Herbert Spencer

INSTUTYUCYJE POLITYCZNE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA DO CZĘŚCI V.

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

INSTUTYUCYJE POLITYCZNE STANOWIĄCE CZĘŚĆ V ZASAD SOCYJOLOGII.

Spencer Herbert

przełożył J. K. Potocki.

PRZEDMOWA DO CZĘŚCI V.

Wydana obecnie część Zasad Socyjologii roztrząsa najbardziej zawiłe i ciemne zjawiska ewolucyi. Wykrycie prawd, ściągających się do organizacyi politycznej w ogóle, jest zadaniem, nastręczającem trudności zarówno liczne jak i wielkie: wynikają one z niepodobieństwa rozmaitych ras ludzkich, z odmiennych sposobów ich życia, będących wytworem okoliczności, z licznych przeciwieństw pod względem obszaru i stopnia kultury każdego społeczeństwa, z wzajemnego oddziaływania ich procesów ewolucyjnych pod wpływem wojen, oraz towarzyszącego temu ustawicznego rozłamywania się i skupiania ich sposobami wiecznie zmiennymi.

Zadawalniające wykonanie takiej pracy wymagałoby trudów całego życia. Co do mnie, to, mogąc poświęcić jej tylko dwa lata czasu, czuję, że wyniki, przedstawione w książce niniejszej, z konieczności muszą być wielce niedoskonałe. Gdyby mię zapytano, dlaczego przedsięwziąłem tę pracę, wiedząc, że o wiele więcej czasu i badań potrzeba do właściwego obrobienia tak zawiłego i rozległego przedmiotu, odpowiedziałbym, iż zmuszony byłem zająć się ewolucyją polityczną, jako częścią ogólnej teoryi ewolucyi, oraz że, ze względu na prawowite wymagania części innych, nie mogłem zdobyć się na przygotowania dłuższe. Ktokolwiek zapragnie śledzić ogólne prawa przeobrażeń, ściągające się do wszystkich porządków zjawisk, musi posiadać tylko niedokładną wiedzę każdego z owych porządków, gdyż wyczerpujące zapoznanie się z jakimś porządkiem jednym, wymagając odeń jak gdyby wyłącznego poświęcenia sobie całego czasu, musiałoby uniemożliwić podobneż poświęcenie się innym działom, a tembardziej wyprowadzenie wniosków ogólnych, dotyczących całości. Albo nigdy kusić się nie mamy o takie uogólnienia, albo też w razie usiłowań podobnych, należy każdemu z zadań poświęcić tyle tylko czasu, ile potrzeba na opanowanie jego prawd zasadniczych.

Wierząc, iż uogólnienia, dotyczące całości, posiadają wagę najwyższą, oraz że bez nich żadnej części należycie zrozumieć nie można, poważyłem się traktować tutaj instytucyje polityczne w sposób, o jakim napomykam; zużytkowałem w tym celu materyjały, zgromadzone w ciągu lat 40 w Descriptive Sociology, dodając do tego materyjały inne, jakie w ciągu dwóch lat ostatnich zebrałem dzięki badaniom, prowadzonym osobiście i naocznie w kierunku innym. Jeżeli w pracy tej znajdą się błędy, podkopujące którykolwiek z głównych jej wywodów, to fakt taki świadczyć będzie o niewłaściwości drogi, przezemnie obranej; lecz, jeśli po usunięciu błędów główne wywody się ostoją, to droga ta znajdzie usprawiedliwienie.

Z pomiędzy rozdziałów, tworzących tom niniejszy, pierwszych siedem ukazały się pierwotnie w Fortnightly Review w Anglii, oraz jednocześnie w miesięcznikach Ameryki, Francyi i Niemiec. Rozdziały VIII i IX drukowane były tylko za granicą. Rozdział XVII i XVIII ukazały się w angielskiem Contemporary Review, jak również w wzmiankowanych wyżej czasopismach obcyh. Nakoniec rozdziały X, XI, XIII, XIV, XV, XVI i XIX ukazują się obecnie po raz pierwszy, z wyjątkiem rozdziału XI, który widział już światło dzienne w czasopismie włoskiem — La Rivista di Philosophia Scientifica.

Londyn, w marcu 1882 r.

ROZDZIAŁ I.

UWAGI WSTĘPNE.

§ 434. Myślenie i czucie nie mogą być całkowicie od siebie oddzielone, wszelkie wzruszenie przedstawia też mniej lub więcej wyraźną osnowę wyobrażeń, wszelka zaś grupa wyobrażeń mniej albo więcej przeniknięta jest jakiemś wzruszeniem (emocyją). Istnieją, wszakże wielkie różnice co do stopnia zespalania się ich w obu owych postaciach (myślenia i czucia). Miewamy pewne czucia, będące dość niewyraźnemi dla braku określoności intelektualnej, inne zaś, którym się nadaje kształty jasne przez kojarzenie z niemi pewnych koncepcyj, Niekiedy myśli nasze rozprzęgają się pod wpływem przebiegającej przez nie namiętności; czasem znów trudno wykryć w nich jakikolwiek ślad upodobania lub odrazy. Nadto oczywistem jest, że w każdym wypadku poszczególnym może się zmieniać ilościowy stosunek tych składników stanu duchowego. Obok takich samych wyobrażeń (idej) spostrzegamy związane z niemi wzruszenia większe albo mniejsze; pospolicie też znaną jest prawda, że poprawność naszego sądu zależy, jeżeli nie od nieobecności wzruszeń, to przynajmniej od owej ich równowagi, uniemożliwiającej nadmiar któregokolwiekbądź jednego.

Stosuje się to szczególniej do spraw, dotyczących życia ludzkiego. Dwojakim sposobem zapatrywać się można na działania ludzi tak osobiste, jak i społeczne. Możemy je rozważać jako grupy zjawisk, podpadających rozbiorowi, i wówczas poznawać prawa ich zależności; albo też, uważając je za przyczynę przyjemności lub przykrości, możemy kojarzyć z niemi naszą pochwałę lub naganę. Roztrząsając rozumowo zagadnienia, dotyczące postępowania ludzkiego, możemy zawsze zapatrywać się na to postępowanie, jako na wynik pewnych sił; albo też, roztrząsając zagadnienia owe ze stanowiska moralności i uznając skutki postępowania w jednym wypadku za dobre, w innym za złe, możemy do świadomości naszej dopuszczać uczucia już podziwu, już oburzenia. Oczywistem jest, że wielka musi być różnica w naszych wywodach — odpowiednio do tego, czy, jak w wypadku jednym, badamy dzieła ludzkie jako czyny istot nam obcych, których poznanie jedynie nas obchodzi, czy też, jak w drugim wypadku, spoglądamy na postępki te jako na dzieła istot, podobnych do nas, z których życiem związane jest nasze, a których zachowanie się budzi w nas bezpośrednio i przez oddźwięk sympatyczny nczucia miłości lub nienawiści.

W pracy przygotowawczej, Wstęp do Socyologii {The Study of Sociology), opisałem rozmaite przykłady spaczenia sądów ludzkich za sprawą wzruszeń. Przytoczono tam wypadki, wskazujące, jak obawa oraz nadzieja zdradzają się w fałszywych ocenach; jak niecierpliwość popycha do potępień niesłusznych; jak w jednym wypadku antypatyja, w innym zaś sympatyja podkopuje wierzenia.

Liczne przykłady świadczą tam na korzyść tej prawdy, że brak wychowania lub brak patryjotyzmu paczą przekonania ludzi. Nakoniec zaznaczono tam, że bardziej szczególne postacie nałogów, nałogi klasowe, polityczne, teologiczne — dają początek uprzedzeniom na korzyść takiego lub innego poglądu na sprawy publiczne.

Tutaj pozwolę sobie położyć nacisk na ten mój wywód, że w badaniach naszych socyjologicznych, szczególnie zaś w takich, jakie rozpoczynamy obecnie, musimy, o ile możności, wykluczać wszelkie wzruszenie, jakie budzić w nas mogą badane fakty, oraz obstawać li tylko przy samem ich tłomaczeniu. Istnieje kilka grup zjawisk, przy roztrząsaniu których łatwo może w nas zjawić się bądź pogarda, bądź niesmak, bądź też oburzenie, ale uczucia te należy powściągać.

§ 435. Zamiast pomijania przesądów ludzi pierwotnych, jako rzeczy nic nieznaczącej, albo też zamiast spoglądania na nie jako na szkodliwe jedynie, powinniśmy zbadać, jakim był ich udział w ewolucyi społecznej. Kiedy zaś tego zajdzie potrzeba, musimy z całą gotowością uznać ich pożyteczność. Widzieliśmy już, że wierzenie, popychające dzikiego do grzebania rzeczy wartościowych wraz z ciałami zmarłych, oraz do składania żywności na grobie, ma swój początek przyrodzony; że zjednywanie roślin i zwierząt oraz "kult patyków i kamieni" nie są niepotrzebnemi niedorzecznościami, nakoniec, że ofiary z niewolników składane bywają na pogrzebach w myśl pewnej idei, która wydaje się całkiem słuszną inteligencyi niewykształconej. Obecnie rozważyć musimy, jak teoryja upiorów oddziaływała pod względem politycznym, jeśli zaś znajdziemy powód do wnioskowania, iż była ona niezbędnym sprzymierzeńcem politycznego postępu, to powinniśmy być gotowi na przyjęcie takiego wniosku.

Znajomość nędz wszelakich, będących w ciągu niezliczonych wieków następstwem wrogich zatargów pomiędzy społecznościami, nie powinna powstrzymywać nas od uznania niezmiernie ważnej roli, jaką zatargi owe odgrywały w dziejach cywilizacyi. Czując z konieczności odrazę do ludożerstwa, które za dni dawnych okazywało się na całym świecie jako następstwo wojen, wzdrygając się niekiedy na myśl o owem mordowaniu więźniów, jakie dziesiątki razy następowało po bitwach plemion dzikich, czytając z przerażeniem o piramidach z czaszek oraz o stosach bielejących kości ludów, wymordowanych przz barbarzyńskich najeźdzców, nienawidząc z całą słusznością ducha wojowniczego, który nawet dzisiaj, wśród nas samych, popycha do nizkich łotrostw oraz grubijańskich napadów, nie powinniśmy pozwalać naszym uczuciom, aby zakrywały przed nami dowody tego, iż zatargi międzyspołeczeńskie sprzyjały rozwojowi społecznej budowy.

Co większa, odraza do rządów pewnego rodzaju nie powinna przeszkadzać nam w dostrzeganiu tego, iż są one odpowiednimi w pewnych okolicznościach. Jakkolwiek, odrzucając pospolite wyobrażenie sławy, oraz nie łącząc się z żołnierzami i żakami szkolnymi w stosowaniu epitetu "wielki" do zwycięzkich despotów, mamy obrzydzenie dla despotyzmu — jakkolwiek ofiary despotów z ich własnych oraz z obcych ludów w pogoni za władztwem wszechświatowem uważamy za olbrzymie zbrodnie, to jednak musimy uznać również korzyści, jakie niekiedy bywają następstwem dokonywanej przez nich konsolidacyi. Ani rzezie poddanych, nakazywane przez cesarzów rzymskich, ani mordowanie krewnych, pospolite w pośród władców wschodu, ani ubożenie całych narodów przez chciwość tyrana, nie powinny buntować nas do takiego stopnia; iżby miały nam nie pozwolić na właściwą ocenę korzyści, jakie w pewnych warunkach wypływały z nieograniczoności władzy jednostki najwyższej. Dalej, wspomnienie narzędzi tortur, oraz ofiar, układanych stosami, nie powinny zakrywać przed umysłem naszym dowodów tego, że korna podległość słabych względem silniejszych, w jakikolwiek sposób wymuszana, w wypadkach i w miejscowościach niektórych bywała niezbędną.

Tak samo też ma się rzecz z innem pokrewnem zjawiskiem — posiadania człowieka przez człowieka. Należy powstrzymać się z bezwzględnem potępieniem niewolnictwa nawet wówczas, gdy uznamy podanie, powtórzone przez Herodota, że nad wzniesieniem wiekiej piramidy setki tysięcy niewolników pracowały przez lat dwadzieścia, lub nawet, gdy się przekonamy o prawdzie tego, że z pomiędzy chłopów pańszczyźnianych, spędzanych do budowania Petersburga, trzysta tysięcy zginęło. Jakkolwiek wiemy, że niezapamiętane przez nikogo cierpienia mężczyzn i kobiet, trzymanych w niewolnictwie, przekraczają wszelką wyobraźnię, to jednak musimy być gotowi na przyjęcie dowodów, mogących świadczyć na korzyść owych urządzeń.

Słowem, wiarogodne tłomaczenie urządzeń społecznych każe domyślać się umysłu prawie beznamiętnego. Jakkolwiek nie można i nie należy wykluczać uczucia wtedy, gdy spoglądamy na nie z innej strony, to jednak potrzeba je wykluczyć wówczas, gdy przyglądamy się im jako zjawiskom przyrodzonym, których przyczyny i skutki mamy wyrozumieć.

§ 436. Do zachowania takiej postawy duchowej dopomoże nam wzgląd na tę prawdę, że w postępkach ludzkich rzecz bezwzględnie zła może być względnem złem.

Jakkolwiek oklepanem już stało się twierdzenie, że instytucyje, sprzyjające pomyślności jednej rasy (plemienia), nie odpowiadają wymaganiom innej, to jednak uznanie tej prawdy nie jest jeszcze bynajmniej zadawalniającem. Ludzie, którzy utracili wiarę w "konstytucyje papierowe", niemniej wszakże bronią takiego postępowania w odniesieniu do ras niższych, jakie domyślać się każe przeświadczenia, że cywilizowane formy społeczne można z pożytkiem narzucać ludom niecywilizowanym, oraz że ludy owe doznają dobroczynnych skutków mniej więcej takich urządzeń domowych, przemysłowych lub politycznych, jakie dobroczynnemi są dla nas. Ale uznanie prawdy, że dany typ społeczeństwa określa się przyrodą jego jednostek, uznanie to zmusza nas do wywodu, że ustrój wnętrznie właściwy plemionom najniższym, może jednak być właśnie najlepszym w warunkach życia pierwotnego.

Przedstawiając rzecz naszą inaczej, powiedzieć można, iż nie powinniśmy naszego rozwiniętego kodeksu postępowania, uwzględniającego głównie stosunki osobiste, stawiać na miejscu nierozwiniętego jeszcze kodeksu postępowania, który dotyczy głównie stosunków publicznych. Dziś, kiedy życie upływa nam pospolicie na pokojowem obcowaniu z współobywatelami, nasze wyobrażenia etyczne dotyczą głównie stosunków pomiędzy jednostkami, ale w okresach dawniejszych, kiedy życie zbiegało głównie na zatargach ze społecznościami przyległemi, istniejące wówczas wyobrażenia etyczne wyłącznie prawie dotyczyły działań międzyspołeczeńskich: o czynach ludzi sądzono podług bezpośredniego ich związku z pomyślnością plemienia. Skoro zaś zachowanie społeczeństwa poprzedza sprawę zachowania jednostek, jako jeden z warunków ich istnienia, tedy w rozważaniu zjawisk społecznych musimy dobre i złe rozumieć raczej w ich znaczeniu dawniejszem, nie zaś późniejszem; w ten więc sposób musimy zapatrywać się jako na rzecz względnie dobrą — na wszystko to, co sprzyja ostawaniu się społeczności, a to bez względu nawet na możliwą wielkość cierpień, ponoszonych przez jednostki.

§ 437. Zanim należycie wytłomaczymy sobie ewolucyję polityczną (państwową), potrzeba tu znacznie rozszerzyć inną jeszcze z pomiędzy naszych koncepcyi codziennych. Wyrazom "cywilizowany" i "dziki" potrzeba będzie nadać znaczenie znacznie odmienne od tego, jakie się im pospolicie nadaje. Bliższe poznanie sprawy zmusza nas do głębokich zastrzeżeń w sprawie owego dalekiego przeciwieństwa, jakie się zaznacza zazwyczaj na całkowitą korzyść ludzi, tworzących wielkie narody, oraz na niekorzyść tych, którzy stanowią grupy proste. Wśród ludów nieokrzesanych znaleźć można charaktery, dorównywające charakterom najlepszych jednostek z pomiędzy ludzi kulturalnych. Obok małej wiedzy i zaczątkowej jedynie sztuki, spostrzegamy tam nieraz cnoty, mogące wśród nas samych zawstydzić tych, co posiadają najwyższe wykształcenie i ogładę.

Pozostałe przy życiu szczątki pewnych pierwotnych plemion indyjskich odznaczają się przyrodą, w której rzetelność zdaje się być cechą organiczną. Pod tym względem przewyższają oni o wiele nietylko sąsiednich hindusów, wyżej rozwiniętych umysłowo i posiadających kulturę względnie wyższą, ale celują też przed europejczy-kami. O niektórych z tych ludów górskich zauważono, iż twierdzenia ich przyjmować można zawsze z zupełną ufnością, czego nie można chyba powiedzieć o przemysłowcach, posługujących się fałszywemi etykietkami, oraz o dyplomatach, świadomie w błąd wprowadzających. Z pomiędzy plemion, odznaczających się tym rysem, wyróżnić można Santalów, o których Hunter powiada: "była to gromadka ludzi najbardziej rzetelnych, jakich kiedykolwiek spotkałem", albo jeszcze Sowrahów, o których czytamy u Shortt'a: "przyjemnym rysem w ich charakterze jest zupełna rzetelność; nie umieją oni kłamać". Todowie, pomimo swych stosunków płciowych pierwotnego a nizkiego typu, występują w opisach jako ludzie, uważający "fałsz za jeden z najgorszych występków". Jakkolwiek Matz powiada, iż praktykują oni udawanie względem europejczyków, to jednak uznaje, iż jest to skutek obcowania ich z europejczykaini; sąd zaś taki zgadza się z wyrokiem pewnego prywatnego sługi indyjskiego, dotyczącym innych plemion górskich, które pierwiastkowo odróżniały się swa. rzetelnością, lecz w obcowaniu z białymi traciły coraz bardziej tę cechę. Kłamstwo jest tak dalece rzadkiem wśród owych plemion pierwotnych, gdy ich nie znieprawiają cywilizowani, że z pomiędzy mieszkańców Bengalu, Hunter wyszczególnia Tipperahów, jako "jedyne plemię górskie, wśród którego spotykamy się z tym występkiem. "

Podobnie też w sprawie uczciwości niektóre z owych ludów, uważanych za niższe, dają naukę tym, które zaliczamy do wyższych. O wzmiankowanych przed chwilą Todach, jakkolwiek ciemnymi i upośledzonymi są oni pod niektóremi względami, Harkness powiada: "nigdy nie widziałem ludu cywilizowanego lub nieuoywilizowanego, któryby się odznaczał bardziej religijnem poszanowaniem praw meum i tuum". Mari'owie ( Gondowie ) "wspólnie z wieloma innemi plemionami dzikich odznaczają się szczególnie cechą rzetelności i uczciwości". Pośród Khondów "wyparcie się długu jest pogwałceniem tej oto zasady, uważanem za wysoce grzeszne: niech człowiek, powiadają oni, odda wszystko, co ma, swym wierzycielom". Santal woli "nie mieć do czynienia z obcymi; lecz kiedy ci sami rozpoczną z nim sprawę ( handlową ), postępuje on z nimi równie rzetelnie, jak byłby to uczynił ze swoimi": "odrazu wymienia cenę prawdziwą". Lepchowie "są zadziwiająco uczciwi, złodziejstwo jest u nich prawie nieznanem". Bodowie zaś i Dhimalowie są uczciwi i rzetelni w czynach i słowach. Pułkownik Dixon rozwodzi się nad wiernością, rzetelnością i uczciwością tubylców Karnackich, którzy okazują "niezmiernie i prawie wzruszające poświęcenie, gdy się odwołamy do ich honoru". Nakoniec Hunter twierdzi o Chakmach, że "zbrodnia jest rzadkością wśród tego ludu pierwotnego... złodziejstwo jest prawie nieznanem".

Tak samo też ma się rzecz z ogólnemi cnotami tych oraz wielu innych plemion niecywilizowanych. Santal "posiada szczęśliwe usposobienie", jest "towarzyski aż do zapomnienia się"; jakkolwiek zaś "obie płcie bardzo poszukują swego towarzystwa", to jednak kobiety są tam "niezmiernie skromne". Bodowie i Dhimalowie są "pełni przymiotów przyjacielskich". "Hożego, uprzejmego i cierpliwego" Lepchę, dr. Hooker opisuje jako najbardziej "pociągającego towarzysza", zaś dr. Campbell daje "przykład bardzo silnego poczucia obowiązku w tym dzikim". W podobny też sposób, na podstawie opowiadań o pewnych społecznościach Malajo-polinezyjskich oraz Papuaskich, można przytoczyć przykłady wielu rysów, jakie kojarzymy zazwyczaj li tylko z taką przyrodą ludzką, która jest już wytworem długotrwałego wpływu życia cywilizowanego oraz nauk jakiejś wyższej religii. Jednem z najpóźniejszych w tej mierze świadectw są słowa signora D'Albertis'a, który opisuje pewne zwiedzone przez siebie ludy Nowej Gwinei ( w pobliżu wyspy Yule ), jako odznaczające się surową uczciwością, "bardzo przyjacielskie", "dobre i pokojowe", gdzie po ukończeniu zatargów pomiędzy wioskami wszyscy "są ze sobą tak przyjaźni jak przedtem, nie żywiąc żadnej urazy", lecz o których wiel. W. G. Kawes, komentując doniesienie signora D'Albertis'a wobec Zarządu Kolonijalnego, powiada, że życzliwość ich względem białych zanika pod wpływem złego z nimi obchodzenia się tych przybyszów: jest to historyja zwykła.

Przeciwnie, w rozmaitych częściach świata ludzie rozmaitych typów składają dowody, że społeczeństwa, względnie posunięte w organizacyi i kulturze, mogą jednak nieludzkiemi być w wyobrażeniach, swych, uczuciach i zwyczajach. Fidżijanie, których dr. Pickering zalicza do najbardziej inteligentnych pośród ludów niepiśmiennych, należą również do najokrutniejszych. Głęboka i mściwa złośliwość silnie cechuje charakter Fidżijanina. Kłamstwo, oszustwo, kradzież i morderstwo nie są wśród nich występkiem, ale zaszczytem; dzieciobójstwo dosięga rozmiarów olbrzymich; duszenie chorych jest rzeczą zwykłą; niekiedy zaś krają oni żywą jeszcze ofiarę ludzką, którą zjeść mają. Pomimo to wszakże posiadają "zawiły i skrzętnie kierowany system państwowy", dobrze zorganizowane siły wojenne, kunsztowne fortyfikacyje, rozwinięte rolnictwo z kolejno idącemi po sobie zasiewami i nawodnieniem, ze znacznym podziałem pracy, z odręjbnemi urządzeniami rozdzielczemi oraz z zaczątkiem pieniędzy, tudzież z przemysłem, który pozwala im budować łodzie, unoszące po 300 ludzi. Weźmy znowu społeczność afrykańską, Dahomejczyków. Znajdujemy tam wykończony system klas, których liczba dochodzi do sześciu; złożone instytucyje rządowe z parzystą zawsze liczbą urzędników; wojsko, dzielące się na bataljony, mające swe rewije i manewra; więzienia, policyję i prawa przeciwko zbytkom, rolnictwo, posługujące się nawozem i pielęgnujące mnóstwo rodzajów roślin, warowne grody, mosty, oraz drogi z rogatkami, a jednak obok tych objawów względnie wysokiego społecznego rozwoju spostrzegamy tam coś, co można nazwać zorganizowaną zbrodniczością. Prowadzi się tu wojny dla zdobycia czaszek ku przyozdobieniu królewskiego pałacu; gdy król umiera, zabija się setki poddanych, wielką zaś ich liczbę morduje się rokrocznie dla przesłania wieści do świata pozagrobowego. Opisywani jako okrutni i krwiożerczy, łgarze i oszuści, ludzie owi "pozbawieni są sympatyi albo wdzięczności nawet względem własnych rodzin", tak, że "niemasz bodaj pozorów przywiązania pomiędzy mężem a żoną, albo rodzicami i dziećmi".

Nadto, Świat Nowy w czasie odkrycia go dostarczył też podobnego dowodu. Meksykańczycy, posiadający wielkie miasta o 120000 domów, mieli również bogów ludożerczych, których bałwany karmiono świeżem, dymiącern się jeszcze mięsem ludzkiem, jakie wkładano im do ust, przyczem przedsiębrano od czasu do czasu wojny umyślnie w celu dostarczenia ofiar tym bogom; tak więc, obok sztuki budowania rozległych i trwałych świątyń, odbywało się w samym tylko Meksyku oraz miastach przyległych coroku mordowanie 2500 ludzi, w całym zaś kraju zabijano ich daleko większą liczbę. Podobnie też w ludnych państwach Ameryki środkowej, o tyle już ucywilizowanych, iż miały rozwinięty własny swój system liczbowy, regularny kalendarz, książki, mapy i t. d., składano obfite ofiary z jeńców, niewolników, dzieci, których serca, bijące jeszcze, wyrywano, składając na ołtarzach, lub które w innych wypadkach żywcem obdzierano ze skóry, tą zaś kapłani posługiwali się później jako strojem tanecznym.

Nie potrzebujemy też szukać w krajach odległych lub wśrod obcych plemion dowodu na to, że niekoniecznie istnieć ma jakaś spójnia pomiędzy społecznemi typami, zaliczanomi do cywilizowanych, oraz uczuciami wyższemi, jakie zazwyczaj kojarzymy z cywilizacyją. Najbardziej krwiożercze z plemion dzikich nie przewyższają okrucieństwem swem owego pastwienia się nad jeńcami, jakie odsłaniają nam rzeźby asyryjskie, zaś Ramzes II, który się rozkoszował tem, że go po całym Egipcie przedstawiano na ścianach świątyń jako trzymającego za włosy z tuzin jeńców i ścinającego im wszystkim głowy jednem cięciem, wymordował w ciągu swych podbojów więcej istot ludzkich, niż 1000 razem wziętych wodzów plemion dzikich. Męczarnie, jakie czerwonoskórzy indyjanie zadają swym wrogom, nie większe są od tych, jakie zadawano niegdyś złoczyńcom przez krzyżowanie ich albo też ludziom, podejrzanym o rokosz, przez zaszywanie ich w brzuchach zabitych zwierząt, albo odszczepieńcom przez smarowanie materyjałami, palnemi i podpalanie. Damarczycy, opisywani jako ludzie bez serca, z powodu, iż śmieli się, widząc, jak kogoś z pośród nich mordował zwierz dziki, nie są gorsi od Rzymian, którzy znajdowali przyjemność w przyglądaniu się masowym morderstwom na swych arenach. Jeżeli liczba ludzi, zabitych przez hordy Atylli, nie dorównywała liczbie tych, jakich wojska rzymskie pomordowały w czasie podboju Selucyi albo liczbie żydów, zamordowanych pod Hadryjanem, to stało się to poprostu dzięki brakowi sposobności. Okrucieństwa Nerona, Graliena oraz innych dorównywają, okrucieństwom Czyngis-chana i Timura; kiedy zaś czytamy o Karakalli, że po wymordowaniu 20000 przyjaciół jego zamordowanego brata, żołnierze jego zmusili senat do umieszczenia go w liczbie bogów, to przekonywamy się, że w narodzie rzymskim istniało toż okrucieństwo nie mniejsze od tego, które każe ubóstwiać najbardziej krwiożerczych wodzów wśród plemion najdzikszych. Chrygtyjanizm również nie na wiele przydał się tutaj. W całej Europie średniowiecznej zatargi polityczne oraz religijne odszczepieństwa sprowadzały na głowę ludzi męczarnie kunsztownie obmyślane, dorównywające lub przewyższające nawet okrucieństwa najbardziej brutalnych barbarzyńców.

Jakkolwiek rażącem wydać się nam to może, należy jednak uznać za prawdę, że wzrost uczuć ludzkości nie odbywa się pari passu z cywilizacyją; lecz że, przeciwnie, wcześniejsze stadyja cywilizacyi, zniewalają, do pewnej względnej nieludzkości. Z pośród plemion ludzi pierwotnych najbardziej brutalnym raczej, nie zaś najbardziej łagodnym udaje się dokonywać owych podbojów, których wynikiem jest najwcześniejsza konsolidacyja społeczna; w ciągu zaś okresów późniejszych niekrępujące się niczem napaści z zewnątrz, oraz przymus okrutny wewnątrz społeczeństw towarzyszą zazwyczaj rozwojowi politycznemu. Ludźmi, z których potworzyły się społeczności najlepiej uorganizowano, byli pierwiastkowo, a i później jeszcze przez czas długi, nie inni, jak tylko silni i bardziej przebiegli dzicy; nakoniec, nawet dzisiaj, uwalniając się od wpływów, które powierzchownie zmieniają ich postępowanie, przekonywają nas oni, iż nie o wiele są lepsi. Jeżeli z jednej strony spojrzymy na Weddahów Leśnych, opisywanych jako "przysłowiowo rzetelni i uczciwi", "uprzejmi i czuli", "posłuszni najlżejszemu wyrazowi życzenia i bardzo wdzięczni za względy lub pomoc", a o których Pridham robi uwagę: "co za lekcyję wdzięczności i delikatności mogliby dać nawet Weddahowie!", jeżeli z drugiej strony przypatrzymy się naszym własnym aktom międzynarodowego zbójectwa, którym towarzyszyło wymordowanie tysięcy ludzi, nierobiących nam nic złego, a, nadto, wiarołomne zdradzanie ufności i zabijanie z krwią zimną jeńców — to musimy przypuścić, że pomiędzy typami ludzkości, zaliczanemi do niecywilizowanych oraz cywilizowanych, niekoniecznie mają istnieć różnice takie, jak się pospolicie przypuszcza. Jakikolwiek zachodzi stosunek pomiędzy przyrodą moralności oraz typem społecznym, stosunek ten nie jest takim, iżby kazał domyślać się, że człowiek społeczny pod wszelkiemi względami wyższym jest emocyjonalnie od człowieka niespołecznego (1).

§ 438. "W jaki sposób wywód ten da się pogodzić z pojęciem postępu?" — zapyta większość czytelników: "w jaki sposób można usprawiedliwić cywilizacyję, skoro, jak tego domyślać się tu wolno, niektóre z najwyższych przymiotów ludzkich objawiają się w stopniu większym wśród ludzi dzikich, rozproszonych parami po lasach, aniżeli wśrod członków dużego dobrze zorganizowanego narodu, posiadającego przedziwnie rozwinięte sztuki, rozległą i głęboką wiedzę oraz liczne środki, zapewniające dobrobyt?" Najlepszą odpowiedź na to pytanie znajdziemy w pewnej analogii.

W całym świecie istot ożywionych walka o byt była niezbędnym środkiem rozwoju. Spostrzegamy, iż nietylko w zapasach jednostek tego samego rodzaju pozostanie przy życiu najzdatniejszych od początku sprzyjało rozwojowi typów wyższych, ale widzimy nadto, że zarówno wzrost, jak i organizaoyję zawdzięczać należy głównie nieustannej walce gatunków. Bez powszechnego ścierania się nie rozwijałyby się wcale władze czynne. Narządy postrzegania i miejscozmienności rozwinęły się powoli pod wpływem wzajemnego na siebie oddziaływania ściganych i ścigających. Lepiej rozwinięte kończyny i zmysły skuteczniej zaopatrywały w żywność wnętrzności, te zaś, doskonaląc przez to swą budowę, zapewniały obfitszy dowóz krwi utlenionej kończynom i narządom zmysłów; jednocześnie w każdym z owych okresów powoływanym bywał do życia coraz to wyższy układ nerwowy w celu koordynowania działań owych bardziej zawiłych narządów. Wśród zwierząt drapieżnych śmierć głodowa, zaś pośród zwierząt, stanowiących zdobycz tamtych, śmierć w szponach drapieżcy, usuwała osobniki i odmiany, zmienione w sposób najmniej przyjazny. Każdy postęp siły, szybkości, zwinności albo zmyślności w istotach jednej klasy spowodowywał niechybnie odpowiedni postęp w istotach klasy innej; to też bez owych nieskończonych wysiłków w celu pojmania lub umknięcia, gdzie utrata życia była karą za niepowodzenie, nie mogłaby się była doskonalić żadna z nich.

Zauważmy teraz jednakże, iż jakkolwiek owa bezlitosna dysoyplina przyrody "o purpurowych szponach i zębach" była zasadniczym warunkiem postępu życia czującego, to jednak nie należy ztąd wnioskować o konieczności trwania jej po wszystkie czasy i dla wszystkich istot. Organizacyja wyższa rozwinięta za sprawą i dla celów owego powszechnego ścierania się, niekoniecznie ma celom tym służyć zawsze. Wynikła ztąd siła oraz inteligencyja zużytkowanemi być mogą całkiem inaczej. Odziedziczona po przodkach budowa narządów pożyteczną być może nietylko w widokach napadu lub obrony, ale i dla wielu innych celów rozmaitych; cele zaś owe mogą ostatecznie stać się jedynemi. Miryjady lat walki, które rozwinęły zdolności wszystkich niższych typów istot, typowi najwyższemu przekazały w spuściźnie zdolności, zużytkowywane dziś przezeń dla mnóstwa celów innych, oprócz zabijania i unikania śmierci. Kończyny jego, zęby i paznogcie nieznaczną już tylko rolę odgrywają w walkach; zaś jego umysł nie zawsze już zajętym bywa wynajdywaniem środków niszczenia istot innych lub osłaniania siebie przed ich napaścią.

Podobnie też ma się rzecz z ustrojami społecznemi. Musimy uznać, że walka o byt pomiędzy społecznościami przyczyniła się do ich rozwoju. Ani wielokrotne konsolidowanie się grup małych w większe, ani organizacyja takich grup złożonych i podwójnie złożonych, ani towarzyszący temu rozwój owych środków, dopomagających życiu wyższemu, a przynoszonych przez cywilizacyję, nie byłyby rzeczą możliwą bez starć międzyplemiennych i międzynarodowych. Współdziałanie ( kooperacyja ) społeczna bierze początek w zjednoczonej obronie i napadzie; z rozpoczętego zaś w ten sposób współdziałania powstały wszystkie inne jego rodzaje. Jakkolwiek niepojętemi były okropności, zrządzane przez ową wrogość powszechną, która, począwszy się od zatargów hord małych przed dziesiątkami tysięcy lat, kończyła się niekiedy na bitwach narodów wielkich, to jednak musimy uznać, że bez niej świat byłby dotąd jeszcze zaludniony jedynie przez ludzi typów słabych, chroniących się w jaskiniach i posługujących się pożywieniem dzikiem.

Ale zauważmy teraz, że międzyspołeczeńska walka o byt, niezbędna w ciągu rozwijania się społeczeństw, niekoniecznie ma w przyszłości odgrywać taką samą. rolę, jaką odgrywała w przeszłości. Uznając całkowicie, iż wojnie obowiązani jesteśmy za wytworzenie wielkich społeczności, tudzież rozwinięcie ich budowy, mamy jednak prawo wnioskować, że zdobyte przez nas uzdolnienia, dające się zużytkować w działaniach innych, rozstaną się z działaniem swem pierwiastkowem. Zgadzając się na to, że bez owych wiekuistych krwawych zapasów nie mogłyby były powstać społeczeństwa cywilizowane, oraz, że nieodłącznym owych walk wspólobjawem musiało być przystosowywanie się przyrody ludzkiej zarówno pod względem okrucieństwa jak inteligencyi, możemy utrzymywać jednocześnie, że kiedy takie społeczeństwa już się wytworzyły, brutalstwo ich jednostek, jako nie niezbędnie już z powodu ustania samego procesu, zniknie w przyszłości. Skoro korzyści, osiągnięte w ciągu okresu łupieżczego, stały się już dziedzictwem trwałem, tedy złe jego skutki zmniejszać się będą i powoli wymierać.

Tak więc, spoglądając na budowę i działania społeczeństw ze stanowiska ewolucyi, możemy zachowywać ów spokój, niezbędny do naukowego ich tłomaczenia, nie tracąc jednocześnie uczuć moralnego uznania lub nagany.

§ 439. Do tych uwag wstępnych, tyczących się postawy, jaką zachowywać ma badacz urządzeń politycznych, potrzeba dodać jeszcze kilka krótszych uwag o samym przedmiocie owych badań.

Gdyby wszystkie społeczeństwa były jednogatunkowe i różniły się tylko co do stadyjów wzrostu oraz budowy, wówczas porównywanie ich odsłoniłoby przed nami jasno przebieg ewolucyi; ale różnice ich typów - już wielkie, już znowu małe - zaciemniają wynik takich porównań.

Dalej, gdyby każde społeczeństwo wzrastało i rozwijało się bez interwencyi czynników dodatkowych, wówczas wyjaśnienie sprawy byłoby stosunkowo łatwem; ale zawiłe sprawy rozwoju komplikują, się częstokroć ponownie pod wpływem zmian w szeregach czynników. Czasem objętość społecznego skupienia zwiększy się lub zmniejszy nagle przez utratę albo przyłączenie jakiegoś terytorjum; czasem zmieni się przeciętny charakter jego jednostek wskutek domieszki rasy innej zdobywców lub niewolników, gdy tymczasem, jako dalsze następstwo tej sprawy, po nad dawnemi stosunkami społecznemi ukształtują się nowe. W wielu wypadkach kilkakrotne najścia jednych społeczeństw przez drugie, mieszanie się ludów i urządzeń, rozpadanie się i skupianie ponowne tak dalece zakłóca ciągłość spraw zwykłych, że aż utrudnia niezmiernie albo nawet uniemożliwia wyprowadzenie wniosków.

Nadto, zmiany przeciętnego sposobu życia, jakie prowadzi społeczeństwo, już coraz bardziej wojownicze, już znowu coraz więcej przemysłowe, dają początek przeobrażeniom: zmieniona działalność rodzi zmiany w budowie. Odpowiednio też do tego potrzeba bedzie odróżniać postępowe przeobrażenia, spowodowane dalszym rozwojem jednego typu społecznego od przeobrażeń, których przyczyną jest poczynający się rozwój typu innego. Zarysy organizacyi, przystosowanej do sposobu działania, które już ustało albo zawieszonem było przez czas długi, poczynają się zacierać, krzyżując się natomiast z coraz wyraźniejszemi zarysami innej organizacyi, przystosowanej do nowego sposobu działania, zastępującego tamten; jakoż w rozumowaniu naszem mogą ukazywać się błędy, wynikające z pogmatwania rysów jednej organizacyi z cechami drugiej.

Ztąd wywnioskować możemy, że z zawiłej i pogmatwanej masy dowodów wyłonić się będą mogły z całą. jasnością, tylko prawdy szersze. Przewidując z góry, że można będzie ustanowić pozytywnie pewno wnioski ogólne, możemy też spodziewać się zarazem, że wnioski bardziej szczegółowe wyprowadzone będą tylko jako prawdopodobne.

Na szczęście wszakże, jak to zobaczymy niebawem, owe wnioski ogólne a pozytywne posiadają właśnie największą wartość kierowniczą.

(1) Do czego bywa zdolnym człowiek społeczny, należący nawet do rasy w rozwoju posuniętej, okazało się ponownie, kiedy już słowa powyższe oddane zostały do druku. Aby usprawiedliwić zburzenie dwóch miast afrykańskich w Batanga, powiedziano nam, że król ich, pragnąc ustanowić faktoryję handlową, a rozczarowany obietnicą podfaktoryi, napadł na dwumasztowiec angielski, uprowadził ztamtąd podszypra mr. Govier'a i, odmawiając później wypuszczenia go na wolność, "groził ścięciem jego głowy"; dziwny to, jeśli prawdziwy, sposób zakładama faktoryi handlowej. Mr. Govier'owi udało się następnie uciec, przy czem w czasie niewoli swej nie doznawał on złego obejścia. Komodor Richards, stanąwszy ze statkiem "Boadicea" oraz dwoma łodziami działowemi pod miastem Kribby ( rezydenoyja króla Jack's ), zażądał od króla, aby przyszedł na pokład i wytłomaczył się; obiecywał mu przytem wszelkie bezpieczeństwo i groził poważnemi skutkami w razie odmowy. Nie ufając obietnicy, król nie przyszedł. Nie upewniwszy się od tubylcow, czy mieli jakikolwiek powód nastawania na życie mr. Govier'a, oprócz owego nieprawdopodobnego wielce a podawanego przez samych anglików, komodor Richards w kilka godzin po uprzedzeniu przystąpił do oczyszczania pobrzeża bombami, do palenia miasta, złożonego z 800 domów, do wycinania miejscowych zasiewów i niszczenia łodzi tubylców; nakoniec nie zadawalniając się spaleniem miasta "króla Jack'a", popłynął dalej ku południowi i spalił miasto króla Long-longa. O faktach tych ogłoszono w Times'ie z dnia 10 września 1880 r. W odnośnym artykule ten organ angielskiej "szanowności" ubolewa nad tem, że "kara musiała wydawać się dziecinnemu umysłowi dzikich całkiem nieodpowiednią w stosunku do obrazy"; każe on przez to domyślać się, że dojrzałemu umysłowi ucywilizowanych nie wyda się ona nieodpowiednią. Dalej, ten naczelny dziennik angielski klas rządzących, które utrzymują, że w braku ustalonych dogmatów teologicznych nie byłoby żadnej różnicy pomiędzy złem a dobrem, robi uwagę, iż "gdyby nie padał tutaj mroczny cień z owej utraty życia" ( dwóch ludzi ze strony anglików ), "to cały epizod byłby trochę humorystyczny". Bezwątpienia, kiedy "dziecinny umysł dzikich" otrzymał "wesłą nowinę" od misyjonarzy "religii miłości", to jużci jest w tem humor, nieco może zakwaśny, gdy się im wykazuje praktykę owej religii przez palenie ich domów. Komentarzem do cnót chrześcijańskich, głoszonym przez pękające bomby, mógłby śmiało towarzyszyć uśmiech Mefistofelesa. Być może, iż król, nie chcąc zaufać pokładowi angielskiego statku, działał pod wpływem pospolitego wśród murzynów wierzenia, że dyjabeł jest biały.

ROZDZIAŁ II.

ORGANIZACYA POLITYCZNA W OGÓLNOŚCI.

§ 440. Samo skupienie się jednostek w grupę nie czyni z nich jeszcze społeczeństwa. Społeczeństwo w znaczeniu socyjologicznem tworzy się jedynie wówczas, gdy obok przylegania (jukstapozycyi) istnieje też współdziałanie (kooperacyja). Dopóki członkowie danej grupy nie jednoczą swych usiłowań dla wykonania jakiegoś wspólnego celu albo celów, dopóty mało co utrzymuje ich razem. Rozpraszanie się ich znajduje tamę jedynie wówczas, gdy potrzeby każdego z nich zaspokojone być mogą, lepiej przez połączenie jego wysiłków z wysiłkami innych, aniżeli byłyby zaspokojone wówczas, gdyby działał sam jeden.

Współdziałanie przeto jest jednocześnie czemś takiem, co nie mogłoby istnieć bez społeczeństwa, oraz tem, dlaczego istnieje samo społeczeństwo. Może ono być zjednoczeniem wielu sił w celu wykonania czegoś takiego, czego dokonać nie jest w stanie siła jednego człowieka; albo też może ono polegać na wydzieleniu czynności odmiennych rozmaitym osobom, które biorą później udział we wzajemnej swej działalności. Pobudką wspólnego działania, zrazu przeważającą, może być obrona przed wrogiem, albo też łatwiejsze zdobywanie żywności za pomocą łowów lub jakimś sposobem innym. Nakoniec może nią być, i zazwyczaj bywa tak jeden, jak i drugi z tych czynników. W każdym jednak wypadku jednostki przechodzą ze stanu niezależności zupełnej do stanu wzajemnej zależności; jakoż, o ile to czynią, o tyle połączonemi zostają w społeczeństwo we właściwem tej nazwy rozumieniu.

Ale współdziałanie każe domyślać się organizacyi. Jeżeli czynności mają być skojarzone skutecznie, to musi istnieć pewien porządek, podług którego przystosowują się one odnośnie do czasu, natężenia i charakteru.

§ 441. Ta organizacyja społeczna, niezbędna jako środek spójnego działania, bywa dwojakiego rodzaju. Jakkolwiek pospolicie oba te rodzaje istnieją wespół i mniej lub więcej przenikają się wzajem, to jednak odrębnego są pochodzenia oraz przyrody. Istnieje współdziałanie samorzutne, urastające nieświadomie w ciągu ścigania celów osobistych, oraz istneje też współdziałanie inne, świadomie wynajdywane, a każące domyślać się wyraźnego uznawania celów ogólnych. Sposoby utrwalania się i rozwoju obu tych rodzajów kooperacyi przedstawiają znaczne przeciwieństwa.

Gdziekolwiek w grupie pierwotnej poczyna się wspódziałanie, odbywające się za sprawą wymiany usług, gdziekolwiek jednostki znajdują lepsze zaspokojenie swych potrzeb, oddając niektóre z wytworów, jakie wykonywać mogą najlepiej, wzamian za inne, w których wyrabianiu nie są tak biegłe, lub do wyrobu których nie znajdują równie dobrych okoliczności, tam wszędzie bierze początek ów rodzaj organizacyi, która zarówno wówczas, jak i w stadyjach swych wyższych, jest następstwem chęci zaspokojenia potrzeb osobistych. Podział pracy, tak samo na ostatku, jak i w początkach, rozrasta się dzięki doświadczeniom, przekonywającym o wzajemnem udogadnianiu życia. Wszelka nowa specyjalizacyja przemysłu powstaje z usiłowań kogoś takiego, co daje jej początek w celu osiągnięcia korzyści, zaś utrwala się dzięki temu, iż w jakiś sposób sprzyja pożytkowi innych. W ten sposób istnieje pewien rodzaj zdolnego działania tudzież rozwiniętej pod jego wpływem kunsztownej organizacyi społecznej, nie biorącej jednak początku w ugodzie rozmyślnej. Jakkolwiek w drobnych poddziałach tej organizacyi znajdujemy wszędzie odtworzenie stosunku najmity i najmującego, z których drugi działaniami pierwszego kieruje, to jednak stosunek ten, samorzutnie wytworzony na rzecz celów prywatnych i trwający tylko przy udziale woli, nie tworzy się pod wpływem świadomego uwzględniania celów ogólnych: nie myśli się tu o nich. Jakkolwiek też dla kierowniczych działań handlowych powstają odpowiednie urządzenia, służące ku przystosowaniu podaży wytworów do popytu, to jednak urządzenia owe nie czynią tego przy pomocy bezpośrednich pobudzeń lub powściągów, ale przez ogłaszanie wiadomości, mogących podniecać albo hamować; dalej zaś urządzenia owe rozwijają się nie dla wyraźnie odczuwanego celu takiej regulacyi, lecz gwoli osiągania zysków osobistych przez jednostki. Kunsztowny podział pracy, dzięki któremu odbywa się dzisiaj wytwarzanie i rozdział, powstał tak dalece bezwiednie, iż dopiero za dni dzisiejszych uznano ten fakt, że powstawanie jego odbywało się w ciągu całej przeszłości.

Z drugiej strony — współdziałanie, mające bezpośrednio na celu społeczeństwo jako całość, jest współdziałaniem świadomem i odbywa się za sprawą innej organizacyi, w inny wytworzonej sposób. Kiedy grupa pierwotna musi bronić się przeciwko innym grupom, członkowie jej działają, pod wpływem bodźców innych, niżeli te tylko, jakie tkwią, w pragnieniach czysto osobistych. Nawet w początkach, przed ukazaniem się jakiej takiej kontroli wodza, istnieje już kontrola grupy nad jej członkami, z których każdy pod naciskiem opinii publicznej obowiązany jest przyłączyć się do ogólnej obrony. Bardzo wcześnie już wojownik uznanej wyższości poczyna na każdego z członków wywierać pewien wpływ dodatkowy obok wpływu całej grupy; kiedy zaś władza jego się utrwali, dopomaga ona znakomicie skuteczności zjednoczonego działania. Od początku przeto ten rodzaj kooperacyi społecznej jest współdziałaniem świadomem, a do tego niezupełnie już. zależnem od wyboru i często sprzecznem z pragnieniami osobistemi. W miarę rozwoju zapoczątkowanej przez takie współdziałauie organizacyi spostrzegamy naprzód, iż walcząca część spółeczeństwa okazuje w sposób najdobitniejszy takie same cechy: stopnie i poddziały, składające wojsko, działają wespół, podlegając coraz bardziej kierownictwu, świadomie ustanawianemu takich czynników, które opanowują zachcenia osobiste, albo — mówiąc ściśle — kontrolują jednostki przy pomocy pobudek, nie pozwalających im działać tak, jak byłyby działały w braku wszelkiego przymusu. Powtóre, spotrzegamy, że w całem wogóle społeczeństwie szerzy się pokrewna forma organizacyi — pokrewna o tyle, iż dla utrzymania ciała wojowniczego oraz kierującego niem rządu ustanawia się nad obywatelami władze, zmuszające ich do pracowania mniej albo więcej dla celów publicznych, zamiast celów osobistych. Nakoniec, jednocześnie też rozwija się dalsza jeszcze organizaoyja, również pokrewna tamtej w podstawach swych zasadniczych, a krępująca działania osobiste w taki sposób, iżby bezpieczeństwo społeczne nie ucierpiało wskutek zaburzeń, wynikających z niepowściąganego niczem ścigania celów osobistych. Tak więc, ten rodzaj organizacyi społecznej różni się od tamtego tem, iż powstaje jako następstwo świadomego ścigaania celów publicznych; na korzyść ich krępowaną bywa wola jednostek naprzód przez zbiorową wolę całej grupy, później zaś w sposób bardziej określony przez wolę części kierowniczej w rozwijającej się grupie.

Najwyraźniej spostrzeżemy przeciwieństwo pomiędzy tymi dwoma rodzajami organizacyi, zauważywszy, że jakkolwiek oba są, narzędziem społecznego dobrobytu, to jednak działają w kierunku przeciwnym. Organizacyja, ujawniająca się w podziale pracy dla celów przemysłowych, odsłania przed nami działanie zjednoczone ale jest to działanie ścigające i obsługujące bezpośrednio pomyślność jednostek, pośrednio zaś służące dobrobytowi społeczeństwa jako całości przez zachowanie jednostek. Przeciwnie, organizacyja rozwinięta w celach rządzenia i obrony, odsłania przed nami działanie zjednoczenia — takie jednak, które bezpośrednio ściga i obsługuje dobrobyt społeczeństwa jako całości, pośrednio zaś służy dobrobytowi jednostek, osłaniając społeczeństwo. Wysiłki jednostek, ponoszone w celu samozachowania, dają początek jednej z tych form organizacyi, gdy tymczasem takież wysiłki całego skupienia są źródłem formy drugiej. W pierwszym wypadku widzimy świadome ściganie tylko celów osobistych; odpowiednia zaś organizacyja, wynikająca z owej pogoni, urastając bezwiednie, obchodzi się bez władzy przymusowej; w drugim wypadku spostrzegamy świadome ściganie celów publicznych, zaś organizacyja odnośna, ustanawiana świadomie, posługuje się przymusem.

Z pomiędzy tych dwu rodzajów współdziałania oraz wykonywających je narządów będziemy tu mieli do czynienia tylko z jednym. Organizacyję polityczną pojmować należy jako tę część społecznej organizacyi, która świadomie wykonywa czynności kierownictwa i powściągania dla celów publicznych. Prawda, jak to już napomknięto i jak zobaczymy obecnie, iż oba te rodzaje wikłają się ze sobą w rozmaity sposób, że każdy z nich splata się mniej lub więcej z innym odpowiednio do stopnia swej przewagi; ale różnią się one rdzennie co do pochodzenia swego i przyrody; obecnie zaś musimy, o ile to jest możliwem, ograniczyć naszą uwagę tylko do drugiego z owych dwóch rodzajów wspódziałania.

§ 442. Porównywając stan ludzi, nieuorganizowanych pod względem politycznym, ze stanem tych, którzy są w mniejszym lub większym stopniu uorganizowani, spostrzeżemy, iż kooperacyja owa, do jakiej wznieśli się ludzie stopniowo, zapewnia im korzyści, jakich nie mieliby, gdyby, pozostając w stanie swym pierwotnym, działali pojedyńczo, oraz że organizacyja politycza była i jest korzystną, jako niezbędny środek tego współdziałania.

Zdarzają się, co prawda, warunki, w których życie osobnika jest zarówno możliwem tak bez organizacyi politycznej, jak i z nią razem. Tam, gdzie, jak w siedzibie Eskimosów, mieszka mało jednostek, a do tego znacznie rozproszonych; gdzie nie bywa wcale wojny, prawdopodobnie dla tego, iż fizyczne przeszkody do niej są zbyt wielkie, pobudki zaś zbyt słabe; oraz gdzie okoliczności tak dalece wpływają na ujednostajnienie zajęć, iż niema prawie powodu do podziałn pracy, tam wzajemna zależność nie może się ukazać, tam niepotrzebnemi sa urządzenia, które ją. utrzymują. Uznając ten wypadek wyjątkowy, rozważmy teraz takie, które wyjątkowemi nie są.

Indyjanie Kopacze "bardzo mało oddalający się od orangutanga", rozproszeni wśród gór Sierra-Nevady, chroniący się w jamach a żywiący korzeniami i robactwem, "wiodą nędzny żywot w stanie przyrody wśród najbardziej wstrętnego i odrażającego niechlujstwa" i różnią się od innych poddziałów Szoszonów całkowitym brakiem organizacyi społecznej. Nadrzeczne i mieszkające w dolinach części tego plemienia prowadzą życie bardziej zadawalniające pod jakiem takiem, choć bardzo jeszcze słabem kierownictwem rządów. W Ameryce Południowej Indyjanie Chaco, typu równie niskiego, jak i Kopacze, a wiodący życie równie nędzne i upośledzone, podobnież różnią się od wyższych i wygodniej już żyjących dzikich sąsiadów swojch brakiem zespolenia. Wśród plemion (tribes) Beduinów, Szeraratowie niepodobni są do innych pod tym względem, iż dzielą się na nieskończoną ilość band, nie mających wspólnego wodza; to też w opisach występują oni jako najnędzniejsi z Beduiuów. Jeszcze bardziej stanowczem jest przeciwieństwo, zacznaczone przez Baker'a, pomiędzy pewnymi sąsiadującymi ze sobą ludami Afryki. Przechodząc nagle — powiada on — od nieodzianych i nie mających rządu plemion, "od największej dzikości do cywilizacyi połowicznej, przybywamy do Unyoro", do kraju, rządzonego przez" nieokiełznanego despotę", skazującego na "śmierć albo męczarnie" za "najbardziąj błahe wykroczenia", lecz gdzie rozwinęli oni wśród siebie administracyję, rządców drugorzędnych, podatki, dobrą odzież, sztuki, uprawę roli, budownictwo. Tak samo też, odnośnie do Nowej Zelandyi. w czasie jej odkrycia, Cook zrobił uwagę, iż, jak się zdaje, była tam większa pomyślność i gęstsze zaludnienie w krajach, podlegających rządom króla.

Przykłady ostatnie przyprowadzają nas do pewnej dalszej prawdy. Ów pierwszy krok w organizacyi politycznej, poddający jednostki nadzorowi wodza plemienia, zyskownym jest dla nich nietylko wskutek umożliwienia lepszej kooperacyi, ale nadto pożytek takiego stanu rzeczy zwiększa się wówczas, gdy pomniejsi władcy polityczni podlegną większemu władcy. Aby uzmysłowić złe, jakiego się przez to unika, przytoczę tutaj ten fakt, że pośród Beluczów, których plemiona, nie podlegające żadnemu ogólnemu władcy, toczą ustawiczne ze sobą wojny, obyczajem jest, że się na każdem polu buduje niewielką wieżę obronną z mułu, w której właściciel oraz jego dzierżawcy przechowują swe płody ziemne: jest to stan rzeczy, pokrewny owemu, a nawet gorszy jeszcze, jaki panował w klanach Highlandu, mających swoje warownie, w których przechowywano kobiety i bydło przed wtargnięciem sąsiadów za dni owych, kiedy mieszkańcy nie byli jeszcze pod kontrolą władzy centralnej. Korzyści, wypływające z takiej szerszej kontroli bądź prostego bądź też złożonego zwierzchnictwa, odczuwali już starożyni Grecy, skoro zgromadzenie Amfiktyjonów ustanowiło prawo, iż "żadne plemię Helleńskie nie ma burzyć siedzib drugiego plemienia, równając je z ziemią, ani też żadnego helleńskiego miasta nie można pozbawiać wody w czasie oblężenia". W jaki sposób ów postęp budowy państwowej, jednoczącej pomniejsze społeczności w większe, sprzyja rozwojowi pomyślności, o tem przekonać się można na przykładzie samej Anglii, gdzie wskutek podboju rzymskiego powstzymane zostały nieustanne walki pomiędzy plemionami, albo też gdzie w czasach późniejszych szlachta feodalna, podpadłszy władzy monarchy, nie mogła już oddawać się zatargom osobistym. Odwrotną stronę tej samej prawdy uzmysławia nam przykład inny, kiedy pośród anarchii, jaka nastąpiła po upadku państwa Karolingów, książęta i hrabiowie, odzyskawszy swą niepodlegość, stali się czynnymi wrogami jeden względem drugiego: stan ich był taki, że "kiedy nie znajdywali się na wojnie, żyli z otwartego rabunku". Nakoniec, dzieje Europy wielokrotnie, w wielu miejscach i czasach, dostarczały nam pokrewnych przykładów.

Organizacyja państwowa, szerząc się w masach o coraz większej objętości, przyczynia się bezpośrednio do ogólnego dobrobytu, usuwając tę przeszkodę we spółdziałaniu, jaką stanowią antagonizmy jednostek i plemion; jednocześnie też oddziaływa ona w tym samym duchu pośrednio. W małej grupie społecznej może powstać zaledwie tylko zaczątkowy podział pracy. Zanim powiększy się liczba rozmaitych rodzajów wytworów, musi wzrosnąć ilość wytwórców; do tego zaś, aby każdy wytwór wyprodukowany został w sposób najbardziej ekonomiczny, rozmaite stadyja jego produkcyi muszą powierzone być rękom rozmaitych specyjalistów. Ale i na tem nie koniec. Ani potrzebna złożoność skojarzeń jednostek, ani zawiły mechanizm sposobów, ułatwiających rękodzielnicwo, nie mogą się ukazać w braku społeczności wielkiej, sprowadzającej znaczny popyt.

§ 443. Jakkolwiek wszakże korzyści, osiągane ze współdziałania, każą domyślać się organizacyi politycznej, to jednak organizacyja ta sprowadza pewne straty; całkiem też jest rzeczą możliwą, iżby przeważyły one niekiedy szalę korzyści. Potrzeba utrzymywać narządy kontrolujące; potrzeba znosić narzucone przez nie więzy; nakoniec złe, wypływające z opodatkowania i z tyranii, może stać się większem, niż to, jakiemu samo ono zapobiega.

Gdzie tak, jak na wschodzie, chciwość monarchów dosięgała niekiedy takich rozmiarów, iż zabierali oni rolnikom tyle owoców ich pracy, że nie było czem później obsiać pola, tam widzimy przykład tej prawdy, że instytucyja, utrzymująca porządek, może stać się źródłem nędz większych, niż te, jakie wypływają z nieporządku. Stan Egiptu pod panowaniem Rzymian, którzy ponad gromadą urzędników tubylczych postawili gromadę swoich urzędników, a posługiwali się dochodami kraju nietylko dla celów administracyi miejscowej, ale i dla administracyi cesarstwa, może być tego przykładem. Obok podatków stałych żądano tam żywienia i odziewania żołnierzy, gdziekolwiek ci stali kwaterą. Narzucano ludowi ustawicznie ciężary nadzwyczajne dla utrzymania robót publicznych oraz pomniejszych urzędników. Sami nawet funkcyjonaryjusze miejscowi tak zubożeli wskutek wymagań, że " przyjmowali niezaszczytne urzędowania albo stawali się niewolnikami osób potężnych". Podarki składane rządowi, zamieniono rychło na daninę przymusową. Nakoniec ci, którzy wykupywali się od zdzierstwa, znajdywali, iż prawa, nabyte przez nich, były gwałcone wraz po wypłaceniu żądanej sumy.

Jeszcze straszniejszemu były klęski wynikłe z nadmiernego rozwoju organizacyi państwowej w Gallii w dobie upadku cesarstwa Rzymskiego: " tak wielką była liczba odbiorców w porównaniu z liczbą, płatników, oraz tak olbrzymim ciężar opodatkowania, że rolnik nie mógł tego wytrzymać; równiny zamieniły się w pustynie i lasy wyrastały tam, gdzie dawniej pług przechodził... Niepodobna było zliczyć wszystkich urzędników, spadających jak deszcz na każdą dzielnicę kraju lub miasto... Świstanie batogów i krzyk torturowanych napełniały powietrze. Wiernego niewolnika torturowano, aby świadczył przeciwko swemu panu, żonę, aby zeznawała przeciwko swemu mężowi, syna — przeciwko ojcu. Nie zadawalniając się łupem najpierwszych poborców, posyłano kolejno innych, z których każdy powiększał daninę na dowód gorliwości w służbie. W ten sposób wzrastało ciągle opodatkowanie. Pomimo to, iż mnóstwo bydła padło i ludność wymierała, ci, którzy pozostawali przy życiu, musieli płacić podatki za zmarłych".

O ile zaś w wypadku tym straty dosłownie przewyższały zysk z posiadania organizacyi, o tem przekonać się możemy z pewnego twierdzenia współczesnego, iż "bali się oni wroga mniej, niż poborców podatkowych: prawdą jest, iż uciekali oni do pierwszych w celu uniknięcia drugich. Ztąd to owo powszechne pragnienie ludności rzymskiej, aby udziałem jej stać się mogło życie z barbarzyńcami".

W tym samym kraju, w czasach późniejszych, lekcyja taka powtarza się znowu. Podczas kiedy z jednej strony uzyskano już pokój wewnętrzny i dostąpiono jego błogosławieństw we Francyi średniowiecznej, z chwilą kiedy szlachta feodalna podpadła już władzy króla — podczas kiedy taż władza centralna, wzrastając w siłę, położyła kres owemu pierwotnemu zwyczajowi zemsty krwawej, wywieranej na którymkolwiekbądź z krewniaków obrażającego i, jako niezbędny środek złagodzenia powszechnej dzikości, wprowadziła taktykę rozejmów, to znowu z drugiej strony z owego rozszerzenia władzy centralnej urosły teraz klęski równie wielkie lub większe — pomnożenie podatków, przymusowe daniny, nieuzasadnione konfiskacyje, dowolne kary pieniężne, stopniowe obniżanie dobroci monety brzęczącej oraz powszechne zepsucie sądów, wynikłe z najemnictwa urzędników: wynikiem takiego stanu rzeczy to było, iż wielu ludzi umierało z głodu, wielu dopuszczało się samobójstwa, gdy tymczasem inni, porzuciwszy domy, prowadzili życie koczownicze. Nakoniec, nieco później, kiedy władca najwyższy, stawszy się absolutnym, kierował działalnością społeczną we wszystkich jej szczegółach za pomocą rozległego i rozgałęzionego systemu administracyi, przy czem ogólnym tego wynikiem było między innemi to, że w ciągu niespełna dwóch stuleci same tylko podatki pośrednio "przebyły olbrzymią przestrzeń od 11 do 311 milijonów", wówczas nastąpiło powszechne zubożenie i wynędznienie narodu, którego wynikiem była Wielka Rewolucyja. Nawet czasy obecne dostarczają nam przykładów pokrewnych w wielu miejscowościach. Podróż po Nilu wskazuje każdemu spostrzegaczowi, że ludności dzieje się lepiej tam, gdzie jest ona bardziej oddaloną od centrum rządów, t. j. gdzie władze administracyjne nie mogą jej tak łatwo dosięgnąć. Nadto, podobnie też ma się rzecz nietylko pod panowaniem barbarzyńskich Turków. Pomimo osławionej dobroczynności rządów angielskich w Indyi, niezwykłe ich ciężary i ograniczenia ten miały skutek, że ludność wolała zamieszkać w krajach sąsiednich; riot'owie bowiem w niektórych okolicach opuścili swe domy i osiedlili się na terytoryjach Nizamu oraz w Gwalior.

Nietylko kontrolowani znoszą wskutek organizacyi politycznej Wyżej wzmiankowane niedogodności, znakomicie obniżające, niekiedy zaś przekraczające nawet wartość jej dobrodziejstw. Liczne a nieugięte więzy rządowe krępują nietylko tych, którym się je uakłada, ale i tych, którzy je nakładają. Kolejno idący po sobie przedstawiciele władzy rządzenia, krępując tych, co sa pod nimi, sami uciskanymi są przez zwierzchników i nawet rządca najwyższy znajduje się w niewoli samego systemu, wytworzonego ku zachowaniu jego zwierzchnictwa. W Egipcie starożytnym codzienne życie króla określone było drobiazgowo zarówno pod względem godzin jego spoczynku, jak zajęć, ceremonij; tak iż, będąc nominalnie wszechpotężnym, w rzeczywistości był on mniej wolny od swych poddanych. Tak samo działo się i dzieje z innymi monarchami despotycznymi. Aż do dni naszych w Japonii, gdzie forma organizacyi była się nieruchomo ustaliła i gdzie czynności życiowe określone były szczegółowo tak dla wyższych, jak i dla najniższych, sprawowanie władzy o tyle było uciążliwem, iż wypadki dobrowolnego jej zrzekania się bywały tam bardzo częste: czytamy, że "zwyczaj abdykacyi pospolity jest wśród klas wszystkich, poczynając od cesarza aż do najniższego z podwładnych". Państwa europejskie miały również przykłady takiego wstecznego oddziaływania tyranii. "W pałacu bizantyńskim" — powiada Gibbon — " cesarz był najpierwszym niewolnikiem ceremonij, jakie nakazywał". Pani de Maintenon robi uwagę o nużącym życiu na dworze Ludwiką XIV: "Z wyjątkiem tych, którzy zajmują stanowiska najwyższe, nie znam nikogo bardziej nieszczęśliwego nad tych, którzy im zazdroszczą. Gdybyście mieli tylko wyobrażenie, co to jest!"

Tak więc, podczas gdy zaspokojeniu potrzeb ludzkich dopomaga zarówno utrzymanie porządku, jak i wytwarzanie skupień o tyle już wielkich, iż pozwalają na znaczny podział pracy, to znowu przeszkodą dlań bywają zarówno zbyt wielkie uszczuplenia owoców ich działań oraz więzy, narzucane tymże działaniom w stopniu, przekraczającym zwykle potrzeby. Nakoniec, kontrola polityczna pośrednio pociąga za sobą złe skutki zarówno dla tych. którzy ją wykonywają, jak i dla tych, nad którymi jest wykonywaną.

§ 444. Kamieni, składających ściany domu, nie można zużytkować, dopóki się nie zniesie domostwa. Kiedy są one jeszcze spojone cementem, to jakieś zaburzenie zewnętrzne musi rozerwać ich spójnię, zanim można będzie zespolić je inaczej. Kiedy zaś cement przez wieki całe mógł się umacniać, to burzenie mas, w ten sposób wytworzonych, jest sprawą tak dalece trudną, iż budowanie z materyjałów nowych staje się bardziej ekonomicznem, aniżeli przebudowa starych.

Fakty powyższe wybraliśmy ku uwydatnieniu tej prawdy, że wszelki ustrój, istniejący staje na drodze porządkowi nowemu, oraz że musi to stosować się również do organizacyi, która jest pewnym rodzajem porządku. Kiedy w ciągu ewolucyi ciała żyjącego materyje jego składowe, zrazu względnie jednorodne, przeobrażą się w zespolenie części różnorodnych, to wynikiem tego będzie przeszkoda, zawsze wielka, niekiedy zaś nieprzezwyciężona, a stająca na drodze wszelkiej znaczniejszej dalszej zmianie: im bardziej wypracowaną i określoną będzie budowa, tem większy opór stawiać ona będzie zmianie; prawda zaś taka, stosująca się w sposób oczywisty do ustroju osobniczego, stosuje się również, jakkolwiek może mniej oczywiście, do społecznego ustroju. Chociaż społeczeństwo, utworzone z jednostek niespójnych i nie odznaczające się typem, utrwalonym drogą dziedziczenia po niezliczonych społeczeństwach podobnych, bardziej jest zmianom podatne, to jednak ta sama zasada stosuje się tutaj. W miarę tego, jak części jego się zróżniczkowały, jak powstają klasy, zbiorowości urzędnicze, jak utrwala się adtninistracyja, w miarę tego wszystko to, zespalając się ze sobą na wewnątrz i na zewnąrz, walczy przeciwko siłom, dążącym do ich zmiany. Zachowawczość każdej z dawna istniejącej instytucyi codziennie dostarcza nam przykładów tego prawa. Czy to będzie walka kościoła z prawodawstwem, usiłująceni wedrzeć się do jego ustaw, czy opozycyja wojska sprzeciwiającego się zniesieniu systemu kupczego, czy też niechęć, z jaką przedstawiciele prawnictwa w ogólności spoglądali na reformę prawną, zawsze spostrzeżemy, że części zdawna wyspecyjalizowane nie zmieniają się łatwo ani pod względem budowy swej, ani też pod względem czynności.

Tak samo, jak prawdą jest w odniesieniu do ciała żyjącego, że wspólnym celem wszystkich jego działań jest samozachowanie, tak samo też — odnośnie do jego narządów składowych — prawdą jest, iż dążą one do zachowania swej całości. Podobnie też, tak samo jak — odnośnie do społeczeństwa — prawdą jest, że zachowanie jego bytu stanowi cel jego zjednoczonych działań, tak — odnośnie do klas poszczególnych, rozmaitych zbiorowości urzędniczych oraz do innych jego części wyspecyjalizowanych — jest prawdą, iż najgłówniejszym ich celem bywa utrzymanie swego bytu. Już nie czynność, jaką należy wykonać, ale utrzymanie tych, którzy ją wykonywają, staje się przedmiotem zabiegów: następstwa tego są takie, że, kiedy czynność stanie się zbyteczną lub nawet szkodliwą, narząd, wykonywający ją, trzyma się jeszcze, jak może najdłużej. Za dni dawniejszych dzieje Templaryjuszów dostarczały nam przykładów takiej dążności. Aż do czasów obecnych mamy przed naszemi oczami pospolity przykład londyńskich cechów zawodowych (trade guilds), które, przestawszy już wykonywać obowiązki swe pierwotne, niemniej jednak zazdrośnie bronią, własności swej i przywilejów. Zgromadzenie Royal Burgh'ów szkockich, regulujące niegdyś wewnętrzne prawa municypalne, zbiera się dotąd rok rocznie, jakkolwiek nie ma już nic do roboty. Nakoniec, sprawozdania zawarte w Black Book, a dotyczące rozmaitych synekur, jakie przetrwały do czasów nowszych, dostarczają nam również licznych przykładów.

Nie będziemy mogli ocenić dokładnie tego, jak dalece wszelka organizacya opiera się reorganizacyę dopóki nie zauważymy, iż opór wzmaga się w stosunku postępni złożonej. Podczas bowiem, kiedy każda część nowa stanowi dodatkową przeszkodę do zmiany, to z drugiej strony, tworzenie się tej części każe, nadto, domyślać się uszczuplenia sił, zmianę sprowadzającej. Jeżeli, wobec innych warunków jednakich narządy państwowe danej społeczności rozwijają się dalej — jeżeli się szerzą instytucyje już istniejące, albo powstają, nowe, jeśli dla bardziej szczegółowego kierowania czynnościami społecznemi wyznacza się dodatkowe brygady urzędników, to jednocześnie wypływa z tego wszystkiego powiększanie się skupienia jednostek, które stanowią, część kierowniczą. Ci wszyscy, co składają organizacyję nadzorczą i administracyjną, rozmaitemi sposobami łączą się ze sobą, zaś oddzielają się od innych. Jakiemikolwiek będą ich poszczególne obowiązki, pozostają oni w stosunku podobnym do swoich ośrodków rządzących, a przez nie do najwyższego rządzącego ośrodka; nakoniec, przywykają. do podobnych, mniej więcej, uczuć i wyobrażeń, dotyczących instytucyj, których sarni oni część stanowią. Czerpiąc utrzymanie z dochodów narodowych, dążą oni do pokrewnych pojęć i uczuć, odnośnie do powstawauia owych dochodów. Jakkolwiek silnemi byłyby wzajemne zawiści rozmaitych tych działów administracyjnych, ustąpią, one miejsca sympatyi, gdy tylko istnienie albo przywileje jednego z nich znajdą się w niebezpieczeństwie, gdyż pogwałcenie praw jednego takiego działu dotknąć mogłoby inne. Co większa, wszyscy oni znajdują się w stosunkach podobnych do pozostałych części społeczeństwa, którego czynności w taki lub inny sposób podlegają ich nadzorowi. Ztąd też dochodzą wszyscy do pokrewnych mniemań o potrzebie takiego nadzoru oraz słuszności ulegania mu. Bez względu na to, jakiemi były ich uprzednie mniemania polityczne, ludzie nie mogą stawać się działaczami publicznymi bez tego, żeby się nie przechylili na stronę przekonań zgodnych z ich czynnością.

Tak więc, nieuchronnie, wszelki dalszy wzrost urządzeń, kontrolujących, zarządzających, dozorujących, albo kierujących w jakikolwiek sposób siłami społecznemi, powiększa przeszkody zmian przyszłych, zarówno w znaczeniu dodatnim przez umacnianie tego co ma być zmienionem, jak też i w ujemnem znaczeniu przez osłabianie części innych. Aż w końcu zeaztywnienie staje się tak wielkiem, że zmiana ich bywa niemożliwa i typ się utrwala.

Ale wszelki dalszy rozwój organizacyi państwowej powiększa przeszkody w kierunku zmian nietylko przez wzmacnianie siły kierowników oraz uszczuplanie siły jednostek kierowanych. Wyobrażenia bowiem i uczucia społeczności całej przystosowują się do danego porządku rzeczy, z jakim spotykamy się od dziecka, a to tak dalece, że zaczynamy nań patrzeć, jako na rzecz naturalną. W miarę tego, jak czynności publiczne poczynają ogarniać coraz większą część codziennego doświadczenia, pozostawiając jedynie część mniejszą na czynności inne; w miarę tego ukazuje się coraz większa skłonność do myśleniu o kontroli publicznej, jako o rzeczy wszędzie niezbędnej oraz pojawia się zdolność coraz mniejsza do pojmowania innego sposobu kontroli. Jednocześnie też uczucia, przystosowując się pod wpływem nałogu do całej machiny kierowniczej, stają się jej sprzymierzeńcami, a natomiast stają się przeciwnikami wszelkiej myśli usunięcia jej. Słowem, prawo ogólne, że ustrój społeczny oraz jego jednostki działają, i oddziaływają na siebie, aż do zupełnego osiągnięcia zgodności, każe przypuszczać, że wszelkie dalsze rozszerzanie się organizacyi państwowej powiększa przeszkody do reorganizacyi nietylko przez spotęgowanie części kierowniczej oraz przez uszczuplanie mocy w kierowanych częściach, ale nadto przez wytwarzanie w obywatelach myśli i uczuć, zgodnych z budową wypływającą z owego działania, zaś nie zgadzających się z tem wszystkiem cokolwiek różni się od niego zasadniczo. Zarówno Francyja, jak i Niemcy uwydatniają przed nami tę prawdę. Pan Comte, oczekując państwa przemysłowego, tak dalece dał się unieść koncepcyjom i upodobaniom, właściwym francuzkiej formie społeczeństwa, że jego szemat organizacyi przeznaczony dla przyszłości idealnej, wyznacza dla niej urządzenia cechujące typ wojowniczy, zaś jaknajbardziej niezgodne z typem przemysłowym. Istotnie, żywi on wstręt głęboki do indywidualizmu, będącego wytworem życia przemysłowego oraz nadającego właściwy charakter urządzeniom przemysłowym. Podobnie też widzimy, że w Niemczech partyja socyjalistyczna, uważana i uważająca siebie za taką, która całkowicie chce zreorganizować społeczeństwo, tak dalece niezdolną jest uwolnić się w myśli od społecznego typu, pod którym wzrosła, że proponowany przezeń układ społeczny w istocie swej nie jest niczem innem, jak tylko zmienioną postacią układu, który ona chciałaby zburzyć.

Jest to układ, w którym życie i praca porządkowane być mają i dozorowane przez narządy publiczne, tak samo obecne wszędzie, jak i te, co już istnieją, a niemniej przymusowe: życie jednostki będzie tam więcej poddane reglamentacyi, niźli jest obecnie.

Tak więc, podczas gdy brak ustalonych urządzeń uniemożliwia współdziałanie (kooperacyję), to znowu współdziałaniu wyższego rodzaju stają na zawadzie urządzenia, ułatwiające kooperacyję rodzaju niższego. Jakkolwiek bez ustanowienia spójni (więzów) pomiędzy częściami nie mogą się odbywać żadne działania zjednoczone, to jednak w miarę większej rozciągłości i zawiłości lepsze zjednoczenie działań staje się coraz trudniejszem. Odbywa się tu rozrost sił dążących do stałości oraz słabnięcia sił, dążących do niestałości; aż nakoniec zupełnie już wykończony w budowie swej ustrój społeczny tak samo jak i osobniczy ustrój o budowie wykończonej, utracą zdolność przystosowywania się.

§ 445. W zwierzęciu żywem, złożonem ze skupionych jednostek, zrazu jednorodnych prawie, postęp organizacyi każe domyślać się nietylko tego, że jednostki, składająco każdą ze zróżniczkowanych części, zachowują swe stanowisko, ale nadto, że i potomstwo ich tegoż stanowiska dosięga. Komórki żółciowe, które w okresie wykonywania swej czynności, rosną i dają życie nowym komórkom życiowym, z chwilą upadku i zaniku zostają przez potomstwo swe zastąpione: nowe te komórki nie wędrują do nerek, do mięśni, albo ośrodków nerwowych w celu łącznego wykonywania z niemi ich obowiązków. Oczywiście też gdyby wyspecyjałizowane jednostki, stanowiące dany narząd, nie wytwarzały jednostek podobnie wyspecyjalizowanych, a zajmujących później ich miejsce, to niemożliwemi byłyby zgoła owe stałe stosunki pomiędzy częściami, cechujące ustrój i uzdatniające go do właściwego mu sposobu życia.

W społeczeństwie również utrwalaniu się budowy sprzyja przelewanie czynności oraz stanowiska z pokolenia na pokolenie. Utrzymywanie się owych podziałów klasowych, powstających w miarę postępów organizacyi państwowej, każe domyślać się dziedziczenia godności i stanowisk w każdej klasie. Podobnie też dzieje się z owemi poddziałami klasowemi, jakie w społeczeństwach niektórych dają początek kastom, w innych zaś uwydatniają się w formie korporacyi zawodowej. Tam, gdzie zwyczaj lub prawo zniewala syna każdego z pracowników do oddawania się zajęciom ojca, tam pośród narządów przemysłowych ukazują się zawady, przeszkadzające zmianom, a podobne tym, jakie w narządach kierowniczych wypływają z nieprzekraczalności dostojeństw. Indyje dają nam tutaj przykład skrajny; w stopniu zaś mniejszym uzmysłowić nam to mogły cechy rzemieślnicze dawnej Anglii, które ułatwiały obranie danego rzemiosła dzieciom tych, co mu się już oddawali, zaś utrudniały wybór jego innym. W ten sposób dziedziczenie stanowisk i czynności możemy nazwać pierwiastkiem stałości w organizacyi społecznej.

Nadto, odziedziczanie bądź stanowiska klasowego, bądź też zajęcia prowadzi innym jeszcze sposobem do stałości. Zapewnia ono zwierzchnictwo starszym, takie zaś zwierzchnictwo dąży do utrzymania porządku ustalonego. Układ, w którym zarządca główny oraz podrzędny, głowa klanu albo domu, urzędnik albo jakakolwiek osoba, piastująca władzę, płynącą ze stanowiska lub posiadania, zajmują miejsca swe dopóty, dopóki po śmierci ich nie zajmie go potomek zgodnie z pewną przyjętą zasadą następstwa, układ taki — mówimy — jest właśnie układem, w którym domyślnie młodzi, a nawet osoby lat średnich wyłączane są od prowadzenia spraw wszelkich. Podobnie też tam, gdzie układ przemysłowy jest taki, że syn, zazwyczaj pracujący w interesie swego ojca, nie może zająć stanowiska pana aż do jego śmierci, spostrzegamy, że tem samem kierownicza władza starszych w sprawie wytwarzania i podziału nie podlega żadnym prawie ograniczeniom ze strony młodszych. Otóż, codziennie przekonywamy się o tej prawdzie, że wzmagające się zesztywnienie organizacyi, spowodowane przez sprawę rozwojową, w wieku późniejszym potęguje siłę nałogu i wstręt do zmiany. Stąd to wynika, że dziedziczenie miejsc oraz czynności, jakiemu niechybnie towarzyszy zmonopolizowanie władzy przez starszych, każe domyślać się przewagi zachowawczości, a w ten sposób zapewnia w dalszym ciągu utrzymanie danego porządku rzeczy.

Przeciwnie, zmiany społeczne stają się tem łatwiejszemu, im bardziej o miejscu i czynnościach ludzi stanowią przymioty ich osobiste. Przedstawiciele danego dostojeństwa, zdobywający sobie dostojeństwo inne, tem samem, bezpośrednio kruszą przegrody pomiędzy owemi dostojeństwami, pośrednio zaś osłabiają je oni, zachowując w dalszym ciągu stosunki rodzinne z dawnemi współtowarzyszami oraz wchodząc w takież stosunki z nowemi; jednocześnie też, z drugiej strony wyobrażenia i uczucia, cechujące oba owe stopnie dawniej mniej lub więcej odmienne poczynają wzajem się ograniczać i sprowadzają zmiany w charakterze. Podobnie też, jeżeli pomiędzy poddziałami klas wytwarzających i rozdzielczych niema żadnych przegród, to w miarę tego, jak licznemi stają się ich wzajemne wędrówki, wpływy fizyczne oraz duchowe, wynikające ze zlewania się, zmie-niają przyrodę ich jednostek, a jednocześnie przeszkadzają utrwalaniu się różnic przyrody, spowodowywanych odmiennością zajęć. Takie przestawianie jednostek z jednej klasy do drugiej albo z jednej grupy do innej musi jednak, biorąc ogólnie, zależeć od przydatności jednostek do ich nowych miejsc i obowiązków. Wtarcie się jednostek nowych nastąpi zazwyczaj tylko wówczas, gdy nowi obywatele posiadają zdolności niezwykłe do danych zajęć. Ci, którzy opuszczają pierwotne swoje czynności, zajmują stanowisko niekorzystne w odniesieniu do tych, których czynnościom pragną się oddawać; pokonać też mogą ową względną gorszość położenia tylko siłą jakiejś wyższości. Muszą oni wykonywać rzecz nową lepiej, niż ci, którzy z wykonywaniem jej się zrośli, a w ten sposób przykładem swoim przyczyniać się do jej ulepszenia. Ową przeto wolność obierania sobie zawodów podług zdolności ludzkich, możemy nazwać pierwiastkiem zmiany w organizacyi społecznej.

Tak samo, jakeśmy widzieli, że odziedziczanie zajęć prowadzi w pewien sposb uboczny do większej stałości, a to przez zachowywanie władzy w rękach tych ludzi, dla których wiek uczynił wszelkie praktyki nowe najbardziej wstrętnemi, tak samo też tutaj spostrzedz możemy, że następcze obejmowanie zajęć podług zdolności prowadzi, w pewien sposób uboczny, do zmiany. Zarówno dodatnio, jak i ujemnie (pozytywnie oraz negatywnie) posiadanie władzy przez młodych sprzyja innowacyi. Kiedy się uczuwa nadmiar energii, wówczas niewielką jest nasza obawa przeszkód, stających na drodze ku lepszemu oraz złych następstw działania, wyglądających strasznie wówczas, kiedy energija zaczyna już upadać; jednocześnie zaś większa siła wyobraźni, ukazująca się obok wyższej żywotności w połączeniu z mniejszą siłą nałogu, ułatwia przyjmowanie nowych idej oraz niewypróbowanych jeszcze metod działania. Skoro więc tam, gdzie rozmaite stanowiska społeczne zajmowane są przez tych, którzy drogą doświadczalną wykażą swe uzdolnienia, ludziom, stosunkowo, młodym pozwala się piastować władzę, tedy wynika stąd, że następcze obejmowanie zajęć podług zdolności sprzyja zarówno pośrednio, jak i bezpośrednio zmianom w organizacyi społecznej.

Przeciwstawiając sobie dwa owe typy, widzimy przeto, że podczas, kiedy odziedziczanie czynności prowadzi do zesztywnienia budowy, to obejmowanie ich podług uzdolnień prowadzi do jej plastyczności. Przekazywaniem zajęć w spadku sprzyja zachowywaniu porządku istniejącego; następstwo zaś podług uzdolnień dopomaga przeobrażeniom i umożliwia naprawę.

§ 446. Jak już zaznaczono w § 228: "komplikacyi budowy towarzyszy wzrost masy", zarówno w organizmach społecznych, jak i osobniczych. Kiedy społeczności pomniejsze wejdą w skład społeczeństwa większego, wówczas czynniki kontroli, niezbędne w każdej społeczności składowej, podporządkowanemi być muszą ośrodkowemu (centralnemu) czynnikowi kontrolującemu: wymaga to nowych narządów. Ponowna złożoność zniewala do podobnegoż wzrostu zawiłości w urządzeniach rządzących; w każdym zaś z takich stadyjów rozrostu wszelkie inne urządzenia muszą stawać się więcej złożonemi. Duruy robi uwagę następującą,: "stawszy się z miasta światem, Rzym starożytny nie mógł zachować urządzeń, ustanowionych dla pojedynczego miasta oraz niewielkiego terrytoryjum... W jakiż sposób 60, 000, 000 mieszkańców prowincyi mogło zmieścić się w ciasnym i sztywnym kręgu urządzeń municypalnych?" To samo powiedzieć można wówczas, gdy zamiast rozszerzania się terrytoryjum wzrasta tylko zaludnienie. Przeciwieństwo pomiędzy prostym systemem administracyi, wystarczającym za dawnych czasów Anglii dla jakiegoś milijona narodu oraz złożonym systemem administracyjnym, nieodzownym obecnie dla wielu milijonów, dostatecznie uwydatnia przed nami tę prawdę ogólną.

Ale oto zaznaczmy tu pewien wywód dodatkowy. Jeżeli z jednej strony rozrost każe domyślać się budowy bardziej złożonej, to z drugiej strony zmienność budowy jest warunkiem dalszego rozrostu, przeciwnie zaś nieznienność jej jest współobjawem jego powstrzymania. Prawo to tak samo, jak i zaznaczone przed chwilą inne prawo współzależne, jasno uwydatnia się w ustrojach osobniczych. Przejście od malej, niedojrzałej formy do dużej i dojrzałej formy istoty żyjącej nieuchronnie każe przypuszczać, że wszystkie jej części zmieniać się muszą tak pod względem objętości swej, jakoteż i związków: każdy szczegół każdego narządu musi być zmieniony, — to zaś każe domyślać się zachowania plastyczności.

Nieuchronnie też, kiedy z następowaniem dojrzałości narządy poczynają przybierać ostateczny swój układ, to potęgowanie się określoności ich oraz mocy stanowi coraz większą przeszkodę dla wzrostu: rozbiórka i przebudowywanie, niezbędne do ponownego przystosowywania się, stają się coraz trudniejszemi. Tak samo ma się rzecz ze społeczeństwem. Powiększanie się jego masy spowodowywa zmianę w narządach, uprzednio istniejących, a to bądź przez wstawianie części nowych, bądź też przez powiększanie ich za sprawą rozrostu. Wszelkie dalsze wyrabianie się urządzeń staje się nową przeszkodą, sobie samemu. Nakoniec gdy dojdzie się do zesztywnienia, wówczas niemożliwemi stają się takie zmiany, jakich domyślaćby się kazał rozrost masy, a sam ten rozrost zostaje powstrzymanym.

Ale na tem nie koniec — narządy kontrolujące i administrujące stają na przeszkodzie wzrostowi, pochłaniając materyjały, dla niego niezbędne. Już wykazując złe skutki, towarzyszące dobrodziejstwom, osiąganym z organizacyi politycznej, napomykaliśmy pośrednio o tem działaniu. Wydatek na rządzenie, przedstawiony tam jako uszczuplenie życia wytwórców, którym się zabiera owoc ich pracy, w ostatecznym swoim wyniku uszczupla również życie społeczności. Ogołacanie jednostek pociąga za sobą taką samą sprawę w całem skupieniu. Kiedy nadmiernem jest pobieranie środków prywatnych na cele publiczne, wówczas zubożenie prowadzi do zmniejszania się ludności, kiedy zaś ono bywa mniej nadmiernem, pociąga za sobą powstrzymywanie jej wzrostu. Jasnem jest, że członkowie społeczeństwa, tworzący część kierowniczą oraz wszyscy ich podwładni muszą dostawać środki utrzymania od tych części, które się trudnią sprawami wytwarzania i podziału; jeżeli zaś część kierownicza rozrasta się coraz bardziej w stosunku do innych, to, ostatecznie, musimy dojść do takiego stanu rzeczy, w którym pochłania ona cały nadmiar zasobów, a w ten sposób powstrzymuje możność przez niedokarmianie.

Ztąd to wynika pewien stosunek znamienny pomiędzy budową społeczeństwa oraz jego wzrostem. Organizacyja wyższa nad potrzebę przeszkadza osiągnięciu większej objętości oraz towarzyszącego jej wyższego typu, jakie mogłyby się były ukazać.

§ 447. Aby dopomódz sobie w tłumaczeniu faktów poszczególnych, jakimi zająć się mamy obecnie, musimy zachować w pamięci powyższe ogólne fakty. Można je tu streścić w sposób nastepujący.

Kooperacyja jest możliwą dzięki społeczeństwu, sama zaś umożliwia społeczeństwo. Przypuszcza ona z góry istnienie ludzi stowarzyszonych, ludzie zaś pozostają stowarzyszonymi z powodu korzyści, jakie daje im kooperacyja.

Ale nie może być działania łącznego bez odpowiednich narzędzi, za sprawą których ustosunkowuje się czas, ilość i rodzaj działań; działania zaś nie mogą. być różnorodne, gdy współdzielcy spełniać nie będą obowiązków rozmaitych. To znaczy, iż współdziałacze muszą być zorganizowani bądź dobrowolnie bądź przymusowo.

Organizacyja, jakiej każe domyślać się współdziałanie, dwojakiego bywa rodzaju, odmiennej przyrody i pochodzenia. Jeden z nich wyłania się bezpośrednio z pogoni celów osobistych prowadzących pośrednio do dobrobytu ogólnego, rozzwija się nieświadomie i nie jest przymusowym. Drugi, wyłaniając się bezpośrednio ze ścigania społecznych celów, pośrednio zaś prowadząc do osobistego dobrobytu, rozwija się świadomie i jest przymusowy.

Organizacyja polityczna, umożliwiająo z jednej strony współdziałanie, daje pewne zyski, z drugiej zaś sama pociąga za sobą uszczuplenie tychże zysków. Utrzymanie jej jest rzeczą kosztowną, zaś koszt może stać się złem większem, niźli to jakiego się uniknęło. Z konieczności narzuca ona pewne więzy, zaś więzy owe mogą się stać tak krępującymi, że raczej lepszą byłaby anarchija wraz ze wszystkiemi jej klęskami.

Organizacyja raz utrwalona staje się przeszkodą do reorganizacyi. Utrzymanie siebie jest najpierwszym celem zarówno wszelkiej części jak i całości; ztąd zaś części raz już powstałe dążą do utrwalenia się bez względu na to czy są lub nie są pożyteczne. Co większa, ponieważ wszelki nowy dodatek narządu kierowniczego każe caeteris paribus domyślać się uszczuplenia pozostałej kierowanej części społeczeństwa, przeto wynika stąd, że równocześnie z potęgowaniem się przeszkód zawadzających zmianie słabną też siły zmianę sprowadzające.

Utrzymanie organizacyi społecznej każe domyślać się tego, że jednostki, wchodzące w skład jej narządów, muszą być zastępowane w razie wymierania. Stałość budowy większe miewa widoki powodzenia wówczas gdy miejsce zmarłych zajmują bez wszelkich zatargów ich potomkowie, gdy tymczasem łatwiejszą bywa zmiana jeśli wakanse takie obejmowane są przez ludzi, którzy drogą doświadczalną dowiedli, iż są do nich najlepiej uzdolnionymi. Następstwo dziedziczne jest przeto pierwiastkiem społecznego zesztywnienia, gdy tymczasem następstwo podług uzdolnień jest pierwiastkiem plastyczności społecznej.

Jakkolwiek dla umożliwienia kooperacyi a tem samem dla ułatwienia wzrostu społeczeństwu musi istnieć organizacyja, to jednak organizacyja raz już wytworzona przeszkadza dalszemu wzrostowi, gdyż wzrost dalszy każe domyślać się reorganizacyi, jakiej się opiera organizacyja istniejąca. Nadto zaś ta ostatnia pochłania część materyjałów niezbędnych do wzrostu.

Tak więc, kiedy w każdem stadyjum poszczególnem osiąga się lepsze bezpośrednie wyniki przez uzupełnianie organizacyi, dzieje się to nieinaczej jak tylko kosztem lepszych wyników ostatecznych.

ROZDZIAŁ III.

INTEGRACYJA (CAŁKOWANIE) POLITYCZNA.

§ 448. Analogija pomiędzy ustrojami osobniczymi oraz społecznymi, objawiająca się w tak wielu razach, stosuje się również do wypadku działań, sprowadzających wzrost organizmu. Sądzilibyśmy, iż pouczającem będzie przypatrzyć się integracyi politycznej w oświetleniu tej analogii. Wszelkie zwierzę utrzymuje się i rośnie, wcielając w siebie materyjały stanowiące inne zwierzęta albo wchodzące w skład roślin; to też, poczynając od drobnowidzowych pierwotniaków odbywała się wszędzie owa walka o wcielanie (pochłanianie), dzięki której rozwinęły się zwierzęta o największej objętości oraz budowie najwyższej. W tworach najniższych sprawa ta odbywa się sposobem czysto fizycznym czyli nieświadomym. Nie posiadając układu nerwowego albo stałego rozkładu części, korzenionóżka wciąga w siebie bryłki materyi odżywczej przy pomocy działań, które zmuszeni jesteśmy uważać za nieświadome. Tak samo też ma się rzecz z prostemi skupieniami wytwarzanemi przez nagromadzanie się podobnych drobniutkich istot. Gąbka np. w tkance owych włókien, znanych nam w stanie martwym, posiada za życia mnóstwo odrębnych monad; działania: zaś odbywające się w gąbce są tego rodzaju, iż bezpośrednio sprzyjają życiu istot pojedyńczych, pośrednio zaś życiu całości: całość nie posiada przytem ani czucia ani władzy ruchu. W stadyjum wyższem jednakże sprawa pobierania materyjałów odżywczych przez organizm złożony poczyna odbywać się w sposób, zdradzający czucie, tudzież różniący się od sposobu pierwotnego tem, iż bezpośrednio sprzyja życiu całości zaś pośrednio życiu jednostek składowych. Z biegiem czasu zkonsolidowane i zorganizowane skupienie, które pierwiastkowo nie miało w sobie żadnego innego życia jak tylko odrębne istnienia owych skupionych razem istot drobniutkich, poczyna zdradzać życie ogólne, zapanowujące nad pojedyńczemi istnieniami; niemniej też nabywa ono żądz skierowujących działania jego ku sprawom wcielania materjałów odżywczych. Do tego dodać należy oczywisty wywód pośredni, że skoro z biegiem rozwoju objętość jego wzrasta, tedy wciela ono w siebie skupienia coraz większe.

Podobne stadyja można też wyśledzić we wzroście ustrojów społecznych oraz towarzyszących im form działania. Zrazu w grupie nie widzimy żadnego innego życia oprócz poszczególnych istnień jej członków; to też dopiero w miarę potęgowania się organizacyi, grupa poczyna objawiać owo życie łączne, składające się z działań wzajem zależnych. Członkowie pierwotnej hordy luźnie skupieni i nie posiadający wyróżnień władzy, współdziałają z sobą ku bezpośredniemu ułatwieniu utrzymania osobników, w małym zaś stosunkowo stopniu dla utrzymania całości. Nawet wówczas, gdy w razie wspólnego niebezpieczeństwa wspólnie stawią mu opór, walkę toczą osobno, działania ich nie są skoordynowane. Nakoniec, jedyną zdobyczą bitwy wygranej bywa taka tylko, jaką przywłaszczyć sobie zdoła każdy osobnik. Ale z biegiem walki o byt pomiędzy tak niezorganizowanemi grupami, powstaje wraz z rozwojem takiej organizacyi politycznej jaka nadaje indywidualność plemieniu (tribal), walka o pochłanianie się wzajemne, zrazu częściowe potem zaś całkowite. Plemiona większe, lepiej uorganizowane albo też posiadające oba te przymioty dokonywają podboju plemion sąsiednich zespalając je ze sobą tak, iż tworzą one części całości złożonej. W miarę zaś postępów ewolucyi politycznej cechą społeczeństw większych i silniejszych staje się to, iż doznają one żądzy ujarzmiania i wcielania społeczeństw słabszych. Dokładne pojęcie tej różnicy wytworzymy sobie wówczas, gdy przypatrzymy się przeciwieństwu wojen pomiędzy małemi grupami, a wielkiemi. Tak samo jak pośród psów walka wywiązująca się pomiędzy osobnikami, gdy jeden z nich usiłuje odebrać drugiemu pożywienie, urasta na walkę pomiędzy gromadami psów, w razie gdy jedna z nich wkracza na pole łowów drugiej (jak to się widuje w Konstantynopolu), tak pomiędzy ludźmi pierwotnymi zatarg dwóch osobników o żywność staje się zatargiem dwóch hord, gdy jedna z nich w pogoni za zdobyczą wkroczy na terytoryjum drugiej. Po dosięgnięciu życia pasterskiego pobudki podobne trwają dalej w postaci nieco zmienionej. "Powetowanie sobie przeszłych rabunków" jest zazwyczaj powodem do wojny pośród Beczuanów; "przyczyną zaś istotną jest tam zawsze chęć zdobycia bydła". Podobnie też działo się u dawnych ludów Europy. Achilles mówi o Trojanach: "nie mają grzechu względem mnie, gdyż nigdy nie uprowadzili ani wołów mych ani koni". Nakoniec, ten fakt, że w Szkocyi za czasów dawnych rabunek bydła stanowił przyczynę utarczek pomiędzy pokoleniami (tribal) wskazuje nam, jak uporczywemi były owe zapasy o środki utrzymania jednostek. Nawet tara, gdzie się prowadzi życie rolnicze, w początkach dzieje się podobnie. "Na krańcach obwodu powstają spory o miedze lub granicę łąki, dając początek walkom pomiędzy stronami zainteresowanemi tudzież ich wioskami" powiada Macpherson o Kondach; "kiedy zaś pokolenia, do których należą zwaśnieni usposobione są do działań nieprzyjacielskich, rychło biorą udział w walce". W ten to sposób współzawodnictwo o wzrost społeczeństwa ogranicza się tu jeszcze do współzawodnictwa o owe środki osobistego dobrobytu, pośrednio prowadzącego do wzrostu społeczności.

Na innej jeszcze, drodze uwydatnia się również ta sama prawda. Dopomaganie wzrostowi za sprawą tego, co sprzyja mnożaniu się jednostek, widocznem bywa również w porywaniu kobiet, co stanowi drugą przyczynę pierwotnych wojen. Mężczyźni jednego plemienia, uprowadzający kobiety plemienia drugiego, nietylko tem samem powiększają bezpośrednio liczbę swej własnej ludności, ale następnie w większym jeszcze stopniu przyczyniają się do jej powiększenia, mnożąc liczbę dzieci. W tym sposobie rozrastania się kosztem drugich, w sposobie, istniejącym dziś jeszcze wśród plemion dzikich oraz powszechnym niegdyś wśród tych, od jakich pochodzą ludy cywilizowane, spostrzegamy jeszcze tę tamą cechę: Wszelkie powiększenie grupy, odbywające się tutaj, jest pośredniem następstwem jednostkowego przywłaszczania i rozradzania się.

Przeciwnie, w stadyjach wyższych walka pomiędzy społecznościami nie polega na przywłaszczaniu środków utrzymania i rozradzania się innych ludzi, lecz na cielesnem przywłaszczaniu sobie tych ludzi innych. Pytanie zasadza się już tutaj na tem, która społeczność ma wcielić w siebie inne. Pod pewnym względem dzieje wielkich narodów są właśnie historyją powodzenia takich zapasów: aż do dni naszych narody powiększają się w ten sposób. Część Włoch wcieloną została przez Francyję, część Francyi przez Niemcy, część Turcyi przez Rosyję, zaś pomiędzy Rosyją i Anglija zdaje się wywiązywać współzawodnictwo, potęgujące się najbardziej przy pochłanianiu cywilizowanych i nawpólcywilizowanych plemion.

Tak więc, w organizmach społecznych, podobnie jak i w osobniczych, za sprawą walki o byt, naprzód za sprawą przywłaszczania sobie cudzych środków rozrostu, następnie za sprawą wzajemnego pożerania się powstają owe wielkie skupienia, umożliwiające wysoką organizacyję a zarazem domagające się jej.

§ 449. Organizacyi politycznej sprzyjają niekiedy, czasem zaś ją krępują warunki zewnętrzne i wewnętrzne. Są nimi: charakterystyczne cechy otoczenia oraz charaktery składających społeczeństwo jednostek. Przypatrzmy się im w odpowiednim porządku.

W jaki sposób szkodzi integracyi politycznej surowość klimatu albo jałowość gruntu, powstrzymująca rozradzanie się ludności wskazaliśmy już w §§ 14 — 21, do przykładów tam wymienionych można tu dodać jeszcze przykład Seminolów, którzy" będąc tak bardzo rozproszeni po niepłodnej pustyni, rzadko zbierają się dla wypicia swego czarnego trunku lub roztrząsania spraw ogólnych", dalej można wspomnieć o pewnych Indyjanach wężowych, o których Schoolcraft powiada: " ubóstwo zwierzyny w tej okolicy, nie wątpię o tem prawie, jest przyczyną zupełnego niemal braku społecznej organizacyi". Widzieliśmy nadto, że przeszkodami są również zbytnia jednostajność powierzchni, płodów kopalnych, roślinności, fauny, oraz że od szczególnych cech flory albo fauny, zawierających w sobie gatunki pożądane lub niepożądane dla ludzkiego dobrobytu zależy w części pomyślność jednostek, niezbędna do rozrostu społeczeństwa. Wykazano również, że charakter siedziby, ułatwiający albo utrudniający obcowanie, oraz czyniący ucieczkę rzeczą łatwą lub trudną, pozostaje również w ścisłym związku z wytworzonem skupieniem społecznem. Do przykładów podanych wyżej a wskazujących, że łowieckie ludy górskie oraz ludy, zamieszkujące błota i pustynie z trudnością ulegają konsolidacyi, gdy tymczasem ludy objęte jakiemiś zaporami przyrodzonemi konsolidują się łatwo, można tu dodać dwa nowe przykłady znamienne nie zaznaczone uprzednio. Jeden z nich znajdujemy na wyspach Polinezyi — Tahiti — Hawaji — Samoa — Tonga — oraz innych, których mieszkańcy, opasani ze wszystkich stron morzem, zjednoczyli się mniej lub więcej ściśle w skupienia znacznej objętości. Drugiego przykładu dostarczy nam starożytne Peru, gdzie przed okresem Inków w dolinach poodgraniczanych "u wybrzeża przez gorące i prawie nieprzebyte pustynie, u wnętrza zaś przez wysokie góry lub przez chłodne albo bezdrożne puna", potworzyły się nawpół ucywilizowane społeczności. Squire wskazuje na niezdolność tych ludów do wymknięcia się przymusowi rządowemu, jako na pewien czynnik ich cywilizacyi, zaś starożytny pisarz hiszpański Ciesa przypisuje tej niezdolności różnicę pomiędzy niemi oraz sąsiadami ich Indyjanami Popoyańskiemi, którzy chronili się "w razie napadu do innych okolic żyznych". Przeciwnie, również widocznem jest, jak dalece łatwość komunikacyi wewnętrznej na zajmowanej przestrzeni sprzyja skupianiu się ludzi. Doniosłość tego czynnika uwydatnia się w uwadze Granta o Afryce podrównikowej, gdy mówi: "żadna ustawa nie rozciąga się na dzielnicę, którejby nie można było przebyć w ciągu dni trzech lub czterech". Fakty zaś takie wskazujące, że integracyja polityczna może wzrastać w miarę poprawy środków przenoszenia się z miejsca na miejsce, przypominają, nam, że już od czasów rzymskich budowa nowych dróg umożliwiała istnienie większych skupień społecznych.

W § 16 wskazano również, że niezbędnym jest tutaj pewien typ warunków fizycznych; widzieliśmy tam, że rasy, z których rozwinęły się wielkie społeczności, żyły przedtem w warunkach, sprzyjających sile ich i dobrej budowie ciała. Dodamy tu tylko, że energiją kon-stytucyonalna, niezbędna do ciągłej pracy, bez której nie może być życia cywilizowanego oraz wymaganego przezeń nagromadzania się ludzi, że energiją owa jest rzeczą, której się nie nabywa szybko; zdobyć ją można jedynie, odziedziczając gromadzone powoli zmiany ustroju. Skutki rządów jezuickich wśrod Indyjan Paragwaju mogą być dobrym dowodem tego, że niższe typy ludzkie fizycznie nie są zdolne do pracy. W Indyjan owych wszczepiono nałogi umysłowe i przyuczono ich. do życia porządnego, co wielu pisarzy uważało za rzecz przedziwną; ale oto wynikło z tego fatalne następstwo: stali się oni niepłodnymi. Nie jest też nieprawdopodobnem, że niepłodność ras dzikich, wdrożonych do pracowitości ludów cywilizowanych jest następstwem większego nad możność obarczania ich organiczacyi cielesnej.

Mówiąc o "stronie uczuciowej człowieka pierwotnego" wskazaliśmy niektóre cechy moralne, sprzyjające, oraz inne moralne cechy, zawadzające łączeniu się ludzi w grupy większe. Tutaj chciałbym tylko podać przykłady takich z pomiędzy owych cech, które dotyczą zdolności albo nieudolności danego typu do ulegania. "Aborowie, jak sami o sobie mówią, są jak istne tygrysy; we dwóch nie mogą żyć obok siebie", zaś domy ich rozproszone są bądź pojedyńczo bądź też w grupach "po dwa lub trzy"; przeciwnie, niektóre z plemion afrykańskich nietylko ulegają przymusowi ale podziwiają tego, kto na nich przymus wywiera. Przykładem mogą być Damarczycy, którzy jak Galton powiada "kochają niewolnictwo" i "chodzą za panem jak wyżły". Podobnie twierdzi się też o mieszkańcach Afryki południowej. Jeden z nich mówił do znajomego mi dżentelmana: " dobry jesteś napewno; byłem przy tobie dwa lata, a tyś mnie nie wybił ani razu. " Oczywistem jest, że od usposobień tak sprzecznych w znacznej mierze zależną bywa możność albo niemożność integracyi politycznej. Dodać tu potrzeba jeszcze brak albo obecność instynktu koczowniczego, jako czynnik, również wpływ pewien wywierający. Takie odmiany ludzkie, wśród których w ciągu niezliczonych pokoleń życia pasterskiego lub łowieckiego nic nie krępowało instynktu koczowniczego, wskazują, nam, że, nawet gdy przymuszone są. do rolniczego życia, ich skłonności do zmiany miejsca znakomicie utrudniają skupianie się. Tak się dzieje wśród górskich plemion Indyj. Kukowie są. z natury swej plemieniem wędrownem, które nigdy nie siedzi na jednem miejscu dłużej, niż przez dwa albo trzy lata. To samo powiedzieć można o Miszmiach, którzy "nie nadają miana swym wioskom", gdyż istnienie tych ostatnich jest zbyt przejściowe. W niektórych rasach ów instynkt wędrowny pozostaje i działa nawet już po wytworzeniu się miast ludnych. Pisząc w r. 1812 o Bakassinach, Burchel powiada, że Litakum miasto liczące 15, 000 mieszkańców przenosiło się w ciągu 10 lat dwukrotnie. Jasnem jest, że ludy cechujące się tym rysem nie tak łatwo się zespalają w społeczności większe, jak ludy przywiązane do swoich dawnych siedzib.

Odnośnie do cech umysłowych, dopomagających albo zawadzających zespalaniu się ludzi w masy, mogę tutaj w uzupełnieniu tego co powiedziano już o "umysłowej stronie człowieka pierwotnego" przytoczyć dwa inne jeszcze dowody więcej znamienne. Ponieważ życie społeczne jest życiem spółdzielczem, przeto każe ono domyślać się nietylko pewnej przyrody uczuć, przystosowanych do spółdziałania, ale również takiego umysłu, który postrzega korzyści ze spółdziałania płynące i odpowiednio też kieruje czynnościami ustrojów. Brak zastanowienia, niedostateczna świadomość przyczynowości oraz nieobecność wyobraźni budującej, co spostrzegamy wśród ludzi niecywilizowanych, przeszkadzają współdziałaniu tak dalece, iż trudno byłoby uwierzyć temu, nie widząc dowodów. Nawet ludy nawpółcywilizowane okazują w sprawach całkiem prostych zdumiewający brak łączności (1). Okoliczności te nietylko domyślać się każą, że współdziałanie zrazu skutecznera być może tylko tam, gdzie jest uleganie rozkazom samowolnym, że przeto muszą istnieć nietylko pewne emocyje, stwarzające karność, ale nadto pewien rozum wytwarzający wiarę w rozkazującego. Łatwowierność, prowadząca do czci względem człowieka zdobnego jako posiadacza jakiejś siły nadprzyrodzonej a spowodowująca później obawę jego upiora i popychająca do wykonywania zapamiętanych jego rozkazów — łatwowierność, dająca początek kontroli religijnej ubóstwionego wodza a wzmacniająca polityczną kontrolę jego boskiego potomka, jest cechą, bez której nie można się obyć w ciągu wcześniejszych stadyjów integracyi. Sceptycyzm jest rzeczą fatalną, kiedy charakter zarówno moralny jak i umysłowy jest jeszcze taki, iż potrzebuje spółdziałania przymusowego.

Tak więc, integracyja polityczna, którą w pewnych okolicach tamowały warunki zewnętrzne, krępowaną też była w wielu rasach ludzkich i powstrzymywaną na drodze postępu dzięki niepodatności fizycznej, moralnej albo umysłowej przyrody jednostek.

§ 450. Oprócz pewnej podatności przyrody zjednoczonych osobników związek spółeczny wymaga nadto znacznej jednorodności tejże ich przyrody. Na początku owo niezbędne podobieństwo przyrody znajduje rękojmię w bliższem lub dalszem pokrewieństwie w większej lub mniejszej jedności krwi. Dowody odnośne spotykam;, wszędzie wśród ludów niecywilizowanych. O Buszmanach Lichtenstein powiada: "tylko rodziny stowarzyszają się w pojedyńcze małe hordy — przyczem uczucia etyczne, instynktowa miłość do dzieci oraz wynikłe z przyzwyczajenia przywiązanie do siebie krewnych są jedynemi więzami, utrzymującemu ich w jakiej takiej spójni". Albo jeszcze "Weddahowie skalni dzielą się na małe klany czyli rodziny połączone więzami pokrewieństwa a zawierające pomiędzy sobą ugody co do podziału lasu dla celów łowieckich". Takie zaś powstawanie społeczeństwa z rodziny, uwydatniające się w owych najmniej uorganizowanych grupach, ukazuje się znowu w znacznie już zorganizowanych grupach bardziej posuniętych w rozwoju ludów dzikich. Przykładem mogą być Nowo-Zelandczycy, o których czytamy, że "osiemnaście narodów historycznych zajmuje ten kraj, a każdy z nich dzieli się na wiele pokoleń, będących pierwiastkowo rodzinami, jak o tem świadczą wyraźnie przystawka mgati, znacząca tyle co potomstwo (a równoważna z angielską, przystawką O lub Mac)". Owa łączność pomiędzy wspólnością, krwi oraz spójnią społeczną dobrze się uwydatnia w uwagach Humboldta o Indyjanach Ameryki, poludniowej. "Dzicy, powiada on, znają tylko własną swoją rodzinę, zaś plemię (tribe) wydajo się im być jedynio liczniejszem skupieniem krewniaków". Kiedy Indyjanie, zamieszkujący w "misyjach", spostrzega Indyjan leśnych, nieznanych sobie, wówczas mówią: "są to niewątpliwie moi krewni; rozumiem ich gdy przemawiają do mnie'. Ale ci sami dzicy nie cierpią tych wszystkich, co nie należą do ich plemienia. "Znają oni powinności więzów rodziny i pokrewieństwa ale nie ludzkości".

W rozprawie o stosunkach domowych przedstawiono powody, zniewalające nas do wniosku, że stałość stosunków społecznych (social stability) wzmaga się w miarę większego wzrostu i określoności stosunków pokrewieństwa. Kozwój bowiem pokrewieństwa, sprowadzając podobieństwo przyrody, która sprzyja spófdziałaniu, każe nadto domyślać się wzmocnienia i pomnożenia więzów rodzinnych, zapobiegających zerwaniu. Tam, gdzie panuje luźnośó stosunków płciowych, albo gdzie małżeństwa są czasowe, tam wiadome stopnie pokrewieństwa są stosunkowo nieliczne i nieścisłe; to też spostrzegamy., tam nie o wiele większą spójnię społeczną ponad to tylko, co jest wytworem nałogu oraz niewyraźnego poczucia pokrewieństwa. Poliandryja, szczególnie zaś rodzaju wyższego, stwarza już pokrewieństwa nieco bardziej określone, które śledzić można dalej, a które tem samem lepief służą celom społecznego skupiania się. Nakoniec, jeszcze większy postęp tak co do ścisłości jak i co do więzów rodzimych wynika z poligamii. Ale, jakeśmy wykazali, dopiero monogamija daje początek takim związkom rodzinnym, które posiadają jednocześnie największą określoność oraz najdalej sięgające rozgałęzienia; to też z rodzin monogamicznych rozwinęły się największe i najbardziej spójne społeczności. Monogamija sprzyja solidarności społecznej dwiema pokrewnemi, lecz dającemi się odróżnić drogami.

Dzieci rodziny jednożennej w znacznej ilości wypadków bywają tej samej krwi ze stron obu, nie tak jak w rodzinie poliandrycznej, gdzie są one sobie czemś dalszem, niż przyrodnimi braćmi i siostrami (patrz § 300, uwaga), albo też jak w poligamicznej rodzinie, gdzie większość dzieci są tylko właśnie przyrodnimi siostrami i braćmi. Tak więc, ponieważ dzieci jednożeńców ściślej są spokrewnione ze sobą, przeto gromadki ich potomstwa są również spokrewnionemi ściślej, kiedy zaś, jak się to zdarzało w okresach wcześniejszych, owe gromadki dzieci, wyrósłszy, tworzą w dalszym ciągu społeczność i pracują razem, to połączone są wówczas zarówno więzami pokrewieństwa jak przemysłowości. Jakkolwiek z rozrastaniem się grup rodzinnych w rody, które zajmują przestrzeń większą, interesa przemysłowe poczynają się dzielić, to jednak więzy pokrewieństwa sprawiają, iż podziały owe są mniej wydatne, niż byłyby w wypadku innym. Podobnie też dzieje się wtedy, gdy ród rozwinie się w plemię (tribe). Ale na tem nie koniec. Kiedy okoliczności miejscowe zbliżą do siebie kilka takich plemion, spokrewnionych jeszcze ze sobą aczkolwiek w sposób bardzo odległy, to wyniknie z tego, że, kiedy siedząc obok siebie zmieszają się one stopniowo, częścią wskutek wzajemnego przesiedlania się częścią zaś za sprawą małżeństw, wówczas wylęgłe ztąd społeczeństwo złożone jako liczniejszemi i bardziej zawiłerni zjednoczone więzami pokrewieństwa oraz interesów politycznych, trzymać się będzie w skupieniu mocniej, niżby to było w wypadku innym. Dawne społeczności panujące uwydatniają tę prawdę. Grotę powiada: "wszystko co słyszymy o najdawniejszych prawach ateńskich opiera się na podziale ich na rody oraz fratryje, uważane wszędzie jako rozszerzenie rodziny". Podobnie też, zdaniem Momsena: "Na domu rzymskim wspierało się rzymskie państwo, tak pod względem swoich pierwiastków składowych jak i formy. Społeczność narodu rzymskiego wylęgła się z połączenia (dokonanego w ten lub inny sposób) tak starożytnych pokrewieństw klasowych, jak Romilijów, Woltynijów, Fabijów i t. p. '" Nakoniec sir Henryk Maine wykazał szczegółowo, w jaki sposób prosta rodzina przechodzi w gminę domową, ostatecznie zaś w gminę wioskową.

Jakkolwiek, wobec tego że istnieją rasy o luźnych stosunkach płciowych, nie możemy utrzymywać, iż tożsamość krwi jest pierwiastkową przyczyną kooperacyi politycznej, jakkolwiek wśród licznych plemion, nie dosięgających jeszcze życia pasterskiego, spostrzegamy wiązania się w celach obrony i zaczepki nawet takich gromad, których odmienne totemy świadczą o odmienności krwi; to jednak tam, gdzie utrwaliło się pochodzenie w linii męzkiej, szczególnie zaś tam, gdzie przeważa jednożeństwo tożsamość krwi staje się w znacznej mierze, jeśli nie najgłówniej, czynnikiem, orzekającym o kooporacyi politycznej. Prawda zaś ta, w pewnej postaci swojej, jest tą samą, co i wygłoszona już uprzednio, że działanie łączne, wymagające pewnej jednostajności przyrody jednostek działających, najlepiej, w okresach wcześniejszych, odbywa się wśród tych, którzy, będąc potomkami tych samych przodków, odznaczają, się podobieństwem największem.

Potrzeba tu zaznaczyć jeszcze pewien, niezmiernie ważny, jakkolwiek mniej bezpośredni skutek pokrewieństwo, zwłaszcza zaś owego bardziej określonego pokrewieństwa, jakie wypływa z małżeństw jednożennych. Mam tu na myśli wspólność religii, podobieństwo idej i uczuć, zawartych w kulcie wspólnego bóstwa, Religija taka, poczynając się od przejednywania zmarłego założyciela rodziny, a uprawiana, w miarę wzrostu grupy, przez coraz to większą liczbę potomków, staje się nowym środkiem, zespalającym złożone skupienie, wytworzone stopniowo, i hamującym wszelkie zatargi, jakie wśród skupień owych powstają. W ten sposób sprzyja ona integracyi. W dziejach starożytnych wszędzie odnajdujemy ów wpływ więzów wspólnego kultu. Każde z miast dawnego Egiptu było ośrodkiem kultu jakiegoś bóstwa; każdy zaś z nieuprzedzonyoh, zauważywszy niezwykły rozwój kultu przodków w Egipcie we wszelkich postaciach, nie będzie żywił wątpliwości co do pochodzenia bóstw owych. O Grekach czytamy, że "każda rodzina miała swoje święte obrzędy i swój rodzaj żałobnego nabożeństwa po przodkach, któremu przewodniczył pan domu, a na którem obecnymi być mogli tylko członkowie rodziny. Ponieważ wygaśnięcie rodziny bywało przyczyną, ustania takiej ceremonii religijnej, więc grecy zapatrywali się na nie, jako na klęskę, nietylko z powodu uszczuplania się liczby obywateli, ale i dla tego, że bogowie familijni i cienie zmarłych, pozbawionymi będąc czci należnej, mogli nawiedzać kraj w usposobieniu dla niego nieprzychylnem. Większe stowarzyszenia zwane rodami, fratryjami, pokoleniami tworzyły się przez rozszerzenie tej samej zasady — t. j. rodziny, uważanej za bractwo religijne, czczące jakiegoś wspólnego boga lub bohatera o właściwem mianie i uznające go za wspólnego przodka.

Podobne też więzy i w podobny sposób upowszechniały się w społeczności rzymskiej. Każda z kuryj, które odpowiadały fratryjom, miaia głowę (zwierzchnika), "którego głównym obowiązkiem było przewodniczyć przy składaniu ofiar"; na szerszą zaś skalę to samo stosowało się do spółeczeństwa całego. Pierwotnie, król rzymski był kapłanem bóstw, wszystkim wspólnych. "Utrzymywał on stosunki z bogami całej społeczności, których prosił o radę i przejednywał". Początki takich więzów religijnych, przedstawiających się tutaj w formie rozwiniętej, dają się wyśledzić, dziś jeszcze, w Indyjacli. Sir Henryk Maine powiada: "zjednoczona rodzina hindusów — jest to zgromadzenie osób, które mają się łączyć na pogrzebie wspólnego przodka, jeżeli tenże umarł za ich życia". Tak więc, integracyi politycznej sprzyja z jednej strony owo podobieństwo przyrody, jakiego, domyślać się każe podobieństwo pochodzenia, z drugiej zaś podobieństwo religii, wyłaniające się jednocześnie z owej wspólności pochodzenia.

Tak samo też w stadyjach późniejszych dzieje się z owemi mniej wybitnemi rysami przyrody, jakie cechują ludzi tej samej rasy, którzy, rozmnożywszy się i rozszerzywszy, utworzyli małe społeczności ze sobą. sąsiadujące. Współdziałaniu wśród nich sprzyja w dalszym ciągu, jakkolwiek mniej już skutecznie, wspólność ich przyrody, tradycyi, wyobrażeń i uczuć, jak również wspólność mowy. Wśród ludzi typów odmiennych zgodności na zawadzie staje zarówno wzajemne nierozumienie słów wymawianych, jako też niepodobieństwo myśli i uczuć. Potrzeba sobie przypomnieć, jak często nawet wśród członków jednej rodziny wynikają spory li tylko z nieporozumień, a spostrzeżemy, jak obfitem źródłem zamieszania i niezgody musi być częściowa albo całkowita odmienność mowy, towarzysząca zazwyczaj różnicom rasowym. Podobnie też ci, którzy znacznie różnią, się pod względem swych uczuć albo uinysłu, dręczą siebie wzajemnie nieznanym, niespodziewanym sposobem postępowania; jest to fakt spostrzegany często przez podróżników. Wypływa ztąd nowa przeszkoda do wspólnego działania. Nadto, różnice zwyczajów stają się przyczyną niezgod. Tam, gdzie na pokarm jadany przez pewną ludność, druga patuzy z niesmakiem, gdzie zwierzę, uważane przez jednych za świętość, przez innych traktowane jest z pogardą, gdzie jeden nie wykonywa nigdy ukłonu, którego oczekuje drugi — tam muszą ciągle ukazywać się powody do odstrychnięcia się, przeszkadzające jednoczeniu wysiłków. Łatwość współdziałania, wobec innych warunków równych, będzie proporcyjonalną do sumy uczuć bliźnich; uczuciom zaś takim staje na. zawadzie to wszystko, co przeszkadza ludziom zachowywać się jednako w jednakich warunkach. Łączne oddziaływanie tak pierwiastkowych jak i pochodnych czynników, wyliczonych wyżej, jasno się uwydatnia w następującym urywku z Grote'a, "Hellenowie wszyscy byli jednej krwi i pochodzenia, wszyscy byli potomkami wspólnego patryarchy Hellena. Rozprawiając o Grekach historycznych musimy uznać to za rzecz daną; przedstawia nam ona uczucie, pod wpływem którego poruszali się oni i działali. Herodot umieścił to na czele, jako główne z pomiędzy czterech ogniw zespalających skupienie heleńskie: 1) Powinowactwo krwi; 2) Powinowactwo języka; 3) Stała siedziba bogów i ofiary wspólne wszystkim; 3) Podobne zwyczaje i usposobienia".

Tak więc, znajdując z jednej strony, jak wielkim jest wpływ podobieństwa przyrody, będącego następstwem wspólności pochodzenia, możemy, z drugiej strony, wywnioskować, że skupienia polityczne, tworzące się bez tego wpływu, są nietrwałe i utrzymywać się mogą jedynie dzięki przymusowi, ktory wcześniej lub później zawodzi. Jakkolwiek inne przyczyny współdziałały w wiekach ubiegłych rozprzęganiu się wielkich państw, to jednak ta właśnie przyczyna była niewątpliwie najgłówniejsza. W czasie obecnym upadek pabstwa tureckiego przypisać należy w znacznej mierze, jeżeli nie najgłównie, temuż czynnikowi. Nadto, samo nawet panowanie anglików w Indyjach, utrzymywane siłą w stanie równowagi, grozi tem, iż z czasem upadkiem swoim posłuży ku uwydatnieniu owej niespójności, jakiej źródłem bywa niezgodność składowych czynników społeczeństwa.

§ 451. Jednem z ogólnych praw ewolucyi jest to, że integracyja ukazuje się wtedy, gdy jednostki podobne podlegają działaniu tej samej siły albo sił podobnych (Pierwsze Zasady § 169); jakoż, przykłady tego prawa napotykamy, poczynając od pierwszych i aż do najpóźniejszych stadyjów integracyi politycznej. Łączne podleganie jednostajnym działaniom zewnętrznym oraz łączne oddziaływanie były od samego początku najgłówniejsza przyczyną spójni członków społeczeństwa.

Już w § 250 pośrednio napomknięto o prawdzie, że spójność wyrabia się przedewszystkiem w małych hordach ludzi pierwotnych w ciągu zjednoczonego ich działania przeciwko wrogom. Podlegająo temu samemu niebezpieczeństwu i łącząc się razem, aby mu stawić czoło, członkowie hordy pozostają ze sobą w ciągu owego współdziałania w związku ściślejszym. Podczas stadyjów najpierwszych ów stosunek przyczyny do skutku jasno uwydatnia się w tym fakcie, że związek taki powstaje w ciągu wojny, znika zaś po niej: zatraca się wówczas wszelką łączność polityczną, jaka poczynała się była ukazywać. Ale, sprawa ta uwydatnia się najlepiej przez integracyję grup prostych w złożone w ciągu wspólnego odpierania wrogów albo wspólnej na nich napaści. Przykłady podane dawniej można wzmocnić innemi. O Karenach Mason powiada: "Każda wioska, stanowiąca społeczność niezależną, miała zawsze jakieś rachunki do załatwienia z każdą prawie inną wioską z pośród swoich; ale wspólne niebezpieczeństwo wobec silniejszego wroga, lub chęć pomszczenia wspólnej obrazy częstokroć popychały kilka wiosek do łączenia się wespół w celach obrony albo zaczepki". Zdaniem Kolbena, "pomniejsze ludy hotentockie, sąsiadując z jakimś narodem większym, częstokroć zawierają ze sobą zaczepne albo odporne przymierze przeciwko silniejszemu". Wśród Nowo-Kaledońozyków tanneńskich "sześć, osiem, lub więcej wiosek łączy się, tworząc to, co możnaby nazwać okręgiem albo hrabstwem i wszystkie jednoczy się ku wspólnej osłonie... W czasie wojny łączą się dwa lub więcej takich okręgów". Samoańskie "wioski po osiem lub dziesięć łączą się za wspólną zgodą, tworząc okręgi albo etany ku wzajemnej obronie"; zaś w razie działań wojennych same te okręgi znowu łączą się niekiedy po dwa lub trzy. Podobnie też działo się wśród ludów historycznych. W ciągu wojen izraelskich, za czasów Dawida, Żydzi przeszli od stanu rozdzielnych plemion do stanu skonsolidowanego i rządzącego narodu. Rozproszone gminy greckie, skupiane uprzednio w pomniejsze związki przez wojny pomniejsze, popchnięte zostały do utworzenia pan-helleńskiego kongresu, następnie zaś do odpowiedniego współdziałania, kiedy groziło im najście Kserksesa; nakoniec, z pomiędzy dwu związków spartańskiego i ateńskiego, utworzonych później, związek ateński zdobył przodownictwo, a ostatecznie władzę w ciągu ustawicznych działań przeciwko Persom. Tak samo też było u ras teutońskich. Germańskie plemiona, pozbawione zrazu związków federalnych, zawierały ze sobą tylko przygodny sojusz dla obrony przed wrogiem. Pomiędzy pierwszym a piątym wiekiem plemiona te skupiły się w wielkie masy w celach oporu albo napadu na Rzym. W ciągu następnego stulecia długotrwałe związki wojenne ludów tej "samej krwi" pourastały w państwa, te zaś później skupiły się w państwa jeszcze większe. Nakoniec, że weźmiemy przykład względnie nowy, każda z wojen francusko-angielskich pomagała Francyi albo Anglii w przechodzeniu od takiego stanu, kiedy feodalne dzielnice były względnie niezależnemi, do stanu narodu skonsolidowanego. Dla wykazania dalej, jak w podobny sposób zapoczątkowaną bywa integracyja społeczeństw mniejszych w większe, można tu dodać, że zrazu związki istnieją li tylko dla celów wojennych. Każda ze społeczności składowych zachowuje przez czas długi niezależność swego zarządu wewnętrznego; dopiero zaś wówczas, gdy łączne działanie wojenne stanie się rzeczą zwykłą, zespolenie zyskuje na stałości dzięki wspólnej organizacyi politycznej.

Temu zestawianiu społeczności mniejszych w większe drogą współdziałania wojennego dopomaga nadto zanik takich mniejszych społeczności, które nie działają wespół. Barth robi uwagę, że "Fulbe (Fellahowie) posuwają się ustawicznie, gdyż nie mają do czynienia z jednym nieprzyjacielem silnym, ale z pewną liczbą małych plemion, nie znających żadnego związku lub spójni". O Damarczykach Gralton powiada: "gdy jedna osada jest rabowaną, sąsiednie rzadko kiedy powstają ku jej obronie, a w ten sposób Namaquaowie zniszczyli albo wzięli do niewoli pojedyńczo z połowę ludności damarskiej". Podobnie też było z podbojami Inków w Peru: "postępom ich nie stawiano żadnego powszechnego oporu, gdyż każda prowincyja broniła tylko swojej niemi bez żadnej pomocy innych". O sprawie tej, tak oczywistej i pospolitej wspominam tu dla tego, iż posiada ona znaczenie, na które trzeba położyć nacisk. Widzimy tu bowiem, że w walce o byt pomiędzy społecznościami ostawanie się przy życiu najzdatniejszych jest to ostawanie się tych, wśród których największą bywa władza współdziałania wojennego; zaś współdziałanie takie jest owym pierwotnym rodzajem kooperacyi, przygotowującym drogę dla rodzajów innych. W ten sposób, owo tworzenie się społeczeństw większych przez jednoczenie się małych na wojnie, oraz owo niszczenie lub pochłanianie mniejszych niezjednoczonych społeczności przez zjednoczone i większe jest sprawą nieuchronną, dzięki której odmiany ludzkie, najbardziej przystosowane do życia społecznego, zastępują odmiany mniej przystosowane.

Odnośnie do odbywającej się w ten sposób integracyi, pozostaje tu tylko zauważyć, iż nieodzownie podąża ona tym szlakiem — nieodzownie poczyna się od powstawania grup prostych i postępuje dalej, dzięki wielokrotnemu ich zespalaniu się. Dzicy, odznaczając się pobudliwością w postępowaniu i posiadając zaczątkowe tylko władze działania zjednoczonego, tak słabo zespolonymi są ze sobą, że jedynie małe ich skupienia mogą się utrzymywać w całości. Dopóki zaś członkowie takich małych skupień nie połączą się ze sobą rozmaicie przez jakąś bodaj słabą organizacyję polityczną, dopóty niemożliwością będzie zespolić je w skupienia większe; spójność bowiem tych ostanich każe domyślać się większej zdolności do zjednoczonych działań, oraz bardziej rozwiniętej organizacyi ku ich wykonywaniu. Podobnie też owe gromadki złożone muszą również skonsolidować się w pewnej mierze, zanim zespalanie będzie mogło pójść o jedno stadyjum dalej. Pomijając liczne przykłady, przytrafiające się wśród plemion nieucywilizowanych, wystarczy, gdy powołam się na przytoczone w § 226 i kiedy wzmocnię je paroma innemi, jakich dostarczają nam ludy historyczne. Faktem jest, że w Egipcie pierwotnym liczne małe społeczności (które ostatecznie stały się tem, co nazywano "nomes") połączyły się naprzód w dwa skupienia Górnego i Dolnego Egiptu, które się później zespoliły w jedno; dalej mamy znowu ten fakt, że w Grecyi starożytnej wioski jednoczyły się, tworząc miasta, zanim też miasta pozespalały się w państwa, gdy tymczasem zmiana ostatnia była znów poprzedniczką innej zmiany — wzajemnego łączenia się państw; nakoniec, spotykamy jeszcze ten fakt, że w okresie staroangielskim małe społeczności zespoliły się były w podziały, stanowiące później heptarchiję, zanim te znowu przeobraziły się w jaką taką całość. Zasadą jest w fizyce, że ponieważ siła oporu danego ciała przeciwko wewnętrznemu napięciu wzrasta w stosunku prostym do kwadratu jego wymiarów, gdy tymczasem napięcie, jakiemu poddaje je jego własny ciężar, wzrasta w stosunku prostym do sześcianu wymiarów, przeto jego zdolność utrzymania się w całości staje się stosunkowo mniejszy w miarę powiększania się jego masy. Coś podobnego powiedzieć można o społeczeństwach. Małe skupienia mogą trzymać się razem jedynie wtedy, gdy spójność ich jest słaba; coraz większe zaś skupienia możliwemi stają się tylko wówczas, gdy przypuszczalnie większemu ich wewnętrznemu napięciu odpowiada większa spoistość, wynikająca z przystosowania się przyrody ludzkiej, oraz wypływającego ztąd rozwoju społecznej organizacyi.

§ 452. W miarę postępów integracyi społecznej, zwiększające się skupienia krępują coraz bardziej swe jednostki — prawda ta jest przeciwstawieniem tego, cośmy powiedzieli przed chwilą, że utrzymanie się w całości przez skupienie większe każe domyślać się większej spoistości. Siły, za pomocą których skupienie utrzymuje swe jednostki, są zrazu słabe; stawszy się zaś większemi w pewnem stadyjum społecznego rozwoju, słabną, znów później albo raczej zmieniają swą postać.

Początkowo dziki osobnik cięży ku jednej grupie lub drugiej, popychany ku temu licznemi pobudkami, głównie jednak żądzą obrony. Czytamy o Patagończykach, że żaden z nich nie może żyć osobno: "gdyby który o to się pokusił zabitoby go niechybnie albo wzięto do niewoli wraz po wykryciu go". W Ameryce północnej wśród Czinuków, na pobrzeżu panuje zwyczaj, upoważniający do ujęcia i uprowadzenia w niewolę każdego Indyjanina, którego się spotka w pewnej odległości od siedziby jego plemienia nawet wówczas, gdy bynajmniej ze sobą nie walczą; wybawić go może chyba tylko okup jego przyjaciół". Na początku jednak, jakkolwiek nieodzownem jest łączyć się w pewną grupę, to jednak niema konieczności ciągłego wśród tejże grupy pobytu. Kałmyki i Mongołowie, w razie uciskania ich przez wodza, porzucają go i przenoszą się do wodzów innych. O Abiponach Dobrizhoffer powiada: "nie prosząc o pozwolenie kacyka, ani też nie ściągając na siebie jego niełaski, oddalają, się oni wraz z rodzinami, kiedy tylko im się spodoba i przystają do kacyków innych; kiedy zaś dokuczy im drugi, powracają bezkarnie do hordy pierwszego". Podobnie też w Afryce południowej: "często zdarzające się przykłady (wśród Balondów) przenoszenia się ludzi z jednej okolicy kraju do drugiej wskazują, że wielcy wodzowie posiadają, władzę jedynie ograniczoną". O ile zaś, dzięki tej sprawie, niektóre plemiona rosną, inne zaś marnieją, o tem przekonywa nas uwaga Mc Culloch'a o Kukiach, że: "wioska posiadająca dokoła siebie dostatek zdatnej do uprawy roli oraz popularnego wodza może być pewną rychłego powiększenia się wskutek przybywania do niej ludzi od innych, mniej lubionych, wodzów".

Z potrzebą ochrony, uezuwaną przez jednostki, łączy się żądza plemion powiększania sił swoich; wynikający zaś ztąd zwyczaj adoptowania staje się nowym sposobem integraoyi. Gdzie tak, jak wśród plemion Indyjan północno-amerykańskich, "jeńców oczekiwały albo adoptacyja albo tortury" (przyczem adoptacyja była udziałem tych, których męztwo podziwiano), tam widzimy nowy przykład owej dążności rozrastania się kosztem społeczeństw innych, jaką każda społecznośó żywi. Żądza posiadania dzieci prawdziwych, przez co wzmocnić się może rodzina a czego przykład dają. nam tradycyje hebrajskie, łatwo zamienia się na żądzę posiadania fikcyjnych dzieci, czego się dosięga, tu zawierając braterstwo przez wymianę krwi, ówdzie zaś udając poród. Prawdopodobnem jest, jak to napomknięto w § 319, że zwyczaj przyjmowania do rodziny wśród Greków i Rzymian powstał w ciągu owych czasów dawniejszych, kiedy koczownicza grupa patryarchalna stanowiła plemię i kiedy panującą była w plemieniu żądza wzmocnienia sił swoich; później zresztą, zwyczaj ten utrzymał się niewątpliwie, głównie dzięki pragnieniu posiadania kogoś, coby składał ofiary przodkom. Jakoż, przypominając sobie istotnie, że już w długi czas po utworzeniu się większych społeczności przez zespalanie grup patryarchalnych trwały w dalszym ciągu spory pomiędzy rodzinami składowemi oraz klanami, spostrzeżemy, że na klany takie i rodziny nigdy nie przestawała wpływać pierwotna żądza wzmacniania siebie przez powiększanie swojej liczby.

Pokrewne też pobudki prowadziły do wyników pokrewnych wśród bardziej nowożytnych społeczeństw w czasach, kiedy części ich tak niedokładnie były jeszcze zcałkowane, iż powstawały pomiędzy niemi niesnaski. Tak np., memy ten fakt, że w Anglii śreniowiecznej, kiedy zarząd miejscowy nie całkiem był poddany ogólnemu rządowi, każdy człowiek wolny musiał przystać do jakiegoś lorda, burgu albo cechu, gdyż inaczej uchodził za "nie mającego przyjaciół" i znajdował się w podobnem niebezpieczeństwie, jak dziki, który nie należy, do żadnego plemienia. Nakoniec, z drugiej strony, w owem prawie, że: "kiedy człowiek niewolny przebył rok i dzień jeden w wolnym grodzie lub mieście, żaden pan nie mógł go już odebrać w poddaństwo", możemy dopatrzyć się skutków owej żądzy grup przemysłowych wzmocnienia siebie przeciwko otaczającym je feodalnym grupom — skutków podobnych adoptowaniu kogoś już to na członka plemienia dzikich, już na członka rodziny, jak się to zdarzało w społecznościach bardziej starożytnych. Rzecz prosta, że kiedy naród staje się bardziej zintegrowanym, wówczas integracyje miejscowe tracą swą oddzielność, podziały zaś ich zacierają się; przez czas długi jednak pozostawiają one swe ślady, jak to np. widzimy w samej Anglii, w prawie o osiedlaniu się albo, jak aż do r. 1824, widzieć można było w prawach krępujących wolność wędrówek rzemieślników.

Przykłady ostatnie przyprowadzają nas do tej prawdy, że podczas kiedy zrazu spostrzegamy małą spoistość oraz wielką ruohomośó jednostek, tworzących grupę, to postępom integracyi towarzyszy zazwyczaj nietylko słabnięcie zdolności przenoszenia się z grupy do grupy, ale nadto zmniejszanie się zdolności przechodzenia z miejsca na miejsce wewnątrz grupy danej. Rzecz jasna, że przejście od stanu koczowniczego do osiadłego każe częściowo domyślać się tej zmiany, gdyż każda jednostka w znacznej mierze ulega skrępowaniu pod wpływem swych interesów materyjalnych. Nadto, niewolnictwo w inny jeszcze sposób przyczynia się do owego zespalania jednostek z mieszkającymi w danym miejscu członkami społeczności, a tem samem do zespalania z poszczególnemi jej częściami; nakoniec, tam, gdzie istnieje pańszczyzna, ukazuje się to samo z pewną jedynie różnicą. Ale w społeczeństwach wysoce zintegrowanych nietylko ludzie nie-wolni ale i inni również przywiązanymi są do swoich miejscowości. O starożytnych Meksykanach Zurita mówi: "Indyjanie nigdy nie opuszczali wsi swoich, a nawet swoich dzielnic. Zwyczaju tego przestrzegano jak prawa". W starożytnym Peru: "nie wolno było nikomu przenosić się z jednej prowincyi lub wioski do innej", zaś "każdego kto podróżował bez słusznego powodu karano jako włóczęgę". Gdzieindziej znów, obok owego rozwoju typu wojowniczego, jaki towarzyszy agregacyi, narzucano znów w innej postaci więzy, krępujące wolność przenoszenia się. Egipt starożytny posiadał system regiestrowania, a wszyscy obywatele co pewien czas stawić się musieli do urzędników miejscowych. Każdy Japończyk jest zaregiestrowany, ale ilekroć oddala się z miejsca pobytu, miejscowy Nanushi czyli przełożony świątyni daje mu upoważnienie. Nakoniec, w despotycznie rządzonych krajach Europy mamy system paszportowy, krępujący przenoszenie się obywateli z miejsca na miejsce, niekiedy zaś wzbraniający im przekraczania granicy.

Jednakże, tak pod tym jak i pod innymi względami, więzy jakie skupienie społeczne narzuca swym jednostkom, słabną, w miarę tego, jak typ przemysłowy poczyna już znacznie ograniczać typ wojowniczy; dzieje się tak po części dlatego, iż spółeczeństwa, cechujące się przemysłowością, są już dość liczne i posiadają zbywających członków dla zapełnienia miejsca, opuszczonego przez innych, częścią zaś dlatego, że pod nieobecność więzów właściwych porządkowi wojowniczemu ukazuje się dostateczna spoistość, będąca wynikiem interesów pieniężnych, rodzinnych więzów i miłości kraju.

§ 453, Tak więc, nie mówiąc tymczasem nic o tej ewolucyi politycznej, jaka objawia się we wzroście budowy, a ograniczając się jedynie do takiej politycznej ewolucyi, jaka się objawia we wzroście masy, a jaką odróżniamy tutaj pod nazwą politycznej integracyi, znajdziemy, iż posiada ona cechy następujące.

Kiedy skupienia są. małe, wówczas wcielanie materyjałów rozrostu odbywa się słabo wzajemnym ich kosztem — przez wzajemne porywanie zwierzyny, przez uprowadzanie kobiet, niekiedy zaś przez adoptacyję jednostek. Po wytworzeniu się skupień większych wcielenia odbywają się w sposób bardziej ryczałtowy; naprzód, przez branie do niewoli pojedyńczych osobników plemion podbitych, później zaś przez całkowite przyłączanie takich plemion wraz z ich siedzibą. Nakoniec, kiedy złożone skupienia przechodzą w podwójnie i potrójnie złożone, wówczas okazuje się coraz to większa żądza pochłaniania przyległych społeczności mniejszych i tworzenia w ten sposób jeszcze większych skupień.

Różnorodne warunki sprzyjają lub przeszkadzają społecznemu rozwojowi i konsolidacyi. Siedziba może być przydatną albo nieprzydatną do utrzymania znacznej ludności; albo też dzięki większej lub mniejszej łatwości znoszenia się na jej obszarze może ona sprzyjać albo przeszkadzać współdziałaniu; albo jeszcze, brakiem lub obecnością naturalnych przegród może ona ułatwiać albo utrudniać utrzymanie jednostek w skupieniu przy pomocy owego przymusu, jaki na razie jest niezbędnym. Nakoniec, odpowiednio do czynników dawniej wpływających na rasę, jednostki jej mogą w mniejszym lub większym stopniu posiadać fizyczne, umysłowe i emocyjonalne cechy, uzdatniające je do działania zjednoczonego.

Rozmiary integracyi w każdym wypadku szczególnym, zależąc po części od owych warunków, zależnymi są nadto w części od stopnia podobieństwa jednostek. Zrazu, kiedy przyroda tak mało bywa ukształtowaną do życia społecznego, że spoistość jest nieznaczna, skupianie się zależy wielce od związków krwi, te zaś domyślać się każą wielkiego podobieństwa. Te grupy, w których podobne związki oraz wypływająca z nich jednolitość będą najwybitniejsze, a które, posiadając wspólne tradycyje rodzinne, wspólnego męzkiego przodka oraz wspólny kult jego, upodobniają się znowu pod względem wyobrażeń i uczuć, są. właśnie grupami, w których ukazuje się największa spoistość społeczna oraz największa władza współdziałania. Przez długi czas klanom i plemionom, pochodzącym od takich pierwotnych grup patryarchalnych, te więzy pokrewieństwa i podobieństwo, z nich płynące, ułatwiały zgodność polityczną. Zgodne współdziałanie ludzi, nie pochodzących z tego samego szczepu, staje się możliwem dopiero wówczas, kiedy już prystosowanie do życia społecznego poczyni znaczne postępy. Kiedy zaś podobieństwo przyrody jednostek jest wielkie, wówczas społeczność, utrzymywana w skupieniu jedynie siłą, dąży do rozpadnięcia się ilekroć siły zabraknie.

Podobieństwo jednostek, tworzących grupę społeczną, jest przeto jednym z warunków ich integracji, warunkiem drugim jest łączne ich oddziaływanie przeciwko działaniu zewnętrznemu: współdziałanie na wojnie jest najważniejszą przyczyną integracyi społecznej. Czasowe związki dzikich w celach obrony i zaczepki odsłaniają początkowe stadyja tej sprawy. Kiedy wiele plemion łączy się przeciwko wspólnemu wrogowi, wówczas dłuższe trwanie działania ich zjednoczonego, zespala je pod jakąś wspólną kontrolą. Tak samo też dzieje się później z większemi jeszcze skupieniami.

Postęp integracyi społecznej jest przyczyną a zarazem następstwem słabnącej rozdzielności jednostek. Pierwotne hordy wędrowne nie narzucają żadnych takich więzów na swych członków, jakie przeszkadzałyby każdemu z nich opuścić jedną hordę i przystać do innej. Kiedy plemiona są bardziej już rozwinięte, wówczas opuszczanie jednego z nich i przyłączanie się do drugiego bywa trudniejsze — skład zgromadzenia nie jest już tak luźny. Nakoniec, w ciągu owych długich okresów, kiedy społeczeństwa zwiększają się i konsolidują za sprawą wojowniczości, ruchomość jednostek zostaje coraz bardziej ograniczoną. To też, dopiero wraz z zastępowaniem współdziałania przymusowego przez kooperacyję dobrowolną, cechującą wzrost przemysłowości, znikają owe ograniczenia ruchu, gdyż spójnię narzuconą zadowalniająco zastępuje wówczas spójnia samorzutna.

Nakoniec, wymienić potrzeba tutaj tę jeszcze prawdę, że integracyja polityczny w miarę postępów swych, zaciera pierwotne granice pomiędzy zjednoczonemi częściami. Naprzód ukazuje się powolny zanikowych podziałów nie-topograficznych, wylęgłych z pokrewieństwa, a uwydatniających się w odrębności rodów i pokoleń: niszczy je powolne mieszanie się jednostek. Powtóre, mniejsze społeczności miejscowe, zjednoczone w większe a zachowujące zrazu swą odrębną organizacyję, tracą ją przez długie współdziałanie: poczyna się krzewić pomiędzy niemi organizacyja wspólna. Nakoniec, potrzecie, jednocześnie z tem ukazuje się zanikanie granic topograficznych i zastępowanie ich przez nowe administracyjne granice organizacyi wspólnej. Z tego naturalnie wypływa prawda wprost przeciwna, że w ciągu dyssolucyi społecznej wielkie grupy rozpadają się najpierwej, później zaś jeżeli dyssolucyja trwa dalej, tamte dzielą się na pomniejsze grupki składowe. Przykładem mogą być dawne państwa, tworzące się kolejno na Wschodzie, których królestwa zjednoczone, w skład ich wchodzące, odzyskiwały swą samodzielność, gdy tylko słabnął przymus, utrzymujący je w skupieniu. Przykładem, nadto, może być państwo Karolingów, które, rozpadłszy się z razu na swe podziały większe, z biegiem czasu dezintegrowały się dalej przez podział tamtych. Kiedy zaś, jak w wypadku ostatnim, sprawa dyssolucyi posuwa się, bardzo daleko, wówczas spostrzegamy powrót do czegoś, co przypomina stan pierwotny, w którym małe społeczności łupieżcze toczą ustawiczne walki z podobnemi sobie małemi społecznościami sąsiedniemi.

(1) Zachowanie się arabskich wioślarzy z nad Nilu uwydatnia nam w sposób uderzający ową nieudolność do działania razem. Widząc, jak holują coś oni na linie ze śpiewami, niejeden mógłby sądzić, że ciągną zgodnie z rytmem słów. Przyjrzawszy się jednak, widzimy, że wysiłki nie jednoczą się bynajmniej co Czas pewien, lecz że każdy z nich pracuje, nie zwracając na rytm żadnej uwagi. Podobnie tez gdy wiosłami usiłują zepchnąć łódź z piaszczystej lawy, następstwo wydawanych przy tem dźwięków jest tak szybkie, iż oczywiście nie maja oni dość czasu, aby przygotować się do łącznego wykonania ruchu. Jeszcze bardziej uderzającym jest brak zgodności wśrod nubijczyków i arabów, używanych do holowania statków; widzimy tu i słyszymy krzyki, ruchy niespójne, pojedyńcze działania, zamęt straszny — tak, iż tylko przypadkiem — w ciągu długiej roboty, zdarza się im łączyć wiela wysiłków razem. To też drogoman nasz, człowiek bywały, mówił nam z niejaką przesadą: "dziesięciu anglików lub francuzów zrobiliby robotę odrazu".

ROZDZIAŁ IV.

RÓŻNICZKOWANIE POLITYCZNE.

§ 454. Jak zaznaczono już w Pierwszych Zasadach (§ 154), do społecznego skupienia, tak samo jak i do każdego innego, stosuje się ta prawda, iż jego jednorodność jest stanem nietrwałym oraz, że tam, gdzie jest już pewna różnorodność, spostrzegamy dążenie ku większej jeszcze różnorodności.

Upadek jednorodności wszakże, albo raczej wzrost takiej różnorodności, jaka istnieje zwykle, wymaga różnorodnego uwarunkowania części; to też wszystko, cokolwiek przeszkadza do powstawania różnic pomiędzy warunkami, przeszkadza również wzrostowi różnorodności. Jednym z domyślnych tego wywodów jest to, iż nie mogą odbywać się tutaj ustawiczne zmiany w rozkładzie części. Jeżeli już to jedna, już inna część zajmuje to samo położenie w stosunku do całości, to nie mogą wytworzyć się stałe różnice budowy. Musi więc istnieć taka pomiędzy częściami spoistość, iżby zapobiegała łatwemu ich przestawianiu.

Uzmysłowienie tej prawdy widzimy na najprostszych ustrojach osobniczych. Nizko uorganizowana korzenionóżka, której substancyja posiada ruchliwość prawie taką samą, jak płyny, pozostaje prawie jednorodną; każda bowiem jej cząstka staje co chwila w nowym stosunku do części innych oraz do otoczenia. Podobnie powiedzieć można o najprostszych społecznościach. Odnośnie do członków małych, nieosiadłych grup mieszkańców Ziemi Ognistej, Cook robi uwagę, że "żaden nie był więcej szanowanym od innych". Weddahowie, Andamanie, Australczycy, Tasmańczycy mogą być również wzięci za przykład zgromadzeń luźnych, w których nie spostrzegamy stałych różnic społecznego stanowiska; jeżeli zaś różnice takie istnieje, jak o tem mówią niektórzy podróżnicy, to są ono tak niewyraźne, że inni nie uznają ich wcale. Nakoniec, w takich hordach wędrownych, jak Koroadowie Ameryki południowej, utworzonych z jednosiek, które tak słabo zespojonemi są ze sobą, iż łączą się stosownie do upodobania z taką lub inną hordą, różnice części są tylko nominalne.

Przeciwnie, spodziewać się można, że tam, gdzie kilka części społecznego skupienia stale podlegają warunkom odmiennym, tam odpowiednio też staną się one różnorodnemi. Zobaczymy to jaśniej, zająwszy stanowisko inne.

§ 455. Prawo ogólne, że podobne jednostki, podlegając siłom podobnym, dążą do integracyi, uzmysłowionem było w rozdziale ostatnim na przykładzie tworzenia się grup społecznych. Tutaj rozważyć będziemy musieli inne prawo, odpowiadające tamtemu, że w miarę tego, jak podobne jednostki skupienia podlegają działaniu sił niepodobnych, dążą one do wytworzenia zróżniczkowanych części tegoż skupienia; prawo to rozważymy w zastosowaniu jego do owych grup, jako drugie stadyjum ewolucyi społecznej.

Pierwotne różniczkowanie polityczne poczyna się z pierwotnego rodzinnego różniczkowania. Ponieważ kobieta i mężczyzna, wskutek niepodobieństwa ich czynności płciowych, podlegają wpływom odmiennym, przeto od początku poczynają oni zajmować odmienne stanowisko w społeczności, tak samo jak zajmują w rodzinie. Bardzo wcześnie tworzą oni dwie klasy polityczne: rządzących i rządzonych. Jak dalece zaś takie niepodobieństwo ich stanowisk społecznych wypływa z niepodobieństwa stosunków ich do działań otaczających, o tem przekonamy się, zauważywszy, że pierwsze z tych niepodobieństw niniejszem bywa lub większem, stosownie do tego czy większem lub niniejszem jest drugie. Mówiąc o położeniu kobiet, zaznaczyliśmy, że pomiędzy Chippewajami oraz, w stopniu jeszcze większym, wśród Clatsopów i Czinuków, "którzy żywią się rybami i korzonkami w dostarczaniu czego kobiety są zarówno biegłe jak i mężczyzni, pierwsze cieszą się stanowiskiem i wpływem rzadko napotykanym wśród Indyjan". Widzieliśmy również, że na Kubie, gdzie kobiety łączą się z mężczyznami w wojnie: "walcząc u ich boku", stanowisko ich o wiele jest wyższe, niż to bywa zwykle wśród ludów nieokrzesanych; nakoniec, że podobnie też w Dahomeju, gdzie kobiety są wojownikami, zarówno jak i mężczyzni, poważa się je tak dalece, że w organizacyi politycznej "kobieta jest urzędownie wyższą". Zestawiając te wypadki wyjątkowe ze zwykłymi, w których mężczyzni, jedynie oddający się, wojnie i łowom, posiadają władzę nieograniczoną, gdy tymczasem kobiety, zajęte gromadzeniem rozmaitej drobniejszej żywności i dźwiganiem ciężarów, są upośledzonemi niewolnicami, przekonamy się jasno, że odmienność stosunków do działań otaczających daje początek odmienności społecznych stosunków. Nakoniec, jakeśmy widzieli w § 327, dalszem uzmysłowieniem tej prawdy mogą być przykłady owych nielicznych społeczeństw niecywilizowanych, pędzących, w zwykłym stanie rzeczy, życie pokojowe, jak np. Bodowie i Dimalowie z gór Indyjskich i starożytni Pueblowie Ameryki północnej — społeczeństw, wśród których zajęcia nie dzielą się lub nie dzieliły znacznie na walkę i pracę i stanowiły obowiązek płci obu, oraz wśród których obok małej stosunkowo różnicy zajęć ukazują się lub ukazywały nieznaczne różnice stanowisk społecznych. Tak samo też będzie, gdy przejdziemy od większego lub mniejszego politycznego różniczkowania, towarzyszącego różnicy płci do takiego, które jest od niej niezależnem, do zróżniczkowania, jakie się ukazuje wśród samych mężczyzn. Tam, gdzie życie jest stale pokojowe, tam określone wyróżnienia klasowe nie istnieją. Wymienimy tu znowu jedno z górskich plemion Indyjan, o którem już wspominałem, jako o przykładzie uczciwości, rzetelności i przyjacielskości, towarzyszących życiu czysto przemysłowemu. Hodson powiada: "wszyscy Bodowie i Dimalowie są sobie równi — w obliczu prawa absolutnie, w rzeczywistości zaś w sposób zadziwiający". Podobnie też mówi się o innem niewojowniczem i przyjacielskiem plemieniu górskiem. Nakoniec, z pomiędzy przedstawicieli rasy odmiennej, Papuańskiej, można wymienić pokojowych Arafurów, jako takich, którzy odznaczają się "bratnią względem siebie miłością " i nie mają żadnych podziałów i dostojeństw.

§ 456. Tak samo jak zrazu domowy stosunek mężczyzny do kobiety staje się stosunkiem politycznym tak, iż w grupach wojowniczych mężczyzni i kobiety przedstawiają klasę rządzącą i podwładną, tak samo też stosunek pomiędzy panem a niewolnikiem, będący początkowo stosunkiem domowym, zamienia się na polityczny (państwowy), w miarę tego, jak pod wpływem ciągłej wojny, uprowadzanie w niewolę staje się powszechnem. Właśnie z utworzeniem się klasy niewolników rozpoczyna się owo różniczkowanie narządów kierowniczych oraz utrzymujących, które trwa później przez wszystkie stadyja ewolucyi społecznej.

Kane robi uwagę, że: "niewolnictwo, w jego postaci najsurowszej, istnieje wśród Indyjan całego pobrzeża, poczynając od Kalifornii aż do cieśniny Beringa, przyczem plemiona silniejsze biorą do niewoli wszystkie inne, jakie mogą. tylko pokonać. Wewnątrz lądu, gdzie wojowniczość jest słaba, niewolnictwo nie istnieje". Twierdze nie to przedstawia nam w innej tylko formie prawdę wszędzie widoczną. Pewne dowody napomykają nam, że zwyczaj brania do niewoli stopniowo wyłonił się ze zwyczaju ludożerstwa. O Nutkach czytamy, że "niewolnicy bywają niekiedy składani w ofierze i spożywani na ucztach"; kiedy zaś ze zwyczajem tym zestawimy pospolity gdzieindziej zwyczaj natychmiastowego zabijania i pożerania jeńców, to będziemy mogli wywnioskować, że zagarnięcie w niewolę jednostek zbyt licznych, iżby je można było zjeść zaraz, obok zamiaru zjedzenia ich jednak później, mogło poprowadzić do tymczasowego użytkowania z nich, a tem samem, przyczyniając się do odkrycia, że usługi ich mogą posiadać większą wartość niż mięso, dało początek zatrzymywaniu ich jako niewolników. Jakkolwiekbądź jednak, znajdujemy, że bardzo pospolicie wśród plemion, którym długo trwająca wojowniczość nadała już jaką taką odpowiednią budowę, zatrzymywanie jeńców w niewoli staje się zwyczajem stałym. Oczywistem jest, że kobiety i dzieci, jak również mężczyzni, których nie zabito, popadają tu w całkowitą niewolę. Należą oni bezwzględnie do tych, którzy ich ujęli, a którzy, mogąc ich zabić zaraz, zachowali sobie na później prawo zamordowania ich, gdy się im spodoba. Stają się oni własnością, z której zrobić można wszelki użytek.

Nabywanie niewolników, będące zrazu tylko przygodą wojenną staje się więc teraz przedmiotem wojny. O Nutkach czytamy, że: " na niektóre z pomniejszych plemion północnej części wyspy patrzy się faktycznie jako na plemiona, rodzące niewolników; jakoż co pewien czas napastowanemi one są przez plemiona silniejsze". Podobnie też dzieje się wśród Czinuków. Tak samo było w starożytnem Vera Paz, gdzie peryjodycznie dokonywano: "wtargnięcia do kraju nieprzyjaciela... i brano do niewoli tylu, ilu było potrzeba". Nakoniec, to samo było w Hondurasie, którego mieszkańcy, wypowiadając wojnę, oświadczali tylko swym wrogom, iż "potrzebują niewolników". Podobnie miała się rzecz z rozmaitymi ludami istniejącymi. St. John powiada, że "wielu z Dajaków bardziej pragnie otrzymać niewolnika, niż głowę; napadłszy zaś na wioskę zabijają oni tylko tych, którzy stawią opór lub usiłują uciec". Nakoniec, nie potrzeba dowodzić, że w Afryce pospolitemi są również wyprawy po niewolników.

Podział na klasy, począwszy się tedy z wojny, później już, utrzymuje się i umacnia różnymi sposoby. Bardzo wcześnie powstaje zwyczaj kupowania. Czinukowie, oprócz niewolników wziętych na wojnie, posiadają innych, kupionych jako dzieci od sąsiadów; jakeśmy zaś widzieli, mówiąc o stosunkach domowych, sprzedawanie własnych dzieci do niewoli, bynajmniej nie jest rzeczą bardzo rzadką u dzikich. Dalej klasa niewolnicza, powiększana już tak wcześnie drogą kupna, następnie zwiększa się jeszcze inaczej, Spostrzegamy dobrowolne oddawanie się w niewolę w celach obrony, branie do niewoli za dług, oraz za przestępstwo.

Pomijając szczegóły, musimy tu tylko zaznaczyć, że owo różniczkowanie polityczne, jakiemu początek daje wojna, dokonywa się nie przez ryczałtowe wcielanie innych społeczeństw albo ich klas poszczególnych, lecz drogą wcielania ich pojedyńczych członków oraz drogą podobnych temu przyrostów jednostkowych. Klasa niewolnicza, składająca się z jednostek oderwanych od ich uprzednich stosunków społecznych i od współtowarzyszy, zaś bezwzględnie zespolonych ze swemi posiadaczami, z razu niewyraźnie przedstawia się jeszcze, jako odrębna warstwa społeczna. Zyskuje ona odrębność ową dopiero wtedy, gdy się ukażą pewne ograniczenia władzy posiadacza. Przestając już zajmować stanowisko roboczego bydła, niewolnicy poczynają tworzyć część ciała politycznego (państwowego), z chwilą gdy ich wymagania uwzględnionemi już są, jako ograniczenie wymagań ich panów.

§ 457. Przypuszcza się pospolicie, że pańszczyzna powstaje jako złagodzona postać niewolnictwa; jednakże, zbadanie faktu świadczy, iż ukazuje się ona inną drogą. Podczas kiedy klasa niewolników bezwzględnych powstaje w plemionach pierwotnych w ciągu owych najwcześniejszych zapasów o byt, kiedy walczący rozrastają się wzajemnym swym kosztem, wydzierając poszczególne jednostki, brane do niewoli, to znowu tworzenie się klasy sług pańszczyźnianych, o wiele wyższej i zajmującej odrębne stanowisko społeczne towarzyszy owej późniejszej i szerszej sprawie rozrostu, kiedy dana społeczność wchłania w siebie całkowite społeczności inne. Pańszczyzna poczyna się wraz z podbojem i przyłączaniem nowych dzielnic.

Podczas kiedy pierwszy stosunek każe domyślać się, że jeńcy wyrywani są ze swoich siedzib, to znowu w drugim wypadku widzimy, że lud ujarzmiony pozostaje w siedzibach tych nadal. Thomson robi uwagę, że "wśród Nowo-Zelandczyków całe plemiona stają się niekiedy nominalnie niewolnikami w razie podbicia ich, jakkolwiek pozwala im się mieszkać w zwykłych ich miejscach pobytu z warunkiem płacenia daniny z żywności i t. p. "; twierdzenie to wskazuje nam początek podobnych urządzeń wśród społeczeństw pokrewnych. Ellis pisze o rządzie wysp Sandwich zaraz po ich poznaniu, jako o takim, który składa się z króla oraz burzliwych wodzów, niezbyt dawno jeszcze podbitych: "na lud prosty spogląda się pospolicie, jako na przytwierdzony do roli; przechodzi też on wraz z krajem od jednego wodza do drugiego". Do czasu ostatnich zmian na wyspach Fidżi były tam całe niewolnicze okręgi; o mieszkańcach zaś ich czytamy, że mieli oni zaopatrywać domy wodzów "w żywność codzienną, budować je oraz naprawiać w razie potrzeby". Jakkolwiek ludy podbite, będące w takiem położeniu, znacznie różnią się stopniem swego poddaństwa (gdyż na jednym, jak na wyspach, Fidżi krańcu słudzy ci mogą być w razie potrzeby zjadani, na drugim zaś wymaga się od nich tylko pewnej daniny z owoców ich pracy), to jednak wszystkie podobne są do siebie z tego, iż nie odrywa się ich od pierwotnego miejsca ich pobytu. Istnieje słuszny powód do mniemania, że w podobny też sposób poczęła się pańszczyzna w Europie. W Grecyi mamy przykład Krety, gdzie pod zdobywczymi Doryjczykami żyła pewna ludność lennicza, złożona, jak się zdaje, częścią z tubylców, częścią zaś ze zdobywców uprzednich; pierwsi stanowili klasę sług pańszczyznianych, przytwierdzonych do roli w dobrach państwowych lub prywatnych, drudzy zaś stali się lennymi właścicielami ziemskimi. W Sparcie podobne przyczyny wpłynęły również na wytworzenie stosunków podobnych. Byli tam heloci, mieszkający na roli swoich spartańskich panów oraz peryojkowie, którzy przed podbojem doryckim byli prawdopodobnie klasą wyższą. Tak samo też było w kolonijach greckich, zakładanych później, jak np. Syrakuzy, gdzie tubylcy stali się sługami pańszczyznianymi. Podobnież działo się w czasach późniejszych i w krajach nam bliższych. Kiedy Galija najechaną została przez Rzymian i później, kiedy zromanizowana Galija podpadła najazdowi Franków, rolnicy miejscowi nie zmienili prawie swoich siedzib, lecz tylko poprostu zeszli na niższe stanowisko społeczne: niewątpliwie niższe pod względem politycznym, zaś pan Guizot sądzi, że niższe również pod względem przemysłu. Sama Anglija dostarcza odnośnych przykładów: "z pomiędzy highlanderów szkockich o niektórych mówi się, iż całe septy albo klany popadły w niewolę innych klanów; na samym zaś zaraniu dziejów Irlandyi spostrzegamy już różnicę pomiędzy plemionami wolnemi oraz płacącemi rentę, co prawdopodobnie każe domyślać się takiego samego stosunku wyższości albo poddaństwa". Za dawnych czasów brytańskich, powiada Pearson: "prawdopodobnem jest, że częściowo przynajmniej, istniały wioski pańszczyźniane, zajęte przez rasę pokrewną, ale podbitą przez najpierwszych uprawiaczy danego gruntu". Bardziej wiarogodnem jest świadectwo, dochodzące nas z dawnych czasów angielskich i normandzkich. Profesor Stubbs powiada: "ceorl miał prawo do wspólnych gruntów miejskich; łacińskie jego miano villanus było symbolem wolności, lecz przywileje jego związane; były z ziemią i kiedy pan normandzki ją odebrał, zabrał z nią. razem i villanusa. Jednakże ten ostatni zachował jeszcze swe prawa zwyczajowe, dom swój i rolę, "prawo drzewa i siana"; zamożność jego pana zależną była od jego pracy; jakoż w rozumieniu przez pana własnego interesu miał on pewien rodzaj osłony, tak samo jak woły jego i konie". Nakoniec, podobnego też znaczenia jest oto ten urywek z Innesa: "powiedziałem, że z mieszkańców Grange'u najniższe stanowisko zajmował ceorl, przytwierdzony, sługa albo villanus, który przechodzić mógł na własność innych, tak samo jak ziemia, którą uprawiał, a którego wolno było schwytać i przyprowadzić z powrotem, gdy usiłował uciec, tak samo jak zbłąkanego wołu lub owcę. Prawna jego nazwa nativus albo neyf, którą znalazłem jedynie w Brytanii zdaje się wskazywać, iż należy on z pochodzenia do rasy tubylczej do pierwotnych posiadaczy gruntu... w rejestrze Dunfermeline'u istnieją liczne "genealogije" albo księgi rodowodowe, pozwalające panu wyśledzić cały jakiś szczep jego sług z danego potomka i zażądać powrotu tegoż szczepu. Zauważyć można, że większość ich ma imiona celtyckie".

Jasnem jest tedy, że podbitą ziemię, która byłaby nieużyteczną bez rolników, pozostawiano w rękach pierwiastkowych ich uprawiaczy, gdyż nic się nie zyskiwało przez osadzanie nowych na ich miejscu nawet wówczas, gdy odpowiednią liczbę nowych posiadano. Ztąd też stało się interesem zdobywcy przytwierdzić do roli każdego z pierwiastkowych uprawiaczy, z drugiej zaś strony w interesie jego było również pozostawienie mu takiej ilości płodów jego pracy, iżby mógł utrzymać siebie i wychować potomstwo; nakoniec, w interesie pana było ochraniać go przed wszelką szkodą, mogącą go po zbawić zdolności do pracy.

Dla wykazania jak zasadniczą jest różnica pomiędzy niewolnictwem pierwotnego typu, oraz więzami pańszczyzny, dość będzie powiedzieć tutaj, że, podczas kiedy pierwsze może istnieć i istnieje wśród plemion dzikich i pasterskich, to druga staje się możliwą dopiero po osiągnięciu stadyjów rolnictwa, tylko wtedy bowiem mogą się zdarzać ryczałtowe przyłączania jednej społeczności przez drugą i tylko wtedy może być mowa o jakiemś przytwierdzaniu do roli.

§ 458. Zespoleni ze sobą ludzie, żyjący z łowiectwa, dla których zajmowana przez nich przestrzeń o tyle tylko posiada wartość, o ile jest siedliskiem zwierzyny, nie mogą posiadać prawie nic więcej ponad udział w użytkowaniu z owej zajmowanej przestrzeni: takie władanie nią musi być władaniem zbiorowem. Rzecz naturalna przeto, że z początku wszyscy mężczyźni dojrzali, będący zarazem myśliwcami i wojownikami, są wspólnymi posiadaczami niepodzielonej ziemi i razem stawiają opór plemienion innym, któreby na nią wtargnąć chciały. Jakkolwiek we wcześniejszem życiu pasterskiem, szczególnie kiedy niepłodność okolicy zmusza do wielkiego rozpraszania się, niema żadnej określonej własności szlaków, po których się koczuje, to jednak, jak o tem świadczą spory o pastwiska pomiędzy pasterzami Abrahama i Lota, poczynają już tu objawiać się pewne uroszczenia do użytkowania wyłącznego; nakoniec, w późniejszem życiu nawpół pasterskiem, jak np. wśród starożytnych Germanów, wędrówki każdej gromady odbywają się w pewnych zakreślonych granicach.

O faktach powyższych, wspominam tutaj, dla wykazania pierwiastkowej już tożsamości klasy wojowniczej, oraz klasy władającej ziemią. Kiedy bowiem grupa należy do tych, które żyją z łowów, albo do takich, co trudnią się chowem bydła, wówczas niewolnicy, jakich posiadają ich członkowie całkiem pozbawionymi są własności rolnej: ludzie wolni, będący zarazem ludźmi walczącymi, stają się naturalnie właścicielami ich ziemi. Związek ten w postaciach rozmaicie zmienionych trwa przez czas długi; jakoż, nie może być prawie inaczej. Ponieważ rola w osiadłościach najdawniejszych jest jedynym prawie źródłem bogactwa, przeto zdarza się nieuchronnie, że w czasie kiedy zasada, iż siła jest prawem, pozostaje w całej swej mocy, władza osobista oraz posiadanie ziemi ukazują się społem. Ztąd to pochodzi ten fakt, że tam, gdzie rola, nie należąc już do całego społeczeństwa, rozdrobnioną zostaje pomiędzy składowe gminy wioskowe albo rodziny, albo też pomiędzy jednostki, tam posiadanie jej ukazuje się zwykle społem obok prawa noszenia oręża. W starożytnym Egipcie "każdy żołnierz był posiadaczem ziemskim"— "posiadał kawałek roli wynoszący około sześciu akrów". W Grecyi najezdcy heleńscy, wydarłszy ziemię jej posiadaczom pierwotnym, połączyli służbę wojskową z władaniem ziemią. Nadto, w Rzymie "każdy wolny posiadacz ziemi, poczynając od 17 aż do 60 roku jego życia, obowiązany był do służby... tak, że nawet wyzwoleniec musiał służyć, gdy przypadkiem wyjątkowym doszedł do posiadania własności rolnej". Podobnie też działo się w dawnej społeczności teutonskiej. Obok wojowników z zawodu, wojsko jej zawierało w sobie "masę ludzi wolnych, ugrupowanych podług rodzin, a walczących za domostwo swoje i ogniska". Tacy ludzie wolni albo markmani władali ziemią poczęści wspólnie, poczęści zaś jako posiadacze osobiści. Albo jeszcze, oto jak się mówi, o tych samych urządzeniach wśród dawnych Anglików: "zajmowanie przez nich ziemi w charakterze cognationes było wynikiem ich zaciągania się do wojska, gdzie każdy z krewniaków wstępował pod rozkazy oficera swego własnego szczepu i wyboru"; tak ścisłą zaś była owa zależność, że szlachcic tracił swą posiadłość gdy pokpił sprawę w bitwie.

Obok owego pierwiastkowego związku pomiędzy wojowaniem a posiadaniem roli, związku, który drogą naturalną wyłania się z tego, iż ludzie, posiadający ziemię i zajmujący ją bądź pojedyńczo bądź zbiorowo, uczuwają wspólny interes w bronieniu jej przed zaborcami, ukazuje się później inna jeszcze spójnia. Ponieważ wraz z powodzeniem spraw wojennych postępuje również ewolucyja społeczna, nadająca głównemu władcy większą potęgę, przeto staje się zwyczajem jego, iż wybitniejszych żołnierzy swoich nagradza donacyjami rolnemi. Dawniejsi królowie egipscy "nadawali wybitnym urzędnikom wojskowym" części dóbr koronnych. Kiedy barbarzyńców poczęto zaciągać do wojska rzymskiego, "płacono im również przez wyznaczanie kawałków gruntu, a to zgodnie ze zwyczajem, jaki panował w wojskach cesarskich. Ziemie te oddawano im na własność pod warunkiem, że syn będzie tak samo żołnierzem, jak i ojciec". Nakoniec, powszechnie znaną jest prawdą, że zwyczaje pokrewne pospolitemi były przez cały okres feudalny: taką istotnie była konstytucyja dzierżaw lenniczych, a niezdolność noszenia oręża, była właśnie przyczyną wykluczenia kobiet od spadków. Aby uwydatnić charakter ustanowionego w ten sposób stosunku, wystarczy zaznaczyć tutaj ten fakt, że "Wilhelm Zdobywca... rozdzielił królestwo swoje mniej więcej na 60 tysięcy cząstek prawie równej wartości (już to pozostawionych w ręku posiadaczy uprzednich, już wreszcie oddanych jego przybocznym, jako właścicielom albo suzerainom), z których każda obowiązana była dostarczać jednego żołnierza; dalej zaś, zaznaczymy fakt, że jedno z jego praw wymagało, aby wszyscy posiadacze ziemscy "przysięgli, że stają się wasalami czyli dzierżawcami" oraz, że będą "bronić ziem swego pana i tytułu, jak również jego osoby" przez "służbę żołnierską pieszą albo konną".

O tem, że ów pierwotny stosunek pomiędzy wojowniczością a władaniem ziemią trwał jeszcze długo, przekonywamy się z herbów rodzin szlacheckich oraz z familijnych portretów przodków, którzy najczęściej przedstawiani są w stroju wojskowym.

§ 459. Skoro rzecz rozpoczęła się od tego, iż naprzód była klasa wojowników czyli ludzi noszących zbroję, którzy w społecznościch pierwotnych byli zarazem posiadaczami ziemi, władając nią bądź zbiorowo, bądź osobiście, bądź też po części jednym po części drugim sposobem, tedy powstaje pytanie, w jaki sposób klasa ta zróżniczkowała się na szlachtę oraz ludzi wolnych? Odpowiedzią najogólniejszą będzie tu naturalnie taka, że skoro stan jednorodności jest nieuchronnie niestałym, tedy czas sprowadzić musi nieodzownie pewne nierówności stanowisk pomiędzy tymi, których stanowiska pierwotne były równe. Przed dosięgnięciem stanu połowicznej cywilizacyi zróżniczkowanie nie może być stanowczem; niemożliwem jest bowiem wówczas nagromadzanie się bogactw, zaś prawa rodowodowe nie sprzyjają utrzymaniu takich nawet zbiorów, jakie są możliwymi. Ale w społeczności pasterskiej, a jeszcze bardziej w rolniczej, szczególnie po ustanowieniu rodowodu w linii męzkiej, poczyna w grę wchodzić kilka przyczyn zróżniczkowania. Pierwszą jest różnica pomiędzy dalszymi krewnymi, a głową rodziny. Rzecz jasna, że z biegiem pokoleń młodsi potomkowie młodszych coraz dalej spokrewnionymi są z najstarszym potomkiem najstarszego; wypływa zaś ztąd pewna niższość społeczna. Tak samo jak obowiązek krwawej zemsty za zamordowanego członka rodziny nie sięga po za pewien stopień pokrewieństwa (w dawnej Francyi nie przekraczał stopnia siódmego), tak też i samo odróżnianie stopni nie sięgało dalej. Z tej samej przyczyny wypływała też pewna niższość pod względem własnościowym. Dziedziczenie przez najstarszego z pokolenia na pokolenie sprowadza ten skutek, że ci, co są najdalej spokrewnionymi z głową grupy, są też zarazem najbiedniejsi. Dalej, czynnikom owym współdziała tutaj inny, z nich wypływający, a mianowicie większa władza, jaką nadaje większe bogactwo. Kiedy bowiem powstaną spory wśród plemienia, bogatsi są właśnie tymi, którzy, dzięki lepszym środkom obrony oraz większej łatwości opłacania sprzymierzeńców, mają naturalną przewagę nad biedniejszymi. W fakcie, przytoczonym przez Sir Henryka Maine'a, znajdujemy dowód, iż jest to przyczyna potężna. "Twórcy jednej części naszej współczesnej arystokracyi europejskiej, Duńczycy, byli, jak wiadomo, początkowo wieśniakami, którzy obwarowywali swe domy w czasie śmiertelnych zapasów wioskowych, później zaś wyzyskiwali tę przewagę". Takie wywyższenie stanowiska, raz się ukazawszy, potęguje się inną jeszcze drogą. Już w rozdziale ostatnim widzieliśmy, że społeczności powiększają się w pewnym stopniu, dzięki przybywaniu zbiegów ze społeczności innych — niekiedy przestępców, niekiedy zaś jednostek uciskanych. Podczas kiedy w takich miejscowościach, gdzie podobni zbiegowie należą do ras wyższych, stają się oni często władcami (jak np. wśród wielu górskich plemion Indyi, których Radżowie są pochodzenia Hinduskiego), to znowu w wypadkach kiedy są tej samej rasy i nie mogą; tego uczynić, przystają oni do władniejszych jednostek swego nowoprzybranego plemienia. Niekiedy oddają wolność za ochronę; mężczyzna robi się niewolnikiem, krusząc włócznię w obecności tego, kogo wybrał sobie za pana, jak to np. bywa wśród Afrykańczyków wschodnich, albo też zadając sobie jakieś małe kalectwo, jak robią Fellahowie. W Rzymie starożytnym klasa pół-niewolnicza, odróżniana pod nazwą klijentów, powstała była właśnie drogą takiego dobrowolnego przyjmowania poddaństwa w zamian za ochronę. Ale w wypadkach, kiedy pomoc jego może być pożyteczną na wojnie, zbieg ofiaruje się na wojownika w zamian za utrzymanie i przytułek. Wobec innych warunków równych, wybiera on sobie na pana kogoś takiego, co się odznacza potęgą i mieniem, a w ten sposób jednostce już panującej daje możność jeszcze większej przewagi. Tacy podwładni zbrojni, nie mając, jako ludzie obcy, żadnych uroszczeń do gruntów danej grupy, a łącząc się z przełożonym swym więzami hołdownictwa, stanowiskiem swem odpowiadają owym comites, jakich znajdujemy w starożytnych gminach niemieckich, a jakich przykładem mogą być również staro-angielscy "huscarlas", którymi otaczała się szlachta. Nadto, widocznem jest, że przybocznicy tego rodzaju, mając interesy wspólne ze swym protektorem, oraz nie mając żadnych wspólnych interesów z pozostałymi członkami gminy, stają się w jego ręku narzędziem przywłaszczania praw innych oraz wywyższania go kosztem ucisku społecznego.

Powoli przeciwstawność ta się wzmacnia. Obok takich, co dobrowolnie uczynili się niewolnikami człowieka wybitniejszego, popadają jeszcze w niewolę inni bądź podczas wojen, toczonych współcześnie, bądź przegrywając siebie jako stawkę, bądź też w drodze kupna, za sprawą występku albo za długi. Z konieczności też posiadanie wielu niewolników, towarzyszące bogactwu i sile, dąży w dalszym ciągu do spotęgowania tak siły jak i bogactwa tudzież do wyraźniejszego jeszcze oddzielenia stanowisk wyższych od niższych.

Nakoniec, niżej stojący ludzie wolni, widzą się tak dalece na łasce owej wyższej jednostki wolnej albo szlachcica i jej zbrojnych stronników pochodzenia obcego, iż z konieczności, dla własnego bezpieczeństwa, uczynić się muszą również jej stronnikami; stosunek zaś tej zależności zrazu dobrowolny, powoli staje się coraz bardziej przymusowym. "Człowiek wolny może wybierać sobie pana, może określić słowami do kogo przystanie; ale pana musi mieć koniecznie, pana, któryby zarazem był protektorem jego i osłoną".

§ 460. Pewne wpływy współrzędne sprowadzają również duchową i cielesną różnicę pomiędzy tymi członkami gminy, którzy dosięgli stanowisk wyższych oraz tymi, co pozostali na niższych stanowiskach. Niepodobieństwo położenia, raz się ukazawszy, prowadzi do niepodobieństwa w rodzajach życia, to zaś ostatnie, spowodowując pewne zmiany układu, jeszcze trudniejszą czyni do usunięcia różnicę położeń.

Naprzód, ukazuje się różnica sposobów jadania oraz jej skutki. W pospolitym wśród plemion pierwotnych zwyczaju pozostawiania kobietom jedynie możności utrzymywania się kosztem resztek posiłku mężczyzn, oraz w towarzyszącej mu praktyce zakazywania młodzieży niektórych rodzajów wyborowego jadła, spożywanego przez ludzi starszych, widzimy przykład nieuchronnej skłonności silniejszego do żywienia się kosztem słabszych; kiedy zaś powstaną podziały klasowe, to zwykłym ich wynikiem bywa lepsze żywienie się klasy wyższej od niższej. Forster robi uwagę, że na wyspach Towarzyskich niższe klasy często cierpią brak żywności, co nie dotyka nigdy klas wyższych. Na wyspach Towarzyskich mięso zwierząt miejscowych jadane bywa głównie przez wodzów. O ludożerstwie wśród Fidżyjan Seeman powiada: "ludowi prostemu całej tej grupy oraz kobietom zwyczaj zakazywał tego". Przykłady te wykazują dowodnie przeciwieństwo, powstające wszędzie pomiędzy sposobem żywienia się garstki rządzących oraz tłumów poddanych. Rzecz jasna, że wskutek takich różnic w odżywianiu się oraz towarzyszących im różnie ubioru, pomieszkania i natężenia energii, ukazują się ostatecznie różnice cielesne. O Fidżyjanach czytamy, że "wodzowie ich są rośli, dobrze zbudowani, muskularni, gdy tymczasem jednostki z warstw niższych odznaczają się szczupłością, która wynika z mozolnej pracy oraz skąpego pożywienia". Wodzowie z wysp Sandwich "są rośli i silni, powierzchowność zaś ich jest o tyle wyższą od powierzchowności jednostek z gminu, iż mógłby ktoś pomyśleć, że są oni ludźmi innej rasy". Ellis, stwierdzając zdanie Cook'a, powiada o Tahityjczykach, iż wodzowie są "prawie bez wyjątku o tyle wyższymi... od chłopstwa pod względem siły fizycznej, jak i pod względem stanowiska oraz położenia"; nakoniec, Erskine zaznacza podobne przeciwieństwo pośród Tongańczyków. O tem, że podobnie też można powiedzieć o rasach afrykańskich, wywnioskować możemy z uwagi Reade'a, że "kobieta z klasy panującej wysoka jest i wytworna, płeć ma gładką i przezroczystą, piękność jej odznacza się pewnym stylem i długowiecznością. Dziewczyna z klas średnich, tak często ładna, bywa jeszcze częściej nizka i niezgrabna i rychło starzeje się; gdy tymczasem jeżeli zstąpicie do klas niższych, to znajdziecie, iż dobre wyglądanie spotyka się tam rzadko, postać zaś bywa zwykle kanciasta, wynędzniała, niekiedy nawet potworna" (1). Jednocześnie też pomiędzy rządzącymi a rządzonymi ukazują, się różnice w sprawności i biegłości fizycznej, Oddając się, jak to bywa najczęściej wśród klas wyższych, polowaniu albo łowom nabywają oni przez długie lata wprawy, prowadzącej ich do rozmaitych cech wyższości fizycznej; gdy, przeciwnie, jednostki oddane rolnictwu, dźwiganiu ciężarów, oraz innym mozołom, tracą częściowo na przyrodzonej swej zręczności i zwinności. W ten sposób przewaga jednej klasy nad drugą staje się znowu łatwiejszą.

Nakoniec, istnieją też odpowiednie cechy duchowe, będące następstwem codziennego wykonywania władzy oraz codziennego jej ulegania. Ciągle powtarzające się wyobrażenia, uczucia i sposoby postępowania, darząc z jednej strony dziedziczną zdolnością rozkazywania, z drugiej zaś strony dziedziczną przydatnością do posłuszeństwa, sprowadzają ten wynik, iż z biegiem czasu powstaje z obu stron mniemanie, że istniejące stosunki klasowe są właśnie naturalnemi.

§ 461. Objaśnienia poprzedzające, każąc domyślać się częstych wojen wśród społeczności osiadłych, tem samem też domyślać się kazały tworzenia się społeczeństw złożonych. Opisane więc tutaj podziały klasowe komplikują się nadto przez podziały dalsze, wynikające ze stosunków, jakie się utrwalają pomiędzy zwyciężcami a zwyciężonymi, których grupy posiadały już swój podział na klasy.

Wzmagające się różniczkowanie, jakie towarzyszy wzrostowi integracyi, jasno można widzieć na przykładzie takich nawpółcywilizowanych społeczności, jaką przedstawiają np. wyspiarze z Sandwich. Spostrzegamy wśród nich podział następujący: 1) Król, królowa, rodzina królewska oraz doradca czyli pierwszy minister króla. 2) Wielkorządcy rozmaitych wysp odrębnych oraz przełożeni kilku większych dzielnic. Wielu z nich jest potomstwem tych, którzy byli królami odnośnych wysp za czasów Cook'a i aż do podboju Tamehamehy. 3) Wodzowie okręgów albo wiosek, płacący regularnie daninę za ziemię, którą uprawiają przy pomocy swych podwładnych albo dają ją w dzierżawę. Ta kategoryja zawiera w sobie również dawnych książąt. 4) Klasy pracujące — ci co płacą czynsz za małe kawałki gruntu, pracują na roli za żywność i odzież, rzemieślnicy, muzycy i tancerze.

Nakoniec, jak się to spotyka gdzieindziej, owe klasy pracujące dzielą się jeszcze na rzemieślników, płacących podatki, pańszczyzniaków, przytwierdzonych do roli i niewolników. Przegląd odnośny wykazuje z dostateczną jasnością, że wodzowie najniżsi, niegdyś niezależni, spychanymi byli na stanowisko podrzędniejsze, gdy sąsiedni wodzowie podbijali ich, stając się miejscowymi królami oraz, że spychani bywali oni na stanowisko trzeciorzędne, wtedy kiedy ci króle miejscowi stawali się wodzami drugiego rzędu t. j. gdy za sprawą podboju utrwalało się jedno królestwo nad całą grupą. Inne społeczności, znajdujące się w pokrewnych stadyjach rozwoju, ukazują nam również podziały pokrewne, które też podobnie należy tłomaczyć. Wśród Nowo-Zelandczyków istnieje sześć stopni; jest ich tyleż pośród Aszantyjów, pięć pośród Abisyńczyków; nakoniec, inne mniej lub więcej złożone państwa afrykańskie przedstawiają też podziały podobne. Być może, iż starożytne Peru dostarcza nam najwyraźniejszego przykładu owego uwarstwiania się dostojeństw, jakie wynika z podbojów. W małych królestwach, skupianych przez zwycięzkich Inków pozostawiano niekiedy nietkniętymi tak władcę jak i jego podwładnych; ale nad całem państwem rozpościerała się pewna wyższa organizacyja zarządców Inkowych rozmaitego stopnia. O tem, że pokrewne przyczyny wywoływały też skutek pokrewny w dawnym Egipcie, wnioskować możemy z podań i zabytków, mówiących nam zarówno o walkach miejscowych, kończących się konsolidacyją, jak i o podbojach przez rasy najezdnicze; z tego drogą naturalną mogły wyłaniać się liczne działy i podziały społeczności egipskiej: wniosek ten znajduje usprawiedliwienie w fakcie, że już za panowania rzymian odbyła się tam ponowna komplikacyja przez narzucenie warstwy rzymskich sił rządzących ponad warstwą sił rządzących miejscowych. Pomijając inne przykłady starożytne, a przechodząc do bardziej znanego Anglikom faktu ich własnej ojczyzny, możemy zaznaczyć jak z drużyny zdobywczego normandczyka powstały dwa stopnie większych i mniejszych baronów, otrzymujących ziemię wprost od króla, gdy tymczasem dawni angielscy thanes (wielkorządcy) zepchnięci zostali na stanowisko półfeodałów. Rzecz jasna, że tam, gdzie ustawiczne wojny spowodowują naprzód małe skupienia, później zaś większe, później wywołują ich rozkład a potem skupianie się ponowne, wreszcie zespalanie się skupień, iż wynikiem takiej sprawy muszą być podziały bardzo liczne. W królestwach Merowingów istnieli niewolnicy pochodzenia siedmiorakiego; pańszczyźniacy więcej niż jednego stopnia; wyzwoleńcy — którzy, jakkolwiek byli wyzwolonymi, nie dorównywali jednak ludziom całkowicie wolnym; nakoniec, były jeszcze dwie inne klasy ludzi, znaczących mniej niż wolni: litenów i colonów. Z pomiędzy klas wolnych miano tam trzy klasy posiadaczy ziemskich niezależnych; ludzi wolnych, znajdujących się w szczególnych stosunkach do króla a którzy znowu byli rodzaju trojakiego.

Tutaj wreszcie, zauważywszy jak w owych przykładach rozmaitych większa integracyja polityczna umożliwia wielkie zróżniczkowanie polityczne, możemy również zauważyć, że w stadyjach wcześniejszych, kiedy spoistość społeczna słabą jest, większe zróżniczkowanie polityczne umożliwia większą polityczną integracyję. Im większą będzie bowiem niespójna jeszcze masa, którą utrzymać potrzeba w skupieniu, tem liczniejszemi być muszą hierarchicznie uporządkowane czynniki, w skupieniu takiem ją utrzymujące.

§ 462. Zróżniczkowania polityczne, biorące początek z wojowniczości, a zdobywające z biegiem czasu taką określoność, iż pomieszanie dostojestw przez małżeństwo uważa się za zbrodnię, w stadyjach późniejszych, w innych warunkach natrafiają na zawady, przeszkody i ulegają skrępowaniu albo też częściowej lub całkowitej zagładzie.

Tam, gdzie przez ciąg długich wieków i w stopniu rozmaitym wojna wytwarzała skupienia i sprowadzała dyssolucyję, tam ustawiczne rozrywanie i zadzierzgiwanie na nowo więzów społecznych zaciemnia początkowe podziały, utrwalające się w sposób, opisany wyżej: przykładem może tu być stan rzeczy, istniejący w wymienionych przed chwilą królestwach Merowingów. Nakoniec, tam, gdzie zamiast podboju ze strony jakiejś sąsiedniej społeczności pokrewnej, która pozostawia zwykle nietkniętemi społeczne stanowisko i mienie podbitych, spostrzeżemy bardziej barbarzyński podbój przez rasy obce, tam stopnie pierwotne mogą faktycznie uledz zupełnemu zanikowi, na ich zaś miejscu mogą ukazać się dostojeństwa nowe — całkowicie z ramienia despotycznego zdobywcy. W tych częściach Wschodu, gdzie od czasów najdawniejszych zdarzały się podobne najazdy rasy przez rasę, widzimy właśnie ziszczanie się takiego stanu rzeczy. Niemasz tam zgoła albo prawie godności dziedzicznych; jedynym zaś dostojeństwem jest to, jakie wypływa ze stanowiska urzędowego. Oprócz rozmaitych stopni mianowanych urzędników państwowych, niema tam żadnych klasowych różnic, któreby posiadały znaczenie polityczne.

Dążność do podporządkowania dostojeństw pierwotnych oraz stawiania na ich miejsce nowych miewa inną jeszcze przyczynę: towarzyszy ona postępom konsolidacyi politycznej. Za przykład może też posłużyć zmiana, jaka się dokonała w Chinach. Gutzlaff powiada: "jedynym tytułem później (po upadku systemu feodalnego) bywał tytuł, nadawany jako nagroda przez władcę... wyniośli zaś i potężni możnowładcy innych krajów są tutaj zależnymi i ubogimi sługami korony... rewolucyjną zasadę zrównania wszystkich klas zastosowano w Chinach w zakresie bardzo znacznym... wprowadzono ją na korzyść władcy, aby powagę jego uczynić najwyższą".

Nie trudno jest dojrzeć przyczynę takiej zmiany. Naprzód ujarzmieni rządcy miejscowi, tracąc coraz bardziej, w miarę postępu integracyi, władzę swą, tem samem coraz bardziej tracą swoje istotne, jeżeli nie nominalne dostojeństwo. Przechodzą oni z położenia władców lennych w położenie poddanych. Istotnie, zazdrość ze strony monarchy przyśpiesza niekiedy stanowcze ich odsunięcie od stanowisk wpływowych; tak było np. we Francyi, gdzie: "Ludwik XIV systematycznie usuwał szlachtę od obowiązków ministeryjalnych." W ten sposób wyróżnienie ich zmniejsza się dalej pod wpływem współzawodnictwa dostojników, wytworzonych przez władzę państwową. Zamiast tytułów, odziedziczanych przez posiadających ziemię wodzów wojskowych, które były opisową nazwą atrybucyi ich oraz stanowisk, ukazują się teraz tytuły, nadawane przez władcę. Niektóre z klas, w ten sposób ustanawianych, są jeszcze pochodzenia wojskowego. Taką była np. klasa rycerzy, których pasowano na polu bitwy, niekiedy w wielkiej liczbie przed bitwą, jak przy Agincourt, gdzie ich stworzono w ten sposób pięciuset, niekiedy zaś po bitwie w nagrodę męstwa. Inne klasy wyłaniają się z wykonywania czynności państwowych różnego stopnia; tak było we Francyi, gdzie w wieku XVII nadawano szlachectwo dziedziczne urzędnikom Wiel. Rady oraz urzędnikom kancelaryi przybocznej (chamber of accounts). Nadto zawód prawniczy dawał również początek tytułom zaszczytnym. We Francyi w r. 1607, nadawano szlachectwo doktorom, regensom i profesorom; zaś "sądy wyższe otrzymały w r. 1644 przywileje szlacheckie pierwszego stopnia". W ten sposób, jak zauważył Warnkönig, "pierwotne pojęcie szlachty tak się z biegiem czasu rozszerzyło, że niepodobna już rozpoznać jego pierwiastkowego stosunku do posiadania lenności, cała zaś instytucyja zdaje się być zmienioną." Przykłady powyższe, obok innych pokrewnych im, jakich dostarcza zarówno Anglija jak i inne kraje Europy, wskazują nam zarówno skażenie pierwotnych podziałów klasowych oraz różnicę nowych podziałów, polegającą na tem, iż nie są one umiejscowionemi. Są to pokłady, przebiegające przez całe zintegrowane społeczeństwo, z tych zaś wiele nie ma żadnego związku z ziemią ani też nie łączy się ściślej z jakąś jedną miejscowością, niż z drugą. Prawda, że z pomiędzy tytułów, nadawanych sztucznie, wyższe pochodziły zwykle od nazwy okręgów albo miast: naśladowały one w ten sposób, lecz tylko naśladowały, dawne tytuły feodalne, wyrażające istotne panowanie nad danemi ziemiami. Jednakże, inne tytuły nowe, które powstały wraz z rozrostem funkcyj politycznych, sądowych oraz innych, nie mają już nawet nominalnego związku z miejscowościami. Zmiana ta drogą naturalną towarzyszyć musi coraz większemu integrowaniu się części na całość oraz postępom organizacyi całości z pominięciem granic pomiędzy jej częściami.

Na osłabienie owych pierwotnych podziałów politycznych, wylęgłych z wojowniczości, wpływa jeszcze bardziej rosnący industryjalizm. Działa on dwojako: naprzód stwarzając klasę, która ma siłę, płynącą ze źródła innego niźli posiadanie ziemi albo stanowisko urzędowe, powtóre zaś, rodząc wyobrażenia i uczucia — niezgodne z dawnemi uroszczeniami klasowej wyższości. Jakieśmy już widzieli, dostojeństwo i bogactwo w początkach są ze sobą zwykle zespolone. Istniejące ludy nieucywilizowane uwydatniają przed nami dotychczas ten stosunek. Wódz kraju wśród Hotentotów Koranna jest "zazwyczaj osobą największej zamożności". W języku Bechuanów "wyraz kosi... posiada znaczenie dwojakie: wodza albo bogacza". Odrobina władzy jaką posiada wódz Czinuków: "wspiera się na bogactwach, złożonych z żon, dzieci, niewolników, statków i muszli". Nieokrzesane ludy Europy, jak np. Albańczycy, dostarczają również faktów pokrewnych: przełożeni ich gmin "sont en géneral les gens les plus riches". Istotnie, oczywistem jest, że przed rozwinięciem się handlu i dopóki jeszcze samo tylko posiadanie ziemi było źródłem zamożności, panowanie i dobra ziemskie wiązały się ze sobą bezpośrednio; to też, jak zauważył Sir Henryk Maine, "przeciwieństwo, zaznaczane zwykle pomiędzy urodzeniem a bogactwem, zwłaszcza zaś bogactwem innem, niż własność ziemska, jest pochodzenia całkiem nowego". Kiedy jednak, wraz z rozwinięciem się przemysłu już do tego stopnia, że tranzakcyje hurtowe przynoszą zysk wielki, ukazują się kupcy, dorównywający bogactwem swem albo przewyższający wielu z pomiędzy szlachty ziemiańskiej, i kiedy, narzuciwszy pewne zobowiązania pieniężne królom i szlachcie, kupcy owi uzyskają wpływ społeczny, wówczas następuje niekiedy usunięcie przegród, istniejących pomiędzy nimi, a klasami utytułowanemi. We Francyi sprawa ta rozpoczęła się już w roku 1271, kiedy wydano dekret, uszlachcający Raoula — złotnika: "pierwszy dekret nadający szlachectwo osobiste" we Francyi. Precedens taki, raz się ukazawszy, znajduje później następców coraz częstszych; niekiedy zaś pod naciskiem potrzeb finansowych urasta zwyczaj bądź jawnego bądź też upozorowanego sprzedawania tytułów. We Francyi w r. 1702 król uszlachcił 200 osób po 3,000 liwrów, w r. 1706 — 500 osób po 6,000 liwrów za głowę. Nakoniec, spowodowane w ten sposób rozpadanie się podziałów politycznych, znajduje nadto poparcie w owym duchu równości, płynącym z życia przemysłowego. W miarę tego, jak ludzie przyzwyczajają się dochodzić wymagań własnych, szanując zarazem wymagania innych, co właśnie czynią w każdym akcie wymiany, bądź wymiany towarów, bądź też usług lub pracy na pieniądze, wytwarza się pewien nastrój duchowy, niezgodny z tym, jaki towarzyszy poddańczości; zaś w miarę dokonywania się tej sprawy, wyróżnienia polityczne, każące domyślać się poddaństwa, tracą coraz bardziej na owym szacunku, jaki nadawał im siłę.

§ 463. Wyróżnienia klasowe, przeto, sięgają wstecz aż do początków życia społecznego. Pominąwszy owe małe skupienia wędrowne, tak dalece niespójne, że stosunek ich części składowych do siebie i do środowiska ciągle się zmienia, ujrzemy, że wszędzie, gdzie istnieje jaka taka spoistość, oraz jaka taka trwałość stosunków pomiędzy częściami, poczynają ukazywać się podziały polityczne. Względna wyższość siły, sprowadziwszy naprzód zróżniczkowanie w domu, później zaś w społeczeństwie pomiędzy działalnością obu płci, a następnie ich położeniem, w dalszym ciągu różniczkuje znów mężczyzn, pozwalając im zdobywać jeńców: powstaje klasa panów i klasa niewolników.

Tam, gdzie ludzie prowadzą w dalszym ciągu życie koczownicze, poszukując żywności dzikiej bądź dla siebie, bądź dla swego bydła, tam wytworzone z nich grupy nie mogą z wojny osiągnąć nic więcej nad wzajemne osobowe przywłaszczanie jednych osobników przez drugie; ale gdzie przeszli już do stanu rolniczego czyli osiadłego, tam możliwem się staje dla jednej społeczności całkowite przywłaszczenie innej wraz z zajmowanem przez nią terytoryjum. Gdy to się zdarzy, powstają nowe podziały klasowe. Nietylko zwierzchnicy społeczności podbitej i płacącej daninę popadają w poddaństwo, ale cała jej ludność przechodzi w stan taki, że, mieszkając, jak dawniej, na swej roli, oddaje ona jednak, za pośrednictwem swych wodzów, część plonu zdobywcom: w tem sposób zarysowuje się już to, co się zczasem stać może klasą pańszczyznianą.

Od początku już klasa wojownicza, będąc z siły swego oręża, klasą panującą, staje się również tą, w której posiadaniu są źródła żywności — rola. W ciągu okresów łowiectwa i pasterstwa wojownicy danej grupy władają ziemią społem. Gdy przejdą do stanu osiadłego, władanie ich, po części zbiorowe, po części staje się już osobistem, a to rozmaitemi drogami; ostatecznie zaś bywa prawie całkowicie osobistem. Ale w ciągu długich okresów ewolucyi społecznej władanie ziemią oraz wojowniczość są jeszcze ze sobą zespolone.

Różniczkowanie się klasowe, którego przyczyną czynną jest wojowniczość, znajduje później poparcie w ustanowieniu określonego rodowodu, szczególnie zaś rodowodu męzkiego, oraz w ustawicznem przekazywaniu mienia i stanowiska najstarszemu synowi najstarszego. Prowadzi to do nierówności stanowisk i mienia wśród bliższych i dalszych krewnych; nierówności zaś takie, raz się ukazawszy, rosną coraz bardziej, gdyż dzięki im wyższy zdobywa większe środki utrzymania swej własności, a to przez nagromadzenie większej liczby narzędzi napadu i obrony.

Jednocześnie ze wzrostem takiego zróżniczkowania ukazują się jeszcze inne, a to pod wpływem immigracyi zbiegów, przystających do najpotężniejszego członka grupy — już to jako podwładni pracownicy, już w charakterze świty zbrojnej, tworzącej klasę, związaną z ową jednostką panującą, lecz nie związaną z rolą. Skoro zaś w skupieniu takich grup zbiegowie gromadzą się zwykle najliczniej w grupie najsilniejszej, stając się stronnikami jej zwierzchnika, więc bywają oni narzędziem, przyśpieszającem późniejsze owe zcałkowania i zróżniczkowania, do jakich doprowadzają podboje.

Nierówności stanowiska społecznego, sprowadzając różnicę zasobów i rodzajów pożywienia, odzieży oraz mieszkania, dążą do wywołania różnic fizycznych na korzyść jednostek rządzących, zaś na niekorzyść rządzonych. Nakoniec, oprócz fizycznych różnic wytwarzają się za sprawą odmiennych sposobów życia różnice duchowe, tak umysłowe jak i emocyjonalne, potęgujące ogólne przeciwieństwo przyrody.

Kiedy się zdarzy podbój, wytwarzający społeczeństwa złożone oraz podwójnie złożone wówczas następuje nowe uwarstwienie dostojeństw. Ogólnym zaś tego wynikiem jest to, że, podczas kiedy dostojeństwa społeczności zdobywczych stają się względnie wyższemi od tych, jakie były dawniej, to znowu dostojeństwa podbitej społeczności stają się względnie niższemi.

Na pogmatwanie i zaciemnienie działów klasowych, wytworzonych w ten sposób w ciągu wcześniejszych stadyjów wojowniczości, wpływa konsolidowanie się wielu mniejszych społeczeństw w jedno wielkie. Urzędy, wiążące się z organizacyją miejscową, ustępują powoli przed urzędami ogólnej organizacyi. Zamiast takich jednostek rządzących, jakie, będąc bezpośrednimi lub pośrednimi zastępcami władzy wyższej, były zarazem wojskowymi posiadaczami rządzonych przez siebie działów, ukazują się rządzące jednostki inne, które mniej lub więcej wyraźnie tworzą warstwę, przebiegającą przez całe społeczeństwo i są współobjawem rozwiniętej organizacyi politycznej.

Najgłówniej jednak zaznaczyć tu mamy, że podczas kiedy ewolucyja polityczna wielkich skupień społecznych dąży do zniesienia takich podziałów godności, jakie powyrastały w małych składowych skupieniach społecznych, a to przez zastąpienie ich podziałami innymi, to znowu na usuwanie owych dostojeństw pierwotnych jeszcze silniej wpływa rozwój przemysłowości. Wytwarzając bogactwo, już nie związane z dostojeństwem, rozwój ten daje początek pewnej potędze współzawodniczej; jednocześnie, zaś ustanawiając równość obywateli wobec prawa pod względem tranzakcyj handlowych, osłabia on owe podziały, które na początku były wyrazem właśnie nierówności stanowisk w obliczu prawa.

Ku poparciu wszystkich tych wyjaśnień mogę dodać, iż zgadzają się one z podanem już wyżej tłomaczeniem instytucyj obrzędowych. Kiedy pobity nieprzyjaciel ujęty stanie się niewolnikiem i podlegnie kalectwu z powodu wzięcia trofeum z jego ciała, wówczas widzimy początek zarówno najgłębszej różnicy politycznej, jak też i ceremonii, która ją cechuje; ze wzrostem zaś wojowniczości, spowodowującym wielokrotne zespalanie się grup społecznych, postępuje też rozwój owych politycznych różnic oraz cechujących je ceremonij. Nakoniec, tak samo, jakeśmy widzieli, że wzrastająca przemysłowość zmniejsza rygor rządów ceremonii, tak tutaj widzimy, iż dąży ona do zniesienia owych podziałów klasowych, jakim początek daje wojowniczość, oraz do ustanowienia całkiem innych podziałów, wskazujących różnicę stanowisk, wynikłą z różnicy uzdolnień do rozmaitych czynności, jakich wymaga społeczność przemysłowa.

(1) W czasie pisania tej książki autor w świeżo wydanych "Transactions of the Antropological Institute" znalazł dowód, że nawet obecnie w Anglii jednostki z klas, poświęcających się zawodom wyzwolonym, roślejsze są i ważą więcej, niż jednostki z klas robotniczych.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej