Artur Gruszecki

HUTNIK

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

HUTNIK

Powieść współczesna

Gruszecki Artur

I.

Bodaj cię zaślepiło na zawsze! — zaklął głośno Strąk Jan, szmelcerz *) pieca cynkowego numer siódmy, gdy odetknąwszy czop pieca hutniczego, zobaczył ciemny ogień.

Patrzył przez krótką chwilę i krzyknął:

— Słysz ty! Teofilu! Kalny ogień!

Wołany sularz *) nie zjawiał się, więc szmelcerz odsunął szyber *), wpuszczając do gazowych płomieni trochę ogrzanego powietrza.

Wyjął znów czop, zatykając otwór, przez który spoglądał wprzód na kolor płomieni, spojrzał na wyjaśniający się pod wpływem powietrza ogień i, zadowolony z barwy, szedł dalej wzdłuż pieca, patrząc badawczo na wydobywające się z rur płomienie, złożone z kolorów białego, seledynowego i niebieskawego.

W hali olbrzymiej, murowanej z kamienia, nakrytej dachówką, wspartą na belkowaniu żelaznem, z podwójnym daszkiem u wierzchu dla dostępu powietrza i dla ulatniania wywiązujących się gazów, stało po środku dwadzieścia pieców hutniczych. Prostokątne murowane skrzynie, długie na dziesięć, wysokie na trzy metry, mieściły wewnątrz każda po osiemnaście glinianych tygli, zwanych muflami, napełnionych odpowiednią mieszaniną rudy cynkowej.

Mufle, ogrzewane płomieniem węglowym, utleniały swoją zawartość z rudy w gazy, z których cynkowy tlenek skraplał się w oziębionym zbiorniku, inne gazy paliły się jasno u wylotu osiemnastu rur w trzech kolorach, wychodzących z pieca. Jednostajne natężenie trzech głównych barw, białej, seledynowej i niebieskawej, świadczyło, że proces utleniania rudy cynkowej odbywał się w mufli wewnątrz pieca prawidłowo.

To też szmelcerz Strąk Jan, odpowiedzialny za cały piec hutniczy, obchodził go z uwagą, poprawiając od czasu do czasu wielkie, czarne, zamknięte na zewnątrz, otwarte przy palących się płomieniach rury, zwane balonami, w których się zbierał pył cynku metalicznego „poussjer", ulatujący z innemi palącemi się gazami u wylotu rur muflowych.

Obejrzał już jeden dłuższy bok prostokątnego pieca z dziewięciu wylotami rur i przeszedł na drugi, gdy w płytkiem zagłębieniu hali, w półcieniu naprzeciw pieca, spostrzegł siedzącego na przewróconych taczkach swego pomocnika, Teofila Uracza, dziennego sularza pieca numer siódmv.

Ten, wpatrzony w barwne płomienie, z głową opartą o mur hali, nie słyszał, zda się, nawet szmelcerza, który w drewnianych trepkach, dla ocalenia butów od popalenia i spękania, szedł z głośnym stukiem ku niemu. Twarz jego nieruchomą, szaro-żółtawą, z krótkim ciemnym zarostem, oświetlały niewyraźnie chwiejne, barwne płomienie wylotów rur muflowych, zabarwiając ją zielonawo; tylko od czasu do czasu czerwony płomień gazów wewnętrznych, dobywających się półotwartym kominem pieca rzucał jaskrawe światło na siedzącego i odbijał się w szeroko patrzących oczach i ustach półotwartych. Szmelcerz Strąk Jan spojrzał badawczo na sularza, pokręcił głową ze zdziwienia i, stając tuż przed nim, krzyknął:

— Teofilu! Cóż siedzisz, jak kupa galmanu*), czy ci czas do mufli? — robiąc aluzję do trumny śmierci.

Zawołany zwolna skierował oczy na szmelcerza i nie zmieniając postawy, rzekł przytłumionym głosem:

— Słabym... W głowie od czoła do środka przelewa mi się chyba cynk rozpalony... I kości bolą, że boję się poruszyć...

Szmelcerz, brunet wysoki, szczupły, spojrzał w twarz chorego, pokręcił krótkiego wąsa, westchnął i po chwili powiedział:

— Szkoda mi ciebie, byłeś dobry dla pieca i umiałeś chodzić koło spustu... Ano zwykła nasza choroba wzięła ciebie... odpoczniesz, to i wyzdrowiejesz jeszcze...

Umilkli. Z olbrzymiej hali różnobarwnie oświetlonej, dolatywały ich odgłosy krótkich, niewyraźnych rozmów ludzkich, tonących w szumie ognia i płomieni, syczących u wylotów. Z trudem i wysiłkiem sularz Teofil Uracz odjął zbolałą głowę od kamienia, westchnął, jęknął i opierając się silnie rękami o ścianę, powstał, zwolna prostując swą niską, przysadkowatą, barczystą postać. Chwiejąc się na nogach, zbliżył się do szmelcerza Jana Strąga i rzekł przyciszonym głosem:

— Janie, majstrowi nie gadaj, że tak źle ze mną, bo wsadzi psubrat kogo na moje miejsce, a mnie da do gorszego pieca... Sam obmyśl zastępstwo...

— To się wie, że nie powiem... Już my cię zastąpimy, tylko nie słabuj za długo...

— Za dzień, za dwa — jęknął Teofil.

— Puściłeś dziś kalny ogień, dobrze, że spostrzegłem, mógł przepaść nabój, bo mufle jeszcze dość świeże i potrzebują silnego ognia...

— Ruszyć się nie mogłem — westchnął sularz. Aby dobyć do zmiany... a która to godzina?

Szmelcerz wyjął wielki srebrny zegarek, popatrzył i rzekł:

— Za kwadrans piąta.

— Aby do szóstej — zajęczał Teofil, cisnąc czoło ręką.

— Cicho — odrzekł szmelcerz. — Majster idzie!

I zostawiając Teofila na miejscu, sam zaczął chodzić około swego pieca, poprawiając balony. Przedziałem pomiędzy piecami a pozostającą w cieniu murowaną z kamieni ścianą hali, w barwnem oświetleniu palących się gazów u wylotów rur muflowych, szedł zwolna, podpierając się laską majster. Jedynem stałem oświetleniem długiej hali były bardzo liczne płomienie trójbarwne, zawsze drżące, chwiejne, wyginające się pod lada prądem powietrza. Na ścianę kamienną, odległą o dwa metry, rzucały niepewne swe światło, barwiąc i kamienie i hutników jakiemś zielonkawem lub złotawem światłem, zapożyczonem z innych gwiazd i światów. Tylko chwilami, na krótką chwilę i przestrzeń zaświeciły czerwono płomienie wewnętrzne z wylotów kominów i znów ginęły, jak łuna wybuchającego i gasnącego gdzieś wdali pożaru. W zmiennem świetle wydawał się zdala jego szary, lekki ubiór, zielonkawym, znów jasnym aż do złota, lub czerwonawym, gdy buchnęły płomienie z wnętrza pieca przez otwory komina.

Od czasu do czasu zatrzymywał się przy jednym z pieców, widocznie o coś pytał, gdyż z mrocznej ściany występowała postać hutnika; na chwilę rozświetliły ją różnobarwne płomienie, i wkrótce zniknęła znów w cieniu, przesianym chwiejnem światłem.

Teofil Uracz z wysiłkiem, ciągnąc za sobą trepki drewniane, doszedł do rogu swego pieca i, oparłszy się plecami, czekał przejścia majstra. Silnie rozgrzany róg pieca sprawiał mu przykrość, ale bądź co bądź był podporą dla osłabionego.

Majster zbliżał się miarowym krokiem zwierzchnika. Spostrzegłszy sularza, przystanął, patrząc badawczo w twarz, skurczoną bólem, w oczy otwarte, bezmyślne, z wielkiemi żółtawoniebieskiemi sińcami. Był to jeszcze młody człowiek, sądząc z blond zarostu, braku zmarszczek i ruchów żywych, ale cerę miał brudno-żółtawą, oczy bez blasku, trzymał się pochyło, patrząc chmurno w ziemię.

— Zimno ci?... Grzejesz się? — zaśmiał się majster trochę szyderczo, trochę smutnie.

— Głowa mnie rozbolała i proszę łaski pana, bym odpoczął przez jutrzejszą zmianę.

— Gdzie szmelcerz? — zapytał zwierzchnik.

— Wedle pieca.

— Zawołaj!

Teofil Uracz na ten rozkaz postąpił kilka kroków, ostro idąc wąskiem przejściem pomiędzy krótszemi bokami dwóch pieców numeru siódmego i ósmego. Ale wkrótce siły go zawiodły, dostał zawrotu głowy, ręką pragnął oprzeć się o ściany pieca. Cegła ogniotrwała była jednak wewnętrznym ogniem tak rozpalona, że nawet ręce sularza opalone, przypieczone, nawykłe do żaru, z bólem cofnęły się od niej. Ten ból otrzeźwił go. Przeszedł o swej sile na drugą stronę pieca, doszedł do ściany hali, oparł się i krzyknął z wysiłkiem wielkim:

— Janie, do majstra! — i ręką wskazał kierunek.

Zanim zawołany szmelcerz wszedł w przejście wąskie, wyszedł z niego majster i stanął naprzeciw szmelcerza i sularza.

— Piec? zapytał krótko.

— Wszystko w porządku — brzmiała odpowiedź szmelcerza Strąga.

— Gdzie pomagała? — rzucił zwierzchnik pytanie, dotyczące pomocnika szmelcerza, liczącego się do pieca, jako całości administracyjnozarobkowej.

— Przy galmanie...

— Byłeś?

— Miałem pójść — odparł z lekkiem wahaniem.

— Mufle dobre?

— Potrzebuję jednej, bo na niej szlaki *) za dużo, chciałem prosić o kwit do muflarza.

— Która to? — zapytał majster, rzucając okiem na dziesięć wylotów rur muflowych, z których się dobywały kolorowe płomienie.

— Piąta z brzegu — odpowiedział śmielej. Spojrzeli wszyscy trzej. Istotnie z wylotu

wskazanej rury muflowej, palące się płomienie, jakkolwiek w trójbarwie niezmienione, były niższe od sąsiednich, bardziej chwiejne i dobywały się z mniejszym szumem, gdyż mufla była już do pewnego stopnia strawiona ogniem i na powierzchni jej utworzyła się powłoka gruba, zwana szlaką, która opóźniała utlenianie się naboju mufli, złożonego w głównej części z galmanu i pyłu koksowego.

Zwierzchnik popatrzył surowo na szmelcerza i rzekł z naganą:

— Należało wczoraj zmienić muflę, ale u ciebie nic na czas. Galmanu nie widziałeś, mufli nie wziąłeś... Jeszcze raz, a osztrafuję *) tak, że wnukom będziesz zakazywał takiej roboty. Chodź za mną! — kończył, idąc dalej. Przechodził obok stojącego sularza Teofila i, wskazując na niego ruchem głowy, powiedział do szmelcerza:

— Słaby. Nic po nim, widziałem, jak szedł. Teofil, słysząc to, zachwiał się, chciał coś odpowiedzieć, ale nie mógł; wyręczył go szmelcerz:

— Trochę niedomaga. Zastąpimy go jutro...

— Swoje licho robisz i jeszcze jego bierzesz?! Cóżeś taki skory? — zaśmiał się drwiąco.

— Ciężko mu żyć, aż czworo dzieci i żona...

— To jego córka, kanarka? *) — zapytał majster, poszukawszy w pamięci nazwiska Uracza.

— Nie, ona w tłuczce muflowej, bo jeszcze za młoda.

Majster otworzył drzwi w ścianie hali. Zimne, ostre, grudniowe powietrze zewnętrzne, parło się do rozgrzanej hali. Płomienie bliższe zachwiały się silnie od przeciągu. Obadwaj otulili się szczelniej w swe lekkie ubrania, wchodząc na murowany taras, pod którym paliły się na żelaznych pochyłych rusztach węgle, dostarczające gazowego ognia pod piece muflowe. Schodkami śliskimi zeszli w dół, gdzie gorzały czerwone, wielkie paleniska, dozorowane przez robotników.

Każdy piec z muflami miał swe odpowiednie palenisko węglowe, dostarczające czystego ognia z gazów, wywiązujących się przy miernem spalaniu się węgli na rusztach. Ciemny dół hali hutniczej przedzielony był czerwonemi pasami żarzącego się węgla. Obadwaj szli cali czerwoni w odbłyskach ognia, to znów kryli się w czarnym cieniu.

Do składu galmanu, poniżej hali leżącego, wszedł majster ze szmelcerzem.

Właśnie ładowano mały wagonik potłuczonym galmanem, by go przewieźć do hali.

Majster, nic nie mówiąc, wziął w rękę galman z wózka, glinę żółtą, silnie utłuczoną, zawierającą do 50 procent cynku, roztarł, spojrzał pod światło, w którym zabłysły białe, srebrnawe drobinki i zwracając się do dozorcy galmanu, rzekł tonem ostrzeżenia:

— Za dużo cynku!

Słowa te, podejrzewające dozorcę, że dozwolił hutnikom domieszać do rudy, raczej galmanu, cynkowych odpadków, wywołały żywe zaprzeczenie tak dozorcy, jak i ładującego hutnika.

Majster, nie zważając na ich odpowiedzi, zwrócił się do szmelcerza Strąka Jana z zapytaniem:

— Gdzie twój pomagała? Zawołaj!

— Oko! Oko! — krzyknął szmelcerz i, nie czekając odpowiedzi, dodał: — Hej, Michał!

— Albo co? Jestem! — odezwał się głos z głębi szopy.

Szli obaj w kierunku głosu. Młody, dwudziestokilkoletni człowiek, wysoki, zawiędły, ze skąpym zarostem na przedwcześnie zestarzałej twarzy, stał przed kupą sprażonego i już utłuczonego galmanu.

Majster wziął ręką, roztarł, popatrzył i skinąwszy głową, mruknął:

— Ujdzie!

Szmelcerz wziął również próbę i skrycie spojrzał na pomagałę, Michała Oko, który korzystając z odwrócenia się majstra, mrugnął porozumiewająco, uśmiechając się nieznacznie. Było to znakiem, że, mimo dozoru, udało się pomagale gdzieś pochwycić i wmieszać takie części odpadków cynkowych, które zawierają przeszło 80 procent cynku. Robotnicy pieca: szmelcerz, sularz dzienny i nocny, pomagała i kanarka, dziewczyna, przeczyszczająca spodnie kanały pieca, są płatni od puda wyrobionego cynku, mają więc wspólny interes zwiększania drogą sztuczną a nielegalną wydajności galmanu.

W odpowiedzi na mrugnięcie pomagały, rozjaśniła się twarz szmelcerza, a widząc, że majster zabiera się do lustracji innych kup galmanu, przystąpił bliżej do niego, mówiąc:

— Prosiłbym pana majstra o kwit na muflę.

Nic nie odpowiadając, wyjął majster z bocznej kieszeni książeczkę, napisał numer pieca i dał kwit porządkowy.

Szmelcerz Jan Strąk, skinąwszy na pomagałę Michała Oko, opuścił szopę, kierując się do muflami.

Gdy znaleźli się sami, zapytał szmelcerz zcicha:

— Dostałeś? A skąd?

— Dostarczyła mi dzisiaj kanarka pecek *) i kupę blendy *) — odpowiedział tymże tonem.

— O, to sprytna dziewczyna! — pochwalił szmelcerz pomocnicę.

— Dobra — potwierdził pomagała — tylko że wyszczekana.

— Pókiś nie mąż, to co ci do tego.

— O, ja tam z nią się nie ożenię!

— Pachnie ci Uraczanka? — zaśmiał się cicho szmelcerz.

— A choćby? Czym nie hutnik? — odparł hardo.

— Prawo za tobą, boście oboje hutnicy z rodu, ale czy za tobą dziewczyna?

— Musi być — mruknął zawzięcie.

Weszli do budynku za halą, w którym z kilku gatunków glin, najbardziej wytrzymałych na wysoką temperaturę, specjalni majstrowie wyrabiają mufle. Rodzaj rękawów prostokątnych, wysokich na półtora, szerokich na pół metra, posiadających u góry otwór dla ujścia gazów, u dołu zasklepione drzwiczki do wypróżniania. W taki szeroki rękaw, wewnątrz pusty, wsypuje się ruda, tak zwany nabój cynkowy, który w silnym ogniu pieca hutniczego przemienia się w lotne gazy, uchodzące przez rury.

Szmelcerz okiem znawcy badał mufle, stojące rzędem. Najdrobniejsze różnice nie uszły jego uwagi. Ta zbyt gruba, za dużo napije się cynku; ta ma głowę, wylot dla gazów, zbyt cienką; inna miała jedną część boku o kilka linji grubszą, może pęknąć wkrótce. Wreszcie wybrał odpowiednią, włożył przy pomocy na wózek i wraz z pomagałą potoczył ją do hali, do swego pieca, by ją w oddzielnem miejscu, w tak zwanej tamprówce wysuszyć i przygotować do włożenia w piec hutniczy.

Teofila Uracza zastali siedzącego w tem samem miejscu, w którem go zostawili, gdyż przy piecu zastąpił go uproszony towarzysz. Nic nie mówiąc, usiedli obok, -czekając sygnału wyjścia.

W przesianym cieniu, ich twarze szaro-żółtawe, lekko obrzękłe, z oqzami nieruchomo wpatrzonemi, wywierały wrażenie masek woskowych. W niedbałych zgięciach rąk i nóg, w omdlałości ich ciała, w ich milczeniu, widniała rezygnacja chorego, który swą chorobę musi odcierpieć nieodwołalnie. I przy innych piecach było cicho i głucho.

W olbrzymiej hali, oświetlonej tak barwnie, z taką rozrzutnością kolorów, było dziwnie smutno i pusto, tylko szum ognia, szmery płomieni, łączących się z powietrzem, odzywały się jednostajnie od końca do końca pieców hutniczych. Ostre, niemiłe wonie ulatały w powietrze, trując swym oddechem. Dziwne przeciwieństwo pięknych, jasnych, barwnych płomieni, z posępnemi twarzami siedzących, z których każda nosiła na sobie piętno choroby, nurtującej organizm, wkradającej się zwolna, ale nieubłaganie w płuca, krew, serce, a narazie manifestującej się smutkiem, brakiem ochoty do rozmowy, gwaru, wesołości u wszystkich pracowników huty cynkowej. Bo tu niema żadnych wyjątków, żadnej ulgi, żadnego prześlepienia!... Kto w trepkach drewnianych, w szarej bluzie robotniczej, stanął przy trójbarwnem świetle, tego otulił powiewny, nieubłagany, bezlitośny anioł smutku i choroby, którego skrzydła mieniły się jednak ponętnemi barwami, zapożyczonemi z najwspanialszych kwiatów. Te trzy piękne, barwne płomienie, ożywione drgającem życiem ognia, niosły hutnikom ciężką, przewlekłą, bolesną chorobę.

I hutnicy czuli bezwiednie, że ta hala, to ich życie i ich śmierć, że żywiąc jedną ręką, drugą podawała im truciznę. Z sobą do swych mieszkań, pomiędzy ludzi w słońcu czy w burzy, nosili zapach dławiącej ich trucizny. Jej wonią przesiąkły ich włosy, odzież, wszystkie ich zmysły czuły to nieustanne sąsiedztwo powolnej, nieuniknionej śmierci. I ten zapach trucizny wyodrębniał ich, zdradzał ich na każdym kroku, wytwarzał z nich kastę zamkniętą w sobie, skazaną na wczesną śmierć, lub gorsze od śmierci kalectwo bezwładu ciała.

Sami, chorzy i smutni, zazdrościli wszystkim zdrowia, zarobku i wesołości, a pod wpływem chorych nerwów, przemieniała się zazdrość w nienawiść namiętną. Lecz i od nich, jak od zapowietrzonych, stronili inni ludzie; górnicy, odpłacając się, nienawidzili ich, hutnicy żelaza, jako arystokracja, nie raczyli nawet spojrzeć na nich, wyparli się ich, jak trędowatych.

Hutnik cynkowy żył, przyjaźnił się, cierpiał i cieszył się tylko z hutnikiem cynkowym, a dla innych mieli w chorem ciele tylko nienawiść i nóż, tradycyjną broń słabych i uciśnionych. Braterstwo niedoli wiązało ich ze sobą od kolebki do grobu.

*) wytapiacz metalu.

*) palacz.

*) zasuwa.

*) ruda, z której wytapia się cynk.

*) osad żużlowy.

*) ukarzę.

*) pomocnica przy czyszczeniu pieca.

*) okruchy potłuczonej mufli nasyconej cynkiem.

*) ruda cynkowa.

II.

Równocześnie z rozgłośnym gwizdem maszyny parowej, znakiem ukończenia zmiany dziennej, wszczął się ruch w hali. Godzina szósta wieczorem to czas wyzwolenia i odpoczynku dwunastogodzinnego dla większości hutników, tylko szmelcerze i pomagały musieli się stawić o trzeciej po północy do spustu płynnego cynku z rur muflowych, ale i ci szli teraz na dziewięciogodzinny spoczynek do domów.

Bez wrzawy, gwaru, żartów opuszczali halę, łącząc się grupami ze sobą, bo chociaż domy mieszkalne były oddalone o jakie tysiąc metrów, przejście dla hutników samotnych nie było bezpieczne.

Nienawiść w wyborze zaspokojenia swej żądzy nie jest wybredna. Tak dobrze na publicznej drodze, jak w szynku lub zaułku może spotkać hutnik swych wrogów, a wiotkie mięśnie odporu nie dadzą, nóż jest za krótki, by sprostać oskardowi górnika, nogi za słabe, by uciec; jedyna obrona w gromadzie.

Otuleni w ciepłe okrycia, szli drogą poczerniałą, znaczną wśród ośnieżonych boków, oświetloną z początku ogniem huty cynkowej „Reginy", która, zbudowana na wyniosłości, widna była zdaleka swemi ogniami i dymem czarnym, kłębiącym się z wysokiego komina.

Teofil Uracz, podtrzymywany przez pomagałę, szedł zwolna, stawiając ciężko nogi, jakgdyby były obładowane ciężarami.

— Wolniej, wolniej — prosił co chwila sularz, gdyż każde wstrząśnienie wzmagało dojmujący ból głowy.

— Czy to wam pierwszyzna chorować? — niecierpliwił się pomagała, Michał Oko. — Jak zasłabłem, będzie temu z pół roku, sam dowlokłem się do domu.

— Boś młody! — westchnął Teofil. Umilkli. Mijali ich górnicy z lampkami zapalonemi, z oskardami na ramieniu, z przewieszonemi torbami, rozmawiając głośno i wesoło.

Teofil i Michał pozostali trochę wtyle za gromadką, idącą spieszniej, a zdala zabłysły gęsto lampki.

— Pospieszajcie! — rzekł Michał, pociągając chorego.

— Nie mogę! — jęknął Teofil. — Zostaw mnie samego.

Pomagała obejrzał się. Na tle białego śniegu zamajaczyła idąca za nimi grupa hutników. Wstrzymał chorego, mówiąc:

— Zaczekajmy na naszych!

Połączyli się i szli w gromadzie. Górnicy przechodzący oświetlili ich lampkami, wołając z drwinami:

— Oho! idą smolipyski!

— Zatracone szczury z kanałów!

— Pierońskie śmierdziele!

Hutnicy ściskali noże w kieszeniach, obliczając wzajemne siły, prawie równe, czuli się jednak zbyt zmęczonymi, by rozpocząć walkę, więc tylko hardo odkrzykiwali:

— Krety obrzydłe!

— Glisty wymokłe!

— Djabelskie nasienie!

Już się mijali, a jeszcze brzmiały wzajemne wymysły.

Z trudnością odprowadził Michał Oko sularza do mieszkania na pierwszem piętrze murowanego domu dużego dla hutników, oznaczonego numerem trzecim przez zawiadowcę fabrycznego.

Rozgłośnie otworzył drzwi izby wielkiej o dwóch oknach, oświetlonej słabo lampą, stojącą na stole, przy którym pisał wypracowanie mały chłopczyna.

— Jezus! Marja! Józef! — zawołała kobieta, krzątająca się około kuchni, w prawym rogu izby umieszczonej. — A tobie co, Teofilu?!

— Nic wielkiego, matko! — odpowiedział pomagała, wciągając sularza do izby. — Pewno będzie zima — rozumiał pod tym wyrazem febrę.

— Toż niedawno miał! — narzekała żona, zbliżając się do chorego. — Będzie temu może kwartał...

— Pokochała go zima — mruknął Michał, podtrzymując słaniającego się, który wodził po izbie nieprzytomnym wzrokiem.

— Bezeceństw nie gadaj! — zawołała kobieta surowo. — Zaprowadź go lepiej do łóżka.

To mówiąc, wzięła męża pod drugie ramię, i szli zwolna do łóżka, stojącego za dwiema sosnowemi szafami w rogu, po lewej stronie izby.

Szczupła, bladawa dziewczyna, lat może szesnastu, przy wejściu ojca stanęła tuż obok chłopca piszącego, i oboje patrzyli szeroko otwartemi, przestraszonemi oczyma na posuwającą się grupę.

— Biedny tatuś, — zachorowali — szepnęła do brata ze łzami w niebieskich oczach.

— Wydobrzeją! — odpowiedział rezolutnie. Za szafami odezwał się głos gospodyni:

— Rozbierz go, Michale, i ułóż, przygotuję mu ziółek... Aby spotniał, to i po wszystkiem...

Zobaczywszy stojące dzieci, rzekła:

— Ty, Zuziu, nastaw czystej wody w garnku...

— Ty, Jędrek, pisz swoje, a ja poszukam ziółek.

Zbliżyła się do stołu oświetlonego, wysuwając szufladę. Jej suche, spracowane ręce, przerzucały nagromadzone graty, brała paczki do ręki, oglądała i szukała właściwej. Niemłoda, ze zmarszczkami na niskiem czole i pod oczyma, z cerą ziemistą, miała dobre, łagodne spojrzenie ciemnych oczu, żywość ruchów małej, zawiędłej, lekko pochylonej postaci.

Zaledwie paczkę lipowego kwiatu odszukała i postawiła na stole, gdy do izby wbiegła młoda dziewczyna i, oddychając głęboko ze zmęczenia, rzuciła szarą, kraciastą chustkę wierzchnią na tapczan, stojący przy ścianie kuchennej.

— A tobie co, Maryś? — zapytała matka, patrząc zdziwiona na najstarszą siedemnastoletnią córkę.

— Zmęczyłam się okrutnie, bom się nalękła — odpowiedziała, siadając na stołku przy stole.

— Cóż się stało? — pytała matka.

— A to te pierony górniki... Wyszłyśmy we trzy z „Reginy", idziemy, rozmawiając, aż tu przypytali się do nas dwa krety... My dalejże uciekać...

— Że mnie tam nie było! — odezwał się Michał z za szaf.

— A tam kto? Michał? — zawołała, zwróciwszy swe piwne oczy na matkę.

— Któżby?... Tylko Michał przyprowadził chorego ojca do domu.

— Cóż tatusiowi? — zapytała zafrasowana, a na bladą, opyloną jej twarz wystąpiły rumieńce.

— Albo nie wiesz? Choroba hutnicka i koniec — odrzekła matka, biorąc paczkę z ziółkami i idąc do kuchni.

W obszernej izbie zaległo milczenie. Matka z Zuzią krzątały się koło ogniska, Jędrek pisał, a Marysia, położywszy na stole swą nieforemną, spracowaną od młotka rękę, wpatrywała się w lampę. Z pod chusteczki wymykały się kosmyki ciemnych włosów na czoło białe. Rysy twarzy delikatne, kształtne, dobrze zarysowane, czyniły ją wprawdzie ładną, ale opuszczone kąty ust, zmarszczka prostopadła między brwiami, świadczyły o niepospolitej dumie i uporze. Myślała o czemś z natężeniem, gdyż na ciche zapytanie matki, czy nie zjadłaby czegoś, milczała, nie słysząc. Dopiero jęk ojca rozbudził ją; wstała. Smukła, wcięta w pasie, oparłszy się rękoma o stół, nasłuchiwała. Jęk znów się powtórzył i Marysia wraz z matką, idącą drobnym krokiem, zbliżyły się do szaf, z poza których wyszedł Michał Oko.

— Nic tam po was... Swoje musi przeboleć, ułożyłem go dobrze — rzekł do dwóch kobiet.

— Muszę zobaczyć sama, może się napije ziółek — mówiła Uraczowa, niosąc w garnczku napój i obie zniknęły za szafami.

Michał przeszedł izbę ciężkim krokiem i usiadł na tapczanie wedle kuchni, odsunąwszy chustkę Marysi.

Uracz odmówił napoju, skarżąc się cicho na ból w mięśniach karku i pleców.

Gdy zjawiły się kobiety, rzekł Michał, zwróciwszy się do Marysi:

— Jakże to było z tymi górnikami?

— Zaczepiali nas, a myśmy uciekły — odpowiedziała, nie patrząc na niego i usiadła przy stole.

— I nikogo nie było z naszych, aby im krwi utoczył? — zapytał ostro, wpatrując się badawczo w dziewczynę.

— Nie poradziłbyś im i ty, bo chłopy, jak dęby — zaśmiała się Marysia.

— Ja? — zawołał, wyciągając swą wielką, żylastą, czarną rękę. — Rękę mam dobrą, a nóż ostry...

Marysia spojrzała na niego z niechęcią i rzekła półgłosem:

— Zawsze ten nóż, jak u zbójów...

W tej chwili matka postawiła przed nią talerz z zacierką, mówiąc:

— Jedz, Maryś, pewnoś głodna. A możebyś i ty zjadł? — zapytała Michała.

— Jak wasza łaska... Nie przyszedłem na jedzenie do was, ale zjem, bo chcę pomówić z wami...

Uraczowa odeszła do kuchni, a Michał przysunął sobie krzesło do stołu, siadł przy Marysi, oparł się dwoma łokciami o stół i rzekł:

— Wczoraj skończyłaś, Marysiu, lat siedemnaście...

— Wczoraj? — zawołała zdziwiona.

— Liczyłem ja dobrze dnie i godziny — mówił Michał, wpatrując się błyszczącemi oczyma w dziewczynę. — A że powiedzieli twoi rodzice i ty, bym czekał do tego dnia, to i czekałem... Teraz chciałbym pogadać wedle ślubu naszego.

— Tatuś chory — bąknęła zmieszana.

— Z tatusiem ja pogadam jutro, a teraz z tobą i matusią.

— Co cię tak pili? — rzekła Uraczowa, stawiając przed nim pełny talerz i siadając przy stole.

— Alboż nie wiecie? — oburzył się Michał. — Matka mi niedomaga, ojciec ledwie nogami powłóczy, potrzebna mi żona... A i do Marysi chodzą już w zaloty, wiem ja coś o tem — kończył, chmurząc się.

— W zaloty? — zdziwiła się matka. — Nikt ci tu nie był u nas, chyba stary Filip.

Michał, zabierając się do jedzenia, spojrzał drwiąco na dziewczynę:

— Cóż to, Marysiu? Wstydzisz się swego kawalera?

— Nie mam żadnego — odparła zła, odsuwając talerz.

— A Bartek? — zapytał z przekąsem.

— Jaki znów Bartek? — zawołała matka.

— Prosty chłop z Milowic, co nam wozi galman, tyle jego, że ojciec ma grunt, a on parę koni. Żaden hutnik, tylko cham — wyjaśniał Michał, spoglądając gniewnie na dziewczynę.

— Maryś, bój się Boga! Ty, hutniczka, zadajesz się z chłopem?

— Słucha go też matusia — odpowiedziała cała czerwona. — Że do mnie zagadał raz, czy dwa razy, to nie kryminał.

— Już ja mu bok wymacam — odgrażał się Michał, ściskając swe nad miarę rozwinięte szczęki.

Matka patrzała z wyrzutem na córkę, a Michał, odkładając łyżkę, zaczął:

— Mówiono mi o tem dawniej, alem nie wierzył, aby córka hutnika i sama hutniczka zadawała się z obcym, aż tu wczoraj towarzysz mi mówi, że ich widział, jak się zmawiali...

Dziewczyna odsunęła krzesło gwałtownie, wstała i rzekła:

— Brechnia *) wszystko! A choćbym i gadała, to mi wolno, bom nie twoja.

Michał aż pobladł z gniewu, bo słowa Marysi świadczyły, że jego podejrzenia były prawdziwe, i wpatrując się w nią, sięgnął do kieszeni, co spostrzegłszy, dziewczyna zawołała:

— Szukasz noża, jak zbój! Ale ja nie boję się ciebie, i to wiedz, że za hutnika nigdy ja nie pójdę! Milsza mi śmierć.

Na te słowa matka aż ręce załamała i rzekła ze skargą w głosie:

— Maryś, córko moja! A tom się doczekała na stare lata! Syn pisarczykiem, no, bo niedołęga, ale ty hutniczka i chcesz zbeszcześcić ród cały!... Hutnik ci śmierdzi? A twój ojciec, dziad i pradziad?!

Za szafą zajęczał Teofil i zawołał słabym głosem córkę. Poszła. W izbie było cicho, tylko prask palących się pod kuchnią węgli słychać było. I w tej ciszy przemówił ojciec:

— Słyszałem i ja, Maryś, o tym chłopie... Wolałbym cię widzieć na katafalku, aniżeli z nim... Tyś hutniczka, idź za hutnika... Podaj rękę Michałowi...

— Nie dziś, tatusiu! Nie z Michałem! — prosiła dziewczyna.

— Obiecałaś się sama, za nim prawo — rzekł ojciec.

Podeszła i matka, mówiąc z płaczem.

— Maryś, usłuchaj ojca chorego... To nato całe życie pracował, aby go córka pohańbiła?!... Michał dobry hutnik, może i szmelcerzem zostanie, idź!

— Nie chcę, nie chcę! — zawołała dziewczyna.

— Idź, bo przeklnę! — rzekł ojciec surowo.

Wyszły kobiety na izbę. Michał wstał, uśmiechając się triumfująco, zbliżył się do Marysi i wziął jej rękę, mówiąc:

— Teraz jużeś moja i wara drugim do ciebie!

— Twoja, ale poniewolna — odpowiedziała cicho.

— Poniewolna, czy nie, — pogadamy po ślubie o tem — zaśmiał się głośno. — A w taki dzień ja funduję.

Wyjął pieniądze i wręczając Jędrkowi rubla, rzekł:

— Biegaj do szynku. Weź słodkiej wódki za pół rubla, kiełbasy za dwadzieścia kopiejek, a za resztę piwa.

Usiedli przy stole, umawiając się o ślub zaraz po adwencie.

W kilka minut po przyjściu Jędrka, wszedł najstarszy syn, Szymon, mizerny, szczupły, z twarzą przedwcześnie starą, z oczyma przebiegłemi i szpiegującemi. Lewa ręka od ramienia do łokcia była uschnięta i dlatego ku zmartwieniu rodziców nie mógł odziedziczyć po ojcu zawodu hutnika, ale musiał iść w świat znienawidzony i ocierać się u obcych. Po skończeniu szkoły elementarnej był u kupca, w biurach rozmaitych, obecnie otrzymał miejsce pomocnika pisarza w jednym z licznych kantorów przemysłowych. Zobaczywszy stół zastawiony przyniesionemi z szynku napitkami, uśmiechnął się zadowolony i rzucając paltot na tapczan niedaleko wejścia, na którym sypiał z młodszym bratem, zawołał:

— Cóż to za bal dzisiaj?! Nic nie wiedziałem, mogłem się spóźnić i obejść się smakiem.

— Kiedy mamy być szwagrami, chodź do nas, napij się — zapraszał Michał. — Wprawdzie ty już nie nasz, aleś zawsze syn hutnika.

Szymon w tużurku oliwkowym, wytartym, świecącym, zbliżył się z uśmiechem do stołu, mówiąc:

— Bierzesz Marysię, to i dobrze. Będzie nam przestroniej w pokoju i ojcu lżej.

— Ja na siebie pracuję i ojca nie kosztuję, nie tak, jak, ty, co raz wraz wyciągasz ostatni grosz od matki i ojca — odcięła mu się z gniewem, rada, że może ulżyć sobie.

Szymon, biorąc krzesło, rzekł spokojnie:

— Babski rozum! Od ciebie nie biorę, to i wara ci do mnie!

Matka stanęła w obronie córki, odzywając się z wymówką:

— Maryś ma rację; na przyodziewek sama zarobi i jeszcze nam pomoże, a tobie nie można nastarczyć, to buty, to ubranie, to bielizna, już nie mówię, że grosza nie dasz na życie.

— Jakto? — zawołał Michał zdziwiony. — To ty darmo pracujesz?

— Darmo, nie darmo... Biorę teraz pięć rubli na miesiąc, a będę brał więcej... aby przeczekać. Z nowym rokiem zmienią się ludzie, to dostanę większą pensję.

— Ile to razy tak gadałeś! — westchnęła matka.

Szymon, nalewając sobie piwa, odpowiedział ze złością:

— Gadałem, to i prawda, a teraz od nowego roku dostanę piętnaście rubli i pójdę na swój chleb, bo ten gorzki, że przełknąć nie można...

Z za szafy jęknął chory.

— Cichobyś był, tam ojciec chory — rzekła matka, wskazując na łóżko zasłonięte.

— Chory?... Pewno hutnicka choroba... Dawno zasłabł?

— Przyprowadziłem go, bo już w „Reginie" wzięło go dobrze — objaśnił Michał, zajadając kiełbasę.

— Możeby jutro doktora sprowadzić? Pójdę do zawiadowcy „Reginy" i poproszę.

— Żebyś to był dla nas wszystkich taki dobry, jak dla ojca! — rzekła matka, wzdychając.

— Ojciec pracuje, to mu się należy — odmruknął syn chmurnie. — Kiedyż ślub? — zwrócił się do Michała.

— Po Trzech Królach.

— Chyba teraz wyśle matka tę dzierlatkę Zuzię do „Reginy". Co ma darmo jeść chleb?

— Nie twój — odcięła siostra.

— Ale ojca, to mi go żal, i pójść musisz na robotę! — zawołał rozzłoszczony.

— Pójdzie, kiedy ojciec każe, ale teraz to nie, bo niedomaga i taka delikatna — broniła matka Zuzię, która, zarumieniona, patrzyła na nią z wdzięcznością.

Szymon zajadał z apetytem kiełbasę, odsunął mu ją Michał, mówiąc żartem:

— Zostawże i dla mojej żony!

— Jeszczem nie żona — rzekła nadąsana.

— Ale będziesz...

Marysia popatrzyła zimno na niego i rzekła poważnie:

— Zobaczymy, jak dożyjemy.

— Cobyśmy nie mieli dożyć!? — zawołał rozochocony — hutnicka robota ciężka, ale popłatna i bezpieczna, nie zaleje nas woda, nie zwali się skała!

— Aby nie te choroby! — jęknęła Uraczowa, spoglądając w kąt, zastawiony szafami.

— E... choroba! Gdzież jej niema? Zawsze do pięćdziesiątki hutnik dociągnie...

Chory jęknął tak boleśnie, że żona i córki porwały się, idąc szybko do łóżka.

— Oj nogi, nogi! — narzekał rozpaczliwie, skarżąc się na kurcze mięśni.

Po chwili wyszły bezradne kobiety i na pocieszenie usłyszały od Michała:

— Tak ci zawsze bywa. I mój ojciec, i ja chorujemy. Teraz to nogi, a niezadługo wlezie w ręce... ale i to minie.

Uraczowa wysłuchała cierpliwie i rzekła stanowczym głosem:

— Idź już Michale. Choremu spokój potrzebny, a wam wypoczynek.

Wstał i wbrew woli dziewczyny ucałował ją namiętnie.

Po jego odejściu, szybko ułożyli się do snu dwaj chłopcy na tapczanie bliżej drzwi, dwoje dziewcząt przy kuchni. Matka, nie chcąc przeszkadzać mężowi, posłała sobie ladajako na wielkiej skrzyni. Ze względu na chorego, zostawiono przyćmione światło lampki. Wkrótce z pod kuchni, podłogi, z kątów, wylazły na żer roje karaluchów, prusaków, stonóg i z właściwym sobie szmerem mrowiły się na stołach, tapczanach, ścianach. Wśród chrapliwych oddechów śpiących, odzywały się to dłuższe, to krótsze jęki chorego. To oddechy, jęki, szmery, przepełniające duszną izbę, zdawały się ogarniać dom cały i łączyły się harmonijnie z głuchym, dalekim, niewyraźnym odgłosem olbrzymich maszyn parowych, zaprzągniętych do systematycznej, wytężonej, nieustannej pracy.

*) kłamstwo.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej