Krystyn Ostrowski

JAMBY POLSKIE

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

WSTĘP.

PRZEDSŁOWO.

I.

II.

CZATTERTON,

OSOBY.

AKT I.

Scena I.

Scena II.

Scena III

Scena IV.

Scena V.

Scena VI.

JAMBY POLSKIE

Ostrowski Krystyn

PRZYJACIOŁOM SWOIM PODOLSKIM
płacąc sercem za serce i pamięcią za pamięć

"Liber in adversos hostes stringatur iambus."
Ovidius.

PRZEDMOWA.

Żaden rodzaj literatury, tak jak dramatyczny, niemógł obejść się bez zasilania się wzorowemi utworami innych narodów. Jest to sztuka, której uczyć się potrzeba jak każdej innej, i wpierw przyswajać sobie cudze utwory, zanim się zdobędzie na własne. Możnaby wprawdzie zapytać, azali naród nie jest w stanie wysnuć ze siebie dramat, jak wysnuwa inne rodzaje literatury ? lecz na to trzeba rodzić się tak szczęśliwym jak Grecya, która go stworzyła u siebie, doskonaląc coraz wyżej od prostego dyalogu na tespisowym wózku, do wspaniałej przedstawicielki ducha i dziejów trajedyi Sofoklesowej, — i do cieniującej najdelikatniejsze niewieście uczucia trajedyi Eurypidesa.

Zazwyczaj mniej hojnie uposażone narody pożyczały tajemnic sztuki dramatycznej, od zamożniejszych sąsiadów. Rzym od Grecyi, Francya od Hiszpanii, Anglia, kiedy przez chwilę niepoznała się na swoim Szekspirze, od Francyi, a Niemcy od wszystkich. Zdawałoby się, że jeniusz każdego narodu piętnujące się w dramacie, robi go tem samem przeciwnym smakowi, obyczajom i wyobrażeniom drugiego narodu, a więc niezdatnym do użycia gdzieindziej; lecz właśnie rzecz się ma inaczej, a to z przyczyny, że podstawą dramatycznej poezyi jest znajomość serca ludzkiego, z wszystkiemi odcieniami namiętności i uczuć. Podstawa ta zatem będąc wspólną ludzkiemu plemieniu sprawia, że do każdego przydaje się narodu, i wszędzie bywa zrozumiałą i obudzającą interes. Tak dobrze obchodzi nas miłość Duszjanty do Sakontali w dramacie hinduzkim. poświęcenie się Antygony w greckim, obłąkanie Ofelii w angielskim, jak rezygnacya naszej Jadwigi, czyniącej ofiarę z uczuć osobistych, na korzyść wielkości i sławy ojczyzny. Co głęboko ludzkie, najwięcej interesuje w dramacie; przybory charakterowi narodowemu odpowiedne, grają wprawdzie niemałą rolę, ale nie są alfą i omegą sztuki. Widzimy to u nas, jak pisarze dramatyczni biorą przedmioty z dziejów, starannie wyszukują rysy swojskich charakterów, nieszczędzą przyboru archeologicznego, nawet w archaizmach wkładanych w usta rozmawiających osób, — ale mimo tego niepotrafili zdobyć się jeszcze na dramat tyle znośny, żeby dla siebie obudzał od początku do końca żywe zajęcie. W czytaniu, jako tako zadawalnia się czytelnik bądź poetycznemi ustępami, bądź wzruszającemu alluzyami; lecz na teatrze, gdzie niemożna się obejść bez umiejętnego układu scen płynących naturalnie jedna z drugiej, gdzie obrazki choćby najmisterniej oddane nie są w stanie zastąpić logicznej akcji, ciągle mającej postępować , rozwijać się i doprowadzać do ostatecznego rozwiązania, niedając uwadze widza ani na chwilę spocząć, a tem samem trzymając ją w równem natężeniu, — na teatrze powtarzam, — dramata nasze robią z małym wyjątkiem najsmutniejsze fiasco. Wszystko znajdziesz w nich, prócz dramatyczności.

Wątpimy azali to jest skutkiem organizacyi głów naszych; prędzej pochodzi z nieobeznania się z tajemnicami sceny, a również i ze słabego wpływu jaki ma u nas publiczność na swój teatr. Jest on bowiem instytucya zostającą po za obrębem pragnień publiczności, a tem samem i autorów dramatycznych, którzy nieufając żeby ich sztuki mogły się dostać na scenę, piszą najwięcej do druku jak się pisze poemat lub powieść, albo też jeżeli chcą koniecznie widzieć swe utwory przedstawianemi muszą radzi nieradzi stósować się do jej wymagań, najczęściej z samą teoryą sztuki niemających żadnego związku.

Te uwagi, które zrobi sobie każdy myślący znawca, spowodowały znanego z wielu pism swoich tak w ojczystym jak francuzkim języku Krystyna Ostrowskiego, że powziął zamiar przysłużyć się najstaranniejszem i prawdziwie artystycznem przerobieniem kilku obcych arcydzieł dramatycznych, aby przedstawione na naszej scenie, mogły wszczepić w publiczność smak dobry, a piszącym wskazać prawidła, i zachęcić ich żeby wprzódy na tej drodze szukali udoskonalenia, zanim zaczną cóś tworzyć ze siebie. "W tej pracy — mówi w przedwstępie, — autorowie nasi nabiorą niezbędnej wprawy, tej sztuki logicznego osnowania, w której celują dzisiaj francuzcy, a bez której żaden dramat, choćby z najcenniejszych żywiołów złożony, stanowczej próby kilkorazowego przedstawienia nie przeżyje. Zbyt mało mamy dotąd dzieł harmonijnie i foremnie zbudowanych, nieprzerwanie uwagę i czucie zajmujących, jednem słowem scenicznych; a to dla tego, że nikt u nas, wcale nikt, wyłącznie się sztuce teatralnej nie poświęcał, tej sztuce najtrudniejszej ze wszystkich, bo będącej ich syntezą i ostatnim wyrazem."

W ciągu swego jednorocznego pobytu w Krakowie, wiedziony temi zasadami K. Ostrowski zajął się naszą sceną, i kilka dzieł dramatycznych dla niej przerobił. Tym sposobem powstał Czatterton, Kupiec Wenecki, Macocha, Wiesław. Proza de Vigny w Czattertonie przeobraziła się u niego w rytmiczny i miarowy wiersz mile głaszczący ucho. — Kupiec Wenecki rymowym wierszem oddany z pięciu stopił się w trzy akty odpowiedniejsze dla naszej sceny. Tłómacz związawszy dwie akcye w jedne, uprościł kompozycye; — a jeszcze miał i to na względzie, że główna komedyi tej figura Szylok, żyd lichwiarz, u nas więcej nierównie ma znaczenia, niż w Anglii. Szylok Szekspira to "zabawny exemplarz osobliwego ludu" jak komentator Henley powiada: — Szylok w Polszce, — to zadanie społeczne, do którego rozwiązania usilna praca wszystkich sił żywotnych narodu nieodbicie jest potrzebną. Na próbę jak autor ślicznie włada językiem, jak umie być treściwym i naturalnym w dykcyi, weźmy pierwszą lepszą scenę, choćby i tę gdzie Szylok czyta pod swoim domem ów sławny kwit, który dał pomysł do całej komedyi Szekspirowi:

"Jeżeli o dwónastej, za trzy dni

Żyd niedostanie swoich trzech tysięcy

Trzechset dukatów"... Ja nieżądam więcej.

"Ma prawo mie powiesić bez wyroku

Lub pod, sąd oddać, by z mojego boku

Funt mięsa wyciąć"... Podpis... nu, to śmiało!

Bassania złoto, lub Antonia ciało;

Ten stary głupiec rączy za młodszego,

Niech oba pilnie zemsty mej się strzegą:

Ja im niechybię!

(wstając).

Cóż to?... drzwi otwarte!

I okno także? Czy mam iść po wartą?...

Jessyko! milczy... Sara!... Co się dzieje?

Nikogo w domu... wkradli się złodzieje!...

Gdzie moja córka? czy uciekła z gojem?

Jam ją wypędził pod pachołka strojem!

Lecz z kim? gdzie? dokąd?... Cały dom złupiony!

Szkatułki niema... gwałtu! jam skradziony!...

Pieniądze moje, com je sam karbował,

Obcinał, ważył, pod pieczęcią schował,

Dwa worki pełne, sześć tysięcy straty,

Strefione wszystko! córka i dukaty!...

(Tańce i muzyka w głębi; — z wściekłością).

Przekleństwo tobie, podła ty niecnoto!

Za moje perły, moją krew i złoto;

W kolebce czemu jeszczem cię nie zdusił,

Lub nie oślepił, by się czart nie kusił;

Kamienie drogie córka mi wykradła...

Bodaj zginęła wiecznie i przepadła!...

(w obłąkaniu).

Cóż to za widma w koło mnie się snują?

Złodzieje w maskach! śmieją się, tańcują,

I coraz bliżej ten grobowy śpiew...

Litości! sądu! zemsty! krew za krew!

MASKI,

w koło niego.

Ha! ha! ha!...

SZYLOK,

załamując ręce.

Biada mej nieszczęsnej głowie!

Wszak między wami także są ojcowie

Co mają perły, złoto i kamienie;

Zaklinam was na duszę, na sumienie,

Szukajcie córki, wszystko ma przy sobie;

Niech ją zabiją, niech ją widzę w grobie:

A jeśli umrę z mą rozpaczą wściekłą,

Niech razem zemną was pochłonie piekło!

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Niebędzie przesadzone zdanie, jeżeli powiemy że ten przekład jest najwierniejszem odbiciem jenialnej poezyi angielskiego wieszcza. Ogień jego cały się przelał, choć w ciaśniejsze ramy przerobienia. — Szekspir tu nieznikł jak w Kefalińskim: — poeta pojął poetę do głębi. Jamby polskie są niezaprzeczenie najdokładniejszym wzorem poezyi rytmicznej dotąd u nas istniejącym.

Zdaje się jednak, że intencya szlachetna autora, mająca na celu wzbogacenie naszego zużytego repertoaru, nieosiągła i zapewne nieprędko osiągnie pożądany skutek, z tej przyczyny, że tak Czatterton, jak Kupiec Wenecki, jak nawet Balzakowa Macocha, wymagają potężniejszych indywidualności artystycznych jak te co się spotykają na naszej ziemi. Takie olbrzymyrole, nie na każde piersi i barki.

Pozostaje powiedzieć słówko o Wiesławie, chociaż jest to przedmiot, który autorowi po krótkim jego pobycie w kraju, przyniósł same tylko gorzkie wspomnienia. Stanąwszy na ojczystej ziemi po trzydziestoletniem niewidzeniu jej, mniemał, że powinien jej oddać z najbezinteresowniejszą miłością cały zasób swoich uczuć i wiedzy; widząc zatem scenę dość ubogą w sztuki mogące żywiej zajmować publiczność, mniemał ze się przysłuży dając na scenę libretto przerobione z ulubionej Brodziuskiego sielanki. I w rzeczy samej przyjęto tę operetkę z upodobaniem w Krakowie, a przyjęto nie na raz jeden, bo dotąd bywa często powtarzaną. Ztąd złości, gniewy, a nawet szkalujące przymówki, od pewnych podszarzanych lwowskich krytyków ani autora ani jego pracy nieznających.

Dodać tu winniśmy, że całą pierwszą Jambów edycyą zrobioną własnym nakładem, ofiarował p. Krystyn Ostrowski na dochód potrzebujących uczniów Uniwersytetu Jagiellońskiego. Rok pobytu jego między nami, zostawił dwie pamiątki: repertoar sceny ojczystej wzbogacony, — uczącej się młodzieży podana ręka.

Lucian Siemieński.

10 Stycznia, 1862.

WSTĘP.

Ten plon jednorocznej pracy, w pierwszej radości powrotu do kraju poczętej, a w głębokiej żałobie serca i myśli dokonanej, przypisuję i poświęcam tobie, szlachetna młodzi, która wśród codziennych starań około materyalnego życia, wśród cierpień i trudności wszelkiego rodzaju, umysł twój nieskażony do wyższych krajowych usług sposobisz. Chcę ci nią zawdzięczyć, o ile jestem w stanie, za twoje prawdziwie braterskie przyjęcie w starym naszym jagiellońskim grodzie; i jako dar pożegnalny, na pamiątkę zbyt krótkiego z tobą pożycia w ręku twoim zostawić. Winienem ci oraz, winienem moim przyjaciołom, treściwe objaśnienie o sposobie w jaki tego przeciągu czasu, przy nieprzerwanej prawie samotności użyłem.

Wiadome są przyczyny, dla których poezya dramatyczna . ta z duchem naszego wieku działania i postępu najściślej związana, bo najbliższy stosunek do czynu mająca, dotąd u nas rozwinąć się nie mogła, starożytna latorośl, ręką Jana Kochanowskiego w epoce świetności naszej zaszczepiona, przez Felińskiego, Wężyka , Fredrę tak bujnie rozkrzewiona, pod wiatrem północy uschnęła i od wielu lat żadnych już owoców nie wydaje. W muzyce, w balecie, w kilku tendencyjnych komedyjkach bez układu, bez wydatnych charakterów, bez narodowego tchnienia, schroniła się cała żywotna siła naszego dramatu, o wiele niżej od wszelkich innych gałęzi krajowej literatury stojącego. Nieśmiertelne wzory, arcydzieła klassycznych peryodów, jako zbyt wznoszące ducha, surowo są zakazane, lub tam tylko dozwolone, gdzie ani godnych przedstawicieli ani uzdolnionych słuchaczy miećby nie mogły. Artyści nasi (a mamy kilku znakomitych, idących w parze ze wszystkiemi tegoczesnemi), w coraz ciaśniejszem kółku obracać się zmuszeni, obsługują się tylko najlichszemi płodami sceny zagranicznej, zwykle tłómaczonemi dorywczo, jakby na pańszczyznę, z wykluczeniem całych scen i sytuacyi, mogących stać się powodem do politycznych lub prywatnych przymówek; albo też, jak to się dzieje teraz w Warszawie, Wilnie, Kijowie, Poznaniu, całkiem zamilkli. Inni zaś, niezaprzeczonym talentem obdarzeni, lecz nieledwie o żebranym chlebie żyjący, od miasta do miasta toczą tespisowy swój wózek, skazani na wieczne odgrywanie zużytych już od pół wieku lub zeszpeconych niezgrabnem tłómaczeniem utworów.

W obec tych niezwalczonych przeszkód, w obec krytyki jezuicko-żydowskich szpargałów, będącej dotąd u nas na stopie pierwotnej dzikości, jakiż dział zostaje więc piszącemu dla polskiej sceny, chcącemu podnieść ją do wyniosłości budzącego się tak silnie życia narodowego? Oto przysposabiać materyały do jej przyszłej budowy potrzebne, zająć się wyborem najwłaściwszej formy, według której wzrastać i kształcić się powinna. Przerabiać celniejsze obce utwory z naszym duchem spowinowacone, lecz tak przerabiać, aby w nich zupełnie zatrzeć ślad exotycznego pochodzenia; aby mową, zwyczajem, układem, stały się całkiem polskiemi, bez rażącej za każdym wyrazem obczyzny. Tak czynili Rzymianie za Cezarów, przyswajając sobie greckie, tak Francuzi za Ludwika XIV, pożyczając łacińskie, hiszpańskie i włoskie przedmioty; tak nareszcie arcymistrz nowoczesnego dramatu, Szekspir, większą połowę pomnikowych dzieł swoich z obcego kruszcu tworząc, nadawał im niestarte piętno własnego jeniuszu. Dział ten nie jest tak szczupłym, jakby się wydawać mogło nieobeznanym ze sceną pisarzom; gdyż w tej pracy autorowie nasi nabiorą, niezbędnej wprawy, tej sztuki logicznego osnowania. w której celują dzisiaj francuzcy, a bez której żaden dramat, choćby z najcenniejszych żywiołów złożony, stanowczej próby kilkorazowego przedstawienia nie przeżyje. Zbyt mało mamy dotąd dzieł harmonijnie i foremnie zbudowanych, nieprzerwanie uwagę i czucie zajmujących, jednem słowem scenicznych; a to dla tego, że nikt u nas, wcale nikt, wyłącznie się sztuce teatralnej nie poświęcał, tej sztuce najtrudniejszej ze wszystkich, bo będącej ich syntezą i ostatnim wyrazem; że nikt w niej wziętości, a tem mniej godziwego zarobku szukać nie zamyślał. Inaczej być nie mogło w kraju na wpół zdobytym, rozćwiertowanym; tam, gdzie światło narodowego współistnienia, którego sztuka jest tylko estetycznem odbiciem w dziedzinie myśli, od stulecia prawie utajonem zostało. O kwiaty trudno tam gdzie kłosów niema.

Temi zasadami wiedziony i gorącem uwielbieniem naszego języka przejęty, chciałem to przynajmniej uczynić co było pod ręką, i jedyną drogę przed nami otwartą wskazać młodszym, silniejszym i szczęśliwszym od siebie. Niejakie doświadczenie w tym zawodzie, choć na obcym gruncie i przy obcych wzorach nabyte, chciałem przenieść na rodzinną rolę, i do naszych dziejów, najobfitszych w zajmujące historyczne obrazy, w odrębne charaktery, w dramatyczne przesilenia, według możności zastosować. Przeświadczony o niedostateczności wiersza trzynasto lub jedenasto-zgłoskowego, zbyt w jednobrzmienność lub śpiewkę wpadającego, zamierzyłem wiersz miarowy, najzwięźlejszy, a zatem do dramatu najszczelniej przystający, spolszczyć i w używanie wprowadzić. Do naszej już tak bogatej poezyi lirycznej, jak hymn błagalny ku niebu z piersi całego narodu się wyrywającej, chciałem dodać jeden wdzięk jeszcze, wdzięk rytmu i prozodyi; i tę nową strunę na lutni wieszczów naszych nawiązać. W tej formie już uświęconej przez wieki, chociaż u nas całkiem nieznanej, przerobiłem dla polskich artystów Czattertona, ów fatalistyczny obraz natchnienia walczącego z niedołęstwem, egoizmem, niekiedy zawiścią spodlonego chucią, zysku towarzystwa; Macochę, najcelniejszy utwór dramatyczny Balzaka; Kupca Weneckiego, ów posągowy choć nieco przedrzeźniony pierwowzór żydowskiego lichwiarza; i nareszcie przysposobiłem dla sceny tg tkliwą sielankę Wiesława, ten arcywierny obrazek naszego krakowskiego ludu, w czerwonej czapce i z pawiem piórkiem, jak święcony skaplerzyk w pamięci i w sercu każdego z nas od lat dzieciństwa spoczywający. Wszystkie cztery są pisane pięciomiarem jambowym, w najściślejszem zachowaniu wskazanych przez mistrzów prawideł; dwa ostatnie opatrzone końcówką. Wiersz ten na greckim lądzie zrodzony, zapewne współcześnie z ideałem Afrodyty, jest zaiste bliskim pokrewnym naszego jedenasto-zgłoskowego; lecz śmiało można powiedzieć, że jest jego uzupełnieniem w rytmie i melodyi. Wszystkie uczone języki, nie wyłączając wschodnich, miarowej mowy do dramatu używały; z pomiędzy żyjących, jeden tylko francuzki jest prozodyi a zatem rytmu pozbawiony: ten też jest najmniej, podług samychże Francuzów zeznania, do wszelkiej poezyi, a szczególnie dramatycznej przydatnym. Proza, jako daleko doskonalsza, wyłącznie po dziś dzień nawet na tak zwanych literackich scenach panuje. Inaczej się ma z naszym źródłowym, samoistnym, naczelnym z pochodzenia słowiańskiego językiem. Czy mi się udało uśpioną w nim prozodyą rozbudzić, w niezmienną i zgodną z jego brzmieniem rytmową miarę ująć i ustalić, juk to już w dwóch bratnich narzeczach uczyniono, to czytelnicy, a wkrótce może i widzowie osądzą.

Kupiec Wenecki ścislejszem związaniem dwóch akcyj w jednę, i z pięciu aktów szekspirowej improwizacyi do trzech obrazów streszczony, zdawał mi się jeszcze w innej sferze jak w scenicznem wykonaniu dla polskiej publiczności przydatnym. Jenialny utwór angielskiego mistrza odnosi się wyraźnie do naszej najdawniejszej, tak już zastarzałej choroby, że jej prawie nie czujemy, że przeszła w naszą krew i organizm, że się do niej nawet z pewną potulną uległością przymilamy. Tym trądem, na grobie Esterki wylęgniętym, a który nasz kraj jak szeroki i długi ogarnął, jest to pasożytne plemie które się w nasze wmięszało, zachowując dotąd uporczywie swoje nałogi, zabobony i drapieżne żądze, wprost sprzeczne z usposobieniem naszego ludu; jest ta karykatura człowieka, żyd, wszędzie i zawsze do siebie podobna, a której odwieczne znamiona, wpół egipskie, wpół azyatyckie, przechowały się w całej swej piękności na naszym Kazimierzu. Nie mówi się tu wcale o tych szanownych członkach izraelskiej rodziny, którzy wyjątkowo nasze zwyczaje, naszą mowę, a z nią. i nasze uczucia przejęli; lecz o tej większości ślepo zagorzałej, niezbłaganie szkodliwej, tworzącej drugi naród w narodzie, zaraźliwą plagę obustronnie społeczeństwo nasze nurtującą, i której, w dzisiejszym stanie bezsilności, niechybną padlibyśmy zdobyczą. To, co dla ulubieńca królowej Elżbiety było tylko umysłową igraszką, dobitnym i uciesznym wzorem wśród tylu innych przed jego twórczą wyobraźnią stojącym: "an exemplar of that peculiar people" jak go Henley w komentarzu Szekspira nazywa, jest dla nas ważnćm, rozległem spółecznem zadaniem, do którego rozwiązania usilna praca wszystkich żywotnych sił narodu jest nieodbicie potrzebną. Wszelako tuszę, że i w tej mierze czas naprawi to co zepsuł, byle się do tego ludzie szczerze przyłożyć umieli; chciałem tylko zwrócić uwagę mych ziomków na to najwyższe grożące nam niebezpieczeństwo, które jeszcze w tej chwili możnaby łącznem, energicznem działaniem zażegnać i usunąć. Tak jak w Czattertonie, tłómaczenie dyalogu, oprócz zwięźlejszego układu niektórych scen, jest tutaj prawie dosłowne. Kupiec Wenecki miał przytem służyć za podstawę podobnego wypracowania na kilku innych dramatach szekspira.

W przysposobieniu Wiesława dla sceny, wiersz Brodzińskiego płynny i rzewny, samym układem zgłosek w miarowy przekształciłem, nie zmieniając bynajmniej toku myśli; a niekiedy całkiem utworzony w tekście znalazłem i wypisałem. Do dwóch piosenek już w nim istniejących, kilka moich własnych ludowej treści dołączyłem. Mam nadzieję, że na tem mozaikowem przerobieniu ucho nie straci; że mi je mój dawny mistrz i Przyjaciel, o ile na to różnica wieku pozwolić mogła, chętnieby przebaczył, przez wzgląd na wspólne nam zamiłowanie ludu krakowskiego. Święty Wojciech, przez zacnego i utalentowanego mistrza Wojciecha Sowińskiego tak szczęśliwie w muzyczną formę ujęty, i Azael, poemat wyrobieniem tylko fantastyczny lecz. rzeczywisty duchem, wraz z kilką ulotnemi jambami z różnych peryodów tułaczego życia, stanowią tego zbioru uzupełnienie.

Że nasz język jest towarzyskim, bo najdelikatniejsze odcienia myśli i uczucia wyrażającym, zarazem prostym i wytwornym; że nie potrzebujemy udawać się do innego w rozmowie z kobietami, lub obcemi go wyrazami dopełniać i być dowcipnemi tylko po francuzką (jak się, to zbyt często w naszych wpółwynarodowionych salonach słyszeć daje): to przekonanie było mi pochopem i zachętą w przerobieniu Macochy. Głęboki ten, acz nieco cierpki pomysł Balzaka, jest nowoczesną Fedrą, i tg samą naukę co dawna zajmującą. Wykrywa, ona śmiało, bez ogródki, wszystkie nierządy i klęski z, powtórnych małżeństw na rodziny spływające; te opłakaną lukę po wszystkie czasy w prawodawstwie ludów otwartą, począwszy od Tezeusza do zbyt słynnego w tej chwili barona Vidil, a która w ręce macochy lub ojczyma wychowanie, majątek, całą przyszłość obcych im pasierbów oddaje. Tej nauki, z głębi przedmiotu wynikającej, wielu z recenzentów nie postrzegło lub też uznać nie raczyło; i właśnie dla tego, że ten obraz prawdziwy, przerażający, całe zgorszenie podobnych związków wyjawia, nazwano go niemoralnym: z równą zaiste słusznością jak treść dramatu Czattertona, który spotwarzony za najchlubniejsze prace, wyszydzony za szlachetnie cierpiane ubóstwo, w obłędzie rozpaczy ucieka się do samobójstwa. Otóż Klytemnestra, Hamlet, Ryszard IlI, don Karlos, Mazepa i wiele innych, jednem pociągnięciem pióra w imię moralności z rzędu sztuk uczciwych wykreślone! Żaden zarzut nie mógł mi być dotkliwszym. To są dziwnego rodzaju konserwatyści; ich teorya jest po prostu zaprzeczeniem całej sztuki teatralnej, której powołaniem jest właśnie stawianie przed oczyma widzów kary niezbędnej obok występku, śmieszności nieodłącznej od każdej przywary serca i umysłu. Stosując się do ich zdania, należałoby przesądy, kłamstwa, zdrożności naszego niedokształconego lub przekwitłego towarzystwa, pod piramidą wieńców pochwalnych uwieczniać. W obec takich znawców trzebaby się nieustannie do elementarnych zasad odwoływać, i dowodzić że dwa a dwa cztery. To nie jest wcale mojem zadaniem; a tem mniej odpowiadać na miotane przez niektórych obelgi, wszelki zakres przyzwoitej i godziwej krytyki przekraczające.

Do tych ostatnich pisarzy niniejsze dzieło bynajmniej się nie odnosi i owszem, bardzo byłbym upokorzonym, gdyby przychylność ich otrzymało lecz do ciebie, szlachetna i nieskalana młodzi, w której pracowitości, odwadze, zamiłowaniu wszystkiego co jest dobre i piękne, świetną dla kraju przyszłość upatruję, w jednem ze mną źródle czerpiącej natchnienie, i najbliższą moją uczuciem, myślą, dążeniem, stanowiącej rodzinę.

Kraków, 1 sierpnia 1861.

PRZEDSŁOWO.

I.

Alfred de Vigny należy do szkoły romantycznej francuzkiej; lecz tem się różni od swoich kolegów, że lubo mniej płodny, mimo tego głębszy bywa od wielu: a co najważniejsza, jest to prawdziwy kompozytor, który długo obmyśla przedmiot i formę w jaką, ma je odlać, aby dzieło urodziło się i pozostało żywem. Już to samo, że u nas kilkakroć tłómaczono jego dramat, dowodzi, że tkwi w nim cóś żywotniejszego niż w tylu nowszych utworach francuzkich, równie skwapliwie czytanych jak prędko zapomnianych. To ma do siebie Czatterton, że w nim wymowna obrona praw poety, nadzwyczajnie wzruszała świat piszący. Zarzucano z początku niemoralność temu utworowi, z powodu samobójstwa Czattertona; poeta bowiem najwięcej winiem cierpieniu, a właśnie samobójstwo dowodzi, że mu brakło odwagi. Jednakże w tym przypadku da się ta zbrodnia dramatycznie usprawiedliwić, zwłaszcza ze względu na ułomność natury ludzkiej; bo jest to rzeczywisty człowiek, nie ideał. Jakoż kiedy się rzuca w obłąkaniu rozpaczy na flaszeczkę z opium, zupełnie tak nam się przedstawia jak jeleń co ścigany przez złaję gończych, nie widzi innego ratunku jak rzucić się w wodę; jeżeli w niej utonie, niedowidzi to żeby mu knieja obrzydła: podobnie i trujący się Czatterton, bynajmniej nie pala nienawiścią do życia i świata, lecz tylko tak srodze jest ścigany przez nikczemność ludzi, że musi szukać ocalenia w znęcającym go oceanie wieczności... I taka jest właściwie moralność tego dramatu, że winę i hańbę samobójstwa zwala nie na rozpacz nieszczęśliwej ofiary, lecz na tych co ją do gwałtownego kroku przywiedli.

Tłómacz, Krystyn Ostrowski, z żywą miłością wziął się do przekładu tego dramatu, który chociaż w oryginale pisany prozą, on go chciał podnieść jeszcze miarowym wierszem. I w rzeczy samej bardzo szczęśliwie wywiązał się z tego zadania. Koturn, w który ozuł Kitty Bell, Kwakra i pustych lordów, nic tu nie zaszkodził; i owszem, tak skoncentrował potęgę słowa, iż ani wątpić jako sztuka ta przedstawiona w teatrze, mogłaby sprawić niesłychany efekt. Co do wiersza miarowego użytego w tym przekładzie, można jeszcze zrobić tę uwagę, że rodzaj ten tylko wtenczas bywa znośnym, jeżeli i rzecz sama pełna jest zajmującej treści; pusty deklamacyjny wiersz najgorzej się wydaje bez rymu: — przeciwnie tam gdzie myślą, obrazem ciężarny, tam, osobliwie w dramacie, rym zdaje się być rzeczą zbytkową.

W przekładzie Czattertona zachodzi właśnie ten przypadek, że wszystko tu potrzebne, ściśnięte, ważne myślą. Tłómacz zatem miał wszelkie prawo obejść się bez rymu; i winniśmy, oddać mu tę słuszność, że go się czyta z prawdziwym smakiem, a w niektórych ustępach daje nam wzór porywającej dykcyi.

Radzibyśmy oglądać na scenie Czattertona przepolszczonego, żeby przynajmniej słyszeć jak się ten pentameter jambowy wydawać będzie dla ucha. Tłómacz w zwięzłem przedsłowie podaje prawidła swej prozodyi, z wykształconych obcych języków do własnego zastosowanej. Lecz najlepszem prawidłem jest podobno sam jego wiersz, który jeżeli dobrze się wyda w ustach aktorów, może i powinien uzyskać prawo obywatelstwa w naszej literaturze dramatycznej.

29 listopada, 1860.

Lucian Siemieński.

II.

Wiersz użyty w tem przepolszczeniu Czattertona jest pentameter czyli pięciomiar jambowy, ten sam którego dawniej używali Grecy i Rzymianie, którego dotąd używają Anglicy, Włosi i Niemcy, w celniejszych utworach scenicznych, od Eschylesa i Plauta, do Szekspira, Alfierego i Szyllera. W istocie jest on daleko stosowniejszym do dramatu, aniżeli solenny lecz trochę ociężały wiersz trzynasto-zgłoskowy, dotąd przez naszych tragików używany; gdyż podobnie do zbyt długiej szaty w biegu, nasz rymowy heaxmeter zwalnia pęd akcyi, dyalog rozciąga, i treść jakąś krasomówczą ogładą rozrabia. Te przymioty czynią go szczególnie zdatnym do rzeczy opisowych, do epopei; nie zaś do rzeczy na scenie działanych, gdzie każda myśl jak iskra zapalać się i uderzać powinna. Wiersz jedenasto-zgłoskowy, jeszcze nie dość utarty, zmusza prawie koniecznie do przeplatania zbyt często powtarzanych rymów; w skutku czego dyalog przemienia w ciągłą piosenkę z kuplecikami i zwrotką, w libretto do układu w muzykę gotowe. Do komedyi najlepszy, w dramacie niedogodny, do trajedyi całkiem nieprzydatny. Jakiż nam więc pozostaje, kiedy chcemy pisać dramat polskiej scenie przeznaczony, lub też przeszczepić na naszym języku utwór obcy, blaskiem zeszłych wieków lub uwielbieniem współczesnych jaśniejący? Zapewne ten, którym wspomnieni mistrzowie przemawiali, i już doświadczony niezmiennem nowszych dramaturgów użyciem. Po Janie Kochanowskim, który w Odprawie posłów greckich pierwsze potrzeby onego wyraził przeczucie, wielu piszącym się zdawało, iż ich wiersze nierymowe będą uchodzić za miarowe, byle w każdym jednostajna ilość zgłosek się znajdowała. W podobnym stylu znamy bardzo liczne sztuki teatralne w ostatnich szczególniej czasach pisane, bez końcówki, bez miary a często i bez sensu, grywane tu i ówdzie, drukowane w Lipsku, Wrocławiu, Żytomierzu, Kijowie i t. d. Są to potwory ani wierszem ani prozą, do żadnego rzędu istot żyjących nie należące. Takiemi są... Niech mi wolno będzie tytuły dzieł i nazwiska autorów, dla ważnych powodów przemilczeć. Oprócz krótkich ustępów z dzieł B. Zaleskiego lub W. Pola. nie zdarzyło mi się napotkać dotąd ani jednego dziełka, nibyto miarowym wierszem, któreby istotnym warunkom prozodyjnego ruchu odpowiadało. A przecież nasz język, tak jak wszystkie pierwotne, jest w iloczas bogatym, łatwo się w rytm układającym, nawet śpiewnym na równi z włoskim, czego nasze melodye karpackie, krakowskie, biało-ruskie, oczywistym są dowodem. Nasza prozodya jest tem doskonalszą, że posiada jedno tylko lecz nieomylne prawidło; przedostatnia zgłoska każdego wyrazu jest długa, krom pewnej liczby wyrazów złożonych i nazwisk zagranicznych. Wiersz jambowy jest zaiste trudniejszym od rymowego; bo każda zgłoska, od pierwszej do ostatniej, w niezmienną formę rytmu jest ujętą: lecz podług mego przekonania, może się u nas przyjąć i rozkrzewić, byle piszący nim, z prawami ustanowionemi przez mistrzów dokładnie się zapoznali i oswoili.

— Jest on dziesięcio-zgłoskowym i pięcio-miarowym, naprzemian z krótkich i długich zgłosek złożonym. Dwie zgłoski, krótka i po niej długa, stanowią Jambę,.

— Cezura czyli spoczynek, w ciągu każdego wiersza konieczna, przypada na parzystą, a zatem długą zgłoskę drugiej miary, jak naprzykład:

"Zmarźniąta dłoń, (a w głowie płonie żar," lub trzeciej:

"By porwać błędną myśl (i przenieść ją," lub czwartej:

"Stracony bez nadziei! Sąd, (więzienie!"

Bez takiej średniówki, wiersz miarowy całkiem nie istnieje — Ostatnia zgłoska jeżeli krótka, jak w poprzedzającym przykładzie, do składu wiersza się nie liczy. — Jamby dwu-miarowe w naszym języku są bardzo liczne, jako to: Zaniechałbym, Widzieliście, Słyszeliśmy, Cokolwiekbądź, Aniżeli, i t. p. — Jamby jednomiarowe są nieco rzadsze, istnieją, wszelako, jak n.p. Choćbym, Codzień, Bodaj, Jakem, Wyście, i w ogólności wszystkie dwu-zgłoskowe złożone wyrazy, w których ostatnia jest długa, zwłaszcza tam gdzie tok myśli przycisk na nią wskazuje lub dozwala. Jedno-zgłoskowe wyrazy są długie lub krótkie, podług potrzeby, znaczenia, a szczególniej zwyczaju dobrego wymawiania; zawsze długie w średniówce lub na końcu wiersza.

Te są zebrane w kilku słowach dramatycznej Jamby prawidła. Myśl schwycona w tę miarę już nie ulega żadnej przewłoce, żadnemu przeistoczeniu dziwnem zrządzeniem rymu zmuszonemu, czasem w zupełnie różną od pierwotnej; i owszem, zachowuje całą swoją czerstwość i potęgę, skupia się raczej i zgromadza. Wyraża w zupełności to co autor chciał wyrazić, ani mniej ani więcej. Jest to mowa zwyczajna, lecz bardziej ścisła, dobitna, że tak powiem uskrzydlona, i w ustach celniejszych aktorów włoskich lub angielskich których słyszeć mi się zdarzyło, jakąś uroczą barwę namiętnej jenialności przybierająca.

Teraz parę słów co do pobudek, dla których dramat Czattertona nie zaś inny na tę próbę wybrałem. Autor tego arcydzieła, choć sam znakomity między pierwszemi tegoczesnemi rymotwórca, napisał je prozą, i słusznie ; bo przedmiot z potocznego życia wyjęty, w przelaniu na wiersz francuzki, byłby wiele na rzeczywistości elekcie swoim stracił. Każde jego pojawienie się na scenie, jest przyjętem jako znamię odrodzenia się sztuki dramatycznej. Tak jak wszystkie śmiałe pomysły społeczne, gorące uwielbienia i gwałtowne zawiści wywołało; czytelnik sam najlepiej osądzi, które słuszniejsze. Chciałem podług wyłożonego systemu przepolszczyć twór obcy, noszący na sobie cechę niezaprzeczonej wyższości, którejby nigdy oryginalny nie posiadał; tak więc wszystkie niedostatki w czytaniu lub też w przedstawieniu spostrzeżone, mnie samemu, nie zaś panu Alfredowi de Vigny przypisane będą. Prócz tego, Czatterton zajmuje w sobie głęboką, naukę, dla wszystkich krajów przydatną" ale zwłaszcza dla naszego, gdzie co krok można spotkać lordów Talbot lub Beckford, a gdzie, niestety! charaktery Kitty Bell i Kwakra, są może płonnym i bolesnym, bo zbyt rzadko sprawdzającym cię w życiu ideałem.

K. O.

CZATTERTON,

DRAMAT W TRZECH AKTACH

podług Alfreda de Vigny.

OSOBY.

CZATTERT ON.

KWAKIER.

KITTY BELL.

RACHELKA; sześcioletnia jej córka.

JOHN BELL*), rękodzielnik.

LORD BECKFORD, Lord major Londynu.

LORD TALBOT.

LORD LAUDERDALE.

LORD KINGSTON.

Trzej młodzi lordowie.

Dwaj dżokeje.

Służący lorda Beckford.

Służący Johna Bell.

Ośmiu wyrobników.

U Johna Bell, w okolicy Londynu.

(Aktorowie szykują się porządkiem na czele każdej sceny wskazanym.)

--------------------------------

*) Wymawia się: Dżon Bell, Loderdel, i t. d.

Shakespeare.

AKT I.

Obszerny zakład handlowy; izba porządna i dostatnia, za którą widać, przez drobne szybki szklannej przegrody, dobrze zaopatrzony sklep bławatny.

— Po prawej stronie (od sceny), komin nałożony węglem ziemnym; w głębi, schody kręte prowadzące do kilku ciasnych izdebek, między któremi pokoik Czattertona. Po lewej, drzwi

do sypialni Kitty Bell.

— Kwakier czyta siedząc, na prawo. Kitty Bell szyje przy stoliku z przeciwnej strony: u stóp jej synek na ławeczce, przy nim Rachelka z książką w ręku.

Scena I.

KWAKIER, RACHELKA, KITTY BELL.

KITTY BELL do Rachelki, pokazującej bratu obrazki w książce.

To pana głos w przedsionku; ciszej dzieci,

(do Kwakra).

Mój Boże ! pewno znów zdarzenie jakie!

(Kwakier wzrusza ramionami),

Pan dzisiaj gniewny! to po głosie znać. —

Rachelko przestań biegać jak szalona!

(upuszcza robotę i słucha).

Wszak już mniej groźny; czy nieprawda panie ?

(Kwakier potakuje skinieniem głowy i czyta),

Zdejm zaraz te paciorki, proszę cię;

Błyskotek marnych tknąć nam się nie godzi. —

A któż ci dał tę książkę? Co ja widzę!

To biblia; czy nie ten młody pan,

Nasz gość od trzech miesięcy ?

RACHELKA.

On, mamuniu.

KITTY BELL.

O Boże! coś zrobiła! — Mówie wciąż

Byś od nikogo nic nie przyjmowała,

Szczególniej zaś od niego... taki biedny! —

A kiedyś go widziała, moje dziecię?

Wiem żeście z rana śmieli wejść oboje,

Codzienny pierwszy dać mu pocałunek;

A czy to pięknie?

(całuje dzieci.)

Wszak on pisał jeszcze,

Bo lampa się świeciła całą noc.

RACHELKA.

I nawet płakał.

KITTY BELL.

Płakał! on, jak zwykle...

Nie gadać o tem więcej, bardzo proszę;

On płakał! — Trzeba zwrócić mu ten dar,

Gdy was zawoła; lecz mu nie przeszkadzać,

I nie brać nic od niego, wcale nic.

Od trzech miesięcy jak w tym domu mieszka,

Jam ani razu mówić z nim nie śmiała;

A wy tę książkę wzięliście mu z rąk.

To bardzo źle. — Niech Kwakier was uściska;

On wasz przyjaciel, z nieba wam zesłany.

(Dzieci biegną do Kto akra.)

KWAKIER.

Dziateczki, chodźcie, chodźcie tu oboje.

Słuchajcie pilnie... Tak. —

(sadza je na kolanach.)

Powiedzcie matce

Że serce jej jest czyste i nabożne,

Lecz że jak wasze, chęci jej dziecinne;

Że swoich słów nie dosyć rozważyła,

I że ją proszę rozkaz swój odwołać.

Bo zwrócić nieszczęsnemu dar serdeczny

Jest upokorzyć go za dobry czyn,

I całą jego nędzę mu wyjawić.

KITTY BELL, zrywając się z siedzenia.

Ach! prawdę mówi; tak, najświętszą prawdę! —

Rachelko, daj tę książkę. — Trzeba ją

Zachować całe życie! — Nasz przyjaciel

To żywa prawda. — Matka twa zbłądziła.

KWAKIER głęboko wzruszony, całując jej rękę.

Ach! nie mów o mnie tego, Kitty Bell!

Aniele tęskny! — Mądrość, to złudzenie. —

Patrz, jeślim chciał powiedzieć prawdę szczerą,

Zmyliłem się w tej prawdy wysłowieniu.

Czym dzieci przestrzedz miał o błędzie matki? —

O! niemasz myśli tak rozumnej w świecie

By zrównać mogła duszy twej przeczuciom,

Lub jednej łzy wylanej z twego serca.

(Słychać grzmiący głos za sceną.)

KITTY BELL, zalękniona.

O Boże! jeszcze gniew, ten sam co wczoraj !

Ochłonąć muszę.

(pada na krzesło.)

Burza nie daleka,

A wszystkie burze biją tu, aż w serce.

KWAKIER.

Już wiem co w głowie ma twój mąż i pan;

Z wyrobnikami swemi wciąż się swarzy.

Wysłali z Norton ośmiu do Londynu,

O przebaczenie dla jednego z nich.

Dwie mile pieszo, bez żadnego skutku! —

Oddalcie się was trojga tu nie trzeba...

len człowiek was zamęczy... jest to sęp

Co właśnie gniazdo dziobem swym rozdziera.

(Kitty Bell wychodzi z iedną ręką na sercu, a drugą wsparta na głowie synka, którego wraz z Rachelką wyprowadza.)

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej