Feliks Bogacki

ISTOTA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

ISTOTA ZJAWISK PSYCHICZNYCH

Feliks Bogacki

PAMIĘCI PRZEDWCZEŚNIE ZGASŁYCH SYNÓW MOICH WACŁAWA I WŁADYSŁAWA, PRACĘ TĘ POŚWIĘCAM.

I.

Nagłówek niniejszej pracy mojej może wprowadzić na razie w błąd czytelnika; dlatego należy się teraz porozumieć. Istota wszelkich zjawisk jest dla umysłu naszego najzupełniej niedostępną, jednakże najbardziej i najwięcej dostępną jest istota duszy bo się — o tyle, o ile tylko można — rozpatrujemy w niej świadomie, oprócz tego, że ją badać możemy i objektywnie, wszelkie zaś inne zjawiska w przyrodzie, znajdujące się w pewnej zależności od istoty rzeczy, a przynajmniej będące koniecznie w zależności od istoty rzeczy, musimy badać jedynie w sposób; objektywny. Jednakże świadomość nasza, jakkolwiek oddaje nam. usługi wielkie, oddaje je względnej tylko wartości, wartości okolicznościowej; np. czujemy, co się w naszej duszy dzieje, rozróżniamy stany, jakie przeżywamy, pojmujemy zachodzący pomiędzy tymi stanami związek, to jest dlaczego jeden zjawia się po drugim, nie tylko ze względu na formę, ale i na treść ich samą,*), ale nic nadto. Swiadomość oświeca nas co do bardzo ważnych stron życia duszy, bo po 1-sze rozumiemy to doskonale, jak myślimy, pojmujemy sposoby myślenia, np. kojarzenie się pojęć, indukcyjne i dedukcyjne rozumowanie i oparte na nich logiczne metody, i po 2-gie pojmujemy też doskonale pobudki naszych czynów, jeżeli tylko usiłować zechcemy zdawać sobie z nich sprawę, a mając na względzie, że rozbiór pobudek do czynów obejmuje zarazem całą, dziedzinę uczuć i woli, widać stąd, że badać możemy subjektywnie wszystkie objawy życia duszy, to jest: pojęcia, uczucia i wolę. Jednakże, co jest widoczne, są to tylko objawy życia duszy, są to tylko zjawiska psychiczne, ale nie sama dusza, istota której pozostaje zawsze niezrozumiała.

Owoż, pytanie, jakie zamierzyłem sobie podnieść, nie jest "wcale pytaniem o bezwzględnej istocie duszy, lecz o różnicy tylko lub tożsamości istoty zjawisk psychicznych, zjednuj a istoty zjawisk wogóle, z drugiej strony o ile są one do siebie podobne lub różne? Ale jeżeli o istocie duszy trudno nam powziąść jakiekolwiek mniej więcej jasne wyobrażenie, chociaż badać ją możemy z dwóch stanowisk—subjektywnego i objektywnego, wówczas kiedy wszystkie inne zjawiska badamy tylko z ostatniego stanowiska, zachodzi pytanie, co można uważać za istotę zjawisk wogóle? Istotne pomiędzy niemi różnice, raczej to, co je od siebie odróżnia, o ile sądzić o tem, na mocy faktów, możemy. Zresztą, będziemy wciąż porównywać zjawiska psychiczne ze zjawiskami wogóle, a rzecz się sama przez się z czasem bardziej wyjaśni. Bo, widocznem jest przedewszystkiem to, że jeżeli pomiędzy masą zjawisk bijologicznych, chemicznych, fizycznych, mechanicznych są, niejakie różnice, to znów między wszystkiemi temi zjawiskami a zjawiskami psychicznemi różnice są stanowcze, krańcowe, dijametralne, o tyle, o ile świat świadomości różny jest od świata nieświadomości, inneini słowy. o ile różne jest to, co pojmujemy, jako ducha, od tego, co nazywamy materyją. Różnica ta, jakkolwiek możemy być uprzedzeni, uważać ją za różnicę tylko in abstracto, a nie in conereto, (co wymaga jeszcze albo udowodnienia, albo obalenia), — upoważnia już nas do porównywania tych dwóch kategoryj zjawisk, a porównywanie to, jako środek umiejętny, może dać ważne wyniki, albo upoważniające do dalszych w tym kierunku prac, albo stanowczo usuwające wszelką ich potrzebę i możliwość: jeżeli umiejętne porównanie wykaże nam różnice, należy ich i nadal poszukiwać, jeżeli zaś nie — oczywiście, niemamy nic do porównania. Stąd praca podobna możliwą jest i pożyteczną nawet bez przeceniania z góry wartości wniosków, jakie można otrzymać, w każdym bowiem razie są one ważne. Przystępując do podobnej pracy, dowodzimy wprawdzie tem samem, że jesteśmy już niejako pod wpływem uprzedzenia, co nie świadczy na korzyść wniosków, albowiem chętnie uważać możemy za dowód to, co nim nie jest wcale, i odwrotnie, t. j. przeoczać prawdziwe dowody; ale uprzedzenie to już na razie ma na swoją obronę oczywistość faktu, iż pomiedzy świadmem a nie świadomem zauważyć można tylko różnice, . a nie podobieństwo, a więc porównanie odpowiednich kategoryj zjawisk, przynajmniej w pierwszej chwili jest rzeczą możliwą do wykonania. Zapewne, w dalszym ciągu pracy, różnice mogą być zniesione, a oczywistość uznana tylko za skutek nieporozumienia, dlatego też nie przeceniajmy i nie uprzedzajmy wniosków.

Wszelkie zjawisko należy uważać za szereg skutków żale żnych od szeregu przyczyn, które złożyły się na powstanie tego zjawiska, a więc za pewną złożoną, całość, gdyż inaczej, byłyby; tylko stany trwające ciągle bez zmiany, a chociaż stan każdy jest niczem innem, jak tylko pewną jedną chwilą zjawiska, rozważaną osobno w oderwaniu i wyosobnioną, z biegu tego zjawiska, używam przecież tego wyrazu w nieco odmiennem znaczeniu, w znaczeniu spokoju, sprzecznego w zasadzie z ruchem, zmianami stanów, stanowiącemi sprzeczność z pojęciem o zjawisku, jako szeregu zmieniających się z kolei jeden po drugim następujących stanów.

Do najbardziej złożonych zjawisk należą zjawiska psychiczne **). Ale zdaniem wielu bijologów dają się sprowadzić do zjawisk fizyjologicznych, a raczej są one tylko zjawiskami fizyjologicznemi. Tak, jeden z fizyjologów, Sieczenow, na pytanie „kto i w jaki sposób powinien badać psychologiją"? odpowiada, że głównie i właściwie fizyjolog, gdyż nikt inny dokonać tego nie może, i kusić się nie powinien. Tegoż zdania są wszyscy materyjaliści. Ostatecznie, przyszli nawet do przekonania, że psychologija jest mrzonką, że jej nie ma zgoła i być nie może, że jest tylko fizyjologija. Bo, rozumują oni, jeżeli wszystkie zjawiska psychiczne dają się sprowadzić do fizyjologicznych, a więc są tylko zjawiska fizyjologiczne, a psychicznych, nie ma zupełnie. A chociaż zdanie to mogłoby brzmieć nieco odmiennie, a mianowicie, iż niema zjawisk fizyjologicznych, są zaś tylko psychiczne, co byłoby niemniejszą od pierwszej niedorzecznością, wszakże nie znalazł się jeszcze, zdaje się, żaden psycholog, któryby podobną brednię wypowiedział. Pozostawiając na stronie tę polemiczną pomiędzy dwoma obozami uczonych kwestyją, która, jakkolwiek niedorzeczna, nie pozostała, i nadal nie pozostanie bez skutku dla nauki, ponieważ rozjaśni niejedną wątpliwą, kwestyją, wracam do przedmiotu.

Jeżeli zjawiska psychiczne dają się sprowadzić do zjawisk fizyjologicznycli, jeżeli ma to miejsce rzeczywiście, zachodzi pytanie—czy się dają sprowadzić w zupełności, w znaczeniu wzajemnych funkcyj —fizyjologicznie psychicznych i na odwrót, czy tylko może częściowo, albo nawet i wcale nie? Jeżeli w zupełności, rzecz oczywista, że się bawimy w tautologją, jeżeli nie—w naukę.

Zwróćmy się do faktów. Faktem jest niezawodnym, że myślom naszym towarzyszą zjawiska cielesne, że jednocześnie z pierwszemi zachodzą ostatnie. I tak, myśląc, mówimy jednocześniej z tem bądź głośno, rozmawiając niejako ze sobą, bądź też ograniczamy się na niemej rozmowie, polegającej na poruszeniach mięśni języka w ustach, (Sieczenow), pewnym stanie, polegającym na łaskotaniu w krtani, skąd prosty wniosek, że myśl niewypowiedziana głośno siedzi niby w gardle, wywołując w niem pewne poruszenia, przypominające łechtanie (spostrzeżenie Tylorą), nakoniec na ruchu szczęki dolnej, który jest jakby „niewykończonem mówieniem" (Ochorowicz). Myślimy więc wypowiedzianymi lub niewypowiedzianymi wyrazami, przeto myśleniu towarzyszy mowa. Myśląc—mówimy, mówiąc—myślimy, zdawałoby się, że mamy tu najwyraźniejszą funkcyją myśli—mowę. Jednakże zwierzęta, myślą, chociaż nie mówią ***), dzieci myślą, chociaż nie mówią, głuchoniemi myślą, ale nie mówią. Zresztą można mieć myśli, których niepodobna wyrazić słowami. Stąd mowę należy uważać za jeden z objawów myśli, ze sposobów wyrażenia myśli, ale nie za funkcyją myśli, a przeto myśl nie daje się 'sprowadzić do mowy, zjawiska, ze względu znów na jego objawy, fizyjologicznego.

Zresztą  człowiek nie tylko wypowiada swoje myśli, „może je widzieć, słyszeć, dotykać, czuć ich smak i zapach, może je czuć najzupełniej zmysłowo.... może je czuć cieleśnie i musi nawet, gdyż inaczej nie mógłby prawdopodobnie myśleć." Rzecz to bardzo naturalna. Przy pomocy i współdziałaniu zmysłów, poznajemy świat zewnętrzny, znamy go tylko w sposób zmysłowy i ze stanowiska naszych wrażeń zmysłowych, stąd też wyobrażenia nasze o zewnętrzności muszą być zmysłowe. Ale nie tylko myśleniu towarzyszą zjawiska cielesne, dzięki którym możemy myśli odczuwać, w pewnym stopniu, niby rzeczywiste wrażenia zmysłowe, ale też różnym stanom ciała towarzyszą, zjawiska psychiczne, co znów jest zbyt znane i widoczne, ażeby potrzebowało dowodzenia: wszystko, co na zewnątrz nas zachodzi i co — w dodatku — spostrzegamy, sprawia pewne zmysłowe wrażenie, budzi pewne uczucia, rodzi myśli. Rzeczywiste wrażenia i wewnętrzne, tak się nawzajem plączą i wiążą w jedną całość, że nawet nie spostrzegamy pomiędzy niemi różnicy,—rzeczywistość gotowiśmy uważać za marzenie, marzenie za rzeczywistość.

Wszystkie te zjawiska cielesne, towarzyszące myśli, moglibyśmy również uważać za funkcyja myśli, a raczej za liczne funkcyje, ale w takim razie, mając na względzie i to, że możnaby i mowę także uważać za funkcyja myśli, należy przyjść do przekonania, że funkcyja myśli nie jest coś jednego, lecz wiele różnych rzeczy, a ponieważ każda z nich jest funkcyja myśli, wszystkie muszą być sobie równe, lub przynajmniej jednakie, lubo zmienne, tak że jedną można brać przy obrachunku zamiast drugiej, co odrazu już uderza nas, jako niepodobieństwo, bo w takim razie mowa byłaby funkcyja stanów zmysłowych, wszystkich razem i każdego z osobna, i odwrotnie. Zresztą, gdyby nawet przypuścić coś jwdobnego w stosunku do stanów cielesnych, to jest, że są funkcyją myśli, ta ostatnia, w żaden już sposób nie jest ich funkcyją—mowa tu o funkcyjach algebraicznych, a nie fizyjologicznych, co się samo przez się rozumie. Bo w takim razie prawda ta byłaby prawdą tylko w stosunku do organizmu ludzkiego, byłaby zaś nieprawdą, w stosunku do organizmu zwierzęcego, nieposiadającego mowy, i w stosunku do takich organizmów zwierzęcych, które podobnie jak rośliny nie posiadają żadnych organów zmysłów, np. wymoczki lub jednokomórkowe rośliny. A ponieważ świat organiczny czerpie swe materyjały, a więc i własności ze świata nieorganicznego, byłoby to prawdą lub nieprawdą, w stosunku do tego ostatniego świata, a chociaż stany zmysłowe mogą mieć miejsce u organizmu, posiadającego organa zmysłowe, to przecież należy pamiętać, że stany zmysłowe, są to przedewszystkiem stany psychiczne, możliwe przy warunkach zmian stanu materyi i dzięki jedynie temu, że posiadamy świadomość, nazywamy te stany, i to tylko w stosunku do samych siebie wrażeniami, czyli stanami naszych organów zmysłów: gdybyśmy nie posiadali świadomości, nie była. by wrażeń zgoła.

Tak tedy, różne zjawiska cielesne towarzyszą, naszym myślom, myśli towarzyszą różnym zjawiskom cielesnym, ale dwa te fakty nie są wcale swojemi funkcyjami, żaden z nich nie jest funkcyją drugiego. A więc już z tego względu w żaden sposób niepodobna sprowadzić zjawisk psychicznych do zjawisk fizyjologicznych, chociaż zjawiska te zachodzą jednocześnie, a nawet są, zdaje się, ze sobą w związku, jak przyczyna ze skutkiem, a przynajmniej jak następnik z poprzednikiem, co wcale jeszcze nie może wyrokować o związku ich przyczynowościowym.

Ażeby twierdzenie to stało się tem jaśniejszem, należy tylko pamiętać, że wszystkie zjawiska psychiczne są możliwe pod warunkiem istnienia świadomości i że dzięki obecności tylko jednej świadomości, są zjawiskami psychicznemi Wziąwszy to na uwagę, odrazu już uderza w oczy okoliczność, że funkcyją świadomości, w żaden sposób nie może być nieświadomość, cechująca zjawiska bijologiczne, o ile tylko o tem sądzić możemy, bo może istotnie świat cały obdarzony jest świadomością, chociaż, myśl ta, przewyższa nasze siły rozumowe, i ani na jej obronę, ani przeciw niej nic stanowczego powiedzieć nie można****).

*) Np. ludzie mszczą się, będąc obrażeni, nie dlatego tylko, że zemsta zupełnie automatycznie wypływa z obrazy, ale i dlatego, że obraza boli jako niesprawiedliwość, pomimo to, że dotyka miłość własną. Nowość wywołuje podziw, bo jest rzeczą niezwykłą, a przeto ciekawą. Przedmioty budzą chęci nie mechanicznie, ale dlatego, że w człowieku istnieją, potrzeby i popędy.

**) Od czasu Comte'a za najbardziej złożono zjawiska uważają społeczne, ze względu na to, że najbardziej oddalone przyczyny pociągają tu za sobą liczne i oddalone skutki, i że każde najmniej złożone społeczne zjawisko jest następstwem zawsze mniej więcej licznych przyczyn różnych kategoryj, ale trzeba mieć tylko na uwadze, że czynnikami są. tu głównie uczucia i przekonania, ażeby się przekonać, że chodzi w zjawiskach społecznych o czynniki psychiczne przedewszystkiém, i że dzięki temu właśnie, zjawiska społeczne przedstawiają tę okoliczność, którą Comte i późniejsi na karb społeczności kładą. Usuńmy ten czynnik, a społeczeństwo przestanie być sobą, będąc tylko zbiorowiskiem ciał organicznych, podobnie jak np. kropla wody zaludniona wymoczkami, lub kępka korali.

***) Ob. u Letonrneau La  Socjologie d'apres l'ethnographie Paris 1880 str. 560, i mój Rodowód liczb i cyfr, Warszawa. 1880, str. 2 i3.

****) Przynajmniej togo stanowiska powinni się trzymać psychologowie wytrwale, ażeby się nie uwikłać w trudnościach, jakich się nawet nie domyśla i nie dostrzega szkoła fizyjologiczna, zaprzeczając z góry duchowości i dowodząc zarazem, że świadomość jest produktem organizmu, czyli inaczej, dowodząc, że nieświadoma materyja jest mnteryją świadoma czyli że +, jest —, lub jeszcze inaczej, że pomiędzy świadomością a nieświadomością, niema żadnej różnicy.

II.

Utrzymując, że psychiczne i fizyjologiczne zjawiska towarzyszą sobie nawzajem, i że jedne bez drugich nigdy—prawdopodobnie—nie miewają miejsca, jesteśmy, zdaje się, w zgodzie z faktami. Lecz jest jeszcze inny sposób zapatrywania się na tej sprawy, gdzie chodzi już nie o współczesność tych róznych zjawisk, lecz o zależność jednych od drugich, przyczem zazwyczaj chętniej dowodzą nam, że psychiczne zjawiska zależą od fizyjologicznych, aniżeli, że fizyjologiczne zależą, lub mogą nawet być w jakiejkolwiek zależności, od psychicznych. W prawdzie od czasu do czasu, a ostatniemi czasy coraz częściej, zdarza się, spotykać wskazania uczonych na to, że wpływ ten ostatni jest niezaprzeczonym faktem. Za najbardziej jaskrawy i bijący w oczy przykład w tym względzie, mogą służyć zjawiska hypnotyczne, które każdy z mniej więcej szczerych w badaniu i poważnych uczonych, jak np. Heidenhain, Weinhold, Schneider, Berger i inni, kładzie na karb wpływów psychicznych na organizm.

Poglądy uczonych, dotyczące pytania o zależności zjawisk psychicznych od fizyjologicznych dają się sprowadzić do twierdzenia, że normalne warunki fizyjologicznego życia są conditio sine qua non zjawisk psychicznych. Tak np, dowodzą, że ażeby człowiek mógł doznawać wrażeń zmysłowych, myśleć, czuć i chcieć, koniecznie potrzeba, ażeby systemat nerwowy był w całości, t. j. ażeby od kończyn ciała do ośrodków nerwowych w mózgu, każdy nerw był całkowity; ażeby organizm posiadał dostateczną, ani zbyt małą, ani zbyt wielką, ilość krwi; ażeby ta krew była czysta, normalna, zdrowa, bo wszelkie jej zakażenie jest złym prognostykiem; *) ażeby ta krew krążyła bez przerwy, albowiem przerwa w krążeniu krwi wywołuje chorobliwe stany, lub—jeśli jest nieco dłuższą —śmierć**). Z przytoczonych tylko co warunków życia psychicznego widzimy wyraźnie, że o tyle są one warunkami życia psychicznego, o ile i warunkami życia fizyjologicznego, a raczej, że głównie są one warunkiem życia fizyjologicznego, które dopiero samo przez się jest warunkiem życia psychicznego. Powyżej przytoczone warunki te nie są bynajmniej wszystkie, liczbę ich można, a nawet należy powiększyć jeszcze kilkoma, jeżeli tylko zechcemy być ścisłymi w rozumowaniu. I tak koniecznym jest warunek światła słonecznego, nie tylko ze względu na ciepło, które mu towarzyszy, ale i ze względu na samo światło, w bezwarunkowej bowiem ciemności żyćbyśmy nie mogli; warunek pewnej ilości wilgoci w powietrzu, ponieważ w bezwarunkowej suchości powietrza, lub w powietrzu wodnem, czyli inaczej w wodzie, żyebyśmy także nie mogli, chybabyśmy się stali rybami; lub znów w zupełnie suchem powietrzu, gdybyśmy się stali istotami posiadającemi jakąś zupełnie inną organizacyję, której nawet sobie wyobrazić niepodobna; podobnież ważne są warunki następujące: chemiczny skład powietrza, warunki oddychania, trawienia, obecność organów zmysłów i t. p. Przy tych tylko warunkach możliwem jest życie fizyjologiczne organizmu, a przeto i życie psychiczne. Pomimo to, byłoby zbyt wielką śmiałością, a nawet niedorzecznością, dowodzić, że te mianowicie są warunki życia psychicznego, bo gdybyśmy już zechcieli być ścisłymi i dalej, należałoby utrzymywać, że wszechświat cały jest warunkiem życia psychicznego, co jakkolwiek jest prawdą, jest tylko podniesieniem jedynie faktów. Zniszczmy wszechświat, usuńmy materyję, a zginie możność objawów, z których wnioskujemy o życiu psychicznem.

Pogląd ten, o którym mówię, obfituje w same sprzeczności i daje się sprowadzić do twierdzenia, że nie można grać na skrzypcach, zerwawszy struny; że nie można malować, zgubiwszy pędzel; że nie można chodzić, straciwszy nogi, i że nie można żyć umarłszy. Nikt temu nie przeczy. Jeżeli życie duchowe objawia się tylko w żywym i zdrowym organizmie ludzkim, rzecz prosta, że w braku albo samego organizmu, albo jego normalnych cech, nie można mówić o życiu psychicznem, ponieważ giną objawy, z których jedynie o życiu sądzimy. Dobrze rozważywszy, o co w tej szkole psychologicznej chodzi, nabieramy przekonania, że główną prawdą, którą ustala ona, jest, że umarli nie żyją, a także, że chorzy nie są zdrowi. Jakkolwiek i te prawdy są prawdami, wartość ich wyrównywa wszelkiej prawdzie, polegającej na tautologii, jak np. że woda jest wodą, a nie — woda nie jest woda.

Wróćmy teraz do naszego rozumowania, dotyczącego usiłowań sprowadzenia zjawisk psychicznych do fizjologicznych, do usiłowania ustalenia prawdy, jakoby jedne były funkcyją drugich. Wykazałem już przed chwilą, że zjawiska fizyjologiczne, towarzyszące zjawiskom psychicznym, uważa pewna szkoła za conditio sine qua non ostatnich, że więc, pomijając już to, co było powiedziane pierwej o mowie i stanach zmysłowych, należałoby każdy warunek życia fizyjologicznego, a więc każde zjawisko przyrody, uważać za funkcyją życia psychicznego, ale w ten sposób uważane i zrozumiane życie psychiczne, powinnoby było być uważane również za funkcyją zjawisk w ogóle, za funkcyją wszystkich zjawisk przyrody, a więc za funkcyją siły i materyi wziętych razem, albo znów każdej z osobna, co prowadzić musi do zniesienia różnicy pomiędzy siłą a materyją z jednej strony, a pomiędzy materyją i duchem z drugiej. Nakoniec, twierdzenie to znosi różnicę pomiędzy sferą świadomości a nieświadomości, różnicę, która pomimo, że jest tylko abstrakcyjnej natury, jest widoczniejszą od wszelkich, innych różnic, jakie rozumiemy i bardziej wielką, aniżeli wszelkie inne różnice; nakoniec jest zasadniczą różnicą, którą, gdybyśmy usunęli przestalibyśmy rozumieć świat i siebie samych, świat przedmiotowy i świat podmiotowy. Tymczasem, co jest rzeczą najniewątpliwszą i niezaprzeczalną do oczywistości, w nas samych, w myślących ludzkich istotach, dwa te światy podmiotu i przedmiotu są skojarzone ze sobą w dziwny jakiś, a najzupełniej tajemniczy sposób, o którym nam głosi ustawicznie i uporczywie nasza świadomość, będąca przecież faktem, faktem takiej samej jak i wszelkie inne fakty wartości, a nawet daleko większej, bo dzięki tylko naszej o wszelkich faktach świadomości, o tych pierwszych, z tego tylko jednego źródła, to jest z tejże samej świadomości, czerpiemy wiadomość. A jeżeli te wszystkie wiadomości uważamy za wiadomości poważne, to dlaczegóżbyśmy mieli do samej świadomości, do samego tego źródła, któremu jedynie i to bezwarunkowo jedynie i wyłącznie zawdzięczamy naszą wiedzę, dlaczegóżbyśmy do niej jedynie mieli się odnosić z uprzedzeniem?

Cały świat zjawisk znamy nie takiemi, jakiemi one są rzeczywiście, bo nawet nie wiemy czy innemi są one, a tylko takiemi jakiemi się nam one, dzięki świadomości, wydają., jednakżewiedza ta nasza jest nauką, twierdzącą stanowczo o zewnetrzności, ustalającą prawa zjawisk, przepowiadającą nawet na mocy tych praw zjawiska, np. w astronomii, w chemii ciał nieorganicznych i organicznych, ale skoro tylko odwołujemy się do naszej świadomości w kwestyjach, dotyczących jej samej, odwoływanie się to zazwyczaj bywa uważane za metodę nic nie wartą, nic nie obiecującą, nie dającą żadnych, godnych uwagi rezultatów. Ale jeżeli to odwoływanie się do świadectwa świadomości jest złą metodą w pewnym wypadku, może być, a raczej musi być złą metodą we wszystkich innych wypadkach, bo jeżeli świadek kłamie co do pewnej okoliczności, przestajemy wierzyć jego. zeznaniom co do innych okoliczności, a świadectwo jego wogóle,. uważamy za niewiarogodne.

Argumenty te, prowadzić mogą do przeświadczenia, że świadectwa naszej świadomości są faktem, z którym się trzeba rachować, i że uciekanie się do świadomości, jest metodą jedyną, do której w kwestyjach wymagających przeświadczenia wewnętrznego, udawać się należy. Intuicyja, jakkolwiek niema dziś wśród uczonych metodystów nauki najmniejszego kredytu, jest wszakże źródłem wcale poważnych prawd psychologicznych, z których chętnie korzystają w.praktyce ci wszyscy, którzyby się jej zawsze zaparli, prawdy te są: prawo kojarzenia się pojęć, metody indukcyjna i dedukcyjna i wreszcie cała nauka logiki, że już przemilczę, o matematyce, która jest zarazem nauką najbardziej abstrakcyjną, chociaż i najbardziej ścisłą z pomiędzy wszystkich innych nauk.

Tak tedy, po tych wszystkich trudnościach, o których było już powiedziano, a które uniemożebniają stanowczo uważanie myśli za funkcyją siły i materyi, zdaje mi się, wyjaśniłem jeszcze trudność subjektywną, opartą na świadectwie świadomości naszej, z którą, chcąc nie chcąc, musimy się wszakże tak dobrze, jak z wszelkim innym faktem, a nawet, jeszcze bardziej, rachować.

Wszystko to zmusza nas do uznania za prawdę, że zjawiska psychiczne towarzyszą zjawiskom fizyjologicznym, że naodwrót ostatnie towarzyszą pierwszym, ale że ani pierwsze do ostatnich, ani odwrotnie sprowadzone być nie mogą. Czyli, że psychologija nie daje się redukować do fizyjologii w szczególności, do bijologii w ogólności, to jest jeszcze inaczej, że życie ducha nie jest życiem materyi.

*) Spencer. Zasady psychologii, 2-go wydania, Tom I-szy, Część 1-sza, rozd. 4, § 25—31.

**) Luys — Muzg, polski przekład, Warszawa 1871) r, str. 70— 72.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej