Jan Potocki

JANA HR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PRZEDMOWA.

PODRÓŻ DO TURCYI I EGIPTU

LIST PIERWSZY.

LIST DRUGI.

LIST TRZECI.

LIST CZWARTY.

LIST PIĄTY.

LIST SZÓSTY.

LIST SIÓDMY.

LIST ÓSMY.

LIST DZIEWIĄTY.

LIST DZIESIĄTY.

LIST JEDENASTY.

LIST DWUNASTY.

LIST TRZYNASTY.

LIST CZTERNASTY.

LIST PIĘTNASTY.

LIST SZESNASTY.

LIST SIEDMNASTY.

LIST OŚMNASTY.

LIST DZIEWIĘTNASTY.

LIST DWUDZIESTY.

JANA HR. POTOCKIEGO PODROŻ DO TURCYI I EGIPTU

Z WIADOMOŚCIĄ O ŻYCIU I PISMACH AUTORA PRZEZ ŻEGOTĘ PAULEGO PODRÓŻ DO TURCYI I EGIPTU

Jan Potocki

PRZEDMOWA.

Spełniając jedno z naczelnych swych zadań, objętych statutem, Krakowskie Towarzystwo Miłośników Książki wypuszcza w świat niniejszy tomik, jako pierwszy z serji bibljofilskich edycyj. Wybór nasz "Podróży do Turcyi i Egiptu" Jana hr. Potockiego nie jest przypadkowy: uwzględnia bowiem wybitne artystyczne walory utworu, pragnie przypomnieć ogółowi wielce interesującego pisarza i książkę, należącą już dziś do "białych kruków".

Wydanie to "Podróży do Turcyi i Egiptu" jest trzeciem z rzędu wydaniem polskiem dziełka, które pierwotnie wyszło w języku francuskim, jak zresztą wszystko, lub prawie wszystko, co Jan hr. Potocki napisał. W układzie, pisowni i interpunkcji wydania tego trzymałem się niemal bez zmiany układu, pisowni i interpunkcji wydania drugiego, opracowanego przez Żegotę Paulego i wytłoczonego w oficynie D. E. Friedleina w Krakowie w r. 1849.

Przy porównaniu wydania Żegoty Paulego z pierwszem wydaniem polskiem zr. 1789 i pierwodrukiem francuskim, wytłoczonym w Paryżu na krótko przed ukazaniem się pierwszego wydania polskiego, znalazłem w wydaniu Żegoty Paulego kilka błędów, które w wydaniu niniejszem usunąłem (n. p. data Listu szóstego, liczba porządkowa Listu siódmego i k. i. ). Dane biograficzne wraz z szczegółową bibljografją pism hr. Jana Potockiego, podane przez Żegotę Paulego w przedmowie do jego wydania, pomieściliśmy w naszem wydaniu na końcu książki bez żadnej zmiany.

O Janie hr. Potockim, jednym z najbardziej interesujących umysłów w Europie na przełomie XVIII i XIX wieków, uczonym podróżniku i pisarzu, wiedziano w Polsce do niedawna niewiele, prawdopodobnie dlatego, że prace swe ogłaszał on niemal wyłącznie w języku francuskim i wydawał w niezwykle drobnej ilości egzemplarzów.

Najpoważniejszą do niedawna polską pracą o Janie Potockim była praca Michała Balińskiego, zawarta w "Wizerunkach i roztrząsaniach naukowych" (Wilno r. 1835. N. 6 ), a także w jego "Pismach historycznych" (Warszawa 1843. T. III ). Praca o J. Potockim Żegoty Paulego, pomieszczona przezeń jako przedmowa do drugiego wydania polskiego i przedrukowana obecnie przez nas, jest oparta na materjale, podanym przez M. Balińskiego. O Janie hr. Potockim napisał też Lucjan Siemieński piękny szkic p. t. "Bogactwo fantazyi w romansie", zawarty w książce "Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od r. 1848 — 1858" (Warszawa u G. Gebethnera w r. 1859 ); następnie T. Wojciechowski w "Chrobacji" (Kraków 1873 ), W. Gomulicki w tygodniku Wędrowiec, p. t. "Jan Potocki jako podróżnik" (r. 1900. N. 35 — 53 ) iH. Ułaszyn p. t. "O Janie Potockim i literaturze Kaukazu" (Warszawa 1902 ). Prócz wymienionych pojawiły się jeszcze dawniej o J. Potockim artykuły: w Dzienniku Wileńskim (w r. 1816 Nekrolog i w r. 1828 "Podróż Jana hr. Potockiego do Astrahanu" ) i w Przyjacielu Ludu (r. 1836. III ).

Gabrjel Korbut wymienia w swej "Literaturze polskiej" (t. II, str. 196 ) jeszcze następujące wspomnienia i prace o J. Potockim:

Zbigniew (Sadowska ): "Słów kilka o humorystyce i humorystach polskich" (Przegl. Tyg. 1876 ); St. Tarnowski: "Romans polski w pierwszej połowie XIX w. «; St. Chołoniewski: "Proroctwo hr. J. de Maistre w Petersburgu przesłane J. Potockiemu w r. 1812" ("Obrazy z galerji życia mego" ) i "Dwa listy hr. Józ. de Maistre z r. 1810 do Jana Potockiego, krajczego koronnego" (Atheneum 1843, I ); Dębicki: "Puławy", III; Małecki: "Lechici w świetle historycznej krytyki" (wyd. 2. Lwów, 1907, str. 100 — 104 ); Francew: "Polskoje sławianowiedienje" (1906, str. 47 — 62 ); Smoleński: "Publicyści anonimowi z końca w. XVIII" (Warszawa, 1912, str. 40 — 41 ); E. Łuniński: " Polskie wspomnienia o Maroku" (Świat 1911, nr. 50 ); Rawita Gawroński: "Z. D. Chodakowski" (Lwów, 1898, str. 110 — 116 ). — Wszystkie tylko co wymienione prace są jednak tylko drobnemi przyczynkami do charakterystyki oryginalnej postaci i wielostronnej działalności pisarskiej J. Potockiego.

Dopiero ostatni dziesiątek lat przyniósł nam dwie kapitalne prace o Janie hr. Potockim, które pod wielu względami tę arcybogatą indywidualność należycie oświetlają i ożywiają: to A. Brucknera książka "Jana hr. Potockiego prace i zasługi naukowe" (Warszawa. Gebethner i Wolff 1911 r. ) i T. Sinki " Historja religji i filozofja w romansie Jana hr. Potockiego" (Wyd. Akad. Umiej, w Krakowie. 1920 r. ). Oprócz wymienionych znaleźć jeszcze może interesujący się Potockim czytelnik nieco biograficznych wiadomości we wstępie J. Lorentowicza do polskiego przekładu słynnego romansu Jana hr. Potockiego "Rękopis znaleziony w Saragossie" (Warszawa wyd. "Muzy", r. 1917 ).

Przecław Smolik.

PODRÓŻ DO TURCYI I EGIPTU

LIST PIERWSZY.

Z bukawaj, dnia 9 kwietnia 1784.

Wczoraj w Mirgorodzie wyjechaliśmy już z granic polskich: dziś znajdujemy się wśród kraju, w którym niegdyś mieszkali Kozacy zaporoscy; nie mogłem się od żalu wstrzymać nad tym wojennym narodem, zniesionym przez jeden ukaz Carowej. Byli to zapewne niewygodni sąsiedzi, lecz społeczeństwo tych bezżennych Flibustierów wystawiało ciekawe a może i jedyne w porządku cywilnym towarzystwo. Osadzono na ich miejsce Moskalów i Wołochów, których rozrzucone domy wsiów porządnych dotąd nie składają.

Gromada kóz dzikich przez więcej jak godzinę biegła za nami, przypatrując się nam z ciekawością, nie dając jednak przybliżyć się do siebie. W tymże kraju przy ujściu rzeki Bog znajdują się dzikie konie, które prawie uśmierzyć niepodobna. Widzisz że listy moje biorą kształt opowiadania; radbym aby Cię tyle interessowały, żebyś mi przez wzgląd ten, podróż moją wybaczyła.

II. Z Kersonu.

Przybywam do Kersonu z tem ukontentowaniem które człowiek czuje, kiedy długo przebierając się przez pustynie, znajduje nakoniec miejsce zamieszkane; bo ludność miasta tego lubo dużo przez powietrze zmniejszona, dość jednak jest znaczna, zwłaszcza że w dzień świąteczny wszyscy prawie mieszkańcy powychodzili z domów. Pijaństwo nawet pospólstwa przydaje obrazowi temu ruchawości. Wiele statków wychodzi ztąd do Oczakowa, i tam naładowawszy popłynie do Carogrodu: pierwszy mój list w państwach cesarza tureckiego pisany już będzie.

LIST DRUGI.

19. Z Głuboska.

Dziś rano puściliśmy się na morze. Przyjaciele nasi odprowadzili mię aż do portu, i żegnali nas znakami poty, pokiśmy ich tylko zoczyć mogli. Wkrótce potym weszliśmy w ten labirynt wysp, który niegdyś Czajkom kozackim służył za schronienie. Widzieliśmy z daleka bujne nadbrzeża, gdzie wznosiły się już wsie i znaczne domy w kraju, w którym przed kilku latami widać tylko było namioty i trzody.

O szóstej przybliżyliśmy się do wnijścia Limanu: tak się nazywa Golf gdzie Dniepr wpada, czyli raczej sama ta rzeka ma w tem miejscu szerokości więcej, jak mil trzy. Niezręczność sternika naszego który zapomniał okrętowi potrzebnej dać wagi, i nadzwyczaj na jego niewiadomość miejsc i obrotów morskich, przymusiły nas schronić się do portu. Głuboska, gdzie mi dano za mieszkanie zemlankę czyli podziemną chatkę. Winszuję sobie jednak, że w niej jestem, gdyż wiatr się wzmaga, i wały Limanu toczące się nad mojem schronieniem sprawiłyby mi noc dość niespokojną, gdybym podróż mą dalej odprawiał.

Z Stanslawa.

Nie mogłem wczoraj rano wyjechać, bo majtkowie nasi nieumieli nigdy korzystać z wiatru, wieczór zaś dla tego, że byli pijani. Dziś nakoniec wypłynęliśmy z pomyślnym wiatrem, i w czas dość pogodny. Po dwóch godzinach żeglugi, czas się zachmurzył i wiatr dmąc raz urywkami, drugi raz ze szturmem bliską obiecywał burzę. Majtkowie chcieli dalej płynąć, alem ich przymusił udać się do portu Stanslawa. Na dobre nam to wyszło; bo zaledwie wysiedliśmy na ląd, wiatr tak się wzmocnił, iż rzucał nam na twarz piasek a nawet i zwir tak silnie, że ledwie postępować mogliśmy. Słowem, był to uragan, czyli szturm mocny, i z ciężkością dostaliśmy się do pierwszych we wsi domostw.

25. Z Oczakowa

Dwudziestego drugiego przybyłem do Oczakowa; chciałem stanąć wmieście, alem więcej w tym znalazł trudności niżelim się spodziewał: napełnione jest teraz żołnierstwem świeżo przybyłem którym wiele daje się wolności dla tego, żeby nie powrócili do domów. Basza chcąc zapobiedz kłótniom, zakazał cudzoziemcom aby nie wychodzili z dolnej części miasta gdzie jest port i magazyny, tam też się kończą wszystkie moje przechadzki. Trawię czas w kafenhauzie gdzie widuję wiele Turków, którzy tytuń palą i nic nie mówią. Przychodzą czasem i Tatarowie przybyli z Krymu, łatwo ich można poznać po ich fizognomii; Turcy pogardzają nimi. Dali tego dowód zakazując Janczarom nosić kołpaków, którem to nakryciem szczególniej Tatarzy się różnią.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LIST TRZECI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST CZWARTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST PIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST SZÓSTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST SIÓDMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPRAWA DRAKA.

POWIEŚĆ.

Drako pierwszy tłumacz Porty wsławił się w stolicy ottomańskiej wielką swą znajomością w prawie muzułmańskiem: równie mu były wiadome komentarze jak pisma objawione Prorokom, i teksta pism ich świętych, które trafnie przytaczać umiał, dawały mu w sporach pewne zwycięstwo, które mu wielu sprawiało nieprzyjaciół. Najniebezpieczniejszy był Szef Izlam. Człowiek ten obrotami do wielkich posunąwszy się godności, z zniewagą widział, że niewierny posiadał naukę której on nabyć zaniedbał. Uniesiony zazdrością poszedł do wezyra i w te do niego mówił słowa: "Potężny ministrze, który posiadasz bez udziału łaski najwyższego Sułtana, słuchaj rady religii, która przez moje usta mówi do ciebie. Wiem żeś się zupełnie Drakowi powierzył; lecz zważyłżeś, że pobłażanie którego używamy naprzeciw niewiernym Chrześcianom, niemoże się rozciągać na tego niewiernego, który zna prawo nasze a jednak nieidzie za niem. Od dawnego czasu Ulelma obrażony jest tem zgorszeniem, a ja który jestem i wodzem i tłómaczem onego, przymuszonym się widzę domagać się u ciebie o głowę Draka; spytaj się go, którą on wiarę najlepszą być sądzi. Jeżeli się skłoni za naszą, przymuś go, żeby ją przyjął; jeżeli zaś przeciwnie wyrzecze bluźnierstwo, na śmierć zasługuje. " Wezyr chociaż z żalem pozwolił na to, czego się domagano od niego.

Rozkazał przywołać tłumacza. "Dragomanie!" rzekł mu: "wiem, że zarówno świadom jesteś prawa objawionego świętemu naszemu Prorokowi, i tego które Issa niegdyś uczniom swoim powierzył: któremuż z nich dwóch daiesz pierwszeństwo?" Drako wraz poznał sidła które mu stawiono, i prosił żeby mu wolno było następującą powiedzieć historyją.

" Kiedy (mówił) rządziłem prowincyją powierzoną staraniom moim przez najwyższego Sułtana, zdało się niektórym jego poddanym, że znaleźli żyłę drogich kruszców. Każdy z nich kopał sobie osobną drogę, a wszyscy "spodziewali się że kiedyś natrafią na skarb i opanują go. Po długiej i pilnej pracy zgasły im lampy; lecz taka ich była żarliwość, że nietylko że niespostrzegli tego, lecz wołali jak wprzódy: ja znalazłem złoto, drudzy mają tylko miedź i cynę! Ten co z górnego niebios sklepienia widzi mrówkę w głębi przepaści i słyszy szmer jej nóżek, widział równie tych nieszczęśliwych w ciemnych ich podziemiach. Mógł był zapewne zgaszone ich zapalić lampy, mógł był spuścić na nich promień światłości przedwiecznej, która go otacza; lecz nie uczynił tego: zostawił tylko każdemu nadzieję i bezpieczeństwo, na których dosyć było, żeby ich szczęście zabezpieczyć. " Tu się skończyła powieść Draka; wezyr go pochwalił, a hipokryta odszedł zawstydzony.

LIST ÓSMY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SEN TOMRUTA. 

POWIEŚĆ.

Anioł śmierci ugodził ciosem swym starego Andbala, najmędrszego z mocarzy którzy tylko nad Indostanem panowali. Następca jego Newesza, jak tylko wstąpił na tron, chciał oczy swe napaść nowym potęgi swej widokiem. Rozkazał otworzyć skarby napełnione oszczędnością poprzednich panowań; zgromadził swe wojska. Wkrótce uwierzył, że były niezwyciężone, i nowe uknował podbicia. Już słyszeć się dawały okrzyki ludzi wojskowych, ślepe nawet pospólstwo szaleństwo to dzieliło. Sam tylko mądry Tomrut pogrążonym zdawał się w głębokim smutku. Postrzegł to Newesza i pytał się go o smutku przyczynę. "Panie! "(odpowiedział filozof) smutek mój nie wart jest żeby chwilę jedną zatrudniał uwagę najpotężniejszego Indyi monarchy; sen jeden jest onego powodem. " Sułtan chciał wiedzieć co to był za sen, i Tomrut w ten się tłumaczył sposób:

"Niezwyciężony monarcho krajów zajętych dwoma rzekami! wiedz, iż poranku dzisiejszego zbłąkawszy się w ogrodach które pałac twój otaczają, usiadłem na brzegu czystego strumienia, który niesie swe wody w najoddaleńsze miejsca tego roskosznego pobytu. Tam umysł mój podnoszący się stopniami śmiał się zastanawiać nad tłumem niezliczonych cnót które w tobie jaśnieją. Widziałem cię jednoczącego ojców twoich potęgę z sprawiedliwością Nurszywana i mądrością Dabszelima. Lecz daruj o Newesza! zdało mi się że niedostawało jeszcze do twej chwały żebyś tyle podbił krajów co Oguzkam albo Dulkarneim. Z tem wszystkiem przygotowania do wojny któremi żołnierze twoi byli zaprzątnieni, kazały mi się spodziewać, iż wkrótce cień twojej potęgi świat cały okryje, podczas gdy blask onej ścigać będzie oko zazdrości w ostatnich świata szrankach. Takie były dumania w którychem się zagłębiał, gdy anioł snu zasunął powiekę moią.

Zdało mi się na ten czas, żem widział strumień nad którymem był usnął; brzeg jego zasłany był kwiatami. Po kilku zagięciach w roskosznej tej dolinie, niósł wody swoje do cichego jeziora; prowadziłem oczyma bieg jego spokojny, i uśmiechałem się nad obrazem podobnym do życia mędrca: kiedy przez dziwactwo, którego przyczyny zgadnąć nie mogę, strumień wyszedł z koryta w którym ciekł dotąd, popłynął łączyć swe swobody z wodami sąsiedzkich strumieni i stał się strasznym potokiem, i podczas gdy kwiaty pozbawione wód jego świeżości, schylały ku ziemi zwiędłe swe głowy, potok rozrywał groblę, wywracał mury, i ostatki które niósł z sobą pęd jego śpieszniejszym czyniły

Tym czasem tłok nierozumnego pospólstwa cisnął się na brzegi jego z niebezpieczeństwem nawet być porwanymi przez szybki pęd jego. Jam poszedł czekać nań w dolinie. Tam szukałem śladów strasznego potoku, i nieznalazłem onych; bo ziemia wody jego wsiąknęła, i nic się po nim niezostało, tylko pamięć spustoszeń które uczynił.

O potężny monarcho Indyi! niepytaj się mnie o smutku mego przyczynę, chcesz być podobnym do Isskiendera i do Oguza; i czymże bohatyrowie ci byli, jeźli nie potokami wszystko psującemi. O synu Andbala! jeźli ci sławnych potrzeba przykładów, czemuż nienaśladujesz mądrego Solimana? Rozkazywał on naturze, nie pogardzał jednak ani pokojem ani uciechami, i śmierć jego porównaną być może do snu głębokiego, który następuje po zbyt często powtarzanych roskoszach; lecz ty synu Andbala, ty szukasz sławy, a nie wiesz, że sława jest jak zapach ziół wonnych, który się rozchodzi w ten czas kiedy już zioła spalone."

Sułtan indyjski uważnie słuchał powieści filozofa; ale nazajutrz wydał wojnę Sułtanowi perskiemu. I tak bór gęsty nieopiera się powiewom zefirów, bo nie za ich tchnieniem cedry ugiąć się mogą.

PODRÓŻ FEJRUZA

POWIEŚĆ,

Fejruz bogaty mieszkaniec Samarkandy powracał z miast świętych. Widać było w tysiącznych miejscach domu jego wypisane złotemi literami przeklęctwa przeciw tym, którzy świętą odwlekają pielgrzymkę. Na wystawie igrało tysiąc chorągiewek, utkanych ręką córek Szeriffa i napełnionych przez niego tajemnemi pismami. Tłumna radość panowała między niewolnikami, a szlachetny zwierz towarzysz trudów Araba, łączył z nimi swe krzyki, i zdawał się dzielić radość powszechną.

Sam Fejruz schroniony wewnątrz swego seraju, podawał się czułym pieszczotom żony swej i dzieci. Fatme mówiła mu: "Kochany Fejruzie! jak wiele trudów ponieść musiałeś, na jak wiele narażony byłeś niebezpieczeństvv!" — "Jak wiele pięknych pereł widzieć musiałeś w morzu perskiemi" mówiła młoda Zilia — "Jak musiałeś być kontent, (rzekł mały Rustem) tak długą odprawiając podróż. "Fejruz im odpowiedział: "Te trudy i niebezpieczeństwa nie przelękły mię, bom wiedział, że nieoddzielne są od podobnej podróży. Perły golfu perskiego nie kusiły mię, bom widział z bliska nieszczęsny stan nurków, którzy je zbierają; żebym się zaś nie dał uwieść uciechom, dosyć mi było pamiętać na śmiertelną płachtę, którą nam Prorok nakazuje nabyć w Męce, i ta to jest jedna rzecz, którą się z tak długiej przywozi podróży. "

Fejruz bawił się przez czas niejaki niewinnem! dzieci swych pytaniami, potem zaś w ten sposób pielgrzymkę im swoję opowiadał:

"Zaledwiem wyszedł z ciaśniny, która przedziela prowincyje perskie z Uzbekiem, ujrzałem się w równinach Korassanu: zdało mi się zaraz, żem był na świat nowy przeniesiony i wszystko mię na nim dziwiło; lecz okolice wesołe ale mało co odmienne, które w oczach moich stawały, wkrótce mię znudziły. Prócz tego kraj ten poddany był pod dozór surowy, dla którego najbardziej życzyłem sobie wyjść z niego jak najprędzej. Z tem wszystkiem trzeba mi było dopełnić tam czas, który wódz karawany przeznaczył; lecz trudno mi jest powiedzieć, czym się tam bawiłem, gdyż ta życia mego epoka zupełnie się w pamięci mojej zatarła.

"Wyszliśmy nakoniec z Korassanu i przybyliśmy do Sistan. Kraj ten pod rządem był lubieżnego Goridesa. Tam orszaki Bajaderek, Indyanek i śpiewaczek z Kaszmiru prowadziły podróżnego wśród obłoku zapachów do domów lubieżności poświęconych. Tam zapomniałem zupełnie o podróży mej celu, i żyłem w miłym tym kraju, jak gdybym go nigdy nie miał porzucić.

Z tem wszystkiem nieubłagany wódz karawany przymusił mię wyniść z niego; przeszedłem skwapliwie przez prowincyą Sziraz, sławną przez wyborne swe wina; znalazłem tam zapomnienie trosko w, ale różne wcale od szczęścia.

Przejechałem potym przez Laristan rozdzierany przez spory wyniosłych Attabegów. Rozległe dzierżawy wystawiały mi zwodnicze swe widoki, lecz im bardziej zbliżałem się do nich, tem się bardziej horyzont mój usuwał: postrzegałem drugie i czułem, że żądze moje nigdyby tam nasyconemi nie były.

Puściłem się potym morzem Perskiem, przyjaznem tym, którzy chcą bogactwa swe powiększyć. Śmiertelna płachta Męki stawała mi w umyśle i odpadła mi chęć naśladowania onych.

Nakoniec przybyłem do Chaldei. Widziałem tam Magów, którzy od tylu wieków ćwiczą się w nauce mądrości. Mądrzy Zoroastra uczniowie —rzekłem im — przychodzę was się radzić nad szczęściem: wiem już, że nie jest ono ani w Sistan, ani w Sziraz, ani w Laristanie, ani w krainach Gomronu i Ormuzu, ale gdzież jest? gdzie go szukać należy?

Desturan Destur imieniem wszystkich tym mówił sposobem: Szczęście jest jak ten żywioł, który my czcimy; znajduje się wszędzie, lecz obłąkany podróżny nie szuka go, ani w błyskawicy, która go omamia, ani w lekkim płomieniu, który się nad bagnami unosi: jest ono w krzemieniu, który depce pod nogami swojemi.

Ach, co za piękna podróż, (zawołał mały Rustem, przerywając ojcu swemu), i kiedyż ja podobną będę mógł odprawić?"

Odprawisz ją synu, (odpowiedział Feiruz), jużeś ją nawet zaczął. Dolina Korassanu, jest to dzieciństwo, w którem teraz jesteś; niebłagany wódz pielgrzymów, jest to czas, którego nic nie zatrzymuje, i który cię wkrótce z niego wyprowadzi i przywiedzie cię do młodości, która także z kolei swojej skończy się. Jeżeli natenczas przypomnisz sobie nauki Destura, jeżeli szczęścia w sobie tylko samym szukać będziesz, dopełni się mój zamiar, i niczego już więcej żądać nie będę. "

ABDUL I ZEILA,

POWIEŚĆ.

Ostatnie słońca promienie złociły już w Gaznie kończaste Meczetów wieże, kiedy kobiety Sułtana Machmuda do miasta tego wracały, przepędziwszy dzień w jednym z wiejskich jego domów. Przyjemne brzmienia głosów i instrumentów znaczyły z daleka wesoły ich poczet; zapach bursztynu i piżma zostawał po miejscach przez które przechodziły.

Tymczasem młody Abdul zapomniał pod różowemi krzakami kuruku czyli zakazu ogłoszonego przeciw tym wszystkim, którzyby mieli zuchwalstwo znajdować się na tej drodze. Już przednia straż rzezańców zbliżała się do krzaków które go ukrywały. Niebezpieczeństwo nagliło, Abdul spostrzegł studnię i wskoczył w nią.

Studnia nie była głęboką, i skok Abdula był szczęśliwy, lecz przeląkł konia jego, który się urwał i zamieszanie sprawił w gromadzie Sułtanek. Najpiękniejsza z nich Zeila nie mogła wstrzymać swego; zaczął ją unosić, zwinął się nakoniec przy studni, i Zeila upadła zemdlona na ręce Abdula.

Lubo studnia nie była głęboką, była atoli ciemna i kręta; rzezańce postanowili ją zmierzyć: rozwinęli swe zawoje i związawszy je razem uczepili na końcu kamień i wrzucili go w studnią. Abdul słysząc ich rozmowę uchwycił za kamień, i ciągnąc linę powoli dał do zrozumienia rzezańcom, że studnia dna niemiała. Strapieni powrócili z wiadomością tą do Sułtana.

Abdul spostrzegł już był, że miejsce w którem się znajdował, niebyło studnią, ale obszernem podziemiem. Był tak szczęśliwym, że znalazł wyjście onego; wziął na ręce Zeilę, a że noc mu sprzyjała, bez przeszkody zaniósł ją do siebie. Zeila z omdlenia swego przyszedłszy do siebie, nie pomału była zadziwiona widząc się na ręku Abdula; lecz wkrótce po zadziwieniu nastąpiła rozkosz, gdyż nigdy jeszcze tak pięknego nie widziała młodzieńca.

Abdul rozkazał zastawić stół najwyborniejszemi sorbetami; już sok barwiastych winogron łączył się z rosą którą sączą obłoki; miłość w oczach ich była, a w ustach słodkie rozmowy. Zdawało się Abdulowi, że wcześnie kosztował już rozkoszy Gehennetu. Zeila wzięła potym lutnię i te wiersze znajomego jednego poety śpiewała:

Posępne morze świat cały okrywa,
Nad nim bałwanów moc sroga spoczywa,
Nad niemi pasmo chmur gęstych panuje;
Ta ciemna przepaść przyszłość nam maluje.
Lecz tylko pewna chwila, co dziś bieży:
Dzisiaj nam tylko cieszyć się należy.

Patrz, jak się Feniks wzbija z skał obszernych,
I pył strząsnąwszy z skrzydeł swych niezmiernych
Pędzi, kędy go niesie lot powiewny:
Choć wiecznie żyje los jego niepewny.
Ta tylko pewna chwila co dziś bieży:
Dzisiaj nam tylko cieszyć się należy.

Twa twarz jaśnieje jako dzień przyjemny
I jak noc czarna sklni się włos twój ciemny,
Usta jak zorza ranny kwiat siejąca,
Ale i zorza jest przemijająca.
Ta tylko pewna chwila co dziś bieży.
Dzisiaj nam tylko cieszyć się należy.

Dni które człowiek przepędza, szczęśliwie,
Jak sen znikomy mijają skwapliwie;
I noce w których poi się rozkoszą,
Chwilami tylko szczęście mu przynoszą
Ta tylko pewna chwila co dziś bieży:
Dzisiaj nam tylko cieszyć  się należy.

Słońce wzniosłszy się nad horyzont przezierało obraz swój w czystych Indusu wodach, kiedy Abdul wstał od stołu powtarzając sobie po cichu:

Ta tylko pewna chwila co dziś bieży:
Dzisiaj nam tylko cieszyć się należy.

Poszedł do bazaru, przedał wszystek swój majątek który się składał z towarów, najął niewolników, nakupił przepysznych sukien, rzadkich zapachów, drogich naczyń, i pobiegł oddać to wszystko nowej swej kochance.

Osmego dnia z smutną postacią przyszedł do niej i rzekł: "Kochanko moja! aż nadto dobrze z nauk twoich korzystałem: wszystkie me dobra już są roztrwonione; będziesz że mogła odważyć się dzielić zemną me nędze? " Zeila wychowana w zbytkach seraju, przestraszona była tą myślą, prócz tego spostrzegła, że młodość Abdula równie się wycieńczyła jak jego majątek. Podumawszy trochę, napisała bilet, zapieczętowała go i oddała Abdulowi, te słowa mówiąc do niego: "Nie jesteśmy jeszcze tak bliscy nędzy jak rozumiesz. Idź do seraju, wywołaj wodza rzezańców, oddaj mu ten papier, a nadewszystko strzeż się go otwierać. "

Abdul ucałował bilet, rękę, która go kreśliła, usta, które mu ten rozkaz dawały, i udał się drogą ku serajowi; lecz zaledwie kilka kroków uszedł na ulicy, niezmierna zdjęła go chęć przeczytać pismo, które go z okropności nędzy miało wybawić. Zakaz Zeili bardziej jeszcze ciekawość jego powiększał, otworzył go nakoniec, i te w niem znalazł słowa.

"Wierny Muafaku! dobroczyńnica twoja żyje. Ten który ci list ten odda, życie jej ocalił, i od tygodnia dał jej kosztować roskosz podobną do tych któreś jej tylekroć zjednywał; staraj się żeby powróciła do seraju, i zapewnij się o dyskrecyi tego młodzieńca tym sposobem, jakeś się jej zapewniał z drugimi. "Łatwo sobie każdy wystawi, jakie było zadziwienie Abdula; po kilkakroć przeczytał nieszczęsny ten bilet, własnym oczom wierzyć już niechcąc. Wyszedł nakoniec z Gazny w mocnem przekonaniu nie wrócić się więcej do niej. Przepędził noc w lesie narzekając na niewiarę Zeili, nazajutrz przyłączył się do karawany kupców Bagdackich.

Przybywszy o dzień tylko jeden od miasta tego, porzucił karawanę, wszedł w głąb pustyni chcąc tam już życie przepędzić; dzikie owoce i korzonki były jego pokarmem, uciekał od towarzystwa ludzi a bardziej jeszcze od kobiet. Tak wstrzemięźliwe życie sprawiło, że go wkrótce miano za świętego, lud zaczął go szanować, i sława jego przeszła aż do Kalifów mieszkania.

Siedział w tenczas na ich tronie Kardebillah syn Ishaka, syna Moktadera. Monarcha ten miał syna zwanego Kaim, który jedynym był najczulszych jego starań celem. Kader znając jak wiele na dobrem zależy wychowaniu, od dawna szukał człowieka mądrego i oświeconego, któżby mógł prowadzić młodość Kaima: w tym zamiarze zebrał co tylko Islamizm miał ludzi najzawołańszych z ich pobożności, nauki i cnoty. Abdul był z tej liczby.

Minął już ten czas, gdzie namiestnik Proroka spał na progu meczetu, żeby być pierwszym na rannej modlitwie. Okazałość wzięła miejsce prostoty: Kalif chował się przed wszystkich oczyma, mało bardzo z dworskich mogło go widzieć. Drudzy przestawali na tem, że całować mogli zasłonę, która wisiała przed salą Dywanu. Abdul przyprowadzony przed Kalifa, osłupiał na widok blasku który go otaczał.

"Przybliż się młody pustelniku! (rzekł mu Kader) i bądź dobrej myśli; powiedz nam, jak obecność monarchy ziemskiego może zatrwożyć zakonnika, przyzwyczajonego do przytomności najwyższego twórcy niebios?"

Najwyższy wiernych rządco! (odpowiedział Abdul przyszedłszy trochę do siebie) niedziwuj się temu, i niech umysł prawdy którym tchnę zawżdy, skłoni ucho twe do powieści którą ci przytoczę. "

"Dnia jednego, kropla wody wymknąwszy się z obłoków padła na morze. Przelękniona niezmiernością żywiołu na który los ją rzucił, straciła zupełnie przytomność; muszla jedna przyjęła ją na swe łono, karmiła, strzegła, i kropla ta wody stała się potym perłą która zdobi koronę W. Ces. Mości. "

Apolog ten dosyć się podobał książęciu prawowiernych: "Abdulu! (rzekł mu) żądam ażebyś się podjął wychowania syna mego; chcesz że porzucić pustynią i żyć na dworze moim?"

Abdul mu odpowiedział: "Panie! żądania twoje stają się rozkazami; lecz pustelnik niestworzony do dworu, łaska zaś królów jest jak to płótno, które już malarz napełnił: nie można na niem i jednej umieścić osoby bez zmazania wnet drugiej. "

" Rozumiem cię, (odpowiedział Kader) boisz się żeby pochlebcy syna mego obcowaniem swem nie zepsuli; pozwalam, weź go z sobą na pustynią. Chcesz że jeszcze jakim apologiem wolą mą zbijać?"

Abdul umilkł, bo wiedział że gdy monarcha jaki sądzi że dobrze zrozumiał, nie jest rzeczą roztropną dowodzić mu że się myli.

Za powrotem na puszczę Abdul cały się poświęcił staraniom około wychowania młodzieńca i wpojenia w umysł jego miłości cnoty i nauki. Nauczał go jakie będą na potym jego powinności iako namiestnika Proroka na ziemi, najwyższego rządzcy Bagdadu, i pośrednika wszystkich Azyi mocarstw. " "Lecz nie dosyć jest (przydał) czynić drugich szczęśliwymi; trzeba umieć być nim samemu. Żeby zaś to otrzymać, naucz się niedowierzać kobietom; szaleństwo które w nas wzbudzają, nierównie jest niebezpieczniejsze nad to, które Prorok zakazuje: być dla nich z jak najzupełniejszą obojętnością jest jedyny sposób ustrzeżenia się ich. "

Nauki te często powtarzane sprawiły na umyśle młodego książęcia skutek, który sobie Abdul obiecywał. Dnia jednego na polowaniu zapędziwszy się za sarną aż na gościniec który prowadził do Mekki, postrzegł kupę Karmatów rabujących karawanę pielgrzymów: uderzył na tych świętokradców z ludźmi którzy mu towarzyszyli, i z łatwością ich rozproszył. Zachęcony tą wygraną Kaim chciał ścigać pierzchających, i raniony był letkim strzały pociskiem.

W tymże samym czasie usłyszał krzyk przeraźliwy: obrócił się i postrzegł kobietę która ku niemu wyciągnęła ręce; lecz nie chciał do niej przystąpić. Zgromadził wodzów karawany, naprowadził ich na drogę, pożegnał się z nimi, i odjechał nieoglądając się nawet za sobą.

Kobieta którą Kaim wzgardził, była Azema, ukochana córka Sułtana Mahmuda i najpiękniejsza w całym wschodzie księżniczka; powracała z miast świętych. Oczy jej podczas bitwy wlepione były w Kaima, i serce jej oddało się jemu. Udała jak gdyby potrzebowała spoczynku, kazała rozbić namioty na pobojowisku, przepędziła tam trzy dni, dowiedziała się że Kaim był synem Kalifa i puściła się do Gazny z niejaką w sercu nadzieją.

Lecz niespokojność która ją trapiła, nieporzuciła ją nigdy, i smutek niszczył ją widocznie. Postrzegł to Mahmud, zaczął ją naglić i otrzymał miłości jej wyznanie. Czuły ten ojciec nieumiał nic jej odmówić. Wysłał natychmiast do Bagdadu wezyra swego Meimendi z zleceniem ofiarowania synowi Kadera ręki Azemy wraz z połową Indyi bogactw.

Po dwóch miesiącach Meimendi powrócił; trzynaście razy padł na twarz przed Mahmudem nieśmiejąc i słowa powiedzieć. Sułtan zrozumiał to milczenie. "Zapewne (rzekł mu) smutne tylko przynosisz mi wieści. " Wezyr mu odpowiedział: "Panie! Nieba okryły ślepotą Kalifa Bagdadu. Niebaczny ten odmawia spowinowacenie się z synem Sebekthegina. Mówi, że Kaim nienawidzi kobiet, i że przysiągł nie żenić się aż przykład tego zobaczy w Abdulu. " — "I któż jest ten Abdul?" zawołał Sułtan. — "Jest to podły zbieg z Gazny (odpowiedział wezyr), którego mu dano za nauczyciela. " Podbijacz Indyjów wyszedł rozgniewany z sali Dywanu, zamknął się przez trzy dni, i czwartego rozkazał czynić przygotowania do wojny; lecz na ten raz niepotrzebnemi się stały.

Dnia jednego Abdul rozpamiętywając nad goryczą, którą po pierwszych rozkoszach zaprawiona była reszta dni jego, postrzegł wchodzącą kobietę z zakrytą twarzą i rzucającą się do nóg jego. "Mądry i wstrzemięźliwy pustelniku! (rzekła mu) widzisz przed sobą najnieszczęśliwszą z niewiast. Miałam kochanka, któregom zdradziła. Poświęcił mi swój majątek, naraził życie swoje żeby moje ocalić, a jam się stała śmierci jego przyczyną. Nie żyje już zapewne, lecz zgryzoty moje zemściły się za niego, ścigają mię bez ustanku; jeżeli wiesz jaki sposób którym byś mię od nich mógł uwolnić, racz mi go wskazać: jeżeli zaś nie, pozwól niech u nóg twoich umrę. "

Nieznajoma spuściła zasłonę; Abdul poznał Zeilę. "O Zeilo! (zawołał) powróconą mi jesteś nakoniec! znam ja dobrze, że dusza twoja niebyła stworzoną dla mojej; lecz serce moje żałością zwiędniałe, nie może oddalić od siebie wspomnienia szczęścia którego kosztowało z tobą. "

Azema przyszła była z Bagdadu z Zeilą; ukryta za zasłoną z Kaderem i Kaimem czekała na pomyślny skutek obrotów sztucznej swej towarzyszki. Abdul powinszowanie ich odebrał. Kaim przypomniał sobie daną obietnicę, i żołnierze z Gazny nie rozlewali krwi ludu bagdadzkiego.Śmiertelny! zachowaj tę naukę; szczęście nie jest stworzone dla ciebie. Lecz jeżeli jak Abdul ujrzysz gdzie obraz jego, chwytaj go skwapliwie; chodzisz bowiem z bespieczeństwem, a kamień który będzie grobowiec twój przykrywał, już się może nóg twych dotyka.

HAFFIZ.

POWIEŚĆ.

Dusza twoja podobna jest do wód równiny, podczas ciszy pogodne niebo zdaje się w niej przezierać; lecz błotem się staje skoro tylko jest wzburzona. Haffiz umiał się wyrzec miłości.

Napis ten wyryty był na skale którą wody Zenderutu oblewały. Sam Haffiz mieszkał w poblizkiej jaskini; wnijście do niej zakryte tylko było prostym brytem z rogoży, na wierzchu ten widać było napis:

Najlepiej zamknięte drzwi są te, które nie kuszą człowieka, żeby je otworzyć; Haffiz umiał się wyrzec bogactw.

W rzeczy samej złodzieje nie musieli mieć wielkiej chęci rozbicia tego uchronnego mieszkania, nie naleźliby w niem tylko skórę tygrysa, która służyła za pościel, i pęk strzał, na których te słowa były napisane:

Raz wypuszczone nie wracają więcej w rękę mściwego człowieka; Haffiz wyrzekł się zemsty.

Nie było namiętności, od którychby się Haffiz nie uchronił przez mądrą jaką maksymę; lecz zdarzyło się, że wieczora jednego postrzegł podnoszącą się rogożę, która ustronne jego przykrywała mieszkanie: była to piękna Nurmahal, która umyślnie zabawić się z nim przyszła.

Nazajutrz Haffiz obudziwszy się, szukał z niespokojnością w okolicach dzikiego swego mieszkania; znalazł piękną Nurmahal wpośród gromady młodych Mirzadehów, świetniejszych nad krasne kwiaty, na których spoczywali. "Powróćcie do Ispahanu (mówiła im) i powiedzcie, że nic oprzeć się nie może wdziękom Nurmahali, i że dziki Haffiz szaleje dla niej. " Ale Haffiz słowa jej wysłuchał, strzały napełnione napisami wypuszczone były na świetny orszak; krew jego zmieszała się z wodami Zenderutu, sam Haffiz z wierzchołka skały, na której był wyrył nauki swej mądrości, wrzucił się w rzekę, a przechodzący czytają dotąd te słowa:

Haffiz umiał się wyrzec zemsty, Haffiz umiał się wyrzec miłości.

LIST DZIEWIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DZIESIĄTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST JEDENASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST TRZYNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST CZTERNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST PIĘTNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST SZESNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST SIEDMNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST OŚMNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DZIEWIĘTNASTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

LIST DWUDZIESTY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej