Herbert Spencer

INSTYTUCYJE OBRZĘDOWE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

CZĘŚĆ CZWARTA

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

UWAGA DO ROZDZIAŁU III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ADDENDA.

INSTYTUCYJE OBRZĘDOWE STANOWIĄCE CZĘŚĆ IV ZASAD SOCYJOLOGII.

Z drugiego wydania oryginału

Spencer Herbert

przełożył J. K. Potocki.

PRZEDMOWA.

Z pomiędzy rozdziałów, umieszczonych poniżej, a stanowiących część IV Zasad Socyjologii, siedem widziało już światło dzienne; nie wszystkie jednak drukowanemi były w Anglii. Z powodów, których wyłuszczać tutaj niema potrzeby, zdarzyło się, iż rozdział o Tytułach nie był tak jak te, co go poprzedziły, drukowanym w Fortnightly Review współcześnie z ogłoszeniem go w czasopismach w Ameryce, Francyi, Niemczech, Włoszech, Węgrzech i Rosyi; jest on przeto całkiem nowy dla czytelników angielskich. Pięć innych rozdziałów, mianowicie V, IX, X, XI i XII nie ukazywały się jeszcze dotąd ani w kraju, ani za granicą.

Kilka miałem powodów do wydania w postaci osobnych książek tej oto i każdej z następnych części II-go tomu Zasad Socyjologii. Jedną z nich jest to, że każda taka część, jakkolwiek wiąże się z innemi, niemniej jednak tworzy całość tak dalece odrębną, że śmiało może być zrozumiana bez innych. Drugą przyczyną to było, że grube tomy (a tom II-gi może przenosić objętością swoją tom I-y) działają przestraszająco i że wielu z tych, których objętość odstręcza od czytania ich, nie ulękną się przeczytania każdej ze składających je części zosobna. Trzecia i najgłówniejsza przyczyna w tem się zawierała, że odkładanie druku aż do czasu ukończenia całego tomu spowodowałoby niepożądaną zwłokę w wydaniu wcześniejszych jego działów: w ten sposób, prace, niezależne od siebie treścią, pozostawałyby w rękopisie znacznie dłużej niźli potrzeba.

Zawartość części niniejszej nie jest takiego rodzaju, iżby mię niepokoić miała sprawa natychmiastowego jej wydania, jako całości; ale część następna, mówiąca o Instytucyjach Państwowych, będzie, jak sądzę, posiadała niejaką wagę; żałowałbym też, gdyby mi przyszło zatrzymać ją w tece przez rok, albo dwa lata może, aż do czasu napisania części VI, VII i VIII, zawartych w tomie II-im (oryginału).

Wielu z rozdziałów powyższych, gdy jeszcze ukazywały się w Fortnightly Review, przyjaciele autora robili zarzut zbytniego przeciążenia przykładami. Wiem o tem, iż była tam podstawa do podobnych zarzutów; jakkolwiek też w ciągu skrzętnego przeglądu wydania ponownego zmniejszyłem w wielu wypadkach ilość podanych dowodów (dodając wszakże nowe w niektórych wypadkach innych), to jednak wadę ową można będzie jeszcze wytykać. Jeżelim nie usunął znaczniejszej liczby przykładów dla osiągnięcia lepszego wrażenia estetycznego, to wypłynęło to z uwzględnienia tego, że nie zasługa artystyczna, ale raczej naukowa dowodność — jest celem tej książki. Jeżeli uogólnienia socyjologiczne mają przejść ze stadyjum przekonań do stadyjum prawd naukowych, to stać się to może jedynie za sprawą znacznego nagromadzenia przykładów: indukcyje muszą być rozległe, jeżeli wnioski uznanemi być mają za ugruntowane. Szczególnie wówczas, gdy trwa jeszcze mniemanie, że zjawiska społeczne nie stanowią przedmiotu nauki odrębnej, niezbędnem jest wykazać na licznych przykładach wzajemną owych zjawisk współzależność. Potrzeba zebrać i przedstawić przykłady, dotyczące rozmaitych plemion i rozmaitych części świata, zanim się odeprze twierdzenie, że wyprowadzane wnioski są nieprawdziwe lub częściowo tylko prawdziwe. Istotnie, do zjawisk społecznych z powodu ich złożoności, więcej niż do jakichkolwiekbądź innych stosuje się to, że jedynie, porównywając ze sobą liczne przykłady, można ta odróżnić stosunki podstawowe od powierzchownych (przemijających).

Londyn, w Listopadzie 1879.

CZĘŚĆ CZWARTA

INSTYTUCYJE OBRZĘDOWE.

ROZDZIAŁ I.

CEREMONIJA W OGÓLNOŚCI.

§ 343. Jeżeli, nie zwracając uwagi na postępowanie całkiem osobiste, rozważać będziemy tylko te jego rodzaje, jakie domyślać się każą stosunków z osobami innemi, jeżeli, nadto, pod mianem rządu rozumieć będziemy wszelką takiego postępowania kontrolę, tedy będziemy musieli powiedzieć, że najwcześniejszym rodzajem rządu, rządem, który wiecznie odnawia się samorzutnie, jest rząd zwyczajów ceremonijnych (ceremoniał observances). Co większa, ten rodzaj rządu nietylko poprzedza wszystkie rodzaje inne, nietylko po wszystkie czasy i miejsca zbliżał się coraz bardziej do uzyskania wpływu powszechnego, lecz posiadał zawsze i dotąd posiada największą wagę w kierowaniu życiem ludzi.

Dowodów tego, że pewne modyfikacyje postępowania, zwane "zwyczajami" lub "zachowaniem się", powstają wcześniej niż te modyfikacyje, jakich przyczyną są więzy religijne albo państwowe — dostarcza nam fakt, że nietylko poprzedzają one ewolucyję społeczeństw, ale i ewolucyję człowieka: wyśledzić je można pośród zwierząt wyższych. Pies, przestraszony grożącem mu biciem, czołga się do nóg swego pana — jasno zdradzając pragnienie okazania mu swej uległości. Ale nietylko względem istot ludzkich używają psy owych aktów błagalnych; zachowują się też podobnie względem siebie. Wszyscy zauważyli zapewne, jak, za zbliżeniem się straszliwego newfoundlandu lub brytana, mały wyżełek w największem przerażeniu pada na grzbiet — z łapkami wzniesionemi do góry. Zamiast groźnego oporu — warczenia i wyszczerzania zębów, jakby to był uczynił, gdyby opór nie był beznadziejnym — dobrowolnie przybiera on postawę taką, jaka byłaby wynikiem porażki w walce, jak gdyby mówił: "Jestem pokonany i pozostaję na twojej łasce i niełasce". Jasnem jest przeto, iż obok pewnych sposobów zachowywania się, wyrażających przywiązanie, a które utrwaliły się jeszcze dawniej — w tworach od człowieka niższych, utrwalały się również pewne sposoby postępowania, wyrażające poddańczość.

Uznawszy fakt powyższy, powinniśmy być przygotowani do uznania innego faktu, że obcowanie codzienne wśród najniższych dzikich, których małe, luźne grupy, zaledwie mogące nosić nazwę społecznych, pozbawione są religijnego albo państwowego kierownictwa, znajduje się pod znacznym wpływem kierownictwa zwyczajowego (ceremoniał). Horda Australczyków nie posiada żadnego innego rządzącego czynnika, poza obrębem tego, jaki wypływa z wyższości osobistej; ale każda taka horda ma swoje wielowładne zwyczaje towarzyskie (observances). Nieznajomi przy spotkaniu się powinni przez pewien czas pozostawać w milczeniu; o zbliżeniu się na odległość jednej mili (angielskiej) do obozowiska, należy oznajmiać głośnem cooeys; uczucia zaś braterskie wyraża się tam przez zamianę imion; zielona gałązka używaną, bywa, jako symbol pokoju. Podobnie też ma się rzecz z Tasmańczykami — również pozbawionemi wszelkiego rządu, z wyjątkiem tylko takiego, jakiego domyślać się każe przewaga wodza na wojnie; posiadali stałe sposoby wyrażania zaczepki lub pokoju. Nadto, Eskimosi, jakkolwiek nie znający różnic społecznych lub jakiegokolwiek przywództwa, mają. pewne zwyczaje w obchodzeniu się z gośćmi. Do tego można dodać inne przykłady pokrewne. Kontrola zwyczajowa (ceremoniał) wysoce bywa rozwiniętą w wielu miejscowościach, gdzie inne postacie kontroli pozostają zaledwie w zaczątku. Dziki Komancza "wymaga zachowywania przepisów etykiety swej od obcych" i "wielce się obraża" za wszelkie ich pogwałcenie. Kiedy Australczycy spotykają się ze sobą, to zapytania, pozdrowienia i ubolewania, jakich przytem wymaga ich zwyczaj, są. tak zawiłe, że "formalistyka zabiera im od dziesięciu do piętnastu minut". O niemających rządu Beduinach czytamy, że "ich zwyczaje towarzyskie rażą czasem dziwną ceremonijalnością", powitania zaś Arabów są takie, że "komplementy człowieka dobrze wychowanego trwały zawsze niemniej nad dziesięć minut". "Byliśmy szczególnie uderzeni", powiada Livingstone, "drobiazgową ścisłością zwyczajów towarzyskich wśród Balondów". "Malgesy posiadają liczne formy powitania, z których robią szeroki użytek... Ztąd w ich obcowaniu wiele jest sztywności, formalistyki i ścisłości". Mówca samoański, zabierając głos w parlamencie "nie zadawalnia się zwykłem słowem powitania, jak np. "Mości panowie!", lecz musi z wielką drobiazgowością wyliczać imiona i tytuły, oraz mnóstwo koligacyj rodowodowych, z których są oni dumni".

Że więzy zwyczajowe (ceremonial), poprzedzające wszelką, inną postać więzów, dotąd są najbardziej upowszechnioną ich postacią, o tem przekonywamy się z takich faktów, jak ten, że w stosunkach między członkami każdego społeczeństwa, działania wyraźnie rządowe poprzedzonemi bywają zazwyczaj przez ów rząd względów towarzyskich. Instytucyje poselskie mogą przestać istnieć, handel może ustać za sprawą wojny, ucisk jednego społeczeństwa przez drugie może dać początek szerszym rządom państwowym wraz z ich stanowczemi rozkazami; ale zawsze pozostanie jeszcze owa ogólna i bardziej nieokreślona reglamentacyja postępowania, poprzedzająca reglamentacyję bardziej szczegółową i określoną. Tak naprzykład, w obrębie gminy, wszystkie akty, będące nawet wyrazem kontroli ścisłej, a pochodzące od czynników rządowych, świeckich, albo religijnych, poczynają się od owej kontroli zwyczajowej i są przez nią ograniczone; nietylko daje im ona początek, lecz w pewnem znaczeniu ogarnia je sobą. Urzędnicy kościelni i państwowi, jakkolwiek koercyjnem byłoby ich postępowanie, stosują się w znacznej mierze do wymagań grzeczności. Ksiądz bez względu na wysokie o sobie mniemanie oddaje ukłon świecki; zaś wykonawca prawa, spełniając swój obowiązek, ulega zarazem konieczności wypowiedzenia pewnych wyrazów i wykonania pewnych ruchów przejednawczych.

Można tu wymienić inną jeszcze wskazówkę, świadczącą o pierwiastkowości owej kontroli towarzyskiej. Ukazuje się ona zawsze nanowo przy każdem nawiązaniu stosunków między jednostkami. Nawet w wypadku powitań poufałych, oznaczających dalsze tyłko trwanie stosunków, ukazuje się zawsze odnowienie stosunków. Zaś w obecności nieznajomego, naprzykład w wagonie, pewna powściągliwość dobrowolna, w połączeniu z małemi jakiemiś usługami, naprzykład ofiarowania gazety, odsłania przed nami samorzutne ukazywanie się postępków przejednawczych, jakich nie pozbawione są nawet ludy najbardziej nieokrzesane.

Tak więc zmienione w pewien sposób formy działania, wywołane w ludziach obecnością ich bliźnich, stawiają ową stosunkowo nieokreśloną kontrolę, z której rozwinęły się bardziej określone jej rodzaje; jestto pierwiastkowy, niezróżniczkowany rodzaj rządów, z którego zróżniczkowały się rządy polityczne i religijne i w którym są one jak gdyby pogrążone.

§ 344. Zdanie to wyda się dziwnem głównie dlatego, że, badając spółeczeństwa mniej rozwinięte, mamy zawsze w myśli nasze rozwinięte koncepcyje prawa i religii. Tem uwiedzeni, nie możemy dostrzedz, że to, co my uznajemy za istotną, część duchowej albo świeckiej reglamentacyi, było pierwiastkowe częścią podrzędną; istotne zaś części zasadzały się na obrzędach i ceremonijach.

Jasnem jest a priori, że tak a nie inaczej być musiało, jeżeli zjawiska społeczne są wytworem rozwoju. Dany układ państwowy, lub ustalony kult religijny nie mógł ukazać się odrazu, lecz każe przypuszczać uprzednie istnienie jakiejś podłegłości. Zanim pojawią się prawa, musi istnieć uległość względem jakiegoś władcy, stanowiącego je i narzucającego. Zanim uznanemi zostaną nakazy religijne, musi istnieć uznawanie jednej lub wielu potęg nadprzyrodzonych. Oczywistem jest przeto, że zachowywanie się, wyrażające posłuszeństwo władcy widzialnemu lub niewidzialnemu, musi poprzedzać w czasie świeckie albo religijne więzy, przez niego nakładane. Jakoż pierwiastkowość taką rządów zwyczajowych, dającą się wywnioskować a priori, napotykamy wszędzie.

Dawniejsze dzieje Europy wskazują nam, o ile w zakresie politycznym wypełnianie pewnych form, każących się domyślać uległości, jest rzeczą pierwiastkową. W czasach, kiedy pytanie, kto ma być panem, rozstrzygało się, jednocząc ludzi już na mniejszych, już na większych przestrzeniach, nie było prawie żadnego kierownictwa, jakieby dać mógł rozwinięty rząd świecki; istniało jednak wówczas silne domaganie się hołdów, wyrażanych pokornie. Podczas, gdy każdy pozostawionym był własnej pieczy, kiedy zwyczaju zemsty krwawej pomiędzy rodzinami nie hamowała żadna władza centralna — kiedy prawo pomsty osobistej było tak dalece uznawanem, że Prawo Salickie czyniło karę z tego, iż kazało usuwać głowy nieprzyjaciół ze shipów, na których były wystawiane w pobliżu mieszkania, tych co ich zabili, to jednocześnie istniało ścisłe żądanie przysiąg na wierność władcom politycznym, oraz perjodycznych objawów lojalności. Hołd prosty, urosłszy teraz na hołd lenniczy, składanym bywał większym władcom przez mniejszych, a wasal, który, klęcząc z odpasanym mieczem przed swoim suzerenem, oświadczał o swej podległości, a wówczas wchodził we władanie swym krajem, mało był zależnym, o ile tylko okazywał w dalszym ciągu stosunek swój lenniczy na dworze i w obozie. Uchylenie się od przestrzegania wymaganych ceremonij równoznacznem było z buntem; tak samo dzieje się dziś jeszcze w Chinach, gdzie pominięcie pewnych form postępowania, nakazanych względem urzędników wszelkich stopni, "uważanem jest za równoważne z odrzuceniem ich władzy". Wśród ludów, znajdujących się w niższych stadyjach rozwoju, ten związek cech społecznych uwydatnia się jeszcze lepiej. Krańcowa ceremonijalność Tahityjczyków "jak się zdaje, towarzyszyła im aż do świątyń, cechowała hołdy i modły, z jakiemi zwracali się do swych bogów, odznaczała sprawy ich państwowe i zachowanie się Indów względem władców, przenikała całe ich obcowanie towarzyskie". Tymczasem byli oni pozbawieni "nawet ustnych praw i urządzeń": nie było tam żadnego publicznego wymiaru sprawiedliwości, dalej, jeżeli który z Tongańczyków nie oddał należytego pozdrowienia jakiemu wyższemu dostojnikowi, to spodziewano się, że bogowie ześlą nań karę za tę nieuwagę; Mariner'owska lista cnót Tongańczyków zaczyna się od "świadczenia szacunku bogom, osobom dostojnym i wiekowym". Jeżeli do tego dodamy twierdzenia, że wiele potępianych przez siebie postępków Tongańczycy nie uważają za złe wewnętrznie, lecz tylko za złe w odniesieniu do bogów albo szlachty, to znajdziemy dowód tego, że obok wysokiego rozwoju kontroli obrzędowej (ceremoniał) zaledwie słabo tam rozwijały się te wyobrażenia i uczucia, z których się wyłania rząd świecki. Podobnie też działo się w starożytnych państwach amerykańskich. Prawa króla Meksykańczyków Montezumy Pierwszego przeważnie dotyczyły sposobów zachowania się klas rozmaitych oraz różnic pomiędzy niemi. W Peru "karą najpospolitszą bywała śmierć, mawiali oni bowiem, iż winowajca ukarany został nie za wykroczenie, jakie popełnił, lecz za to, że zgwałcił przykazanie Inkasa". Nie dosięgnięto jeszcze wówczas stadyjum, w którem przekroczenia człowieka względem innego człowieka są złem, dającem się wynagrodzić, i w którem przeto istnieje pewne ustosunkowanie kar do krzywd wyrządzonych; istotną, natomiast zbrodnią było tam nieposłuszeństwo, co każe domyślać się, iż wymaganie oznak posłuszeństwa było zasadniczą częścią rządzenia. W. Japonii, w której życie jest tak kunsztownie ceremonijalnem, taka sama teoryja prowadzi do takich samych wyników. Tutaj też przypominamy sobie, że nawet w spółeczeństwie tak posuniętem w rozwoju jak angielskie, istnieją dotąd ślady podobnegoż stanu w przeszłości. "Kara za zbrodnie", powiada Wharton, "wymierzaną bywa za zakłócenie pokoju naszego pana i króla, jego korony, oraz godności w ogóle": o osobniku poszkodowanym nie mówi się tu wcale. Oczywistem jest, iż posłuszeństwo było wymaganiem najpierwszej, zachowywanie się zaś, będące jego wyrazem, było najpierwszą modyfikacyją postępowania, jakiego się domagano.

Kontrola religijna lepiej może jeszcze niż państwowa uwydatnia tę prawdę ogólną. Gdy znajdujemy, że obrzędy, wykonywane na grobach, stające się później obrzędami religijnemi, wykonywanemi przed ołtarzem w świątyni, były zrazu tylko postępkami, spełnianemi tylko na korzyść upiora, bądź takiego, jak go pojmowano pierwiastkowo, bądź też po wyidealizowaniu go do godności bóstwa — gdy znajdujemy, że ofiary i libacyje, ofiary z życia i krwi oraz skaleczenia, począwszy się ku pożytkowi lub uciesze sobowtóra zmarłego, trwały dalej w szerszym zakresie, tam gdzie danego sobowtóra szczególnie się obawiano — gdy znajdujemy, że post, będący zwyczajem pogrzebowym, dał początek postom religijnym, że chwalba nieboszczyka i prośby do niego zanoszone, urosły na chwalbę i modły religijne — wówczas dowiadujemy się, dlaczego religija pierwotna prawie całkowicie polegała na pewnych obrzędach przejednawczych. Jakkolwiek w pewnych, istniejących dzisiaj społeczeństwach pierwotnych, jednym ze sposobów przebłagiwania jest powtarzanie nakazów, dawanych niegdyś przez zmarłego ojca lub wodza, łączące się niekiedy z wyrazem skruchy z powodu ich przekroczenia; jakkolwiek fakt ten wskazuje, że już od początku istnieje pewien zarodek, z którego wyrastają później przepisy uświęcone, stanowiące niekiedy ważny przyczynek do religii: to jednak, ponieważ o domniemanych istotach nadprzyrodzonych sądzi się zrazu, że zachowały po śmierci żądze i namiętności, jakiemi się cechowały za życia, przeto ów zaczątek ustawy obyczajowej stanowi pierwiastkowo tylko nieznaczną część religijnego kultu: główną natomiast stanowi składanie owych ofiar, pochwał i oznak poddaństwa, za pomocą których ma być zjednywaną, przychylność upiora lub boga. Odnośne dowody napotykamy wszędzie. O Tahityjczykach czytamy, że "obrzędy religijne łączyły się prawie z każdym postępkiem ich życia; tak samo też ma się rzecz z niecywilizowanemi i nawpółcywilizowanemi ludami w ogólności. Mieszkańcy wysp Sandwich, wraz z odrobiną, tych pierwiastków etycznych, jakie zawiera w sobie nasza własna koncepcyja religii, posiadali ścisły i zawiły ceremonijał. Zaznaczywszy, że wyraz tabu oznacza dosłownie: "poświęcony bogom", przytoczę tu z Ellisa następujący urywek o wykonywaniu tego przepisu na Hawai. "W ciągu okresu ścisłego tabu, wszelkie ognisko lub światło na wyspie, albo w danym okręgu musi być zgaszone; żadna łódź nie może być spuszczona na wodę, żadna z osób nie może się kąpać; z wyjątkiem zaś tych, których obecność niezbędną, jest w świątyni, nikt nie może ukazywać się poza obrębem swego domu, żaden pies nie może szczekać, żadne prosię kwiczeć, żaden kogut piać,.. W takich wypadkach krępują oni pyski psom i prosiętom, zaś drób' chowają, pod tykwy, albo też zawiązują mu oczy szmatkiem".

Jak dalece ideja wykroczenia kojarzyła się w umyśle owych wyspiarzy z przekroczeniem ceremonijału obrzędowego, przekonać się możemy z tego faktu, że "gdy ktokolwiek wydał dźwięk jeden w dniu tabu... musiał umierać".

W ciągu stadyjów już znacznie późniejszych, religija wciąż jeszcze przedstawia taką samą cechę. Kiedy, wypytując Nikaraguańczyków o ich wierzenia i zaznaczając fakt, iż spowiadali się oni z grzechów swoich przed wyznaczonym do tego starcem, zagadnął Oviedo, z jakiego rodzaju grzechów się spowiadali, odpowiedziano mu najpierw: mówimy mu, kiedyśmy pogwałcili nasze święta i nie zachowywali ich. Podobnie też wśrod Peruwijańczyków "najznaczniejszym grzechem było zaniedbanie się w służbie względem Chuaka'ów (duchów i t. p. ); znaczną też część życia spędzali oni na zjednywaniu sobie ubóstwianych nieboszczyków. Jak zawiłemi były obrzędy, jak częstemi święta, jak hojnemi ponoszone przy tem wydatki, za pomocą których starożytni Egipcyjanie usiłowali zjednać przychylność istot nadprzyrodzonych — o tem pomniki świadczą wszędzie; że zaś ich obowiązki religijne zasadzały się na takiem zaspakajaniu duchów przodków, ubóstwianych w stopniu rozmaitem — o tem dowiadujemy się z przytoczonej dawniej modlitwy Ramzesa do jego ojca Ammona, w której wzywa jego pomocy w bitwie, gdyż ofiarował mu wiele wołów. Tak samo było też u Hebrajczyków w czasach przedmojżeszowych. "Wielkiem dziełem i trwałą zasługą" Mojżesza, jak zauważył Kuenen, było to, iż nadał on w religii przewagę pierwiastkowi moralnemu. W jego wierze zreformowanej "Jehowa różnił się od innych bogów tem, iż żądał, aby mu służono nietylko przez ofiary i uroczystości, ale również, i to przedewszystkiem, przez zachowywanie przykazań moralnych. Pospolicie znanym też jest faktem pobożność Greków i pilne przestrzeganie przez nich ceremonij pogrzebowych, jak również i ten fakt, że bogowie ich szczególnie gniewali się za nie wypełnianie obrzędów przejednawczych; nakoniec, zarówno Trojanie, jak i Egipcyjanie domagali się względów bóstwa nie na rachunek prawości swojej, lecz z powodu złożonych mu ofiar; świadczy o tem modlitwa Chryzesa do Apolina. Podobnie też chrześcijaństwo, przedstawiające początkowo wznowiony rozwój pierwiastku etycznego kosztem pierwiastku obrzędowości, w miarę szerzenia się swego traciło te wcześniejsze rysy, odróżniające je od wierzeń niższych, i rozwinęło w Europie Średniowiecznej stosunkowo znaczny zasób obrzędowości oraz mały stosunkowo zasób moralności. W regule świętego Benedykta dziewięć rozdziałów poświęcono moralnym i ogólnym obowiązkom braci, gdy tymczasem trzynaście rozdziałów ściąga się do praktyk religijnych. Jak dalece zaś nieuwzględnianie podobnych przepisów uważano za zbrodnię, o tem świadczy urywek z reguły świętego Kolumbana: "Pokuta roczna temu, kto upuści poświęcony opłatek; sześć miesięcy temu, kto ścierpi, aby tenże był zjedzony przez myszy; dwadzieścia dni temu, kto pozwoli, aby zesechł się: czterdzieści dni temu, kto niedbale upuści go w wodę; dwadzieścia dni temu, kto spożyje go w czasie niemocy żołądka, lecz jeżeli w czasie choroby — dziesięć dni. Ten kto zaniedba powiedzieć "Amen" w swojem "Benedicte", kto mówi jedząc, kto zapomni zrobić znak krzyża przed jedzeniem, lub przy zapalaniu światła przez młodszego braciszka, ma otrzymać sześć lub dwanaście pasów chłosty". Jasnem jest, że od czasu, kiedy zmazywano zbrodnie przez zbudowanie kaplicy, albo przez pielgrzymki, aż do czasów obecnych, kiedy baronowie nie napadają, wzajemnie swoich posiadłości lub nie dręczą, żydów, zmniejszała się ciągle obrzędowość i wzmagała się jednocześnie moralność; jakkolwiek, jeżeli spojrzymy na zacofane części Europy, jak naprzykład Neapol albo Sycylija, zobaczymy, że nawet dzisiaj przestrzeganie obrzędów stanowi samo w sobie znaczniejszą część składową religii, niż uleganie przepisom moralnym. Kiedy zaś przypomnimy sobie, jak nowożytnym jest protestantyzm, który mniej będąc zawiłym i wymagającym pod względem form, nie daje się zazwyczaj przejednać za wykroczenia aktami, wyrażającemi podległość, gdy przypomnimy sobie, jak świeżem jest upowszechnienie się protestantyzmu zreformowanego, w którym zmiana owa posunęła się jeszcze dalej, spostrzeżemy, że wywyższenie moralności ponad obrzędowość cechuje religije jedynie w jej okresach późniejszych.

Zaznaczmy więc, co następuje. Jeżeli dwa rodzaje kontroli, urastające niekiedy na rząd świecki i rząd religijny, pierwiastkowo nie zawierają, w sobie nic prawie poza obrzędami i ceremonijami, to taki stan rzeczy musimy uważać za naturalny dowód uprzedniości kontroli obrzędowej.

§ 345. Rozbieżne wytwory ewolucyi, odsłaniają, przed nami swe pokrewieństwo, zatrzymując pewne rysy, które cechowały to, z czego się one rozwinęły; domyślnym zaś z tego wnioskiem jest, że jakiemikolwiekby były owe rysy wspólne, powstały one wcześniej, niźli te cechy, jakimi wytwory te od siebie się odróżniają. Jeżeli ryby, płazy, ptaki i ssaki posiadają kręgosłup, to, na podstawie hypotezy ewolucyjnej wynika z tego, iż kręgosłup ów stał się częścią organizacyi w okresie wcześniejszym, niźli zęby osadzone w zębodołach, albo sutki, cechujące jednę z tych grup, niźli dziób bezzębny i pióra, odróżniające inną grupę i t. d. Stosując zasadę tę w wypadku obecnym, wnosić można, że jeżeli rozmaite rodzaje kontroli, noszące nazwy państwowej, religijnej i społecznej, posiadają pewne cechy wspólne, to cechy owe, starsze od samych tych zróżniczkowanych rodzajów kontroli, musiały odznaczać kontrolę pierwotną, z której rozwinęły się tamte. Ceremonija przeto posiadają starodawność największą., gdyż wszystkie kontrole zróżniczkowane odznaczają, się niemi. Istnieje naprzykład praktyka dawania podarków: jest to jeden z  postępków, odznaczających we wczesnych stadyjach rozwoju podległość jakiemuś władcy; jest to zarazem obrzęd religijny, dokonywany pierwiastkowo u grobu, później zaś przed ołtarzem; od początku wreszcie był to sposób zjednywania sobie kogoś w stosunkach towarzyskich. Istnieje naprzykład ukłon; jednę z jego rodzajów służą do wyrażenia czci w rozmaitym stopniu bogom, władcom i osobom prywatnym: tu spostrzegamy korzenie się jako rzecz zwykłą, ówdzie widzimy je w świątyni, dalej przed obliczem morarchy, lub potężnego człowieka; tu mamy klękanie w obecności bałwanów, władców, lub współobywateli; ówdzie we wszystkich trzech wypadkach mniej lub więcej pospolitem jest powitanie ręczne; tu odkrywanie głowy jest zarówno oznaką czci religijnej, wiernopoddańczości i szacunku; ówdzie znów pokłon służy do tegoż samego trojakiego celu. Podobnie też ma się rzecz z tytułami: wyraz "ojciec" stanowi nazwę zaszczytną, nadawaną bogu, królowi oraz jakiejś jednostce poważanej — tak samo też wyraz "pan" i wiele nazw innych. To samo stosuje się też do wyrazów, oznaczających pokorę: wyznawanie niższości i posłuszeństwa ze strony mówiącego służy jako środek zapewnienia sobie łaski Boga, władcy, lub osobistości prywatnej. Tak samo też dzieje się z wyrazami pochwał: mówienie bóstwu o jego wielkości stanowi znaczny pierwiastek kultu; do monarchów despotycznych zwracać się trzeba w wyrazach przesadnej chwalby; tam zaś, gdzie ceremonijalność panuje w obcowaniu towarzyskiem, tam osoby prywatne są przedmiotem komplementów przesadzonych.

W wielu społeczeństwach, mniej posuniętych w rozwoju, jak również w bardziej posuniętych, lecz odznaczających się jeszcze dawnym typem organizacyi, znajdujemy inne znowu przykłady form, wyrażających poddańczość a stanowiących cechę wspólną owych trzech rodzajów kontroli — politycznej, religijnej i społecznej (towarzyskiej). Pośród Malajopolinezyjczyków ofiarowywanie pierwszych ryb i owoców jest zarówno oznaką szacunku tak względem bogów, jak i wodzów; Fidżyjanie składają takie samo dary bogom swym, jak i wodzom — żywność, żółwie i zęby wieloryba. Na wyspach Tonga, "gdy wielki wódz składa przysięgę, klnie się na Boga; gdy niższy wódz składa przysięgę, klnie się na swego wyższego krewniaka, który naturalnie jest większym wodzem". Na wyspach Fidży wszyscy się wystrzegają, aby nie stąpić na próg budowli, wystawionej osobno dla bogów: dostojnicy przekraczają go; inni przechodzą po nad nim na rękach i kolanach. Tej samej formy przestrzega się, przestępując próg domu wodza". W Syjamie "w czasie pełni piątego miesiąca, Telepoin (kapłani) myją bałwana wodą zaprawną wonnościami... lud tak myje Sancratów oraz innych Telepoin, nakoniec, w rodzinach dzieci myją rodziców". Chiny dostarczają również dobrego przykładu. "Przy wstąpieniu na tron, cesarz przyklęka trzykroć, składa dziewięćkrotny ukłon przed ołtarzem swego ojca i wykonywa tę samą ceremoniję przed tronem, na którem siedzi cesarzowa-wdowa. Kiedy już wstąpi na tron, wielcy dostojnicy, w porządku odpowiadającym ich godności, przyklękają i kłaniają się dziewięć razy". Pokrewnego też przykładu dostarczają równie ceretnonijalni Japończycy. "W świątyni trwa ciągła kolej kornych pokłonów — od cesarza do najniższego z poddanych. Pierwszy dla braku ludzkiej istoty, przewyższającej go dostojeństwem, kłania się kornie jednemu z bałwanów; każdy zaś z jego poddanych, od księcia do chłopa, ma jakąś osobę, przed którą jest obowiązany korzyć się i czołgać w prochu": poddańczość przeto religijna, polityczna i społeczna wyrażona tu jest za pomocą jednakowych form zachowania się.

Wskazówki te, dotyczące prawdy ogólnej, która uwydatnioną bedzie licznemi przykładami przy roztrząsaniu każdego z rodzajów ceremonii, podaję tutaj w krótkości dla dalszego wykazania, że kontrola ceretnonijna poprzedza w porządku ewolucyi kontrolę państwową (civil) i religijną i że przeto najpierwej musi być roztrząsana.

§ 346. Przechodząc do mniej ogólnych postaci rządu ceremonijnego, napotykamy pytanie, jak powstały owe, stanowiące go, modyfikacyje zachowywania się? Pospolicie przypuszcza się, że wybrano je świadomie jako symbol czci, albo szacunku. Spekulując w zwykły sobie sposób o zwyczajach pierwotnych, ludzie wciskają rozwinięte ideje w umysły nierozwinięte. Przypuszezenie takie pokrewne jest temu, które dało początek teoryi ugody społecznej: przypuszcza się tutaj, iż pewien rodzaj koncepcyi, z jaką oswoił się już człowiek ucywilizowany, był również rzeczą powszednią dla ludzi, pozostających w stanie najpierwotniejszym. Ale zupełnie tak samo, jak słabą jest podstawa mniemania, że dzicy rozmyślnie zawali ugodę społeczną, tak również słabą jest podstawa tego przypuszczenią, że robili oni rozmyślny wybór symbolów. Błędność tego rozumowania spostrzeżemy najlepiej wtedy, gdy się zwrócimy do najbardziej rozwiniętego rodzaju symbolizacyi — do języka. Australijczyk, lub mieszkaniec Ziemi Ognistej, nie zabiera się świadomie do ukucia wyrazu; ale słowa, jakie znajduje już w użyciu, oraz wyrazy nowe, wchodzące w użycie już za dni jego, urastają, nieświadomie za sprawą onomatopoei, lub przez poddawania dźwiękowe cech przedmiotów, lub dzięki przenośni, jaką nasuwa pewne, dające się zauważyć, podobieństwo. Jednakże wśrod ludzi cywilizowanych, którzy nauczyli się tego, że słowa są symbolami, nowe wyrazy wybieranemi bywają często do oznaczenia nowych wyobrażeń. Tak samo ma się rzecz z mową pisaną. Dawniej Egipcyjanin nigdy nie myślał o utrwaleniu jakiegoś znaku, mającego wyrażać dźwięk, natomiast pomniki jego piśmiennictwa rozpoczęły się tak samo, jak dzisiaj rozpoczynają się pomniki Indyjan północno-amerykańskich, od nieokrzesanych rysunków, przedstawiających czyny, jakie trzeba było zatrzymać w pamięci; w miarę zaś rozszerzania się sprawy zapamiętywania rysunki owe, skracane i uogólniane, traciły coraz bardziej podobieństwo do przedmiotów, aż wreszcie, pod naciskiem konieczności wyrażania imion własnych, niektórych z nich poczęto używać fonetycznie, a w ten sposób istnieć zaczęły znaki dźwiękowe. Ale za dni naszych dosiągnięto już takiego okresu, w którym, jak to wskazuje stenografija, obierane są świadomie szczególne znaki, mające oznaczać szczególne dźwięki.

Nauka, ztąd płynąca, jest oczywistą. Tak samo, jak byłoby błędem wnioskować, ze ponieważ my dzisiaj świadomie obieramy dźwięki do symbolizowania wyobrażeń, oraz znaki do symbolizowania dźwięków, tedy podobnie też postępowali dzicy i barbarzyńcy, tak błędem również byłoby wnioskować, że, ponieważ wśród ludzi cywilizowanych pewne ceremonije (np. wolnomularskie) zostały dowolnie utrwalone, tedy wśród ludów niecywilizowanych narzucano je również samowolnie. Już, uwydatniając pierwotność kontroli ceremonijnej, wymieniliśmy niektóre sposoby zachowania się, wyrażające podległość, a mające genezę naturalną: tutaj zaś należy wyprowadzić wniosek, że gdy nie znamy przyrodzonego pochodzenia danej ceremonii, to znaczy, żeśmy nie odkryli jeszcze jej źródła. Prawdziwość tego wywodu wyda się nam pewniejszą, gdy zobaczymy, jak licznemi drogami samorzutne objawy wzruszenia dają początek pewnym postępkom formalistycznym (formal obseryances).

Owca, becząca za zbłąkanem jagnięciem i obwąchująca już jedno już drugie z jagniąt pobliskich, a w końcu poznająca po zapachu to, która oto biegnąc podąża ku niej, niewątpliwie doświadcza miłego podrażnienia uczucia macierzyńskiego; dzięki zaś powtarzaniu, pomiędzy zapachem owiec i ową przyjemnością, utrwala się takie skojarzenie, że pierwszy zazwyczaj wytwarza drugą: wąchanie staje się we wszelkich wypadkach przyjemnem, gdyż służy do wywoływania w jej świadomości mniej lub więcej silnego wzruszenia miłości ku potomstwu. Biblija dostarcza nam dowodów, że wśród niektórych ras ludzkich odróżniano również jednostki w sposób podobny, t. j. za pomocą powonienia. Jakkolwiek Izaak, mający zmysły przytępione wiekiem, nie potrafił odróżnić swych synów, to jednak ten fakt, że nie mogąc widzieć Jakóba, a wprawiony w kłopot sprzecznem świadectwem jego głosu i rąk, "powąchał jego odzież i błogosławił mu", wskazuje, iż hebrajczycy przypisywali odmienny zapach osobom rozmaitym, nawet członkom jednej rodziny.

Że zaś postrzeganie zapachu, jakim odznaczał się ktoś z ukochanych, sprawiało przyjemność, tego dowodzi inna znowu rasa azyjatycka. O pewnym ojcu mongolskim Timkowski pisze: "wąchał on od czasu do czasu głowę swego najmłodszego syna; jest to oznaka czułości ojcowskiej, zwykła wśród Mongołów, a zastępująca uścisk. " Na wyspach Filipińskich "zmysł powonienia jest rozwinięty.... w stopniu tak wielkim; Iż zdolni są oni, powąchawszy chustki do nosa, powiedzieć, do kogo ona należy; kochankowie zaś, rozstając się, zamieniają ze sobą skrawki bielizny, jaką noszą, i w ciągu rozłąki wdychają zapach istoty ukochanej, okrywając przytem relikwie te pocałunkami". Tak samo też wśród górskiego ludu z Chitagong szczególnym jest sposób całowania się. Zamiast przyciskania warg do warg, umieszczają oni usta i nos na szyi i silnie wdychają powietrze; zwrot ich odnośny brzmi nie tak jak u nas: pocałuj mnie, lecz — powąchaj mnie. Podobnie też "Birmańczycy nie całują się na sposób zachodni, lecz przykładają, wargi i nos do szyi i silnie wciągają powietrze. Obecnie zaznaczmy pewne tego zwyczaju następstwo. Ponieważ wdychanie zapachu, wydawanego przez osobę ukochaną, poczyna być oznaką przywiązania do niej, zdarza się przeto, że kiedy ludzie pragną być lubionymi, lub znajdują przyjemność w okazywaniu tegoż, uczucia, wówczas wykonywanie takiego aktu, oznaczającego lubienie, daje początek pewnej, pochlebczej formie towarzyskiej, oraz pewnym sposobom okazywania szacunku. Samoańczycy witają się przez zetknięcie nosów, któremu towarzyszy nie pocierane lecz serdeczne wąchnięcie. Potrząsają oni i wąchają również ręce, zwłaszcza osobistości wyższej". Podobne też powitania istnieją wśród Eskimosów i Nowozelandczyków.

Ponieważ pomiędzy powonieniem a smakiem ścisła zachodzi spójnia, możemy przeto spodziewać się istnienia kategoryi postępków, powstałych ze smakowania, a odpowiadających tym, którym początek dało wąchanie; jakoż oczekiwanie to jest uzasadnionem. Oczywistem jest, iż "dziobanie się" synogarlic i gołębi, oraz podobne temu zachowywanie się turkawek, wskazuje w nich pewne przywiązanie, mile łechtane przez czucia smakowe. Żaden z postępków tego rodzaju u jakichś tworów niższych, naprzykład u krowy, liżącej cielę, nie może mieć innego początku, jak tylko działanie jakiejś żądzy, znajdującej w niem zadowolenie; zadowolenie zaś owo w takim wypadku polega na żywem wrażeniu, jakiego czułość macierzyńska doznaje od potomstwa. U niektórych zwierząt postępki podobne wypływają z innych form przywiązania. Lizanie ręki, lub jeśli można twarzy, jest pospolitym objawem przywiązania psa; kiedy zaś przypomnimy sobie, jak żywym musi być zmysł powonienia, za pomocą którego pies odnajduje swego pana, to nie możemy wątpić, że i jego zmysł smakowy doznaje tu również niejakiego wrażenia — wrażenia, skojarzonego z ową rozkoszą afekcyjną, jakiej dostarcza mu obecność jego pana. Dość prawdopodobnym jest wniosek, że i całowanie, jako oznaka miłości, w rodzają ludzkim pokrewnego też jest pochodzenia. Jakkolwiek pocałunek nie jest rzeczą powszechną, jakkolwiek rasa murzyńska nie rozumie go, jakkolwiek istnieją, jakeśmy widzieli, wypadki, w których zastępuje go wąchanie, to jednak ponieważ jest wspólny ludom niepodobnym i zdala od siebie osiadłym, możemy wywnioskować, że powstał w taki sam sposób, jak i podobne mu działania wśród istot niższych. Tutaj wszakże zaprząta nas głównie skutek pośredni. Z pocałunku, będącego naturalną oznaką przywiązania, powstał taki pocałunek, który, będąc środkiem udawania uczucia, sprawia przyjemność osobom całowanym; sprawiając zaś przyjemność, zjednywa je. Ztąd też widocznem jest źródło zwyczaju całowania nóg, rąk, odzieży, będącego częścią ceremonijału.

Uczucie tak zmysłowe jak emocyjonalne wywołuje skurcze mięśniowe, których silą odpowiada jego natężeniu; pośród zaś uczuć innych, miłość i lubienie przedstawiają właśnie skutek tego rodzaju, przybierający pewną, właściwą sobie postać. Najbardziej znaczące z pomiędzy wylęgłych z tego źródła działań niezbyt często objawia się wśrod tworów niższych, gdyż kończyny ich nie są uzdatnione do chwytania; ale w rodzaju ludzkim naturalny początek owego działania jest dość widocznym. Sama już tylko wzmianka o uścisku macierzyńskim przypomni wszystkim, że siła jego (o ile nie ogranicza jej wzgląd na niebezpieczeństwo) jest miarą siły uczucia (feeling); przypomniawszy zaś, że "uczucie wyładowuje się w ten naturalny sposób w działaniach mięśni, spostrzeżemy dalej, że działania owe są, tak skierowane, iżby dawały zadowolenie uczuciu, a to budząc żywą. świadomość posiadania. Nie trzeba chyba dodawać, że i wśród ludzi dojrzałych wzruszenia pokrewne dają też początek podobnym postępkom. Jednakże nie tyle te fakty, ile raczej fakty pochodne zaznaczyć tu mamy. Oto jest inne jeszcze źródło ceremonii: uścisk, służąc do wyrażania lubienia, służy zarazem do zjednywania w takich wypadkach, gdzie na przeszkodzie nie stają mu formy, wynikłe z podległości. Zdarza się on tam, gdzie podporządkowanie rządowe słabo jest rozwinięte. O pewnych Indyjanach Wężowych czytamy: "trzej mężczyźni natychmiast zeskoczyli z koni, podeszli do kapitana Levisa i uściskali go z wielką serdecznością". Marcy opowiada o jednym z Komanczów: "pochwyciwszy ranie w silne swe ramiona, gdyśmy byli jeszcze na siodłach, i kładąc swą zatłuszczone głowę na moich barkach, zaaplikował mi iście kleszczowy uścisk". Nakoniec, Snow mówi o mieszkańcach Ziemi Ognistej: "Przyjacielski sposób powitania bynajmniej nie był przyjemnym. Mężczyźni przychodzili i obejmowali mię uściskiem zaiste niedźwiedzim".

Wyładowując się w działaniach mięśniowych, skierowanych, jak w wypadkach ostatnich, ku pewnemu celowi, uczucie w innych wypadkach wyładowuje się w mięśniowych działaniach bezcelowych (undirected). Wynikające ztąd zmiany bywają zazwyczaj rytmiczne. Wszelki znaczniejszy ruch jakiegoś członka wprawia go w takie położenie, przy którem łatwym się staje ruch przeciwważny — zarówno dlatego, iż mięśnie ostatniemu temu ruchowi służące, znajdują się wówczas w najlepszem do skurczu położeniu, jako też i dlatego, iż miały one krótki wypoczynek. Ztąd całkiem naturalnie wynika uderzanie ręką o rękę, albo też rękami o inne części ciała. Widzimy takie właśnie samorzutne objawy radości u dzieci; widzimy też, że daje to początek pewnej ceremonii wśród ludów niecywilizowanych. Klaskanie w ręce jest "najwyższą oznaką szacunku" w Loango; pokrewne też znaczenie posiada ono wśród Murzynów Nadbrzeżnych, Afrykańczyków Wschodnich i Dabomejczyków. Obok innych czynów, wyrażających zadowolenie, mieszkańcy Batoka "uderzają się po biodrach". Mieszkańcy Balonda, oprócz klaskania w ręce, niekiedy, przy powitaniu bębnią łokciami po żebrach; gdy tymczasem w Dahomeju, oraz niektórych państwach Wybrzeża szczypanie palcami jest jednym ze sposobów powitania. Rytmiczne ruchy ramion i rąk, wyrażające w ten sposób istotną lub udawaną radość z obecności innej osoby, nie są jedynemi ruchami tej kategoryi: w grę wchodzą tu również nogi. Dzieci często "skaczą z radości", niekiedy zaś można widzieć osoby dorosłe, robiące to samo. Ruchy skoczne przeto mogą się stać oznakami uprzejmości. W Loango "wielu z pomiędzy dostojników wita króla, skacząc z wielką siłą. dwa lub trzy razy w tył i naprzód, oraz machając rękami". Mieszkańcy Ziemi Ognistej, jak powiadają nam badacze ze Stanów Zjednoczonych, również okazują przyjaźń " przez podskakiwanie" (1).

Uczucie, wyładowując się, ściąga wraz z innemi mięśniami mięśnie narządów głosowych. Ztąd to krzyki, wskazujące radość w ogólności, wskazują też radość, pochodzącą ze spotkania kogoś ukochanego, oraz służą do nadania pozorów radości wobec tych, których przychylność usiłuje się zjednać. Wśród Fidżyjan szacunku "oznaką jest tama, będące okrzykiem poważania, wydawanym przez podwładnych za zbliżaniem się do wodza lub do głównego miasta". W Australii, jakeśmy widzieli, dźwięk cooeys, wydawanym bywa przy zbliżaniu się na odległość mili od obozowiska — jeat to postępek, który, wyrażając pierwiastkowo rozkosz spodziewanego spotkania, później wyraża zamiary przyjazne, jakie mogłoby podać w wątpliwość zbliżanie się milczkiem.

Jeszcze jeden przykład można tu wymienić. Łzy są wynikiem silnego uczucia — najczęściej bolesnego, ale czasem również krańcoworozkosznego. Ztąd też płacz, jako oznaka radości, staje się niekiedy formą uprzejmego obcowania. Początek jej widzimy naprzykład w podaniach hebrajskich o przyjęciu Tobijasza przez Ragila, gdy tenże znalazł, iż jest on bratem ciotecznego brata:" tedy Ragil poskoczył i ucałował go i zapłakał". U niektórych też ras z korzenia tego urasta pewien zwyczaj towarzyski. W Nowej Zelandyi spotkanie "doprowadziło do gorącego tangi pomiędzy obiema stronami; ale kiedy posiedziały naprzeciwko siebie kwadrans lub dłużej, krzycząc gorzko z najbardziej żałosnemi minami i narzekaniami, tangi zamieniło się na hungi i dwie wiekowe panie poczęły pocierać się nosami, chrząkając niekiedy z zadowolenia". Nakoniec znajdujemy, iż zwyczaj taki staje się ceremonija publiczną. Za zbliżeniem się wielkiego wodza, kobiety stanęły na wzgórzu; a głośnem i długiem było tangi ku powitaniu jego przybycia; od czasu do czasu jednak zapominały się one, pozwalając sobie na uśmiech lub gawędę, potem zaś mechanicznie rozpoczynały płacz swój na nowo". Inni Malajopolinezyjczycy mają, też pewien zwyczaj podobny; to sumo można powiedzieć o Tupijach Ameryki Południowej.

Do tych przykładów, wykazujących, jakiemi drogami przyrodzone objawy wzruszenia dają, początek ceremonijom, można byłoby dodać parę takich przykładów, w których ceremonje, nie wyłaniając się bezpośrednio z postępków samorzutnych, niemniej wszakże biorą, początek z ich następstw naturalnych raczej, nie zaś z rozmyślnej symbolizacyi. Krótkie wskazówki muszą tu wystarczyć.

W Środkowej Afryce Południowej istnieje zwyczaj ustanawiania pokrewieństwa przez wzajemne wypicie odrobiny krwi. Podobny sposób zawiązywania braterstwa jest też w użyciu na Madagaskarze w Borneo i w wielu miejscowościach na całym świecie, a niegdyś był on używanym przez naszych przodków. Przypuszcza się, że jest to obrzęd symboliczny. Badając jednakże dawniejsze wyobrażenia i znajdując, iż człowiek pierwotny sądzi, że przyroda danej rzeczy tkwi we wszyskich jej częściach, i że przeto posiędzie on odwagę mężnego nieprzyjaciela, zjadłszy jego serce, lub, że natchnie siebie cnotami zmarłego krewniaka, starłszy jego kości i wypiwszy je z wodą" widzimy, że pijąc wzajemnie swoją krew, ludzie wyobrażają sobie, iż utrwala się między nimi istotna wspólność przyrody.

Podobnie też ma się rzecz z ceremonija zamiany imion: "ofiarować imię swoje przyjacielowi, jest objawem najwyższej uprzejmości" pośród Szoszonów, Australczycy zamieniają, swoje imiona z europejczykami na dowód uczuć braterskich. Zwyczaj ton, szeroko upowszechniony, powstaje z mniemania, że imię jest życiowo związane z tym, który je nosi. Posiadanie (znajomości) czyjegoś imienia równoznacznem jest z posiadaniem części jego istoty i pozwala posiadaczowi wyrządzić mu szkodę; w tem właśnie wśrod wielu ludów tkwi powód ukrywania imion. Zamiana więc imion jest jak gdyby ustanowieniem wzajemnego uczestniczenia w samej istocie osób, które zamiany tej dokonywają; jednocześnie zaś jest to powierzanie komuś władzy, nad sobą, co każe przypuszczać wielką ufność wzajemną. Pośród Vateańczyków istnieje zwyczaj, że "kiedy chcą. zawrzeć pokój, zabijają jednego lub więcej z pośród swoich i ciała ich posyłają, do zjedzenia tym, z którymi walczyli''; zaś na Samoa zwyczajem jest, że kiedy jedna strona poddaje się drugiej, to pokonani pochylają się przed zdobywcami, trzymając w rękach po wiązce drzewa i liści — takich samych, jakich się używa do pieczenia wieprzy (do tngo niekiedy dodaje się noże bambusowe), jak gdyby chcieli powiedzieć: "zabijcie nas i upieczcie". Fakty te wymieniamy dlatego, iż wskazuję nam one źródła, z których wyłonić się mogła ceremonija napozór sztuczna. Niech tylko tradycyje ludożercze znikną wśród Samoańczyków, a natychmiast szczątkowy zwyczaj ofiarowywania liści i nożów na znak poddania się, będzie, zgodnie ze zwykłą, metodą tłómaczenia rzeczy, uważanym za obrzęd, narzucony dowolnie, Fakty takie jak ten, że pokój oznacza się wśród Dakotów przez spalenie tomahawka, zaś pośród Brazylijczyków przez podarowanie łuków i strzał, można przytoczyć tutaj, jako przykład tego, co jest symbolizacyją pod względem swego znaczenia, lecz co w początkach jest pewną tylko modyfikacyją czynności symbolizowanej; zaniechanie bowiem walki nastąpić może niechybnie, jeśli się broń odrzuci, albo odda się ją przeciwnikowi. Jeżeli, jak to się dzieje wśród cywilizowanych, zwyciężony nieprzyjaciel oddaje swój miecz, to taki akt rozbrojenia siebie jest aktem poddania się osobistego; ale z biegiem czasu staje się on ze strony przywódcy znakiem poddaniu się jego wojska. Podobnie też kiedy, jak to się dzieje w różnych częściach Afryki, niektórzy z murzynów wolnych dobrowolnie stają się niewolnikami, wykonywają prostą, ale znaczącą ceremonija złamania włóczni w obecności swego pana". Możemy słusznie twierdzić, że, ustanowiony w ten sposób stosunek sztuczny, możliwie zbliża się do takiego, jaki zawiązuje się wtedy, gdy nieprzyjaciel, broń którego została złamana, stanie się niewolnikiem swego zwyciężcy-' działanie symboliczne naśladuje tutaj działalność rzeczywistą.

Obecnie nastręcza się tu pewien przykład pouczający. Mam na myśli posługiwanie się zielonemi gałęźmi na znak pokoju, dla wyrażenia aktu przejednawczego, oraz jako ceremonija religijną. W charakterze oznaki pokoju zwyczaj ten istnieje pośród Araukańczyków,. Australczyków, Tasmańczyków, mieszkańców Nowej Gwinei, Nowokaledończyków, wyspiarzy sandwichskich, Tahityjozyków, Samoańczyków, Nowozelandczyków; gałęzi też używali Hebrajczycy, przychodząc do kogoś w zamiarach przejednawczych (II, Machab. XIV, 4). W niektórych wypadkach znajdujemy, iż używano ich dla wyrażenia nietylko pokoju, ale i podległości. Mówiąc o Peruwijańczykach, Cieza powiada: "Mężczyźni i chłopcy wyszli z zielonemi gałęźmi oraz liśćmi palmowemu, aby prosić o łaskę"; nadto, pośród Greków proszący przynosił ze sobą, gałązkę oliwną.. Freski starożytnych Egipcyjan wskazują nam, iż niesiono gałęzie palmowe podczas procesyj pogrzebowych, a to w celu zjednania nieboszczyka; w czasach za. ś obecnych "wieniec gałęzi palmowych tkwiący na grobie", jest rzeczą, pospolitą, na muzułmańskim cmentarzu w Egipcie. Twierdzenie Wallisa, ściągające się do Tahityjczyków, ukazuje nam przechodzenie tego zwyczaju w obrzęd religijny: krajowcy patrzyli z obawą na chorągiewkę bujającą się wolno na brzegu, a przynosząc zielone gałęzie i prosięta, kładli je u stóp żerdzi. Że zaś niektóre części drzewa oddawna już miały zastosowanie w obrzędach religijnych na wschodzie o tem przekonywamy się z ąakazu Mojżesza (Lev. XXIII — 40): "Tedy weźmiecie sobie owocu z drzewa co najpiękniejszego i gałązek palmowych i weselić się będziecie przed Panem"; potwierdzenie też tego znajdujemy w opisie wybranych którzy przebywają w niebiosach, stojąc przed tronem "z palmami w rękach". Wytłomaczenie takich poglądów, gdy znajdziemy klucz odpowiedni, jest bardzo proste. Opowiadania podróżników uwydatniają nam ten fakt, że odrzucanie oręża za zbliżeniem się cudzoziemca uważane jest za oznakę zamiarów pokojowych. Przyczyną tego jest oczywiście to, iż w taki sposób usuwa się podejrzenie co do zamiarów przeciwnych. O Kafrach np. Barrow powiada: "zwiastuna pokoju poznaje ludność po tem, iż w odległości 200 kroków od tych, do których jest posłany, rzuca on na ziemię swoją asagai czyli włócznię i zbliża się odtąd do nich z wyciągniętemi ramiony": wyciągnięcie ramion ma tu oczywiście na celu wykazać, iż nie posiada on przy sobie żadnej broni ukrytej. Ale w jaki sposób można pokazać, że się nie ma broni kiedy się jest jeszcze tak daleko, iż broń owa, gdy się nawet trzyma ją w ręku, staje się niewidoczną? Poprostu można to okazać, niosąc jakiś przedmiot inny, widoczny; gałęzie zaś okryte liśćmi są właśnie przedmiotem najdogodniejszym w tym wypadku i najłatwiej dającym się znaleźć. Mamy tu pod ręką dobry dowód, przemawiający na korzyść tego poglądu. Tasmańezycy posiadali sposób oszukiwania tych, którzy widząc zielone gałęzie w ich rękach, sądzili iż są oni bezbronnymi. Oto ćwiczyli się w sztuce utrzymywania włóczni pomiędzy palcami nogi i w ten sposób chodzili: "czarny... zbliżając się do niego niby po przyjacielsku, wlókł fatalną włócznię palcami nóg". Jakkolwiek więc dowolnym, wydaje się ten zwyczaj, gdy się go obserwuje jedynie w jego formach ostatecznych, to jednak znajdujemy, iż nie jest on wcale dowolnym jeśli się tylko zbada jego źródło. Zielone gałęzie, uważane za dowód, iż zbliżający się przybysz nie ma przy sobie broni, są, też początkowo oznaką tego, iż nie jest on wrogiem. Później łączy się ona z innemi oznakami przyjaźni i ostaje się przy życiu nawet wtedy, gdy zjednywanie przechodzi już w podległość. W taki zaś sposób splata się ona z rozmaitemi innemi postępkami, wyrażającemi szacunek i cześć religijną.

Muszę tu przytoczyć jeszcze jeden przykład, gdyż wykazuje on, w jaki sposób powstają owe zapatrywania się na obrzędy (cerenionije), jako na postępki obmyślane sztucznie, jeśli się nie zna przyrodzonego ich początku. Przy zawieraniu małżeństw przez Arabów powiada Baker: "odprawia się wiele uroczystości i nieszczęśliwy oblubieniec podlega próbie chłosty ze strony krewnych swojej narzeczonej, a to w celu wypróbowania jego odwagi... jeśli szczęśliwy małżonek chce, aby go uważano za człowieka mającego jakąś wartość, musi odbierać plagi z wyrazem radości, a w takim wypadku tłumy kobiet pełnych uwielbienia wydają z kolei hałaśliwe okrzyki". Tutaj zamiast pierwotnego uprowadzania, któremu silny opór stawiała sama kobieta i jej krewni — zamiast istotnego porywania, jakie wymaganem jest np. wśród Kamczadalów, gdzie porywający odeprzeć musi ciosy i rany "wszystkich kobiet wioski" — zamiast owych odmian "formy porywania", w których obok udawanej pogoni spostrzegamy, iż porywający poddaje się mniej albo więcej gwałtom tych, którzy go ścigają — mamy taką odmianę zwyczaju, w której pościg znika zupełnie, zaś ciosy ścigających przyjmowane są biernie. Wówczas to powstaje mniemanie, iż owa chłosta nowożeńca jest rozmyślnie wybranym środkiem "wypróbowania jego odwagi".

Faktów powyższych nie przytacza się tutaj na dowód tego, iż we wszystkich wypadkach ceremonije są tylko odmianą postępków, które pierwiastkowo miały zastosowanie do jakichś celów i że ich widocznie symboliczny charakter wynika z tego, iż ostały się one wśród zmienionych okoliczności. Chciałem tu jedynie w sposób możliwie najkrótszy wskazać powody odrzucenia hypotezy, upowszechnionej dzisiaj a utrzymującej, że ceremonije wzięły początek w symbolizacyi świadomej; z drugiej zaś strony chciałem wskazać powody zniewalające nas do mniemania, że w każdym wypadku powstały one drogą ewolucyi. Mniemanie to będzie później dostatecznie usprawiedliwione.

§ 347. Główną przyczyną małego uwzględniania tej klasy zjawisk, tak upowszechnionych bądź co bądź i wydatnych, jest ta okoliczność, że podczas kiedy bardzo wielu funkcyjom społecznym odpowiadają narządy jakieś, zbyt wielkie, aby je można było przeoczyć, to funkcyje — wykonywnjace kontrolę zwyczajową (ceremoniał), posiadają narządy tak małe, iż napozór nie mają one żadnego znaczenia. Pomija się zazwyczaj ten fakt, że rząd. zwyczajowy posiada właściwą sobie organizacyję tak samo jak rząd polityczny i kościelny, zaś pomija się go dlatego, że podczas gdy ostatnie dwie organizacyję rozwijały się, pierwsza marniała: działo się tak przynajmniej w tych społeczeństwach, co dosięgły takiego stadyjum rozwoju, w jakiem zjawiska społeczne poczynają, podlegać spekulacyi. Pierwiastkowo wszakże urzędnicy, kierujący obrzędami, które wyrażają podległość polityczni), posiadali doniosłość drugorzędną w zestawieniu z urzędnikami, do których należało kierownictwo obrzędów religijnych; obowiązki zaś jednych i drugich były podobne. Do jakiejkolwiek klasy należą owi urzędnicy, kierują oni postępkami przejednawczemi: w jednym wypadku osobą przejednywaną jest władca widzialny, w drugim zaś wypadku władca już niewidzialny. Jedni i drudzy są wykonawcami i kierownikami kultu — kultu króla żyjącego oraz kultu zmarłego króla. W naszem tak posuniętem stadyjum rozwoju zróżniczkowanie się kultu boskiego i ludzkiego jest już tak wielkie, że twierdzenie owo wydaje się prawie nieprawdopodobnem. Ale, cofając się wstecz po przez stadyja, w których atrybuty pojmowanego w pewien sposób bóstwa są coraz mniej niepodobne do atrybutów człowieka widzialnego, i dosięgając wreszcie pierwiastkowego stadyjum, w którem sobowtór nieboszczyka, uważany tak dobrze za upiora jak i za Boga, nie bywa już odróżnianym od człowieka żyjącego — nie omieszkamy dostrzedz pokrewieństwa przyrody pomiędzy czynnościami tych, co służą władcy, który już zszedł z tego świata oraz tych, co siużą innemu władcy, który zajął miejsce tamtego. Jeśli pozostała tu jeszcze jakaś resztka nieprawdopodobieństwa w owem twierdzeniu, to zniknie ona, gdy przypomnimy sobie, iż w wielu społeczeństwach dawnych królowie żyjący byli czczonymi tak samo, jak królowie zmarli.

Organizmy społeczne, mało jeszcze zróżniczkowane, jasno okazują nam to pokrewieństwo pod rozmaitemi postaciami. Wódz dzikich sam głosi chwałę czynów swych oraz dzieł swoich przodków, że zaś w niektórych wypadkach ten zwyczaj samowielbienia trwa przez czas długi, o tem świadczą napisy egipakie i asyryjskie. Wśród Patagońozyków spostrzegamy początek pewnej zmiany. Władca, przemawiając do swych poddanych, "zawsze wynosi dzielność swą i zasługi osobiste, jeśli jest wymownym; wówczas szanuje się go wielce; kiedy zaś kacyk nie posiada tego daru, miewa zazwyczaj mówcę, ktory go zastępuje". Ciągły postęp od takiego stadyjum, w którem przywódca chwali sam siebie do takiego, w którem chwalby owej dokonywa zastępca — uwydatni się należycie, gdy zestawimy dawny zwyczaj madagaskarski, kiedy król na zgromadzeniu publicznem oznajmiał "o swoim początku, o pochodzeniu swem od linii władców poprzednich, o swojem niezaprzeczonem prawie do królowania", gdy zestawimy to ze zwyczajem, jaki panował dawniej wśród samych Anglików, gdzie o podobnych odznakach i prawach króla ogłaszał za niego publicznie przeznaczony ku temu urzędnik. W miarę tego jak dany władca, rozszerzając swe posiadłości i rosnąc w silę, zbiera dokoła siebie coraz liczniejszych wykonawców, w miarę tego wygłaszanie pochwał przejednawczych, dokonywane zrazu przez nich wszystkich staje się nareszcie znamienną cechą niektórych z pomiędzy nich: powstają chwalcy urzędowi: "na Samoa wodzowi w podróży towarzyszy jego główny mowca". Na wyspach Fidżi każde plemię posiada swego "mówcę, któryby mogł występować z przemówieniami w wypadku jakiejś ceremonii". Świta wodzów Aszantyjskich zapamiętale głosi "silne imiona" swych panów, zaś jeden pisarz nowoczesny opisuje pewnych przyboczników króla, których obowiązkiem jest "nadawanie mu imion" — wykrzykiwanie jego tytułów oraz wysokich zalet. W podobny sposób królowi Yorubów, gdy się udaje w drogę, towarzyszą, jego żony, wyśpiewujące mu pochwały. Otóż kiedy napotykamy fakty tego rodzaju — kiedy czytamy, że na Madagaskarze "władca posiada wielką, gromadę śpiewaczek obecnych zawsze na podwórcu pałacowym i towarzyszących zwykle swemu monarsze, gdy się oddala, bądź na krótką przechadzkę, bądź w odległą podróż" — kiedy się dowiadujemy, że w Chinach "jego cesarską mość poprzedzały osoby, które gromko oznajmiały o cnotach jego i potędze"; gdy mówią, nam, że wśród dawnych Chibchów — Bogota "przyjmowany bywał ze śpiewami, w których sławiono dzieła jego i zwycięztwa", to nie możemy przeczyć, iż owi głosiciele wielkości i śpiewacy pochwał robią, dla króla żyjącego to samo, co kapłani i kapłanki czynią dla zmarłego króla oraz dla Boga, który wyłania się z niego w drodze ewolucyi. W społeczeństwach, w których rząd ceremonii znacznie się już rozwinął, spostrzegamy dalsze objawy owej homologii. Społeczeństwa takie, posiadając zazwyczaj wielu bogów potęgi rozmaitej, którym służą ich urzędowi chwalcy — zarazem posiadają też władców żyjących rozmaitego stopnia, obsługiwanych przez ludzi, którzy głoszą ich wielkość i przestrzegają należnych im hołdów. Na Samoa "goniec bieży o kilka kroków naprzód, wykrzykując przy spotkaniu się z kimkolwiek imię zbliżającego się wodza". Gdy wódz madagaskarski niesiony był w lektyce "jeden albo dwóch ludzi z asagajami czyli włóczniami w rękach biegli naprzód, wykrzykując imię wodza". Przy zbliżaniu się posła w Japonii, naprzód szło czterech ludzi z miotłami, jacy zwykle poprzedzają, orszak wielkiego pana, a to aby przypominać ludowi o jego obowiązku okrzykiem: stej-stej, ktory oznacza "padnij albo pokłoń się" (2). W Chinach urzędnika, znajdującego się w drodze, poprzedzali ludzie niosący czerwone tablice, na których namalowane były oznaki godności urzędnika i wołający do spotkanych na ulicy przechodniów: na bok — na bok, bądź cicho i ustąp z drogi. Za nimi szli gongarze, którzy od czasu do czasu odpowiednią liczbą uderzeń w gongi oznajmiali o godności i stanowisku swego pana. Nakoniec, w Rzymie starożytnym dostojnicy miewali swoich anteambu-lones, którzy wołali: ustąp miejsca memu panu.

Inna znów równoległość istnieje pomiędzy urzędnikiem oznajmiającym wolę królewską oraz tym, który oznajmia wolę bóstwa. W wielu miejscowościach, gdzie władza królewska dosięga krańców, monarchy albo wcale nie można widzieć, albo też nie można się z nim znosić bezpośrednio: władca żywy naśladuje więc tym sposobem zmarłego i boskiego władcę, oraz wymaga takich samych pośredników. Tak działo się w starożytnej Asyryi. Z monarchą można tam było mówić tylko za pośrednictwem wezyra czyli głównego eunuoha. Tak samo też było w Meksyku starożytnym. O Montezumie II mówi się: "iż nikt z tłumu nie mógł patrzeć mu w twarz, jeśli zaś który to uczynił umierał za to". Dalej zaś, że nie znosił się z nikim inaczej, "jak tylko za pośrednictwem tłómacza" swej woli. Kacykowie Nikaraguańscy "tak daleko posuwali się w swem odosobnieniu, że nawet wieści od innych kacyków odbierali jedynie za pośrednictwem ustanowionych ku temu urzędników". Podobnie też o Peru, gdzie niektórzy z władców "mieli zwyczaj ukazywania się swym poddanym jedynie w rzadkich wypadkach", czytamy, że przy pierwszem widzeniu się z Hiszpanami, Atahuallpa nie dawał żadnej odpowiedzi, nie podniósł nawet oczu, aby spojrzeć na kapitana (Hermando de Soto). Natomiast wódz pewien odpowiadał na to co mówił kapitan. U Chibchów "najpierwszym z urzędników dworskich był wykrzykiwacz (crier), mówili bowiem, iż jest on "pośrednikiem dzięki któremu oznajmianą bywa wola księcia". W całej Afryce dziś jeszcze dzieje się tak samo. "W rozmowie z królem Ugandy, wyrazy muszą być zawsze przesyłane przez jednego lub więcej urzędników". W Dahomeju "słowa władcy dochodzą do ludzi za pomocą interpretatora, który je oznajmia odwiedzającym, odpowiedź zaś musi również sączyć się tą samą drogą". Nakoniec, odnośnie do Abisynii, gdzie wodzowie w domach swych siedzą nawet pogrążeni w ciemności, tak iżby "oko pospolite nie mogło widzieć ich zbyt wyraźnie", mówią nam, że król nie był widzianym na zgromadzeniu, lecz "że siedział w pokoju zaciemnionym" i "że widzieć go można było przez okno, wychodzące na pokój zewnętrzny". Nadto, dowiadujemy się, iż miał on "tłómacza, który pośredniczył w znoszeniu się króla z jego poddanymi w wypadkach, dotyczących państwa; imię jego (tłómacza) oznaczało: głos albo słowo króla". Mogę dodać, że owa równoległość pomiędzy świeckimi i świętymi pośrednikami obcowania bywa niekiedy uznawaną przez ludy, których urządzenia odsłaniają ją przed nami. Kapłani nowo-zelandzcy uważani są za "posłów boga" zaś słudzy świątyni Temsio dai Sin, głównego bóstwa Japońskiego, noszą tytuł " gońców boskich".

Jest jeszcze pewien inny dowód owej homologii. Tam gdzie, ze znacznym postępem społecznego rozwoju, kult przodków uzyskał przewagę oraz gdzie wskutek tego bogowie i ludzie mało się wzajem zróżniczkowali, tam również mało zróżniczkowane są obie te organizacyje. W starożytnym Egipcie "właśnie kapłani kierowali ceremonijałem życia dworskiego, wymógłszy... iżby król (należący do ich rzędu) nie przyjmował nikogo, ktoby uchybiał ich prawom czystości". Chiny dostarczają również dobrego przykładu: "cesarze chińscy mają zwyczaj deifikowania... cywilnych albo wojskowych urzędników, którzy odznaczyli się za życia jakimś czynem pamiętnym, zaś kult ich stanowił urzędową religije mandarynów". Dalej, "cesarz nadaje różne tytuły urzędnikom, którzy zeszli ze świata, a okazali się godnymi wysokiego położonego w nich zaufania, oraz mianuje ich rządcami, prezydentami, nadzorcami i t. p. w Hadesie". Nakoniec, dowiadujemy się, że jeden z wydziałów Li-pu czyli biura ceremonii czuwa nad etykietą, jakiej przestrzegać potrzeba na dworze w ubiorach, przy spotkaniach zwyczajnych i powozowych, odnośnie do insygniów i t. p., gdy tymczasem inny wydział ma nadzór nad obrzędami, jakich przestrzegać należy w oddawaniu czci bóstwom, duchom zmarłych monarchów, mędrców, osobistości czci godnych i t. p.; twierdzenia te wskazują nam, iż to samo biuro, kieruje zarówno ceremonijałem religijnym jak i świeckim. Do tej zaś wzmianki ogólnikowej dodać mogę cytatę następującą: "na dworze mistrz ceremonii, stojąc na widocznem miejscu, gromkim głosem oznajmia dworzanom czy mają wstawać albo klęczyć, stać albo chodzić"; to jest, przewodniczy on czcicielom monarchy tak samo jak główny kapłan przewodniczy czcicielom Boga. Podobnie też wybitnem, aż do czasów ostatnich, było owo pokrewieństwo stosunków w Japonii. Podróżnicy zaznajomili nas ze świętością, i z boską prawie niedostępnością, Mikada; ale pogmatwanie boskości z człowieczościa" jakiego domyślać się tu można, sięga znacznie dalej. "Japończycy powszechnie przeświadczeni są, że kraj ich jest istotnie; "shin koku, a karni no kooni" — t. j. krajem istot duchowych albo królestwem duchów. Myślą oni, że cesarz rządzi wszystkimi i że do rzędu poddanych mu potęg należą też duchy ich zmarłych. Rządzi on ludźmi i jest dla nich krynicą zaszczytów; nie ogranicza się to jednak do zaszczytów tego świata, ale się też rozszerza na świat inny, gdzie posuwają, się oni od godności do godności, na mocy rozkazów cesarza". Dowiadujemy się też, że jedno z ośmiu biur administracyjnych japońskiego gabinetu Ii Bu shio "ma do czynienia z formami towarzyskiem!, zwyczajami, etykietą, nabożeństwem i ceremonijami, dotyczącemi tak żywych jak i umarłych" (3).

Ludy zachodnie wśród których od czasu ery chrześcijańskiej zróżniczkowanie rzeczy boskich i ludzkich znakomicie się uwydatniło, mniej wyraźnie okazują nam ową homologiję, pomiędzy organizacyją ceremonii oraz organizacyją kościelną. A jednak, dziś jeszcze a raczej nieco dawniej możnaby było ją, wyśledzić. Za dni feudalizmu, obok wysokich szambelanów, wielkich mistrzów ceremonii, odźwiernych i t. p., należących do dworu królewskiego oraz obok podobnych też urzędników znajdowanych na zamkach władców pomniejszych i szlachty (t. j. urzędników, którzy przewodniczyli obrzędom przejednawczym) istnieli jeszcze heroldowie. Ci właśnie tworzyli klasę urzędników ceremonii, podobnych pod rozmaitemi względami do kapłanów. Przytoczywszy znaczącą uwagę Scotta, że "tak ścisłą była, jak mniemano powszechnie, spójnia pomiędzy rycerstwem a religija, iż na niektóre z gradacyi pierwszego zapatrywano się poważnie, jako na odpowiadające gradacyjom kościoła", zaznaczam tu dalej, iż owi urzędnicy, wchodzący w skład instytucyi rycerstwa, tworzyli ciało zbiorowe, które w wypadku organizacyi wysokiej jak np. we Francyi, posiadało pięć stopni: chevaucheur, poursuivant d'armes, heraut d'armes, roi d'armes i roi d'arnies de France. Do godności tych członkowie dopuszczani bywali stopniowo, przechodząc przez pewien rodzaj chrztu, przyczem wino zastępowało wodę. Odprawiali oni modły peryjodyczne w kościele św. Antoniego. Udając się z poleceniami i wiadomościami, ubierali się tak jak ich panowie — króle albo szlachta — i podobnie też bywali podejmowani przez tych, do których ich posyłano: w ten sposób przelewało się na nich dostojeństwo tak jak świętość przelewaną bywała na kapłanów. Główny roi d'armes oraz pięciu innych dokonywali wizytacyj miejscowych, tak samo jak dostojnicy kościelni. Heroldowie sprawdzali tytuły aspirantów do godności rycerstwa, tak samo jak księża stanowili o zdolności aplikantów duchownych do otrzymania święceń kościoła; kiedy zaś zwiedzali swoje okręgi, poprawiali "rzeczy złe i nieuczciwe" i upominali książąt: obowiązki pokrewne obowiązkom kapłańskim. Nietylko oznajmiali oni wolę władców ziemskich, tak samo jak księża oznajmiali wolę niebieskich władców, ale nadto byli chwalcami pierwszych tak samo, jak kapłani chwalcami byli ostatnich: częścią ich obowiązków względem tych, którym służyli, było "głosić ich sławę w krajach obcych". Na pogrzebach królów i książąt, gdzie obrzędy ku uczczeniu żywych zlewały się z obrzędami czci zmarłych, znowu się uwydatniało pokrewieństwo obowiązków herolda i kapłana; nietylko bowiem herold wkładał do grobu oznaki dostojeństwa osoby zmarłej, przynosząc je w ten sposób na ofiarę, ale nadto pisał on albo też starał się o napisanie pochwały — dając tym sposobem początek owemu kultowi zmarłych, z którego urosły wyższe postacie kultu. Podobnym też, jakkolwiek mniej zawiłym był odnośny system w Anglii. Heroldowie miewali korony, posiadali szaty królewskie i mówili o sobie w liczbie mnogiej "my". Dawniej było dwie prowinoyje heroldów z dwoma przełożonymi — jak gdyby dwie dyecezyje. Później, w drodze rozwoju ukazał się tak zwany garter czyli pierwszy herold albo roi d'armes, oraz garterowie prowincyjonalni, sprawujący zwierzchnictwo nad pomniejszymi heroldami, zaś w r. 1483 wszyscy wcieleni zostali do College of Heralds. Tak samo jak we Francyi, odbywały się tutaj wizytacyje w celu sprawdzenia istniejących już tytułów i dostojeństw, tudzież kreowania nowych; nakoniec, obrzędy pogrzebowe tak dalece znajdowały się pod kontrolę heroldów, że z pomiędzy szlachty nikt nie mógł być pochowanym bez przyzwolenia jednego z nich.

Łatwo jest dostrzedz, dlaczego zmarniały owe tak wybitne niegdyś i ważne urządzenia, wykonywające funkcyje ceremonij, podczas gdy urządzenia państwowe i kościelne się rozwinęły. Przejednywanie żywych od samego początku z konieczności musiało być bardziej umiejscowionem, niż przejednywanie zmarłych. Władcę żyjącego można było czcić jedynie w jego obecności, albo też do pewnego stopnia w miejscu jego pobytu lub w pobliżu tegoż miejsca. Jakkolwiek w Peru składano hołdy obrazom żywych Inkasów, oraz jakkolwiek na Madagaskarze król Radamah pod nieobecność swą czczony bywał słowami: "Bóg poszedł na zachód, Radamah jest potężnym bykiem", to jednak powszechnie ukłony i wysławianie, wyrażające podległość człowiekowi wielkiemu za jego życia, muszą być wykonywane albo w jego obecności bezpośredniej albo też wobec bezpośrednich jego zastępców. Kiedy jednakże wielki człowiek umiera, kiedy się rodzi obawa jego upiora, o którym, się przypuszcza, iż może ukazywać się wszędzie, wówczas przejednywanie uiniejscowioneni bywa mniej ściśle; to też, w miarę tego jak z wytwarzaniem się większych społeczeństw następuje rozwój bóstw większych, tak domniemaną potęgą jak i dostojeństwem, w miarę tego obawa przed niemi i cześć dla nich odczuwaną bywa jednocześnie na większych przestrzeniach. Ztąd też przejednywacze urzędowi, mnożąc się liczebnie i rozchodząc, roznoszą po rozmaitych miejscowościach kult danego bóstwa jednocześnie, a w ten sposób tworzą wielkie korporacyje sług kościelnych. Jednakże nietylko dla tej jednej przyczyny organizacyja ceremonii nie może rozrosnąć się tak, jak się rozrastają, inne. Rozwój tych innych sprowadza właśnie jej upadek. W ciągu wcześniejszych stadyjów integracyi społecznej, władcy miejscowi posiadają też miejscowe dwory oraz odpowiednich urzędników ceremonii; ale sprawa konsolidacyi i wzrastającego podporządkowywania się rządowi centralnemu spowodowywa stopniowe zmniejszanie się godności władców miejscowych i sprowadza zanik urzędowych stróżów ich dostojeństwa. W samej Anglji dawniej "książętom, markizom i hrabiom wolno było posiadać herolda i podherolda; wicehrabiowie i baronowie-, oraz inni nie uszlachceni, nawet rycerze na polu bitew pasowani, mogli posiadać jednego albo drugiego". Dalej, organy, wykonywające kontrolę ceremonii, upadają jeszcze i dlatego, że do zakresu ich czynności wdzierają się coraz bardziej organy inne. Ustawy państwowe i kościelne, które z początku kładą główny nacisk na postępowanie, wyrażające posłuszeństwo władcom ludzkim i boskim, rozwijają się coraz bardziej w takim kierunku, iż ograniczają w pewien sposób wzajemne zachowywanie się jednostek i coraz częściej postępowanie ich poddają przepisom etycznym; postępując zaś tak, wkraczają one coraz bardziej do dziedziny organizacyi ceremonijnej. Zaznaczyliśmy, iż we Francyi heroldowie spełniali funkcyje nawpół kapłańskie; oprócz tego byli oni "sędziami zbrodni spełnianych przez szlachtę" mieli władzę degradowania szlachcica występnego, konfiskowania jego majątku, zniesienia jego siedziby, spustoszenia pól i pozbawienia go jego oręża. Nadto, w Anglii niektóre obowiązki państwowe wykonywane były również przez tych stróżów ceremonii. Do r. 1687 prowincyjonalni rois d'armes "zwiedzali swoje okręgi, otrzymując odnośne polecenia od władców, przez co certyfikaty pogrzebowe, świadectwa pochodzenia oraz pokrewieństwa wśród szlachty wyższej i niższej były odpowiednio zaregestrowane w owem kolegijum (heroldów). Księgi te stały się dokumentami we wszystkich trybunałach". Oczywiście branie na siebie czynności tego rodzaju przez urzędników państwowych i kościelnych wpływało jednocześnie na sprowadzanie organów ceremonii do takich rozmiarów szczątkowych, w jakich istnieją one w postaci zapomnianego dziś prawie Herald's College oraz w osobach urzędników dworskich, regulujących stosunki obcowania z monarchą.

§ 348. Dobrze będzie streścić tu pokrótce wyniki naszego przeglądu dotychczasowego, zanim przejdziemy do bardziej szczegółowego zbadania rządów ceremonii. Oto są owe wyniki.

Kontrola postępowania, zwanego przez nas ceremonija, poprzedza kontrolę państwową i kościelną. Poczyna się ona wśród istot typu przedludzkiego, ukazuje się wśród dzikich, nie posiadających żadnego innego rządu, dosięga częstokroć wysokiego rozwoju tam, gdzie inne rodzaje rządu słabo są jeszcze rozwinięte; rodzi się zawsze samorzutnie i na nowo pomiędzy jednostkami wszelkich społeczeństw, nakoniec ogarnia sobą więzy bardziej określone, jakie nakładają państwo i kościół. Pierwotność reglamentacyi ceremonijnej uwydatnia się nadto w tym jeszcze fakcie, że państwowa i kościelna reglamentacyja nie są pierwiastkowo niczem więcej, jak tylko systemem ceremonij, mających na celu pewne osobistości żywe i zmarłe. Kodeks bowiem prawny, dotyczący żywych oraz kodeks etyczny, dotyczący zmarłych ukazują się później. Dalej znajdujemy też pewien dowód pierwotności kontroli ceremonijnej w tem, iż wszystkie trzy rodzaje kontroli: towarzyskiej, państwowej i kościelnej, posiadają pewne pierwiastki wspólne; albowiem formy, spostrzegane w stosunkach towarzystkich, spotykamy również w państwowych i kościelnych stosunkach, jako pewne postacie hołdu albo kultu. Jeszcze bardziej znaczącą jest ta okoliczność, że pochodzenie ceremonij można najczęściej śledzić wstecz, aż do jakichś aktów samorzutnych, które oczywiście poprzedzają wszelkie prawodawstwo tak państwowe jak i kościelne.

Nie powstając bynajmniej pod wpływem nakazu albo za wspólną ugodą, co kazałoby domyślać się jakiejś ustanowionej już organizacyji, niezbędnej do wytwarzania i narzucania prawideł, ceremonije owe powstają, jako pewna odmiana postępków, wykonywanych w celach osobistych; w ten sposób świadczą, one o sobie, iż wyłaniają się z postępowania osobistego już przed powstaniem jakichkolwiek bądź urządzeń społecznych, mogących je kontrolować. Nakoniec, zaznaczyliśmy, że kiedy powstaje głowa państwa, która, domagając się uległości, jest zrazu własnym swym mistrzem ceremonii, następnie zaś zbiera dokoła siebie przyboczników, których akty przejednawcze zdobywają określoność i utrwalają się wskutek powtarzania, że wówczas też ukazują się urzędnicy ceremonij. Jakkolwiek wraz ze wzrostem organizacyi, narzucającej prawo państwowe i wygłaszającej moralne przepisy, odbywał się taki upadek organizacyi ceremonijnej, iż odebrał jej wszelką wybitność wśród ludów cywilizowanych, to jednak we wcześniejszych stadyjach rozwoju zbiorowe ciało urzędników kierujących przejednywaniem władców żywych wyższych i niższych, oraz zbiorowe ciało tych, którzy kierują przejednywaniem zmarłych władców zapoteozowanych, większych i mniejszych, stanowią, znaczny pierwiastek budowy społecznej; urządzenia zaś te marnieją jedynie w miarę tego, jak organy państwowe i kościelne, wykonywające tę samą kontrolę w sposób bardziej określony i szczegółowy, przywłaszczają sobie ich funkcyje.

Mając na pamięci te poglądy ogólne, przejdziemy teraz do niektórych części składowych ceremonij. Roztrząsać je będziemy pod nagłówkami następującymi: Trofea, Kaleczenie się, Podarki, Odwiedziny, Ukłony, Formy zwracania się, Tytuły, Godła i Ubiory, Dalsze odznaki klasowe, Moda, Przeszłość i Przyszłość ceremonij.

ROZDZIAŁ II.

TROFEA.

§ 349. Skuteczność działania wszelkiego rodzaju jest źródłem zadowolenia istoty działającej; dowody zaś tej skuteczności cenionemi są, jako takie, które zjednywają poklask. Myśliwy, opowiadający o czynach swych przy nadarzonej sposobności, przechowuje z polowania taką zdobycz, jaką tylko bez niewygody zatrzymać może. Gdy jest rybakiem, wówczas karby nacięte na rękojeści wędziska wskazują nam niekiedy liczbę i długość jego łososiów, albo też w jego aąuarium spostrzegamy wielkiego pstrąga, którego on kiedyś złapał. Udało mu się upolować coś z grubszej zwierzyny, niedźwiedzia? Wówczas w jego sieni lub pokoju jadalnym widzimy głowy zabitych zwierząt; ceni on je wielce, jeśli zawieszone łby mają. na sobie wiele "punktów". Myśliwy, któremu udało się zabić tygrysa, wyżej ceni jego skórę jako dowód swojej odwagi.

Trofea tego rodzaju nawet wśród nas samych nadają swym posiadaczom pewien wpływ na otoczenie. Podróżnik, który przywiózł z Afryki parę kłów słoniowych albo też straszliwy róg nosorożca, wywiera wrażenie na tych, którzy się z nim stykają, jako człowiek odważny i zamożny a tem samem jako taki, którego nie należy lekceważyć. Wzrasta w nim jak gdyby jakaś niewyraźna władza rządząca.

Rzecz naturalna, że przez ludzi pierwotnych, których życie jest łupieżczem i których wartość w znacznej mierze zależną jest od ich zdolności myśliwskich, trofea zwierzęce są jeszcze bardziej cenione i w większym jeszcze stopniu zjednywają cześć i wpływy swym posiadaczom. Ztąd to ów fakt, że wśród Wateańczyków o dostojeństwie danego osobnika uprzedza liczba kości zawieszonych na jego domu. O pewnym wojowniku Szoszonów mówią nam, że "zabicie szarego niedźwiedzia również nadaje mu prawo do tego zaszczytu, gdyż pokonanie jednego z tych strasznych zwierząt uważanem jest za czyn wielki i tylko takiemu, który go dokonał wolno jest nosić najwyższe odznaki sławy: łapę albo szpony ofiary". "W domu potężnego wodza (Miszmijów) wisi kilkaset czaszek (zwierzęcych) na ścianach podsieni, bogactwo zaś jego oblicza się zawsze odpowiednio do liczby tych trofeów, które tworzą, również pewien rodzaj pieniędzy wśród krajowców". U Santalów "zwyczajem jest, iż się przekazuje owe trofea (czaszki zwierząt i t. p. ) z ojca na syna". Kiedy zaś zbrojni w takie fakty, dające nam klucz zagadki, przeczytamy, że mieszkanie króla Kussów "nie różni się niczem innem, jak tylko ogonem lwa albo pantery, zwieszającym się ze środka pułapu", to chyba nie będziemy mogli wątpić, że ten symbol królewskości był pierwiastkowo trofeem, okazywanym przez wodza, któremu odwaga zapewniła zwierzchnictwo.

Ponieważ jednak wśrod plemion niecywilizowanych i nawpół cywilizowanych bardziej trzeba się obawiać wrogów ludzkich niźli zwierzęcych, ponieważ przeto zwycięztwa nad ludźmi dają. tam pochop do większych tryumfów, aniżeli zwycięztwa nad zwierzętami, przeto wynika ztąd, iż dowody takich zwycięztw ceni się tam jeszcze bardziej. Wojak, powracający z bitwy nie dostąpi zaszczytów, jeśli o dziełach jego nie świadczyć nie będzie; jeżeli jednak dowiedzie, że zabił człowieka, jeśli na dowód przyniesie z sobą część jakąś zabitego, szczególnie zaś część taką., której ciało nie posiada w liczbie podwójnej, wówczas wywyższy się w oczach plemienia jego charakter a władza jego się wzmocni. Przechowywanie takich trofeów w zamiarze okazywania ich i potęgowania w ten sposób osobistego wpływu staje się przeto zwyczajem stałym. W Aszantyi "zwyciężcy noszą, na sobie mniejsze stawy, kości i zęby zabitych". Pośród Ceriów i Opataów w Meksyku północnym "wielu gotuje i zjada mięso swych jeńców, zachowując kości jako trofea". Inne plemię meksykańskie "Cziczimekowie nosili na sobie kość, na której po zabiciu wroga wycinali karb dla przypomnienia sobie liczby osób zabitych przez każdego z nich".

Kiedyśmy poznali znaczenie przechowywania trofeów oraz społeczne skutki tego zwyczaju, rozważmy teraz oddzielnemi grupami rozmaite ich postacie.

§ 350. Pośród części ciała, odcinanych zabitemu wrogowi najczęściej spotykamy głowę — prawdopopobnie dlatego, iż jest ona najbardziej niewątpliwym dowodem zwycięztwa.

Nie potrzebujemy chodzić zbyt daleko, szukając przykładów tego zwyczaju, oraz jego pobudek. Pewna najbardziej upowszechniona książka mieści je w sobie. W księdze sędziów VII — 25 czytamy: "przytem pojmali dwoje książąt madjańskich: Oreba i Zęba, a zabili Oreba na skale O"eb a Zęba zabili u prasy Zeb i gonili Madjanity a głowę Oreba i Zęba przynieśli do Gedeona za Jordan". Podobnie też Dawid głowę odsieczoną Golijatowi odniósł do Jerozolimy. Zwyczaj ten istniał nadto w Egipcie. W Abon Simbel, liamses II przedstawiony jest z pękiem mniej więcej tuzina głów w ręku. Jeżeli zaś rasy o tyle wyższe praktykowały zwyczaj zabierania głów do domu, jako trofeów, to nie powinniśmy się dziwić, znajdując tę samą praktykę u niższych ras całej kuli ziemskiej. Cziczimekowie w Ameryce Północnej "umieszczali głowy zabitych na drągach i paradowali z niemi przez wioski na znak zwycięztwa, przyczem mieszkańcy pląsali dokoła nich". W Ameryce Południowej wojownicy przynoszą ze sobą głowy z pola bitew, "przytroczywszy je do swoich siodeł"; zaś Mundrukowie" zdobią, swojo prostacze i nędzne lepianki temi okropnemi trofeami". Z pomiędzy Malajo-Polinezyjczyków, uprawiających zwyczaj podobny, można wymienić tubylców Nowej Zelandyi. Krajowcy Kongo przechowują czaszki nieprzyjaciół jako trofea; zaś "czaszka i kości udowe ostatniego monarchy Dankiry dotąd jeszcze są trofeami dworu aszantyjskiego". Wśród górskich plemion Indyi, Kukowie przechowują ten zwyczaj. W Persyi, zwłaszcza pod wpływem wynagrodzeń pieniężnych "jeńcy wojenni zaraz bywali ścinani, a to w celu, aby głowy ich, które natychmiast posełano królowi, mogły stanowić o większej jego okazałości". Nakoniec, o tem, że pośród innych plemion azjatyckich, pomimo jakiego takiego ich ucywilizowania się, trwa dotąd zwyczaj przechowywania głów ludzkich, przypominają nam niedawne postępki Turków, którzy w pewnych wypadkach wykopywali z ziemi ciała zabitych wrogów i odcinali im głowy.

Przykład ostatni zwraca naszą uwagę na to, iż barbarzyński ten zwyczaj przechowywanym był niegdyś i przechowuje się dotąd najszerzej tam, gdzie najbardziej żywotną była lub jest wojowniczość. W liczbie przykładów dawnych spotykamy czyny Timura z jego egzekuoyją. 90, 000 głów w Bagdadzie. Z pomiędzy przykładów nowych jeden najgodniejszy uwagi pochodzi z Dahomeja. "Sypialnia króla Dahomejskiego wybrukowaną była czaszkami sąsiednich wodzów i książąt, tak, aby król mogł po nich stąpać, zaś wyrzeczenie króla, że domowi "jego brakuje strzechy" służyło pospolicie "jako rozkaz rozpoczęcia wojny, wystosowany do jego dowódzców, a napomykało o zwyczaju umieszczania głów zabitych w czasie wojny nieprzyjaciół albo też wybitniejszych jeńców wojennych na sufitach odwachów oraz na wrotach jego pałaców".

Ale oto, porzuciwszy przykłady, zauważmy teraz, w jaki sposób przechowywanie głów, jako trofeów, poczyna być środkiem wzmocnienia władzy państwowej, w jaki sposób staje się ono pierwiastkiem obrzędów ofiarniczych, oraz jak wchodzi do stosunków towarzyskich w charakterze czynnika kontrolującego.

Nie podobna wątpić, że piramidy i stosy głów, wznoszone przez Timura w Bagdadzie i Aleppo, musiały popychać do uznania jego władztwa, napawając przerażeniem pokonanych, oraz budząc obawę zemsty za nieposłuszeństwo wśród jego zwolenników; widoczne też jest, że przemieszkiwanie w siedzibie, wybrukowanej i ozdobionej czaszkami, każe domyślać się w królu Dahomejskim takiego charakteru, który rodzi obawę wśrod nieprzyjaciół oraz posłuszeństwo pośród poddanych. Na Celebesie północnym, gdzie do r. 1822 "czaszki ludzkie były wielką ozdobą mieszkań wodzów", te dowody zwycięztwa w bitwie, używane jako symbole władzy, musiały niechybnie wywierać pewien wpływ ułatwiający rządy. Że zaś tak bywa istotnie, tego dowód określony mamy w tym fakcie, że wśród Mundruków posiadanie 10-ciu uwodzonych głów nieprzyjacielskich nadaje mężczyznie prawo być obranym na wodza.

Istnieją też jasne dowody tego, że głowy składane bywają w ofierze zmarłym i że ceremonija ofiarowywania ich staje się w ten sposób częścią pewnego rodzaju kultu. Jeden z takich dowodów daje nam wzmiankowana wyżej ludność Celebesu. "Kiedy wódz umierał, grób jego musiał być przyozdobiony dwiema świeżemi głowami ludzkiemi i jeśli nie można było dostać głów nieprzyjacielskich zabijano na ten koniec niewolników". Pośród Dajaków, którzy, jakkolwiek pod wielu względami rozwinięci wysoko, przechowywali ten zwyczaj barbarzyński, uświęcony przez tradycyję, dzieje się też podobnie: "sędziwy wojownik nie będzie miał spokoju w grobie, dopóku krewni nie utną komu głowy w jego imieniu". Wśród Kuków Indyj północnych, ofiarnicza praktyka ścinania głów posuwa się jeszcze dalej. Kiedy robili wycieczki po dolinie w celu zaopatrzenia się w głowy "widziano ich pewnej nocy, jak unosili z 50 czaszek. Używa się ich w pewnych ceremonijach wykonywanych w czasie pogrzebu wodzów, zaś najścia owe zdarzają się zawsze po śmierci któregokolwiek z ich radżów".

Następujący wyciąg z St. John'a świadczy, że posiadanie tych okropnych oznak zwycięztwa nadaje wpływ pewien w stosunkach towarzyskich: "polowanie na głowy jest nietyle obrzędem religijnym wśród Pakatanów w Borneo, jak właściwie służy do wykazania ich odwagi i męzkości. Kiedy się kłócą ze sobą, wówczas zwykłem w ich ustach zapytaniem bywa takie: "ile głów twój ojciec albo dziad zdobył?" jeżeli się okaże, iż zdobył mniej, niż on sam, wówczas przeciwnik mówi: "dobrze, nie masz powodu być dumnym".

§ 351. Głowa wroga sprawia pewien kłopot swemi rozmiarami; kiedy zaś droga do domu bywa daleką, wówczas powstaje pytanie: czy też nie można złożyć dowodu tego, że się zabiło wroga, przynosząc do domu tylko część głowy? W niektórych miejscowościach dziki przychodzi do wniosku potwierdzającego i odpowiednio też postępuje.

Przeobrażanie się tego zwyczaju i znaczenie takiej jego modyfikacyi widzimy jasno wśród Aszantów, gdzie "wódz, będący na wyprawie wojennej, posyła do stolicy szczęki zabitych wrogów". Gdy po raz pierwszy odkryto Tahityjczyków, pokazywali oni również tryumfująco kości szczękowe swych nieprzyjaciół, zaś Cook widział 15 takich szczęk, umocowanych na szczycie domu. Podobnie też o Wateańczykach, gdzie "im większy jest wódz, tem większy widzi się zbiór kości'', czytamy, że jeśli zabity nieprzyjaciel należał do takich, którzy "źle mówili o wodzu, to szczęki jego zawieszano w domu wodza jako trofea": była to jak gdyby milcząca groźba dla tych, którzy go poniżali. Pewna nowsza opowieść o innem plemieniu Papuasów, zamieszkałem w Boigu na pobrzeżu Nowej Gwinei, dalej ilustruje nam ten zwyczaj oraz jego wpływy towarzyskie. Mr. Stone pisze; "z przyrody swej lud ten jest krwiożerczy i wojowniczy nawet u siebie w domu; często robią oni wycieczki do "Dużego Kraju" i powracają ztamtąd w tryumfie, niosąc głowy i szczęki zabitych ofiar, przyczem pierwsze stanowią własność tego, kto je oderznie od ciała, zaś drugie są własnością zabójcy. Szczękę przeto uważa się, jako trofeum najbardziej cenne, a im więcej posiada ich wojownik tem większym staje się on w oczach swych bliźnich''. Dodajmy tutaj, że w Ameryce północnej niektóre plemiona Tupiów, ku uczczeniu zwycięzkiego wojaka "zawieszają usta (jego ofiary) na orężu jego, jak bransoletkę".

Obok zwyczaju używania szczęk jako trofeów, można wymienić pokrewny zwyczaj takiegoż posługiwania się zębami. Ameryka dostarcza nam odnośnych przykładów. Karaibowie "znizują razem zęby zabitych przez siebie na wojnie nieprzyjaciół i noszą je na rękach i nogach". Tupiowie, pożarłszy jeńca, zachowywali jego zęby "nanizane jako naszyjnik". Kobiety Monów "nosiły naszyjniki z zębów nieprzyjaciół, zabitych na wojnie przez ich mężów". Mieszkańcy Ameryki środkowej zrobili bałwana "w usta zaś jego wetknięte były zęby wyrwane zabitym przez nich Hiszpanom".

Inne części głowy, dające się łatwo oddzielać i nosić, służą również tym celom. Tam, gdzie pada wielu nieprzyjaciół, tam uszy ich dają możność zliczenia zabitych, nie obarczając zwyciężców zbyt wielkiem brzemieniem; prawdopodobnie też Czin-gis-han to właśnie miał na widoku, kiedy w Polsce "napełnił 9 worów prawemi uszami zabitych". Niekiedy znowu wybiera się nosy, jako trofea łatwo dające się porachować. W starożytności Konstantyn V "przyjął tacę nosów, jako upominek przyjemny"; obecnie zaś żołnierze czarnogórscy odnoszą dowódzcom zdobyte przez siebie nosy. Prawda, że zabici Turcy pozbawiani w ten sposób nosów, niekiedy w liczbie 500 w czasie jednej tylko bitwy, znosić to musieli w odwet za ścinanie głów, jakiego dopuszczali się sami; ale wymówka ta nie zmienia faktu "że wodzów czarnogórskich niepodobna nakłonić do zaniechania zwyczaju płacenia współziomkom odpowiednio do liczby zdobytych przez nich nosów".

§ 352. Meksykańczycy starożytni, których bogami byli deifikowani przez nich ich przodkowie ludożerczy, przodkowie, na których cześć dokonywano codziennie obrzędów najokropniejszych, brali niekiedy jako trofeum całą skórę zwyciężonego. "Pierwszy z wziętych na wojnie jeńców bywał żywcem odzierany ze skóry. Żołnierz, który go pojmał, ubierał się w jego broczącą skórę i w ten sposób przez kilka dni był bogiem bitew... ten co ubrany był w ową skórę przechodził z jednej świątyni do drugiej, a kobiety i mężczyzni szli za nim, wydając okrzyki radości". Tutaj widzimy nietylko, jak trofea brane były pierwiastkowo za dowód dzielności zwyciężcy, ale nadto spostrzegamy, w jaki sposób wyłania się z tego obrzęd religijny: trofea wystawiano w mniemaniu, iż sprawia się tem przyjemność bóstwom, lubującym się w rozlewie krwi. Istnieje pewien inny jeszcze dowód tego, że takimi istotnie były owe zamiary. "W czasie uroczystości boga złotników Toteca, jeden z kapłanów przywdziewał na się skórę jeńca, a ustrojony w ten sposób był obrazem tegoż boga Toteca". Nebel (tabl. III fig. 1) podaje rysunek bazaltowej figury kapłana (albo bałwana), przybranego w skórę ludzka; na koniec pewien dowód dodatkowy znajdujemy jeszcze w obyczaju sąsiedniego stanu Yukatańskiego, gdzie "ciała rzucane były na ziemię, obdzierane ze skóry; przywdziawszy ją na siebie kapłan pląsał, ciała zaś grzebano na cmentarzu świątyni".

Zazwyczaj jednak trofea ze skóry są stosunkowo małe: wymagało się tutaj poprostu tylko tego, aby w ciele nie było dwu takich części. Pochodzenie takiego zwyczaju uwydatnia się dobrze w opisie pewnej praktyki panującej wśród Abiponów. Przechowywali oni głowy nieprzyjaciół, "kiedy zaś przewidywanie zbliżających się wrogów zmuszało ich do szukania miejsc bezpieczniejszych, wówczas obdzierali głowy ze skóry, obcinając ją od ucha do ucha, pod nosem i zręcznie zdejmując wraz z włosami... ten z Abiponów, który posiadał najwięcej takich skór w domu, przewyższał innych swoją sławą wojenną".

Widocznem jest wszakże, iż nie potrzeba całej skóry na dowód, że się posiadało głowę. Część, okrywająca ciemię a różniąca się od innych części układem, włosów, odpowiada temu celowi. Ztąd początek skalpowania. Opowieści z życia indyjan tak dalece oswoiły nas z tym zwyczajem, że przykłady są tu zbyteczne. Można wszakże wymienić jeden taki przykład, wzięty od Szoszonów, wskazuje on bowiem użytek trofeu, jako uznanego dowodu zwycięztwa — jako pewnego rodzaju świadectwa prawnego, uważanego jedynie za przekonywające. Czytamy, że "Wzięcie skalpu wrogowi jest zaszczytem, całkiem niezależnym od zwyciężenia go. Zabić przeciwnika nie znaczy nic, dopóki skalp nie zostanie przyniesiony z pola bitwy i gdyby wojak w potyczce jakiej zabił kilku nieprzyjaciół, zaś inni wzięli ich skalpy, lub pierwsi dotknęli się nieboszczyków — na nich spadłyby wszystkie zaszczyty, gdyż oni to przynieśli trofeum z pola".

Jakkolwiek o zwyczaju pobierania skalpów myślimy zawsze w związku z indyjanami Ameryki północnej, to jednak nie ogranicza się on tylko do nich. Herodot pisze o Scytach, iż skalpowali swoich wrogów pobitych; w czasie zaś obecnym Nagaowie z gór Indyjskich pobierają i przechowują skalpy.

Przechowywanie samych tylko włosów, jako trofeów jest mniej upowszechnione, niewątpliwie dlatego, iż osiągany ztąd dowód zwycięztwa nie jest przekonywający: jedna głowa może dostarczyć włosów na dwa trofea. Jednakże zdarzają się wypadki, w których włosy nieprzyjaciela okazywane są, jako dowód powodzenia na wojnie. Grange, mówią co pewnym Nagajczyku, oznajmia, iż jego tarcza "pokryta była z wierzchu włosami zabitych przez niego nieprzyjaciół''. Tunika pewnego wodza Mandańskiego, miała podług opisu, "frędzle z kędziorów włosów, wyrwanych własnemi jego rękami z głów nieprzyjacielskich". Nakoniec, o Koszymach czytamy, że "na pewnych uroczystościach czarodzieje ich... nosili długie suknie skórzane, przyozdobione ludzkiemi włosami".

§ 353. Z pośród łatwo przenośnych części ciała, zabieranych do domu na znak zwycięztwa można dalej wymienić ręce i nogi. Plemiona meksykańskie Ceryjów i Opatajów "skalpują zabitych albo tez odcinają im rękę i wyprawiają później pląsy dokoła trofeów na polu bitwy". Podobnie też o Indyjanach kalifornijskich, również zdejmujących skalpy mówią nam, iż "więcej jeszcze wśród nich upowszechnionym jest inny bardziej jeszcze barbarzyński zwyczaj, obcinania padłym nieprzyjaciołom rąk, nóg lub głowy, jako trofeów zwycięztwa. Wyłupują, oni również oczy zabitym i przechowywają je skrzętnie". Jakkolwiek nie mówi się tego wyraźnie, możemy jednak sądzić, że tylko prawa albo lewa noga lub ręka bywały oznakami zwycięztwa, gdyż w braku takiego zastrzeżenia można byłoby popisywać się z pokonaniem dwóch nie zaś jednego wroga. Jakoż znajdujemy, iż w jednym wypadku różnicy takiej przestrzegano. "Obydwie partyje (wrogich sobie Kondów) zawieszały prawe ręce zabitych na drzewach swych wiosek". Ręce bywały również trofeami pośród dawnych ludów świata starożytnego. Napis na grobie El-Kaba w górnym. Egipcie opowiada nam: jak Aahmes syn Abuny, wódz sterników "zdobywszy rękę (w bitwie), uczczony został po królewsku i otrzymał złoty naszyjnik na znak swego męztwa; zaś jeden z fresków świątyni Medineta-Abona w Tebach przedstawia ofiarowanie pęku rąk ludzkich królowi.

Przykład ostatni przyprowadza nas do innego jeszcze rodzaju trofeów. Obok wiązki rąk, składanych w taki sposób przed królem, wyobrażony jest tam pęk członków męzkich; napis towarzyszący temu, a opowiadający o zwycięztwie Meneptaha I-go nad Libijczykami nietylko wzmiankuje o tem, iż "obciął on ręce wszystkim ich sojusznikom, które wieziono na osłach, ciągnących za wojskiem", ale nadto wspomina też o owych innych trofeach, które miano zdobyć na mężczyznach narodu Libijskiego. Tutaj nakoniec naturalnym biegiem rzeczy przechodzimy do trofeów rodzaju pokrewnego, których zabieranie, pospolite niegdyś, trwało jeszcze w miejscowości z Egiptem sąsiadującej aż do czasów nowożytnych. Wielkie znaczenie, jakie Bruce nadaje temu zwyczajowi Abisyńczyków, powinien usprawiedliwić nas tutaj, gdy przytoczymy część jego opowiadania. Mówi on: "ku końcowi dnia bitwy każdy wódz obowiązany jest siąść we drzwiach swego namiotu, a wówczas każdy z jego żołnierzy, który tylko zabił mężczyznę, staje po kolei przed nim uzbrojony jak do walki, prezentując przodek zabitego przez siebie mężczyzny... jeżeli zabił więcej niż jednego człowieka, to tyleż więcej razy powraca... po tej ceremonii każdy zabiera krwawą swą zdobycz i cofa się w celu sporządzenia jej tak, jak Indyjanie sporządzają skalpy... Cale wojsko... w pewien szczególny dzień przeglądu rzuca je do stóp króla i pozostawia u wrót pałacu".

Godnem uwagi jest tutaj to, że trofea służące pierwiastkowo do wykazania zwycięztwa, odnoszonego przez oddzielnych wojowników, ofiarowywane zostają później władcy, następnie zaś stają się środkiem sprawdzenia liczby zabitych: fakty te sprawdzone zostały przez jednego z nowszych podróżników francuskich, d'Hericourt. Że podobnych celów dosięgano też w sposób podobny wśród Hebrajczyków o tem świadczy ustęp opowiadający, jak Saul chciał zdradzić Dawida, ofiarując mu Michol za żonę: "i rzekł Saul tak, powiedźcie Dawidowi: niedbać król o wiano, tylko chce mieć sto nieobrzezek filistyńskich, aby się stała pomsta nad nieprzyjaciółmi królewskimi"' zaś Dawid "zabił Filistynów 200 mężów i przyniósł Dawid nieobrzezki ich i oddano je spełna królowi".

§ 354. Oprócz pobudki bezpośredniej popychającej do brania trofeów, istnieje jeszcze inna pośrednia, która prawdopodobnie znacznie się przyczynia do rozwijania się tego zwyczaju. Mówiąc o wyobrażeniach pierwotnych widzieliśmy, iż nieanalityczny umysł dzikiego sądzi, że własności danego przedmiotu tkwią we wszystkich jego częściach i że, pomiędzy innemi, w podobny też sposób pojmuje on własności istoty ludzkiej. Z tego, jakeśmy znaleźli, powstają takie np. zwyczaje, jak połykanie części ciała zmarłych krewniaków, albo też wypijanie z wodą rozdrobnionych ich kości, w nadziei odziedziczenia ich zalet; pożeranie serca mężnego wroga po zabiciu go, a to dla zyskania jego odwagi; zjadanie jego oczu w nadziei nabycia bystrzejszego wzroku; unikanie mięsa pewnych zwierząt trwożliwych dlatego, aby nie nabyć ich bojaźliwości. Dalszym domyślnym wywodem z tego mniemania, iż duch każdego rozlewa się w nim Całym, jest to, iż posiadanie części jego ciała nadaje też posiadanie części jego ducha, a więc i władzę nad tymże duchem: wnioskuje się tutaj, że cokolwiek się wyrządzi owej zatrzymanej części ciała, wyrządzonem też będzie odpowiedniej części upiora i że w ten sposób można poddawać go przymusowi, znęcając się nad szczątkiem ciała. Ztąd to, jak zaznaczono wyżej (§ 133), biorą początek czary, ztąd to owe, tak często przez pierwotnych znachorów używane, grzechotki z kości ludzkich; ztąd "proszek z kości nieboszczyków" używany przez nekromantów peruwijańskioh; ztąd to części ciała zmarłych, jakie podług naszych własnych tradycyj czarodziejstwa używane były do przyrządzania uroków.

Trofea przeto służą nietylko jako dowód zwycięztwa nad wrogiem, ale nadto służą do pokonywania jego upiora; mamy też wyraźne dowody tego, iż w pewnych wypadkach przypuszczało się, że posiadanie owych trofeów oddaje też w niewolę ducha nieprzyjaciół. Napotykane wszędzie mniemanie pierwotne, że sobowtóry ludzi i zwierząt zabitych na grobie, towarzyszą sobowtórowi zmarłego, aby mu służyć na innym świecie — mniemanie, wiodące już do mordowania żon, które mają. prowadzić przyszłe gospodarstwo nieboszczyka, już do przynoszenia na ofiarę koni, mających przewozić go w jego podróży pośmiertnej, już wreszcie do zabijania psów, mających mu służyć za przewodników — jest w wielu miejscach źródłem innego mniemania pokrewnego, że przez umieszczenie na jego grobie części ciała zwierząt i ludzi — zwierzęta owe i ludzie poddanymi zostają władzy zmarłego. Przekonywamy się o tem, widząc np. kości bydła domowego i t. p., jakiemi w wielu wypadkach przyozdabiane bywają groby; widzimy to w zwyczaju umieszczania na grobach, jak to wskazano wyżej, głów nieprzyjaciół albo niewolników; widzimy nakoniec w takiem samem posługiwaniu się skalpami. Mówiąc o Osagach Mr Tylor przytacza fakt, iż niekiedy "umieszczają oni na skrzyni, wznoszącej się nad ciałem, żerdź z zawieszonym u jej wierzchołka skalpem nieprzyjaciela; mniemaniem ich było, że pojmawszy wroga i zawiesiwszy skalp jego nad grobem zmarłego przyjaciela, tem samem poddajemy w krainie cieniów ducha ofiary, duchowi pogrzebanego wojownika". Odżybajowie mają też zwyczaj podobny, którego przyczyną jest zapewne takie same wyobrażenie.

§ 355. Nie należy też jeszcze zapominać o współrzędnym rozwoju takiej praktyki brania trofeów, jaka niekiedy staje się składową częścią reglamentacyi rządowej. Mam tu na myśli wystawianie części ciała przestępców.

Dla naszego umysłu rozwiniętego, pojęcia nieprzyjaciela, przestępcy i niewolnika są pojęciami ściśle odróżnianemi; inaczej się jednak przedstawiają one umysłowi człowieka pierwotnego. Nie mający prawie zupełnie albo nawet pozbawiony całkowicie wyobrażeń zwanych przez nas moralnemi — dzierżący przemocą wszystko, cokolwiek posiada, wydzierający słabszemu mężczyznie kobietę lub inny jakiś przedmiot, zabijający bez wahania własne swe dziecko, gdy mu zawadza albo też żonę swą, kiedy go obrazi, chełpiący się niekiedy z tego, że uchodzi za znanego zabójcę swoich współplemieńców — człowiek dziki nie posiada wyraźnych abstrakcyjnych pojęć dobrego i złego. Bezpośrednia przyjemność lub przykrość, jakiej mu dostarczają, rzeczy lub postępki, jest dlań jedyną podstawą do klasyfikowania ich, jako dobre lub złe. Ztąd też postępowanie wrogie lub krzywdy, jakich bywa ofiarą, budzą w nim takie same uczucia, bez względu na to, czy napastnik pochodzi z zewnątrz plemienia czy też doń należy: nie odróżnia on wroga od złoczyńcy. Pogmatwanie to, mogące się nam wydawać dziwnem obecnie, zrozumiemy lepiej, gdy przypomnimy sobie, że nawet we wcześniejszych okresach życia ludów ucywilizowanych grupy rodzinne, tworzące jednostki grupy narodowej, były gminami w znacznej mierze niezależnemi, a pozostającemi względem siebie w stosunku bardzo podobnym do tego, w jakim pozostają wzajem narody. Posiadały one swoją małą zemstę krwawą tak samo, jak naród posiadał zemstę krwi wielką (blood-feuds). Każda grupa rodzinna odpowiedzialną była za postępki swych członków wobec innej grupy rodzinnej tak samo, jak każdy naród odpowiedzialnym był wobec narodu innego za czyny swoich obywateli. Pomsty dokonywano na niewinnych członkach rodziny, która zgrzeszyła, tak samo jak dokonywano jej na niewinnych obywatelach grzesznego narodu. W ten też sposób pod rozmaitemi względami napastnik między-rodzinny (odpowiadający nowoczesnemu zbrodniarzowi), zajmował względnie podobne stanowisko, jak i napastnik międzynarodowy. Ztąd też naturalnem jest, iż obchodzono się z nim w sposób podobny. Widzieliśmy już, jak w wiekach średnich, głowy pokonanych wrogów rodziny (zabójców jej członków albo złodziei jej własności) wystawiano, jako trofea. Kiedy zaś czytamy u Strabona, że u Gallów, oraz innych ludów północnych, głowy zabitych na wojnie nieprzyjaciół bywały przynoszone do domu i niekiedy przybijane do drzwi domu wodza, gdy tymczasem aż do epoki prawa salickiego, głowy zabitych nieprzyjaciół osobistych zaty ano również na drągach przed temiż drzwiami, — to przekonywamy się dowodnie, że owemu utożsamianiu wroga publicznego z osobistym, towarzyszyło też pobieranie trofeów od ich obu. Pokrewny też związek daje się wyśledzić w zwyczajach Żydów. Po odcięciu głowy Nikanora, Juda rozkazał, aby i jego ręka została odciętą, przyczem jedno i drugie przyniósł do Jerozolimy jako trofea: ręka owa była właśnie tą, którą zmarły wyciągał z bluźnierczemi przechwałkami. Takiemu zaś postąpieniu z winowajcą obcym odpowiada postąpienie Dawida z pewnym nie obcym przestępcą: nietylko zawiesił on ciała ludzi, którzy zabili Izboseta, ale "odciął im ręce i nogi".

Można przeto wnosić z całą słusznością, że wystawianie straconych zbrodniarzy na szubienicach albo zawieszanie głów ich na gwoździach, wzięło początek od zwyczaju przynoszenia do domu trofeów, zdobywanych na wrogach zabitych. Jakkolwiek zazwyczaj wystawiało się tylko część ciała zabitego wroga, to jednak czasem losowi temu podlega całe ciało; tak bywa np., gdy zmarłego Saula bez głowy przytwierdzili Filistyńczycy do murów Betsanu. Że zaś zawieszanie ciała zbrodniarza zdarzało się częściej, pochodzi to prawdopodobnie ztąd, iż niepotrzeba go było nosić daleko, jak to się zazwyczaj przytrafiało z ciałem nieprzyjaciela.

§ 356. Jakkolwiek pomiędzy zwyczajem brania trofeów a rządem ceremonij, nie istnieje żaden związek bozpośredni, to jednak fakty poprzedzające odkrywają, przed nami takie związki pośrednie, iż niezbędnym jest tutaj zaznaczenie odnośnego zwyczaju. Wchodzi on jako czynnik składowy w skład kontroli — towarzyskiej, państwowej i religijnej.

Jeżeli w państwach pierwotnych, ludzie szanowanymi są. odpowiednio do swego męztwa, jeżeli dzielność ich ocenia się: tu podług liczby głów, jakie mogą pokazać, ówdzie podług liczby szczęk, gdzieindziej zaś podług liczby skalpów — jeżeli trofea takie przechowywanemi są, jak skarby przez pokolenia, a duma rodzin pozostaje w stosunku prostym do liczby takich odziedziczonych po przodkach trofeów — jeżeli o Galiach z czasów Poaidoniusza czytamy, że "głowy swych nieprzyjaciół, którzy byli osobami najdostojniejszemi, przechowywali oni starannie w skrzyniach, balsamując je olejem cedrowym i okazując cudzoziemcom, pyszniąc się i chełpiąc" z tego, że sami albo ich praojcowie nie chcieli przyjąć wielkich sum pieniędzy aa nie, tedy oczywistem jest, iż trofea dają początek pewnego rodzaju odrębności klasowej. Czytając, iż w niektórych miejscowościach, godność człowieka zmienia się odpowiednio do liczby kości, znajdujących się na jego siedzibie lub wewnątrz niej, nie możemy zaprzeczyć, że wystawianie tych dowodów osobistej wyższości daje początek pewnemu kierowniczemu wpływowi w stosunkach towarzyskich.

W miarę rozwijania się kontroli państwowej, pobieranie trofeów rozmaitemi sposoby staje się narzędziem otrzymania władzy. Obok czci, jaką się uczuwa dla wodza, o którego sile niszczącej świadczą liczne jego trofea, ukazuje się cześć jeszcze większa, gdy wódz taki, urósłszy na króla, posiadającego wodzów podwładnych, i podległe sobie plemiona, zgromadzi jeszcze większą liczbę trofeów przy pomocy innych; cześć ta przeradza się w końcu w postrach, gdy w wielkiej liczbie okazuje on szczątki zabitych władców. Kiedy zwyczaj przybierze tę formę rozwiniętą, wówczas przyjmowanie takich rozmaicie zdobytych trofeów zamienia się na ceremoniję państwową. Wiązka rąk składana u stóp starożytnego króla egipskiego, służyła da obudzenia jego łaskawości, tak samo jak dzisiaj służy wodzowi aszantyjskiemu masa szczęk posełanych przezeń na dwór królewski. Kiedy czytamy o żołnierzach Timura, że "okrucieństwo ich podsycanem było przez stanowczy rozkaz zdobycia odpowiedniej liczby głów", wówczas przekonywamy się dowodnie, że przedstawianie trofeów może zakrzepnąć w pewną formę, wyrażającą posłuszeństwo. Nadto, nietylko w taki sposób dochodzimy tu do wyników politycznych. Więzy rządowe wytwarzają się tu również przez to, że się wystawia ciała lub głowy nieposłusznych albo zbrodniarzy.

Jakkolwiek ofiarowywanie części zabitego wroga w celu ubłagania upiora nie wchodzi w skład tego, co się pospolicie nazywa ceremonijałem religijnym, to jednak widocznem jest, iż dzieje się tak wówczas, gdy ma się na celu ubłaganie Boga, przeobrażonego z upiora przodka. Odnośne stadyjum przejściowe tego zwyczaju możemy widzieć w takim fakcie, jak ten np., że w bitwie pomiędzy dwoma plemionami Kondów pierwszy mężczyzna, któremu udało się "zabić swego przeciwnika, odciął mu prawą rękę i rzucił się z nią do kapłana, będącego w pobliżu, który odniósł ją jako ofiarę na grób Laha Pinnu": Laha Pinnu był ich "Bogiem oręża". Dodając do tego fakty inne, jak ten np. że Tahityjskiemu bogu Oro często składano ofiary z ludzi, pozostałe zaś szczątki układano w ściany "wytworzone całkowicie z czaszek ludzkich", "przeważnie jeżeli nie całkowicie pochodzących od ludzi, poległych w boju", przekonywamy się, że bogów czci się niekiedy, przynosząc im i gromadząc dokoła ich świątyń te części wrogów zabitych — zabitych bardzo często w myśl ich mniemanych rozkazów. Wniosek ten potwierdzi się, gdy spojrzemy na podobny użytek ze zdobyczy innych rodzajów. Filistyńczycy, wystawiając rozmaicie szczątki martwego Saula, nadto "umieścili zbroję jego w domu Astarty". Grecy poświęcali zwykle jakiemuś bóstwu trofea, składające się ze zbroi, tarcz i hełmów, zdobytych na pokonanych wrogach; Rzymianie zaś składali zdobycz wojenną w świątyni Jowisza kapitolińskiego. Podobnie też pośród Fidżyjan, troskliwych o wszelkiego rodzaju błaganie ich bóstw krwiożerczych "kiedy się zdobywa chorągwie, zawsze się je zawiesza jako trofea w muury, czyli świątyni". Że setki pozłacanych ostróg rycerzy francuskich, zwyciężonych przez Flamandczyków w bitwie pod Courtray, złożono w kościele miejscowym, oraz, że we Francyi chorągwie, zdobyte na wrogach, zawieszane były u sklepień kościołów, zwyczaj nieznany w protestackiej Anglii — są to fakty, które można byłoby dodać do powyższych, gdyby dołączenie ich nie zniewalało do niemożliwego przypuszczenia, że chrześcijanie sądzą, iż się przypodobają "Bogu miłości" czynami takimi, jakimi starają się przypodobać zwykle dyjabelskim swym bogom ludożercy.

Ze względu na pewien wniosek, do jakiego dojdziemy później, należy tu wspomnieć o jednej jeszcze prawdzie ogólnej, jakkolwiek jest ona tak widoczną, iż nie zasługuje prawie na wzmiankę. Pobieranie trofeów pozostaje w bezpośrednim związku z wojowniczością. Poczyna się ono w ciągu życia pierwotnego, zaprzątnionego całkowicie zwalczaniem ludzi i zwierząt; rozwija się wraz ze wzrostem społeczności zdobywczych, w których ustawiczne wojny dają początek wojowniczemu typowi budowy; zmniejsza się w miarę tego, jak wzrastająca przemysłowość coraz bardziej zastępuje działania niszczycielskie działaniami wytwórczemi; nakoniec, przemysłowość zupełna sprowadza niechybnie całkowity zanik owego zwyczaju.

Najgłówniejsze jednak znaczenie praktyki brania trofeów musimy tu dopiero teraz zaznaczyć. Przyczyną, dla której roztrząsamy ją tutaj, jakkolwiek sama przez się nie łatwo daje się zaliczyć do rzędu ceremonij, jest to, iż dostarcza nam ona klucza do zrozumienia licznych ceremonij innych, upowszechnionych po całym świecie wśród ludów niecywilizowanych i nawpółcywilizowanych. Z praktyki odcinania i zabierania części ciała nieboszczykom urasta zwyczaj odcinania części żywego ciała.

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UWAGA DO ROZDZIAŁU III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ADDENDA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej