowie znowu nie potrafili zjednać serca stryjowskiego; starszy, Adam, zdradzał wokację do stanu duchownego, więc umieścił go p. Wojciech w seminarium lwowskim. Ignacy chował się w domu, ale nie umiał się akomodować opiekunowi, ten więc biedził się, co ma z nim uczynić, w końcu namówił wyrostka, by wstąpił do wojska. Oto jak sam Marchocki opowiada o tym: „Przyszedłszy do lat, przyjąłem mile kondycją, którą mi wola stryjowska wskazała do formowania siebie na żołnierza, gdy nie dobrowolnie, nie z chęci, ale za instynktem tegoż stryja poszedłem w kraj obcy, w służbę wojskową pruską oddany, i tam w ostatniej nędzy, w niedostatku przetrwałem lat kilka prawdziwą niewolę". Z notatek pozostałych po Marchockim wnosić można, że wpadł w sidła jednej z werbowniczych komend pruskich przebiegających po kraju. Nie ograniczały się one Wielkopolską, na Rusi Czerwonej spotkać je można było, docierały niekiedy i do granic Podola. Miało to miejsce około 1770 r., bohater nasz podówczas liczył rok dwudziesty, a że tęgo zbudowany, tęgi i rosły, posiadał więc wszelkie kwalifikacje do wojskowej służby, a była ona ciężka i twarda, musiał więc i kawaler być twardy i nieugięty, kiedy opiekun aż taką dla niego szkołę obmyślał; ze szkoły tej bowiem albo wychodził człowiek jeszcze bardziej zahartowany, albo ginął marnie w szeregach. Już jednak w r. 1774 spotykamy znowu młodzieńca na dworze stryjowskim w Malej owcach. Pan Wojciech w tym czasie ciężko zapadł na zdrowiu, synowice już podorastały, więc majątek pozostawiony przez brata podzielił między sieroty, schedę jednak dla Ignacego przeznaczoną oddał w opiekę młodego Baworowskiego, który niedawno stanął do wspólnego życia z panną Marchocką, był więc szwagrem świeżo przybyłego z szeregów pruskich ochotnika, a oddał dlatego, jak powiadał, bo się bał, by panicz nie strwonił fortuny przez ojca mu przeznaczonej.

Powoli jednak staruszek przychodził do zdrowia, niechęć dawna do synowca została, ba, nawet wzmogła się z tej racji, że synowiec lekceważył sobie stryjenkę. „Powrót z zagranicy, pisze nasz bohater, nie uczynił mnie milszym w oczach stryjowskich, skąd nie chcę wróżyć sobie nieukontentowania stąd pochodzić mogącego, że do gniazda swojej ojczyzny powróciłem, ale skutki następne przeświadczyć mogą każdego, jak niechętna i nieodstępna od boku jego nienawiść czyli zazdrość potrafiła coraz bardziej zaostrzyć umysł i serce stryjowskie, że w trakcie całego życia swego żadnej partycypacji łaski tegoż stryja nie doznałem." Zaraz też po wyzdrowieniu jego wyniósł się do Warszawy. Czy znowu wstąpił do wojska — nie potrafimy powiedzieć, choć przypuszczać się godzi, że zaciągnął się do jednego z regimentów w stolicy konstytujących, zaczęto go bowiem w urzędowych papierach z tego czasu tytułować kapitanem, a potem majorem. Nawet posiadał pewne wpływy u dworu: własnym staraniem, a za pośrednictwem kasztelana Ruckiego, wyrobił w 1778 r. dla stryja Order Św. Stanisława. Pan Wojciech nie znał porządków, nie wiedział, że dystynkcję tę trzeba suto opłacić, toteż zaraz pobiegły listy do interesowanych do Malejowiec z upomnieniem o uświęcone zwyczajem w podobnych zdarzeniach prezenta; korespondencja trwała długich lat dwa, stary szlachcic kresowy doczekał się kasztelami sanockiej, już więc jako senator płacił należytości zaległe, przez pośrednictwo kapitana Ignacego Marchockiego, a swego synowca, dukatów siedem rocznie złożył na ręce Drewnowskiego — „to jest: na szpital Dzieciątka Jezus w Warszawie czerwonych złotych cztery, na suffragia roczne za zmarłych tego orderu kawalerów czerwony złoty jeden, na kancelarię czerwonych złotych dwa." Niezależnie od tego, dostali jednorazowo — Rousseau — kamerdyner Jego Królewskiej Mości dukatów sto, a furier Bourlant 8 dukatów, z których, jak zapewniał w pokwitowaniu; on sam „i wszyscy dworscy będą zaspokojeni".

Już jednak w 1783 r. powraca pan Ignacy na Podole, jako major, i jako szczęśliwy małżonek, w tym bowiem okresie zawarł związek ślubny z Ewą z Ruffów — patrycjuszką rzymską, tak ją przynajmniej rozkochany a lubujący się w świetnej parenteli nowożeniec nazywał. Ożenienie to atoli nie podobało się stryjowi, pragnął on mieć synowę z gniazda polskiego, w patrycjuszostwo p. Ewy nie bardzo wierzył, niedomagał, skutkiem choroby stał się zgryźliwym, gorzkim; synowiec nie umiał czy nie chciał tego przykrego usposobienia przełamać. Kasztelan wszakże miał na względzie podniesienie rodu, szło mu o nazwisko przede wszystkim, w testamencie więc, ułożonym podówczas, zawsze jeszcze w Malejowcach, Ignacego naznaczył głównym spadkobiercą fortuny, obciążonej dożywociem żony i posagowymi sumami dla synowie wydzielonymi, nie mógł jednak przemóc na sobie, by tej niechęci dla majora, chowanej w sercu własnym, nie przekazał potomnym, akt bowiem donacji rozpoczął w ten sposób: „Lubo wyrażony Ignacy Marchocki, synowiec mój, z przyczyn tkliwie uczynionych mi przykrości powinien by zostać oddalony od wstępowania i obejmowania po mnie substancji" itd. Jak długo akt ten był prywatnym dokumentem, major znosił cierpliwie wymówkę zapis poprzedzającą, ale gdy go kasztelan do ksiąg grodzkich kamienieckich wciągnąć polecił, wówczas pokrzywdzony nie mógł się wstrzymać i wystąpił z protestem.

Należy atoli dodać, że między napisaniem testamentu a oblatowaniem go całych lat pięć ubiegło. W tym czasu okresie kasztelan sprzedał dobra jarmolinieckie, a nabył natomiast od p. Józefa Starzeńskiego, chorążego latyczowskiego, klucz Mińkowiecki, także w glebie podolskiej położony, i tu się przeniósł, urządziwszy sobie wcale pańską w Pobójnej rezydencję.

Życie majora niewesoło się plotło; słodziło mu chyba te przykre chwile przywiązanie do żony, której kasztelan za synową nie uznawał. Rozjątrzenie doszło do tego, że nawet nierad widział synowca, stąd też p. Ignacy prawie nie bywał w Pobójnej. Wzmogło się zaś ono jeszcze bardziej, kiedy eks-ochotnik pruski, po przeczytaniu wpisanego do akt testamentu, lekceważąc sobie dość sporą spuściznę, dotknięty uwagami kasztelana, wyżej wyszczególnionymi, publicznie w Kamieńcu, w grodzie powiatowym, oświadczył pod d. 17 grudnia 1787 r. swoje zażalenie „przeciwko nieznośnym pokrzywdzeniom niewinnie oczernionego prawego sukcesora, z przykrych wyrazów hańbie i obelżywóści swojej zabiegając". Było to może nietaktycznie, ale wysoce uczciwie; stryj miał prawo wydziedziczyć go, ale nie miał prawa o niewdzięczność oskarżać. Niechętni jednak panu Ignacemu skorzystali z tego; umierający kasztelan za ich pośrednictwem dowiedział się o. proteście, wystąpił z remanifestem d. 29 stycznia 1788 r., w nim wytyka majorowi wykroczenia, a z tych jedno tylko i najważniejsze, że się nie umiał akomodować jemu i jego żonie, że mieszkając w okolicy Mińkowiec, nie odwiedzał swego schorowanego opiekuna i dobrodzieja, a co najstraszniejsze, że „za dyspozycję testamentową nie podziękował".

Nie wiadomo, czym by się ta poswarka zakończyła, gdyby kasztelan pożył dłużej; nie doczekał jednak odpowiedzi na remanifest, umarł w końcu marca 1788 r. Pozostała po nim wdowa miała dożywocie oparte na wszystkich dobrach męża, ale i ta prędko przeniosła się do innego świata. Major tedy został właścicielem sporego majątku, do którego wprawdzie przywiązane były niemałe ciężary, jak: posag macochy (90 000 złp.), spłaty trzech sióstr (600 000 złp.), długi (200 000 złp.); nadto X. Adam Marchocki, kanonik kamieniecki, recesował z sukcesji z warunkiem, by mu wypłacono sto kilkadziesiąt tysięcy złotych jednorazowo. Razem więc przeszło pół miliona złotych potrzebował dla uiszczenia się z przyjętych zobowiązań. W pierwszej chwili zakwestionował posagi sióstr, opierając się na wątłych wywodach, że wszystkie za kordonem, w prowincjach należących do Austrii osiadły, tym więc samym tracą prawo do sukcesji: Baworowska i Horodyska, jako żony posiadaczy ziemskich; Zabielska, jako małżonka sędziego Najwyższego Trybunału we Lwowie. Było to raczej wynikiem chwilowej niechęci względem sióstr, które w sporze ze stryjem trzymały stronę tego ostatniego. Bez wielkich atoli zobopólnych nalegań przyszło do komplanacji, zawartej w Kamieńcu na początku 1791 r.; pan major oparł należności na swoich dobrach, a do chwili wypłaty zupełnej przyrzekł prowizją dość sporą jak na te czasy, bo po 8 zł od sta, i uiszczał się z niej z całą akuratnością, jak o tym świadczą kwity przechowane do. dzisiaj.

Dopiero w 1803 r. przedał dobra ojczyste, na Ukrainie położone

(Wasylówkę, Jaroszki i Browki), liczące 779 dusz męskich. Nabywcą był dobrze znany krajowi całemu: „Tadeusz Czacki, starosta nowogrodzki, orderów polskich kawaler"; zapłacił on za nie 420 000 złotych; Mińkowce więc z przyległościami odtąd zostały zupełną i niepodzielną własnością Ignacego Ścibor Marchockiego, który zaczął się pilnie krzątać około należytego ich uporządkowania.

II

Nim poznamy bliżej człowieka, wprzódy o miejscowości, kędy swoją, rozwijał działalność, powiedzieć choć słów kilka należy. Jeżeli się godzi nazwać Szwajcarią podolską kawał ziemi, objętej administracyjną, nazwą uszyckiego powiatu, to dobra Ścibora Marchockiego najpiękniejszy kątek w tej zajmowały Szwajcarii; państwo jego poczynało się na równinach wspaniałą puszczą dziś do połowy przetrzebioną, potem szły osady rozrzucone nad Uszycą, dopływem dniestrowym, odznaczającą się pięknymi brzegami; w głębokim jarze wyżłobiła ona sobie koryto między stromymi a przepaścistymi ścianami z piaskowca, poszczerbionymi tak dziwnie, że z dala tworzą łudzące do ruin podobieństwo — i wszystko to ujęte w ramy zielone z rozmaitych drzew uplecione, a poza nimi żyzne płaszczyzny, pokrajane w większe i mniejsze poletki, a jeszcze dalej, z wąwozu strzela wesoło w górę zielona kopułka cerkiewki błyszczącym krzyżem przystrojonej — i wszystko to na tle pogodnego, złotawego nieba podolskiego przepięknie się zarysowuje i w pamięci na długo zostawia wspomnienie obrazka, tchnącego ciszą niczym nie zmąconą i nieledwie idylliczną pogodą. Wędrowiec przebiegający tę przestrzeń, przeciętą szlakiem pocztowym, to zbiegającym w doliny, to pnącym się po kamienistych wzgórzach, oczarowany tą jakąś niewysłowioną przezroczystością widoków, mimo woli rozgląda się dokoła i szuka pasterzy, nasłuchuje, czy nie doleci go odgłos fujarki, czy gdzie nie ujrzy chatki pustelniczej, przyczepionej do skały. I nad podziw, wszystko to znajduje, z tą tylko różnicą, że pasterz, to brudny chłopak w worek z radna ubrany, spod słomianego o dużych skrzydłach kapelusza jak spod łopucha wygląda, a dudka jego ochrypłe tony wydaje; a te chatki pustelnicze, to dekoracyjne ozdoby, olbrzymie kamienie wybielone, z okienkami pomalowanymi na czerwono. W podobny sposób stroił niegdyś Marchocki wąwozy swego dziedzictwa, i tak to się kmieciom podobało, że do niedawna, choć twórca tych pomysłów umarł przed pół wiekiem, jeszcze je na własny wykonywali rachunek. Dowodzi to wdzięcznej pamięci dla dziedzica, jest świadectwem przyjaznych obopólnych stosunków i miłości, która istotnie nie była udaną.

Otóż dobra mińkowieckie leżały w owej Szwajcarii podolskiej, to jest na pochyłej płaszczyźnie, porzniętej w jary głębokie; jary owe to rozszerzały się tworząc doliny rozłożyste, to zbliżały się brzegami w wąskie przesmyki, i wówczas ha dnie takiej kotliny przebiegał wartki strumień, na którym wyrastał młynek, obok niego kilka zabudowań wieśniaczych, a choć takie doraźne osady nie przynosiły wiele zysku, zawsze atoli przyczyniały się niemało do ożywienia obrazu, a z czasem posłużyły właścicielowi za główne jądro nowej kolonizacji, stąd to tyle za władania pana Ignacego powstało tutaj wioseczek, przysiołków i futorów.

Mińkowce same, jako miasteczko, niedługą mają historią: założone w 1636 r. przez Adama Stanisławskiego, ojca Michała, kasztelana kamienieckiego, który to tyle pięknych fundacji zostawił, nie urzeczywistnionych z racji tureckiej niewoli. Stanisławscy władali tu sporym obszarem ziemi, od Dunajowiec do Kuryłowiec murowanych. W przeszłym stuleciu, kiedy wygaśli, dobra ich drogą sukcesji rozpadły się na kilka sched, Mińkowce z przyległościami dostały się podówczas Tarłom. Bonawentura Tarło starosta skalski ustąpił je Józefowi Starzyńskiemu chorążemu latyczowskiemu, a od niego dopiero nabył ten kawałek ziemi p. Wojciech Marchocki, ledwie na parę lat przed zgonem, bo w 1786 roku. Powiedzieliśmy wyżej, że dożywotniczką na nich została kasztelanowa sanocka, a że z synowcem nieboszczyka nie bardzo sympatyzowała, więc chcąc się od zarzutu przywłaszczenia uchronić, poleciła ułożenie inwentarza pozostałości po małżonku. Właśnie mamy ten ciekawy fascykuł przed sobą, z niego też czerpiąc, z całą drobiazgowością możemy opisać dziedzictwo, a raczej sukcesję majora Ścibora Marchockiego. Pokaźnie się ona prezentowała. Ziemi przeszło 12 000 morgów, w tej masie trzecia część pod lasami przydatnymi do budowy okrętów, stąd ich wartość wysoka. Na tej przestrzeni siedziało miasteczko, ubożuchne wprawdzie, bo tylko 150 domów liczące, nadto trzy spore folwarki, Antonówka, Otroków i Pobójna, wcale dobrze zagospodarowane i obsiane należycie, bo to w każdym i piękne stada koni i krowiarnie „na sposób cudzoziemski" urządzone, gumna i spichrze pełne, w kasie ekonomicznej do 40 000 złotych gotówki, a na sąsiadach pewne i niepewne lokacje wynosiły około pótora miliona złotych. Stosownie do tego zaopatrzone były rezydencje, jedna stała, albo zimowa, w Pobójnej, druga — letnia — w Otrokowie. Nieboszczyk od lat kilkunastu niedomagał, z domu nierad się wychylał, więc wszystko wkoło siebie starał się ku wygodzie własnej urządzić. Pobójański dom obszerny liczył kilkanaście izb umeblowanych z pewnym komfortem: był tam i duży jadalny pokój jeden i drugi, dwie bawialne komnaty, był gabinet, kancelaria, sypialnia, szatnia i kilka gościnnych pokojów, dla łaskawych przybyszów. Obicia ścian wszędzie płócienkowe, malowane, meble gdańskie i kolbuszowskie, lustra duże francuskie i małe weneckie z lichtarzykami, na ścianach sztychy angielskie, olejne portrety jegomościa i jejmości, a także szereg antenatów z gwiazdami.

Daleko jednak większą przedstawiał wartość inwentarz i sprzęty domowe. Garderoba nieboszczyka wcale była pokaźną; dygnitarz bowiem taki musiał mieć kilkanaście urzędowych strojów, różniących się barwami: więc mundury koloru województwa podolskiego, ziemi chełmskiej, województwa wołyńskiego, czerniechowskiego i bracławskiego. Pasów litych cała kolekcja, bo sto kilkadziesiąt: paryskich, liońskich, moskiewskich, „muszlinowych tureckich" i ciężkich, a najkosztowniejszych, perskich; to dziwne, że ani jednego krajowego wyrobu. Jakże wobec tego mnóstwa szat, ferezyj, kontuszów, żupanów, delij, półdelijek skromnie się prezentował rejestr bielizny, którą wdowa ofiarowała dwóm zakonnikom z sąsiednich Dunajowiec, niemniej przeto wciągniono ją do rejestru. Za to arsenalik wcale piękny, bo obok szabel, pistoletów, kruciczek, strzelb tureckich, kozackich, spory ich zapas jeszcze w lamusiku spoczywał wraz z rynsztunkami na konie, dla milicji dworskiej, „z ułanów" złożonej, przeznaczony. Biblioteka obejmowała wszystkie gałęzie wiedzy, jeszcze uboższa od zapasu bielizny, bo 26 dzieł w stu tomach, między którymi, obok religijnych, figurują rozpowszechnione podówczas: Zabawy przyjemne i pożyteczne (10 tomików), Komedie ks. Fr. Bohomolca (5 tom.), Zegar monarchów, Listy margrabiego de Rosel, Historia powszechna Bosueta, Konstytucje Sejmu Warszawskiego z 1766 roku, Medicina uni-versalis, Książka o sztuce ogrodniczej, nieodzowny raptularz pt. Indukty różnych tranzakcji, Księgi „kalkulacyjne", tj. kasowe itd. itd. — Piwnica pełna syconych miodów, dereniaków, wiśniaków w kilkudziesięciu beczkach zawartych; toż „antałki" stołowego węgierskiego wina, setka butelek tokaju i burgundu podówczas rozpowszechnionego. A i kredensowi nic zarzucić nie można, uosabiał się w nim dostatek szlachcica, do miernego należącego stanu; szkła wszystkie gdańskie, „fajansy" saskie, albo wprost z Drezna lub z Dubna sprowadzone, kafetiery, imbryki, kubki, puchary misterne. Srebra oceniono na 6 000 złotych. Naturalnie, że w rachunek nie wchodziły ani zegarki pektorały, ani sygnety, łańcuchy, ani inne kosztowności, jak: guzy brylantowe, spinki, pierścienie; o tych wspomniano pobieżnie w rejestrze z dodatkiem, że się kasztelan nieboszczyk tym rozporządził za życia, więc sukcesji nie podpadają wcale. Stajnia zdradzała rycerskie zamiłowania kasztelana: stało w niej kilka wierzchowców różnomastnych, rasy tureckiej, arabskiej i ze stada księcia jenerała ziem podolskich nabytych; obok nich dwadzieścia cztery konie dla milicji, cug samego pana, samej pani, kilka czwórek pod karabony i kuchnie podróżne. Nie będziemy zresztą wyliczać innych drobiazgów, by nie znużyć zbytecznie czytelnika, a i ten rejestr podaliśmy tutaj, by dokładnie odmalować ziemianina starego autoramentu. Wdowa po nieboszczyku posunęła dalej jeszcze swoją drażliwość, oto odwołała się do urzędu „wójtowskiego ławniczego kamienieckiego", prosząc o wydelegowanie urzędników do Pobójnej, by ci pozostałe po kasztelanie remanenta bezstronnie a uczciwie ocenili. Działo się to w końcu 1788 r. Stawili się na wezwanie: Gabriel Bohutowicz senior — wójt m. Kamieńca podolskiego, Jakub Warteresewicz i Jan Manugiewicz — ławnicy; nadto Paweł Bojarski — pisarz urzędowy. Dwa miesiące trwały posiedzenia tej szacowniczej komisji, która sumiennie wywiązała się z zadania, kiedy obie strony, nie bardzo dobrze dla siebie usposobione, wzajemnie zgodziły się na wszystko i akt przez nią ułożony bez protestu podpisały. Suma, jaką określono wartość remanentu zawartego w pobójańskim dworze, wynosiła 43 658 zł i 271/2 gr. Wnosić stąd można, że akuratność podniesiona do niezwykłej subtelności, nie chciano nawet chybić na pół grosza.

Ale obok rezydencji wyżej poszczególnionej znajdowała się jeszcze inna, letnia w Otrokowie; w pięknej miejscowości między górami położona, przypierająca do cienistego parku, pełnego strumieni, grot, słowem bardzo przyjemnych niespodzianek, była dla kasztelana ponętnym wypoczynkiem po zatrudnieniach gospodarskich. Utrzymywano powszechnie, że nęcony pięknością tego kąta, tak się do niego zapalił, że zaproponował p. Starzyńskiemu kupno Mińkowiec, a gdy się co do ceny zgodził, łatwo mu już przyszło pozbyć się Jarmolinieckiego majątku, bo doń od lat kilku aspirował p. Orłowski, łowczy latyczowski podówczas, znajdujący poparcie u ks. Czartoryskiego, jenerała ziem podolskich, i u ks. Nassau, których się szczycił przyjaźnią. Bez trudności więc wielkich przyszło do akordu. Kasztelan prosto z Malejowiec przeniósł się do Otrokowa, urządził tu kąpiele z zimnej wody, bardzo skromne, jednak jako nowość podziwiane przez szlachtę okoliczną, i w siedmiu pokoikach otrokowskiego dworku podejmował licznych gości, którzy tu zbiegli się z sąsiedniej Galicji, by odetchnąć wonnym i czystym powietrzem Szwajcarii podolskiej.

Otóż wszystko to odziedziczył pan major po stryju; wdowa po nim pozostała ustąpiła mu rychło z drogi, już bowiem w końcu 1790 roku zamieszkał w rezydencji pobójeńskiej wraz z żoną, jej rodzicami i dwojgiem drobnych dzieci. Nowe życie miał rozpocząć, życie spokojnego ziemianina, do którego wzdychał, służąc w pruskich szeregach; wzdychał, kręcąc się przy dworze królewskim w Warszawie; wzdychał wreszcie, tułając się na Podolu w ciągu kilku lat ostatnich. Szczególne bo miał do tej prowincji przywiązanie, przecie posiadał w Kijowskiem własny majątek; mógł więc wygodnie osiąść na glebie przekazanej mu przez rodzica. Teraz dopiął celu — z wiarą stawał do pracy, z gotowością do ofiary.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej