Aleksander Groza

HRYC

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY PROLOGU.

PROLOG.

OSOBY DRAMATU.

AKT PIERWSZY.

SCENA PIERWSZA.

SCENA DRUGA.

PIEŚŃ TRZECIA.

PIEŚŃ CZWARTA.

SCENA TRZECIA.

SCENA CZWARTA.

SCENA PIĄTA.

SCENA SZÓSTA.

SCENA SIÓDMA.

SCENA ÓSMA.

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

SCENA DRUGA.

SCENA TRZECIA.

SCENA CZWARTA.

SCENA PIĄTA.

SCENA SZÓSTA.

SCENA SIÓDMA.

SCENA ÓSMA.

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

SCENA DRUGA.

SCENA TRZECIA.

SCENA CZWARTA.

SCENA PIĄTA.

SCENA SZÓSTA.

AKT CZWARTY.

SCENA PIERWSZA.

SCENA DRUGA.

SCENA TRZECIA.

SCENA CZWARTA.

SCENA PIĄTA.

SCENA SZÓSTA.

SCENA SIÓDMA.

SCENA ÓSMA.

AKT PIĄTY.

SCENA PIERWSZA.

SCENA DRUGA.

SCENA TRZECIA.

SCENA CZWARTA.

SCENA PIĄTA.

SCENA SZÓSTA.

SCENA SIÓDMA.

SCENA ÓSMA.

SCENA DZIEWIĄTA.

SCENA DZIESIĄTA.

SCENA JEDENASTA.

SCENA TRZYNASTA.

MAREK JAKIMOWSKI.

I.

II.

III.

IV.

HRYĆ

dramat ukraiński w pięciu aktach : z podań ludu i z wydarzenia pod koniec ośmnastego wieku

Groza Aleksander

OSOBY PROLOGU.

Alfred – dziedzic.

Prawota – ekonom.

Xiądz  Paroch – unita.

PROLOG.

(Chata na wzgórzu, za nią las, u dołu duży staw,
a wieś dokoła. Za stawem na wzgórku cerkiew).

Alfred, Prawota.

ALFRED.

Chciej więc pamiętać, że jestem w Genewie,

A tutaj tylko Hrycio pobereżnik.

Wszystkie zlecenia, jak dotąd bywało,

I nadal będziesz odbierać z Genewy.

Pobereżników przywołaj i przykaż

By mnie słuchali jak trochę starszego.

Może się zajmę leśnem gospodarstwem,

Dla tego u nich jakiejś chcę powagi.

Zresztą ci w niczem krzywdy nie uczynię,

Będziesz, jak dotąd, rządzcą z pełną władzą.

PRAWOTA.

Ach, panie!...

ALFRED.

Tylko proszę cię Prawoto,

Spełń moje wolę bezwzględnie i szczerze.

Czem dziś Sobotów, twoich rządów dzieło,

Więc sprawiedliwa abyś rządził dalej.

Miło rai patrzeć na te piękne chaty,

I na kominy, jak posagi białe,

Porozstawiane wśród gajów zielonych.

Wdzięczne to gaje, bo i w upał cienie

I owoc niosą na stół gospodarza.

Któż je posadził? ty mój przyjacielu,

One są wieńcem zielonym twej chwały.

Tyś i lud podniósł z tego poniżenia,

W którem go trzymał nałóg starowieczny.

Już to nie owe greckie Melanchleny,

Pół roku wilki, a pół roku ludzie;

Nie dzicz, co wczora tylko wyszła z lasu,

Ale postaci nam przecie podobne,

W prostym, lecz pięknym i wygodnym stroju,

Raźne, wesołe, widać że szczęśliwe.

Widać, że niemi nie żelazna ręka

Srogiego draba, ale dłoń ojcowska

Rządzi w swobodzie.

PRAWOTA.

O drogi mój Panie!

Nie zasłużyłem na takie pochwały,

Bom nic tu z siebie nie zrobił dobrego:

Wasza myśl, wola, stały się mi prawem,

Ja ślepym waszej woli wykonawcą.

I lepiej dla mnie, że ja byłem ślepy,

Gdy wasze oczy tak jasno widziały.

Ja prostak, w wiejskiej chacie urodzony,

Szlachcic z zagonu; co zagon, co strzecha,

To tylko znałem, i przez myśl nie przeszło

Jakieś odmiany we wsi zaprowadzać.

Kilka lat.... oczom moim nie chcę wierzyć....

Zaprawdę, sam tu nie wielebym zrobił!

Bo choćby chaty były zbudowane,

Choćby w odzienie lud ubrał się piękne,

Wieleby jeszcze było do zdziałania.

Mówiąc po prawdzie, to nasz przetworzyciel,

Paroch nasz;— on nas nauczył być ludźmi....

On nas nauczył: co miłość bliźniego,

Co bojaźń Boża, na co człek stworzony,

I by swem słowem dać prawdy świadectwo,

Jak uczył, żyje. Więc mając przed sobą

Wzór taki, i my, przy Bożej pomocy,

Niby coś także robimy dobrego.

Lecz oto widzę i on sam przychodzi, (oddala się).

Alfred i xiądz Paroch.

ALFRED.

Witam was! witam, przezacny parochu,

Jakże mi ślicznie, młodo wyglądacie!

Gdyby szron trochę skroni nie przypruszył

Rzekłbym, że na was jednych czas łaskawy.

X. PAROCH.

Pan Bóg łaskawy na swojego sługę,

Dał kawał chleba, dał do pracy pole,

Dał dobre zdrowie; a przy ciągłej pracy,

Człek zapomina, że mu czas ucieka:

To i czas jakoś o nas zapomina,

I nam z tem lepiej. Wreszcie, my podżyli,

Jak drzewa doszłe do pewnego wieku,

Stoimy w równi, aż nadejdzie pora

I razem głowę schyli nam ku ziemi.

ALFRED.

O! niech ta pora będzie jak najdalszą!

Bo mój Sobotów, po waszem sieroctwie,

Możeby znowu był dziczą stepową.

O! stokroć dzięki, dzięki wam parochu!

Serce mi rośnie, widząc coś tu zrobił.

X. PAROCH.

Za cóż dziękujesz ? jam nic tu nie zrobił

Nad to, com winien zrobić z miejsca mego.

Słowo — tom czerpał z nauki Chrystusa;

A przykład — niech Bóg będzie miłościwy,

I da niej trzodzie lepszego Pasterza!

Ale wasz, panie, ekonom Prawota,

Chociaż nie nosi księżowskiej sutany,

To święty kapłan, to mąż Chrystusowy!

On to Sobotów rządząc Bożem prawem,

Zrobił go takim pięknym i szczęśliwym.

ALFRED (całując Parocha).

O! moi mili, zacni przyjaciele!

Równieście skromni i równie szlachetni,

Nie chcecie sobie przyznawać zasługi,

Lecz oddajecie ją jeden drugiemu.—

Szczęśliwy będę, jeśli pozwolicie

Być przyjacielem waszym, i tu od was .

Uczyć się pracy, i żyć, jak żyjecie.

X. PAROCH.

O! niechaj będzie Pan Bóg pochwalony!

Że me niegodne prośby przyjąć raczył,

I myśli wasze zwrócił ku ojczyźnie;

Że już na zawsze wśród nas zamieszkacie!...

Zapewne, wielki i piękny świat Pozy,

Ale Bóg nie dał człowiekowi skrzydeł,

By po nim tylko z końca w koniec latał.

Każdy z nas przyniósł ze swem urodzeniem

Dla społeczności swojej obowiązki;

A im kto szersze miał do czynów pole,

Im zapas sił mu był obficiej dany,

Odpowiedzialność tem większa go czeka.

Bogate mienie, talenta, nauka,

A nawet samo w ciele czerstwe zdrowie,

Są wielkie dźwignie, których sit; nie godzi

Marnie zużywać, lub dać by próchniały.

Kochany panie! żyj i pracuj z nami,

Po sercu wybierz sobie towarzyszkę,

I stań się wzorem dla twoich współziomków,

Jak być szlachetnym ojcem, mężem, panem,

Obywatelem kraju.

ALFRED.

Mój zacny parochu!

Wierz mi, że wielkie to dla nas nieszczęście,

Że nam nie dano, jak tym ptakom, skrzydeł,

Abyśmy mogli polatać po świecie.

O! gdybyś latał tyle, com ja latał,

I widział, słyszał, com widział i słyszał:

Daruj, że powiem, musiałbyś się wstydzić

Swojego serca pierwotnej prostoty,

I naiwności, która, chociaż miła,

Jednak jest zawsze malenkiem dzieciństwem.—

Świat dojrzał.... Ale nie z tem tu przychodzę.

Zacny parochu! znudzony, znużony,

Chciałbym wśród wiejskiej odetchnąć natury. —

Jak mnie dziś widzisz, takim chcę być z wami,

Prostym kozakiem, który ma zlecenie

Od swego pana, by lasów pilnował.

W tej chacie będę żył sobie po prostu,

Sam będę sobie orał swoję niwę,

Sam pójdę z kosą; z ludem, jak brat z bratem,

Chcę mówić, śpiewać, a nawet i skakać.

X. PAROCH

Oczom niewierze, uszom mym niewierze!!

Jakto? chcesz schodzić z swego stanowiska?

I zamiast ojcem być dla twego ludu,

Chcesz się poniżać i zejść do nicestwa?

I jak ten garncarz, mając w ręku glinę,

Zamiast wyrabiać z niej co się podoba,

Z rąk ją wypuszczasz lub zdajesz drugiemu,

Kiedy cię nikt tu zastąpić nie zdoła.

Może chcesz zblizka zbadać tajemnice

Uczuć i myśli u twojego ludu?

Wierz mi, to dzieci pierwotne natury,

Ich myśl i serce są jeszcze na dłoni.

Twem się zniżeniem nic tu nie pozyskasz,

Nic nie nauczysz, a utracisz wiele,

Bo swą powagę, a z nią i szacunek.

Ja z niemi codzień, łzy co boleśniejsze,

Smutki co cięższe najpierwszy podzielam,

A ich pociechom z serca błogosławię;

Ale nikt jeszcze nigdy mnie nie widział,

Abym się kiedy wdał w płochą zabawę,

W niesforne żarty. Pługa się nie wstydam,

Ni cepa, kosy — bo praca mozolna

To posag, z którym wyszedł Adam z raju.

Lecz kto godności swojej się wyrzeka,

Kto nie z potrzeby, ale lekkomyślnie

Tarza się w prochu, niechże się nie gniewa,

Jeśli na niego i śmieciem ktoś rzuci.

ALFRED.

Mój przyjacielu! inne dzisiaj czasy,

I sądy dzisiaj nie takie jak były.

Stare mniemania, uprzedzenia stare,

Jak zwiędłe liście, z drzewa opadają.

Apostołowie przyszli z nową wiarą.

Na ich potężny głos, wiecznych przesądów

Otwarte wrota, i inne powietrze

W ludzkości wieje, i rozbudza trupa.

By powstał z grobu.

X. PAROCH.

Jeśli trup powstanie,

To wskrzesicielom nie wielka zasługa,

Że upiór będzie błąkał się po świecie

I świat napełni zgnilizną grobową....

O! panie, panie! jeśli i ty z sobą

Do nas przynosisz magiczne zaklęcia,

i wśród nas zaczniesz wskrzeszać z grobów trupy:

To ja, com przysiągł służyć Chrystusowi,

I nie znać innych Bogów, okrom Jego,

Innej nauki, krom Jogo nauki;

Ja prostak, wyjdę z miasta takich cudów,

Bo w moich ustach dla nich nie pochwała,

Lecz anatema jedna zawsze będzie.

0! wiem ja, o co mistrzom słowa idzie!

Zbłąkani, wiodą ludzkość na rozdroże,

Aby z nią razem w przepaść się powalić.

Wrota zagłady sobie otworzyli,

A Anioł Boży rózgą tłum nagania....

Obym nie dożył widzieć co ich czeka

W blizkiej przyszłości! i żal mi was młodych....

Bo dożyjecie do strasznych boleści,

Do nędzy serca, wystygłego z wiary.

ALFRED.

Nie tak my bardzo źli i niebezpieczni

Jak ci się zdaje! Że się nie tulimy

Pod Jezuicki płaszczyk,— to zasługa,

Gdyż tem nas widzą, czem w gruncie jesteśmy.—

Ale dość tego! mój miły parochu!

Nie myśl, że przyszedł wilk do twej owczarni,

Aby ją tylko kaleczył, rozpraszał.

O, nie! ja sobie chcę tu żyć po prostu.

A jeśli znajdę choć jaki cień szczęścia,

Jakąś przyjemność, co serce mi wzruszy:

To raz włożywszy tę sielską sukmanę,

Już jej nie zdejmę aż do samej śmierci.

Zawsze myślałem o wiejskiem zaciszu,

Dla tegom sobie chciał go pięknem zrobić.

Prawota lepiej spełnił me życzenie,

Niż gdybym własnem okiem sam dozierał.

Wszystko tu miłe — i ta na pagórku

Cerkiewka wasza ze trzema wieżami,

I osobliwość — dom wspólnej zabawy,

Z ogródkiem pełnym i cienia i kwiatów.

A waszaż szkółka, i ta dziatwa wasza!...

Tu więc używać chcę mojego szczęścia.

Matka w dzieciństwie z kraju mnie wywiozła,

I odumarła w pierwszej mej młodości.

Jakby ogniwo wiążące ze swemi,

Został mi kozak, niegdyś mego ojca

Sługa, powiernik i towarzysz broni.

Prosty syn stepu, przy rodzinnej mowie,

Do żadnej innej przywyknąć nie zdołał,

I obyczaju nic w nim rodzinnego

Zatrzeć nie mogło. Jam go też pokochał.

I tak się jego wyuczył języka,

Że dziś nim mówię jak moim ojczystym.

Bawiąc mnie Taras rozmową o kraju,

I o młodości swojej rozpowiadał,

A z nią o szczęściu, jakiego używał,

Wśród wsi, swobody i codziennej pracy....

Biedny był, służył za kawałek chleba,

Lecz kraj dotyla był mu zawsze miły,

Że mając u mnie wszystkiego do zbytku,

Płakał za swoją ubogą młodością.

Umarł, gdym właśnie do was się wybierał,

Ale swój smutek i tęsknotę serca

Zostawił przy mnie; aby je utulić,

Przybiegam do was, przyjmcież mnie serdecznie.

X. PAROCH.

Młodzieńcze! teraz nie chcę sporzyć z tobą,

Szlachetne serce, ufam, Bóg oświeci.

KONIEC PROLOGU.

OSOBY DRAMATU.

Hryć (Alfred) – dziedzic.

Wojewoda – stryj Alfreda.

Aniela – jego pasierzbica.

Justa – córka kowala.

Tetiana.

Prawota – ekonom.

Paroch (Xiądz Unita).

Kowal i jego żona.

Organista.

Znachor.

Tymko niemy.

Pobereżnicy.

Chłopcy ze wsi.

Dziewczęta.

Stepowe Rusałki.

Duch dobry.

Duch zły.

AKT PIERWSZY.

(Chata na wzgórku, za nią las, u dołu duży staw
a wieś do koła. Za stawem na wzgórku cerkiew).

SCENA PIERWSZA.

HRYĆ (Alfred) (sam).

Po tylu cudnych i snach i marzeniach,

Myślałem, że mnie czeka przebudzenie

Smutne, bolesne; i drżałem przed chwilą,

W której mi przyjdzie otworzyć powieki;

I odsuwałem tę chwilę od siebie....

Widzę, żem błądził, żem się próżno trwożył.

Bo tu znalazłem i niebo błękitne,

Powietrze lekkie, wonne lasu wonią,

I stepu, co tam kwitnie po za lasem.

Odbudowana wieś pięknie wygląda;

Ale i inne wsie w tej okolicy,

Nawet w nieładzie swoim, równie piękne.

Lud z pieśnią w ustach rośnie i starzeje.

Szukałem pustki, szedłem na pustynię,

Tymczasem.... Może i sercu ochłodę

I dla mej myśli znajdę przędzę złotą.—

Żegnam was, piękne artystyczne Włochy!

I ciebie mądra i dowcipna Francjo!

I ciebie — ciebie z twojemi skałami,

Gdzie się bieleją i chmury i śniegi,

Przy turkusowych twych jezior zwierciadłach —

I ciebie żegnam ojczyzno Helwetów!

Wszystko, com u was i widział i słyszał,

Wszystko to przy tym chcę zakopać progu,

I nowym człekiem żyć z nowymi ludźmi;

A fosforyczne mego szczęścia blaski,

Próchna ułudzeń, za któremim gonił,

Zapomnieć wiecznie. Do ich zapomnienia

Pomoże i ta ostra moja kosa,

I pług mój, wreszcie i ten lud serdeczny....

SCENA DRUGA.

Hryć i Pobereżnicy (wchodzą).

PIERWSZY.

Zdrowia wam.

HRYĆ.

I wam.

PIERWSZY.

Wy jesteście Hryć!

HRYĆ.

Tak jest.

PIERWSZY.

Idziemy właśnie od Prawoty,

On mówił, żeście starszy między nami,

Żeście od pana wprost tu zajechali.

Nam tu głoszono, że sam pan przyjedzie,

Że mieszkać będzie; a że śpiewać lubi,

I chce by jego lud pięknie mu śpiewał,

Tośmy się różnych pieśni nauczyli.

HRYĆ.

O! pan nasz bardzo piękne pieśni lubi!

To dobrze żeście śpiewać się uczyli.

I ja coś umiem, i odtąd pospołu

Śpiewać będziemy, aż nadejdzie pora

Że zaśpiewamy i naszemu panu....

A teraz chłopcy! co wiecie, umiecie,

Spróbujcie.

PIERWSZY POBEREŹNIK

Jakąż? z lasu, czy ze dworu?

HRYĆ.

A jużci z lasu; poboreżnik z lasu.

ŚPIEW.

Zielona sikora,

Sojka malowana,

Przyniosła ze dwora

Taką wieść od pana.

Za siedmią górami,

Za siedmią morzami,

Siedzi pan nad stołem

Z pochylonem czołem,

I pisze drobne listy za listami.

I pyta: co tam z mojemi lasami?

Czy po staremu stare dęby stoją?

I swoje starość jemiołami stroją?

Czy białe brzozy, białe panny młode,

W zielony warkocz stroją swą urodę?

Czy lipa roje do serca przytula?

Czy jak kukała, kuka tam zozula?

Czy na leszczynie słowik w lesie śpiewa ?

Czy wiewióreczka w tańcu wyskakiwa?

— Oj, po staremu wszystko, miły panie!

Nawet niż było jeszcze lepiej stanie.

Bo twoje młode lasy już dojrzej,

A jak konopie nowe się zasieją;

Rojów nikt tobie od lip nie odgania,

Wiewiórka skacze do orzechobrania,

Słowiki pieją, a za ich pieniami

Echa brzmią wszędzie górą i dołami;

Za. słowikami i my, jak możemy?

Piosenki nasze pod echa ciągniemy.

PIEŚŃ DRUGA.

Młody jawor choć zielony,

Nad potokiem pochylony;

Młody Iwaś w swojej wiośnie,

Lecz dla smutku tylko rośnie.

Stara matka z płaczem woła,

Czegoć smutek świeci z czoła?

Czego synu z twoich oczy

Tylko łza się za łzą toczy?

Nie rad jawor schylać głowę,

Podrywają fale nowe;

I mnie smutek nie żałuje,

Myśl mi truje, życie truje.

Zasiej matko pod oknami

Małą grzędę wasilkami,

W jesieni liść wasilkowy

Z poduszką mi dasz pod głowy.

PIEŚŃ TRZECIA.

Szumi dąbrowa, szumi zielona,

Wiatr gałęzie zgina;

Oj, wyszła matka, wyszła rodzona,

I płacze na syna.

"0j synu, synu! mojemi piersiami

Jam cię wykarmiła;

A ty po karczmie hulasz z parobkami,

Jam tak nie uczyła."

"Przehulasz wiosnę, przehulasz i lato,

Jesień chłodami powieje,

Torba żebracza będzie twą zapłatą,

A mnie płacz gorzki zaleje."

—"Och! nie płacz matko, och! nie płacz jedyna!

Jeszcze i wiosna nie minie,

Już dobre wieści posłyszysz od syna,

Już statek zobaczysz w synie."—

PIEŚŃ CZWARTA.

Powiedz ty mi brzozo biała,

Czemuś kosę rozczesała ?

Czego brzozo z twojej kosy

Coraz łzawe płyną rosy ?

Czy zasiądziesz ty z drużkami,

Gdzie wesele gra pieśniami?

Czyli pójdziesz z chorowodem,

Kędy trumna idzie przodem?

—"Oj, nie siędę ja z drużkami,

Gdzie wesele gra pieśniami,

Ani pójdę z chorowodem,

Kędy trumna idzie przodem.

Ale będę stać jak stoję,

Rozczesawszy kosy moje,

Bo u nóg mych pochowany

Kozak w boju zarąbany.

"Nie ma matki, siostry małej,

Aby po nim zapłakały,

To ja płacząc nad nim stoję,

Rozpuściwszy kosy moje.

PIERWSZY Z POBEREŻNIKÓW.

Ot jak słyszycie, takie nasze głosy,

I pieśni takie; umiemy ich tyle,

Że wam możemy śpiewać przez dzień cały.

Ale dziś będzie na siole zabawa:

Wszak to Kupało — to może hukniemy;

Gdzie stary cmentarz, zapalim maniaka, *)

A chorowody odbędziem przy stawie,

To już nam paroch przeszkodzić nic zdoła....

HRYĆ.

Co parochowi do waszej zabawy?

JEDEN Z POBEREŻNIKÓW.

On to widzicie mówi: że to stary,

Pogański obrzęd, że my nim grzeszymy;

Więc go zabrania. — Ale tak się dzieje:

On prawi swoje, a my robim swoje.

Że prześpiewamy, że przetańcujemy

Noc Bożą, co tu tak bardzo grzesznego?

Lecz nie tak paroch, jak ten organista —

To czysty Herod!.... on to przez noc całą

Jak wilk się skrada; — ale i na niego

Mamy lekarstwo — półgarcówkę miodu,

Co tak mu w głowie zaszumi, zaśwista,

Że wkońcu z nami sam przez ogień skacze.

Musim o suchą starać się tarninę,

Tu, tam naznosić; — więc bądźcie nam zdrowi.

(odchodzą).

*) Znaczy, zapalimy fałszywy ogień; to jest, nie ten, przy którym ma się odbywać Kupało.

SCENA TRZECIA.

HRYĆ (sam).

Któż im te pieśni układał, rymował?

Chyba umieją podsłuchać słowika.

Szczęśliwa wróżba, przy pierwszem spotkaniu

Tyle piosenek! Witaj kraju pieśni!

O! tyś dla pieśni jedynie stworzony!

Ziemia twa żyzna, powietrze twe zdrowe,

Słońce twe jasne; nie dziw, że tu pieśni

Rosną uroczo, jak kwiaty na polach.

Pola te były łzami polewane,

I krwią, co ledwie wyschła ode wczora.

Nie dziw, że z każdej pieśni łza wytryska,

I krew wytryska. Melodyo rzewna!

Ty jesteś echem z dalekiego świata,

Co tęskny powiał na te bujne niwy,

A wiejąc przyniósł i jęki przeszłości,

I żal, że tyle darów przyrodzenia

Marnie ginęło i dotychczas ginie!...

Cudowny wieczór! Całą wieś obejdę,

Trzeba się z każdym zapoznać zakątkiem.

(wychodzi).

SCENA CZWARTA.

(Wygon przy wsi. Chłopcy  bawią się w piłkę).

JEDEN Z CHŁOPCÓW.

Ja ci mówiłem: nie rzucaj tak mocno;

Rów przeleciała i wpadła do żyta.

Szukajże teraz i żyto wytłaczaj!

Niechajno jeszcze zobaczy łanowy,

Da on ci piłkę! —

DRUGI CHŁOPIEC.

Taka to już ręka.

Wczora zarzucił jedne, a dziś drugą;

A zróbże nowę? bydło nie lenieje.

Siłacz! to przewiąż sobie rękę pasem.

TRZECI.

A czy się u was dziś nie odpraszałem?

Wreszcie nie prawą rzuciłem, a lewą,

A nawet zlekka; ot jakoś furkuęła,

I licho wzięło! Mam ja drugą w domu,

To tę wam oddam.— Jeszcze dosyć rano,

Trzody nie widać; a nu, zaśpiewajmy!...

Któż to nadchodzi? Ha! to pobereżnik,

Faworyt pański, co mu tam nad górą

Taką świetlicę piękną zbudowali.

CZWARTY.

Ja go zaczepię.

DRUGI.

Zawsze ciebie korci.

CZWARTY.

Ja dobry wieczór powiem, cóż wtem złego?

TRZECI.

I ja mu powiem.

INNI.

To i my powiemy.

SCENA PIĄTA.

Ciż Chłopcy i Hryć.

CHŁOPCY (chórem).

Dobry wieczór wam!

HRYĆ.

I wam dobry wieczór.

Widziałem żeście w piłkę się bawili,

Bawcie się dalej, ja popatrzę sobie.

PIERWSZY Z CHŁOPCÓW.

Kiedy ten siłacz piłkę nam zarzucił.

Szukaj ją w życie!

HRYĆ.

O! żal mi was chłopcy.

Lecz i bez piłki możecie się bawić,

Naprzyklad: w lisa, zająca, żórawia.

DRUGI CHŁOPIEC.

Dzisiaj już dosyć mieliśmy gonitwy!

TRZECI.

Wy przybywacie podobno od pana.

Nas tu męczono codzień nad pieśniami,

Mówiąc, że pan nasz bardzo pieśni lubi,

Że jak przyjedzie, to mu zaśpiewamy,

A on nam sprawi świtki granatowe,

Kołpaczki z czarnym a drobnym barankiem,

Z czerwonem suknem, jak bodiak na stepie;

Kupi składane z łańcużkiem nożyki.

Powiedzcie proszę, czy pan nasz przyjedzie,

I da to wszystko, jak mówił Prawota?

HRYĆ.

Co wam Prawota przyrzekł, pan dotrzyma,

Ja was uręczam, bo dobrze znam pana.

Chciałbym posłyszeć jak też wy śpiewacie?

CHŁOPCY (razem).

A to słuchajcie — lecz cóż wam zaśpiewać?

HRYĆ.

Cokolwiek, byle i zgodnie i milo.

PIERWSZY Z CHŁOPCÓW.

Może Wiośniankę?

DRUGI.

Może Zozulicę?

TRZECI.

Żórawia?

HRYĆ.

Otóż śpiewajcie Wiośniankę,

Potem Zozulicę, a potem Źórawia.

CHŁOPCY.

To dobrze, dobrze, stawajmy w około!

WIOŚNIANKA.

Jerzy białym koniem jedzie,

I za brodę zimę wiedzie;

Wiodąc woła: zima! zima!

Już tu dla niej miejsca niema!

Wywiódł zimę; po dolinie

Szumiąc sobie strumień płynie,

A przez pola, przez zagony,

Pościeli się liść zielony.

Brzęczy muszka, ptaszek śpiewa,

Liściami się gaj okrywa;

Z pieniem ptaszków, brzękiem muszek

Łączy taką pieśń pastuszek!

Wielki Boże! święty Boże!

Chowaj nasza trzodkę, zboże!

Niechaj rośnie zdrowe, cale,

Nam na plon, Tobie na chwałę.

ZOZULICA.

Rodzona moja siostrzyco,

Powiedz, miła Zozulico!

Długa mego życia niwa?

Dola moja czy szczęśliwa?

O! powiem ci miły bracie!

Bóg łaskawie wejrzał na cię,

Życia twego długa niwa,

I dola twoja szczęśliwa:

Tylko wstawaj ze słoneczkiem,

Tylko módl się z skowroneczkiem,

Tylko pilnuj pługa, chatki,

Tylko słuchaj ojca, matki.

ŻÓRAWIE.

Żorawie leciały,

A lecąc wolały:

Szeroki świat Boży — kurlu, kurlu!

Lecz na tyra świecie,

Nigdzie nie znajdziecie

Gdzie lepiej, gdzie gorzej — kurlu, kurlu!

Na ojców niwie,

Pracujcie gorliwie,

Bo praca w doli człowieka — kurlu, kurlu!

Tylko swe życie,

Pracą uświęcicie,

Szczęście was w pracy czeka — kurlu, kurlu!

Gwiazdy, co jaśnieje,

Słońca, co goreje,

Nie zgaszą burze i słoty — kurlu, kurlu!

Męża zacnego!

Mądrego, stałego,

Nie zwalczą losów przewroty! kurlu, kurlu!

HRYĆ.

Dobrze chłopaki! lecz powiedzcie proszę

Kto wam układał te wasze piosenki?

CHŁOPCY.

A któż? Ksiądz paroch! zanim zaczynamy

Jakiej się uczyć, to on ją wprzód czyta,

A mówią nawet, że wymyśla z głowy....

Lecz ot już trzoda blizko kołowrotu,

A nu, kto pierwiej!

(Chłopcy biegną).

SCENA SZÓSTA.

HRYĆ (sam).

Pobiegli szczęśliwi....

O jakże zacny paroch tego sioła!

Jak wszędzie siejo swoje mądre ziarna!

Myślałem, że ich czegoś będę uczyć,

Tymczasem.... Co to za widok uroczył

(podchodzi i wpatruje się).

Zda mi się jestem, za patryarchalnych

Czasów, gdzieś nad Eufratem; taż ziemia

Bogata w plony, w bydło; niedostaje

Białych namiotów— lecz te chaty białe,

Jakby namioty zasiadły na wzgórzach.

Tu idzie trzoda, tam z pola wracają

Ojcowie, razem z żonami i dziećmi;

O sześciu wołach przeciągają pługi,

A woły rosłe, siwe jak gołębie.

Tu znowu wozy, a na nich dziewczęta

Skroń uwieńczywszy polnemi kwiatami,

I wznosząc w górę grabie — godło pracy,

Śpiewają chórem; słowa nie dosłyszysz,

Ale śpiew dziwnie i piękny i rzewny....

(słucha, potem odwraca się w przeciwną stronę).

Jaki tam rozdół miły! pod wierzbami

Szumi krynica; te sędziwe wierzby

Jakże rozkosznie siedzą przy strumieniu;

Ileż tu przy nich minęło wydarzeń!

Ileż pokoleń! Lud je tak czcić musi,

Jak czcił przed wieki swoje leśne bogi. —

Idą po wodę matki, biegną dzieci....

Przeszły.... a teraz różne mi ścieżkami.

Jak sarny lekkie, i kształtne jak sarny

Śpieszą dziewczęta w swych koszulkach białych,

Co się tak wdzięcznie na piersiech drapują;

W swoich letniczkach malownie upiętych,

We wstążkach, co tak za niemi się wznoszą,

Jak te rajskiego ptaka cudne pióra; —

Stają, coś radzą. Zejdę tym parowem,

Z-za wierzb podsłucham.

(odchodzi).

SCENA SIÓDMA.

(Rozdół. Kilka wierzb rozłożystych, a pod niemi krynica: przy niej stoją wiadra z wodą, a naokoło Dziewczęta wsparte na swych koromesłach).

PIERWSZA Z DZIEWCZĄT.

To gdzież Kupało?

DRUGA.

Przy grobli nad stawem.

TRZECIA.

Wszakto ztąd paroch i spiąć nas zobaczy?

DRUGA.

Zrobią na starym cmentarzu maniaka,

Chłopcy tam niby i tańcować będą,

I będą śpiewać, nawet ognie spalą;

Nim organista na nich się wygderze,

Nim ogień zgasi, a ztąd nim przydybie

Do nas, chorowód zupełnie skończymy.

CZWARTA.

Ja wiem na pewno, ze dziś Justy święto,

Przeszłego roku jej skok był najlżejszy,

Nie zgonił tylko Demian.

JUSTA.

Bom nie chciała,

I miałam komu dać siebie podchwycić.

Ja kiedy chłopca dla siebie wybiorę,

To chcę by giętki, lekki był jak trzcina,

A włosy czarne miał jak skrzydła krucze,

Oko jak węgiel, któreby jak węgiel

W mgnieniu płonęło; — oto dla mnie chłopiec!

Takiego dajcie! a tego lemieszkę

Co włóczy nogi, potem sobie z rożka

Wącha tabakę — at!... (kiwa ręką i urywa).

JEDNA Z DZIEWCZĄT.

Widno kowalównę,

Bo tylko węgiel, ogień u niej w głowie....

INNA.

Co tam gadacie, lepiej zaśpiewajmy.

PIEŚŃ.

Kowalu, kowalu,

Kujesz robot wiele,

Ukujże pierścionek

Na moje wesele.

Niechaj on nie będzie

Srebrny ani złoty,

A tylko ukuty

Według mej ochoty.

Daj mi przez połowę

Serdecznej miłości,

Potem przez połowę

Wytrwałej wierności,

A potem go pozłoć

Dostatkiem w około,

A potem na palec

Włóż mi go wesoło.

JUSTA.

A dajcież pokój ze swemi pieśniami,

Co was dyrektor w szkole ponauczał.

Ot wam zaśpiewam starą piosnkę naszą.

PIEŚŃ.

"Oj żmijko moja, żmijko cętkowana,

Szukam już ja ciebie od samego rana;

O! daj ty mi żmijko jadu kroplę jedną,

Niechaj nią uleczę duszkę moje biedną.

Jadem sobie moje usta posmaruję,

A potem miłego w usta pocałuję;

Pocałuję w wieczór, o miesiąca wschodzie,

Na rucianej grzędzie, w matuni ogrodzie;

Odtąd błądzić musi pod mojemi ściany,

Aż sam mi przyniesie wianeczek ruciany."

(Hryć zza wierzb wychodzi. Dziewczęta go postrzegłszy, co prędzej biorą wiadra i rozchodzą się;

jedna Justa przypatrując się Hryciowi, Merze wiadra powoli; Hryć do niej zbliża się i mówi).

SCENA ÓSMA.

Hryć i Justa.

HRYĆ.

Dobry wieczór wam.

JUSTA.

I wam dobry wieczór.

HRYĆ.

A czy nie można napić się tu wody?

JUSTA.

I bardzo można, wszakże studnia pełna.

HRYĆ.

I wiadra pełne; nie byłoby łaski

Pozwolili abym pił z waszego wiadra ?

JUSTA.

Pijcie na zdrowie!

HRYĆ (pijąc).

Ach! jakaż to woda!

Zupełnie taka jak ta co ją brała.

Dajże jej Boże, by tak była zdrowa

Jak woda....

JUSTA (śmiejąc się domawia).

A tak bogata jak ziemia,

A tak wesoła jak wiosna.

(i śmiejąc się odchodzi).

HRYĆ (sam).

Zadrwiła....

Wietrznica ładna, to wszystko jej wolno....

Poczekaj, staniem do próby ogniowej,

Ruszym w przegony; o! będziesz ty moją!

Coraz się zciemnia.... Pójdę po nad stawem,

Z grobli tak piękny widok na wieś całą!

Tani na poręczy pod młynem usiędę

I już poczekam na ognie Kupały.

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

(Nad stawem dużo zebranych Dziewcząt i Chłopców. Gałąź wkopana. Dziewczęta pobrawszy się za ręce, tworzą koło w okrąg gałęzi. Chłopcy pobrawszy się za ręce, tworzą koło w okrąg dziewcząt, tańczą, krążą. Dziewczęta podniósłszy ręce, pozwalają chłopcom zbliżyć się do gałęzi, a same stanowią obwód ich koła i tak na przemian.)

ŚPIEW.

Kupało! Kupało! oj z lasu Kupało!

Sto dziewcząt na ciebie rok długi czekało!

Sto chłopców czekało rok długi na ciebie!

Już cię nie puścimy Kupało od sienie

Obchodź nam Kupało lasy kalinowe!

Obchodź, nam Kupało gaje barwinkowe!

Niech rośnie kalina, barwinek się ściele,

Niech nam nie zabraknie kwiatów na wesele.

(Potem wszyscy biegną do stawu, z jednej strony stają Chłopcy a z drugiej Dziewczęta i śpiewają.)

Kupało! Kupało! oj z wody Kupało!

Sto dziewcząt na ciebie rok długi czekało!

Sto chłopców rok długi czekało na ciebie,

Już cię nie puścimy Kupało od siebie.

O! zlej nam Kupało deszczykiem dzielnice,

Niechaj nam urodzi jak złoto pszenice,

Staw napełnij wodą, niechaj młyn zamiele,

Niechaj przygotujem mąki na wesele.

(Tańczą. Tymczasem kilku Chłopców wraca do gałęzi, wyjmuje i rąbie ją, i nakłada ognisko z suchego ciernia. Znowu się rozdzielają na dwie gruppy i zbliżywszy się do wody śpiewają.)

Obmyj nas Kupało jasną twoją wodą!

Niech się polubujem co świeższą urodą,

Niechaj nasze lica jak śniegi bieleją,

Niechaj nasze oczy jak słonko jaśnieją.

(Obmywają się i biegną do ognia, a stanąwszy wkoło i pobrawszy się za ręce, tańczą a potem śpiewają.)

Kupało! Kupało! oj z ognia Kupało!

Sto dziewcząt na ciebie rok długi czekało!

Sto chłopców czekało rok długi na ciebie!

Już cię nie puścimy Kupało od siebie....

Zapal ogień, zapal, niech się jarko pali!

Będziemy do pieca korowaj sadzali;

Niech się jego szyszki pieką wyzłacane,

Niechaj nasze serca będą rozegrzane —

Bracia Zaporożce! na was i na dzieci,

Za próg wyrzucony grad szyszek poleci,

Chłopcy i dziewczęta, och biada wam, biada!

Każda szyszka z ogniem na serce wam spada.

(Występuje siwo — brody Pastuch Znachor, staje przed ogniskiem i śpiewa").

Znachor moje siwą trzodę,

Między pola, stepy wiodę!

Wiodąc słucham jak na okół,

Gwarzy wrona, kraka sokół!

Aż przychodzę do mogiły,

Gdzie dwa wiatry tak mówiły:

Kto z ogniem w sercu, ten ogień przesadzi,

Kto z ogniem w sercu, ten wiater przegoni,

Ale kto serce ogniste zdradzi!

Temu lżej, gdyby ogień trzymał w dłoni I

(Obchodzi dokoła ogniska i woła).

ZNACHOR.

A nuże! a nuże! kto śmiały, ten śmiały; kto się niczego nie boi, ten się i ognia nie boi; a nuże ! dziewczęta, a nuże!

(Dziewczęta stają rzędem i biegną do ogniska, ale tu wszystkie się zatrzymują prócz Justy, która się w płomień rzuca i przeskakuje ognisko. Wszyscy wołają: Ona! Ona! i wziąwszy się za ręce, krążą tu okrąg ogniska i stają. Znachor. poprawia i rozszerza ognisko i woła).

ZNACHOR.

Kto śmiały, ten śmiały; kto się niczego nie boi, ten się i ognia nie boi; a nuże mołodcy! a nuże!

(Chłopcy stają rzędem, biegną do ogniska i wszyscy się zatrzymują prócz Hrycia, który się rzuca w ogień i przeskakuje go.Wszyscy wołają: On! On! tańczą parami. Hryć z Justą, po przodzie zatrzymują się).

JUSTA (śpiewa).

O kiedyś sokół rodzony!

Kiedyś dla mnie przeznaczony,

To sprobujem się skrzydłami:

Dogoń mnie pod obłokami!

(Chór za nią powtarza).

O kiedyś sokół rodzony!

Kiedyś dla niej przeznaczony,

To spróbujcie się skrzydłami,

Dogoń ją pod obłokami.

(Justa rzuca się w przeciwną stronę i i ucieka, Hryć za nią, znikają z oczu; po chwili Hryć ją prowadzi, a chór śpiewa).

Sokolicę sokół zgoni

I przykuje do swej dłoni,

A przykuwszy do niej woła:

Znalazłaś swego sokoła

Siwo — pióra sokolico!

Odtąd  ze mną żyj siostrzyco!

(powtarza).

ZNACHOR.

Kto czego szukał, ten to znalazł; kto czego pragnął, ten to otrzymał! Idźcie i weselcie się weselem ziemi, która teraz poślubia słońce; weselcie się weselem słońca, które teraz poślubia ziemię; idźcie za wieś na mogiłę i weselcie się weselem ziemi i słońca; a rozejdźcie się tak weseli i szczęśliwi, jak się rozchodzi słońce z ziemią, aby wiecznie patrzeć na siebie, i żyć z sobą i dla siebie.

(Wpada chłopak i woła: Organista! Organista! Wszyscy w różne strony się rozbiegają. Justa z Hryciem, ostatnia, powoli się oddala).

Koniec wersji demonstracyjnej.

SCENA DRUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZECIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA CZWARTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SIÓDMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA ÓSMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DRUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZECIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA CZWARTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY.

SCENA PIERWSZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DRUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZECIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA CZWARTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SIÓDMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA ÓSMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY.

SCENA PIERWSZA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DRUGA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZECIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA CZWARTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA PIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SZÓSTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA SIÓDMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA ÓSMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DZIEWIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA DZIESIĄTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA JEDENASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCENA TRZYNASTA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

MAREK JAKIMOWSKI.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej