Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

Rozdział I.

I.

II.

III.

IV.

V.

ROZDZIAŁ II.

I.

II.

III.

IV.

ROZDZIAŁ III.

I.

II.

III.

IV.

ROZDZIAŁ IV.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

ROZDZIAŁ V.

I.

II.

III.

ROZDZIAŁ VI.

I.

II.

III.

ROZDZIAŁ VII.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

ROZDZIAŁ VIII.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

ROZDZIAŁ IX.

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

DOKOŃCZENIE.

I.

II.

JAPONIA WSPÓŁCZESNA

Fraissinet Édouard

Rozdział I.

KRAJ.

I.

Co pobudza do poznania Japonii. — Od jakiego czasu jest znaną — Przejście Europejczyków. — Prześladowania religijne. — Jeografowie japońscy. — Podróżujący i uczeni na Wschodzie.

Duma polityczna, interes handlowy, chciwa wiedzy ciekawość, cechująca narody nienasycone w krainie umysłowych podbojów, to są pobudki wzmagające zwróconą uwagę ku odległym krainom.

Dziedzina Hiszpanów i Portugalczyków nie poszła w zatracenie na jednej i drugiej półkuli. W Indyach zaś Anglia niemal z dniem każdym rozszerza się i umacnia na lądzie stałym, gdzie jej współzawodniczka ustąpić musiała pierwszeństwa, przestając na władaniu. wyspami. Handel wschodni, tak niegdyś ograniczony w Chinach, dziś coraz rozleglejszym się staje. Handel zaś z Japonią, przedstawia nam nadzwyczajne zjawisko; ta kraina bogata, oświecona i tak pilnie uczęszczana przez wszystkie handlujące narody w wieku XVI, została potem zaniedbaną.

Skutkiem nowo zawartych traktatów, len dziwny stan rzeczy się zmienił; nadeszła chwila dla Europy, której celem jest usiłowanie upowszechnienia znajomości wielkiego państwa Japonii, do którego przystęp zajmował już umysły dwóch genialnych dyplomatów, Colberta i Ludwika XIV.

Co się zaś tycze pewności wyobrażeń względem Japonii, poczerpnąć je możemy z wiadomości powziętych zaledwo ku końcowi ostatniego wieku i od początku obecnego. — Położenie jeograficzne, rozległość, a nawet prawdziwe nazwanie państwa Japońskiego, było dla Europejczyków głęboką tajemnicą. Ich nagłe i świetne zjawienie się w dwóch wspaniałych Japońskich stolicach, zostawiły po sobie jedyne ślady we wspomnieniach podróżujących. Niektórzy z nich byli przykuci takim powabem tej dziedziny ognia i złota, iż woleli ponieść śmierć, niż się ratować ucieczką. Innych, powiększej części gorliwych badaczów i apostołów wiary Katolickej, nęciła myśl przelania krwi za religię, nęciły boleśne obrazy męczeństwa, a nadewszystko uzbrajał w rezygnacyą widok tak potężnego państwa, zawartego przed wyobrażeniami chrześcijańskiej oświaty.

W ostatnich to znowu czasach, znajomość z Japończykami odnowioną została.

Szkice jeograficzne trafnie określone własną ich ręką, szczęśliwym przypadkiem, choć podstępnie, wpadły w ręce żeglarzy i topografów umiejących z lego skorzystać. Tifsiugh, Laxmann, Braugton, de Krusenstern, Klaproth, Siebold i inni jeszcze, byli właścicielami tych ciekawych oryginałów. Staranne badania, nauki praktyczne upoważnionych badaczy Gora, Kingsa, Lapejrusa, Colneta, Golofttenn, Halla, Maxwella i Ottona de Koizebu, oznaczyły dokładnie i astronomicznie, punkta główne wybrzeży japońskich, również krajów im podległych i hołdujących. Oni to jeszcze wykryli liczne brzegi zatoki i porty. Dzięki tym pracom żegluga ku Japonii, tak niebezpieczna niegdyś, z dniem każdym łatwiejszą się staje.

II.

Wyspy i skały. — Ich liczba. — Wyspy główne, Ich nawania, ich gruppy. — Mile kwadratowe powierzchni. — Nauki topograficzne krajowców. — Pochodzenie słowa: Japonia; rozmaite jego wymawianie.

Słów kilka z topografij, statystyki, kilka szczegółów niezbędnych dla uczonego czytelnika, ku napomnieniu faktów jeogralicznych, a śmiałą stopą wkroczym do lego raju niezmiennych idei i rewolucyj ziemnego łona.

Trzy tysiące ośmset pięćdziesiąt wysp czyli skał ku śrzedzinie oceanu Spokojnego, składa właściwą Japonię. Nipu, Kiusiu, Sikok, trzy te wielkie wyspy są wyspami głównemi. Za niemi Sado, Tsusima, Aunadzi, Tanegasima, Iki, Jaksima, Oosima, Hatsidiosima, Amaksa i Firato jako wyspy drugiego rzędu. — Przyrodzenie uformowało gromady licznych wysepek, które to gromady Japończycy mianują imieniem wyspy tej, która z nich największa.

Pomiędzy temi gruppami są: Oki, Goto, Kosiki. Nanasima i t. d. nie licząc wielkiej liczby wysepek Yedso, Kurylskich południowych, Kunisari i Sikotanu które Rossyanie bliżej sąsiadujący nazy-

wają Kaunaszir i Tszykoton stanowią, z Yetorapem Uropem południe Kraftu (bo północ należy do Rossyi), gromady Monia (Bonia) i wyspy czynszowe Linkiu, — to są przynależnoście polityczne i jeograficzne Japonii. Zatem panowanie synow słońca, zajmuje wielką przestrzeń ziemi i morza, klimat urozmaicony i we wszystko obfitujący. Japonia zajmuje na powierzchni kuli ziemskiej 25 stopni szerokości a 27 długości; ma powierzchni mil kw: *) 390, 025.

Przypuszczenia jeograficzne niedawnemi jeszcze czasy lak były niepewne, iż jako dowod przytaczamy że sam Malte-Brun przypuszczał 16, 000 mil kw: powierzchni w przestrzeni państwa Japońskiego. Ale jeografowie teraźniejsi fundując się w części na kartach Roberta, w części na kartach Braugktona, Arrowsmitha i Kruzensterna, oznaczają słusznie jej przestrzeń w 12, 570 milach kw: tylko.

Od lat piędziesięciu, krajowcy więcej oznajomieni z naszemi naukami, wydoskonalili plany swoje, a obliczyli i oznaczyli z należytą pewnością płaszczyznę wielkich wysp i zmierzyli jeszcze ich obwody. Co więcej, podziwiamy jako probkę ich cierpliwości i akuratności, że przedstawili w dokładnym rysunku wszystkie swoje wyspy większe i małe, wszystkie góry i skały swego archipelagu. Na domiar doskonałości prac swoich, wskazali rozległość stosunkową swoich wysp, pomimo częstych zmian wulkanicznych; nie usunęli się wcale przed trudnościami, aby dać wyobrażenie najdokładniejsze wielkich wzburzeń geologicznych, których widownią bywają te miejsca.

Mieszkańcy tej promieniejącej oazy morskiej, dają jej nazwisko Uipon czyli Niphon; ale to ostatnie pochodzenie, należy prawie wyłącznie do poezyi i wymowy. Co do etymologii właściwie tak się rzecz ma:

Nitri znaczy słońce, Phon znaczy początek, czyli kolebka rodu. Przez połączenie tych dwóch wyrazów, według prawidła mowy krajowej, utworzyło się dawniejsze nazwanie Niphon a nowsze Nipon, to znaczy wschód słońca. To ostatnie miano nie jest prawdziwie japońskie; ono pochodzi z dyaleklu chińskiego, który wraz z pismem został tam wprowadzonym, i z niego to mandaryni Niebieskiego-Państwa utworzyli nazwanie Shipen, Anglicy Japan (wymawiaj Diepen) holeudrzy Japan (wymawiaj Japonn), Francuzi Japon, my zaś Japonią nazywamy.

*) Od 123 — 23, do 150 — 50' długości wschodniej a od 24 — 16 do 50-stopnia blizko szerokości północnej.

III.

Przepełnienie ludności. — Podboje i opuszczenie Korei. — Emigracya japońska. — Zawarcie przystępu do państwa. — Wzrastająca liczba mieszkańców

Od czasu zawarcia się tego państwa i pokoju domowego, Japonia zamieszkana przez czterdzieści milionów ludzi, bogatych, oświeconych, cierpi z przepełnienia ludności.

Państwo Słoneczne jest uciśnione natłokiem mieszkańcow tak zupełnie, jak nasza stara Europa, jak Chiny i wszystkie kraje dawnej cywilizacji, których jest udziałem dostarczać wychodców nowemu światu.

Wioski japońskie stykają się z sobą i formują ulice na kilka mil długości. Miasta są najludniejsze.

Yedo, o którym nowe kwestye polityczne wkrótce rozwiązane zostaną, o połowę przewyższa Paryż we względzie ludności, wyrównywa śmiało Pekinowi, a przed Londynem ustępuje tylko o jakie trzysta lub czterysta mieszkańców. Dzieciobójstwo, ten środek okropny Chińczyków, przeciwi się uczuciom wrodzonym ludzkości w Japonii; ztąd więc godna uwielbienia czynność rolnicza, walczy uporczywie z wzrastającą ciągle liczbą konsumentów.

W roku 1775, Doktor Thinberg, będący jako medyk przy Kompanii handlowej holenderskiej, zwiedzał okolice około Detsima w celu zbogacenia swego zielnika, i nie mógł znaleźć ani jednej rośliny godnej uwagi w stanie dzikości, tak rolnictwo ujarzmiło grunta. To go zmusiło szukać potrzebnych exemplarzy w sianie przeznaczonym na pokarm dla bydląt, sprowadzanych przez Holendrów na kuchnię, wraz z karmem dla nich z Batawii, i utrzymywanych zimą i latem na stajni; gdyż w Japonii, najmniejsza cząstka ziemi, jest nazbyt szacowną, aby jej używać mieli na łąki i nigdy tam nie zabijają wołów, które są chowane do pługa aż do najpóźniejszej starości.

Taki to był stan rzeczy, gdy pierwsi Europejczycy wylądowali na wybrzeża Japonii; krajowcy przyjęli ich ze szczególną uprzejmością, bo już wtenczas nie ścieśniało ich wrodzonej gościnności żadne przeciwne prawo krajowe.

Ludzkość szuka zawsze równowagi; jakby nie było wielkie przywiązanie do kraju, człowiek żyjący na ziemi gdzie go mnoga ludność potrąca, wita chętnie cudzoziemca, który mu drogę życia przestronniejszą i łatwiejszą otworzyć może.

Japonia rozleglejszą była w stosunkach swoich w wieku XVI i XVII. Jenerałowie japońscy walecznie podbijali Koreę; sławny cesarz japoński Taiko-Fidegozi, którego missyonarze zgodnie z kronikami narodowemi zwali Tajkosama, przezwiskiem boskiem — chciał ponadawać prawa lenności dowódcóm i ich potomkom na tejże półwyspie Korei i tamby się posunęła bezwątpienia przepełniona ludność krajowa. Na krótko przed skonem, len cesarz powołał wojska swoje w chwili, kiedy zawładawszy całą krainą, miało już się posunąć zwycięzko ku Chinom. Zapewne nie chciał obarczać swego następcę przedsięwzięciem, do którego sam jedynie czuł się na siłach, że może je na dobro poddanych obronić.

W tym samym czasie kupcy, osadnicy, a nawet piraci japońscy, wylądowali na wybrzeża Tunkinu i Cambodzii, Siamu, Formozyi, wysp Filipińskich, Sądzkich i Moluckich; potem mnóstwo Japończyków zaciągnęło się jako ochotników, do tych rozmaitych krajow i odznaczyło się niepospolitem męztwem.

Ci zuchwali Szwedzi wschodni, użytecznemi byli częstokroć Anglikom i Holendrom, w czasie ich wojen z Indyami.

W Manilii była jeszcze osada Japończyków w roku 1621. Widziano posłów tego narodu w Rzymie, majtków w Anglii, handlarzy w Meksyku. Gdy Rossyanie odkryli Kamczatkę, w roku 1696, dowiedzieli się, że synowie starożytnego Niponu oddawna już tam dosięgli.

Wychodźcy japońscy rozproszeni już byli po szesnastu cudzoziemskich krajach, gdy w roku 1639 niecofniony wyrok cesarza Gyemita, wstrzymał raptownie ich zapędy i pod karą śmierci, zamknął starannie Japończyków w łonie ich cesarstwa, a razem uczynił kraj len nieprzystępnym innym narodom.

Okręta struktury europejskiej, które już były w użyciu krajowców, spalone zostały; wrócili do dawnego budownictwa japońskiego, które jest tak niedoskonałem w żegludze, że się na ich okręcie, bez niechybnego niebezpieczeństwa, oddalić od brzegów nie podobna.

Odtąd pokój wewnętrzny i zewnętrzny, pomyślność ogólna, zdrowy klimat, wszystko to, wpłynęło na powiększenie i tak już ogromnej ludności.

W tym jednak czasie, wpłynęło na rozleglejsze stosunki, zabranie przez Rossyan północnej części wysp Kurylskich, co dało powod Japończykom do zawładania częścią południowych; lecz ten wypadek polityczny, nie mógł mieć wielkiego wpływu na zmniejszenie ludności; bo mała tylko liczba wojskowych i urzędników wydala się z kraju.

Licząc obecnie czterdzieści milionów ludności, na tym archipelagu mającym rozległośi 12,570 mil kw., przekonywamy się, że na taką milę, przypada niesłychana liczba, trzy tysiące sto osiemdziesiąt dwóch mieszkańców; a Francya, która też nie pustynią, liczy tylko tysiąc trzydzieści dziewięć. Ztąd łatwo wnosić, że gdyby Japonia była otwartą, wielka część tego ludzkiego mrówiska, lak przemyślnego i pracowitego, przeniosłaby się do Australii i Nowej-Zelandyi; że Kalifornia, jako też inne Stany-Zjednoczone amerykańskie, miałyby leż niemały przypływ lej ludności, że wkrótce ujrzelibyśmy strojny orszak z lego świetnego narodu, jaśniejący z chlubą przy książętach, albo w zebraniach towarzyskich najwytworniejszych, lub też na wielkich scenach naszych.

IV.

Drogie metale. — Wyspa Złota, wyspa Srebrna. — Minerały. — Wyspa wygnańców. — Kora papyrusowa. — Herbata, bawełna, kamfora. — Krajobrazy.

Chociaż Archipelag japoński dawał już Europie próbki bogactw swoich; domyślać się tam jednak należy pokładów metalicznych, równie kosztownych i obfitych jak w Kalifornii i Australii. Od Yedso, aż do gromady wysp Lukin, równie też między labiryntem wysp wschodnich i ku posiadłościom Indyjsko-Chińskim ciągną się żyły grubych pokładów srebra i złota.

Wszystkie warstwy powierzchne z południa ku wschodowi Azyi, są mniej więcej metaliczne; ale dziś prawie nikt nie użytkuje z kopalni japońskich, a to jedynie skutkiem systematu politycznego cesarzów, którzy nie sądzą aby zbytnia ilość tych bogactw, mogła wpływać na uszczęśliwienie ich poddanych? Ztąd wypływa niewiadomość Japończyków w odkryciach geologicznych. Te oba wnioski bardzo słusznemi być mogą. Z resztą nie braknie tradycyi i bajania ludu o skarbach ukrytych. Od kilku wieków krąży tajemnicza mowa o wyspie Złotej, i wyspie Srebrnej położonych w najodleglejszych północno-wschodnich posiadłościach, których położenie na kartach geograficznych z przezorności może nie jest wcale oznaczeniem przez uczonych Japończyków. Wyspom tym dają nazwanie Kiaseina i Yinsima.

Dla poszukiwania tych wysp szczęśliwych, Holendrzy i Hiszpanie liczne i bezskuteczne odbywali żeglugi; z których mniemane korzyście wyłącznie mieć chcieli Hiszpanie, na mocy bulli politycznej papieżów Marcina V i Aleksandra VI.

W Yedso kopalnie minerałów szacownych i innych, są obfite w łożyskach rzek i na brzegach morza. To zwróciło jeszcze uwagę P. Hieronima des Auges, pierwszego europejczyka, który zwiedzał te wyspy. Lecz rząd japoński wzbrania wszelkich poszukiwań z bojaźni zapewna, aby szumny odgłos o tych skarbach, nie pozbawił ich Yedso, wyspy znacznie oddalonej.

W stronie północno-zachodniej Niponu w kilku kopalniach od stu lat pracują górnicy.

Cesarz, w którego one są zawiadywaniu, pobiera z nich dwie trzecie, a resztę zostawuje właścicielowi gruntu.

W Sadorze, małej, bardzo bogatej wyspie w śród zatoki, która przytyka do prowincyj Noto i Dena, funt piasku daje złota wartości od 4 — 8 zł. niemieckich.

Dawniej najobfitsze kopalnie srebra były w prowincyi Surunga, ta leży na wyspie Niponu a Salsuma i Bungo na wyspie Kiusiu. Niepodobna było dowiedzieć się, czy się one wyczerpały lub nie. Inne przekopy zostały opuszczone z powodu nacisku wód. Wszystkie prawie rzeki japońskie płyną po piasku złotym, i często po nizkich miejscach, wybrzeża ich są nim osypane.

Minerały innego rodzaju także, są tam bardzo poszukiwane i znajdują się w wielkiej ilości t. j. siarka, cyna, węgiel ziemny, sol i klej skalny.

Morza sąsiednie obfitują w wieloryby i wyrzucają wielkie bryły bursztynu. Roślinność niemniej jest lam bogata. Jedwab bardzo piękny ze swego gatunku, w ogólności nie jest tak dobrze wyrabianym jak w Chinach. Jednakże Japonia wydaje w tym rodzaju niektóre tkaniny godne podziwienia, jak o tem świadczą suknie w muzeum królewskiem w Hadze. Jest to praca książąt i dworaków wysłanych za karę na wyspę Falsisio. Wyspa ta pokutnicza, pozbawiona ziemi rodzajnéj, jest tylko wulkaniczną skałą, której brzegi podobne do wyniosłych wałów, wznoszą się o sto metrów nad powierzchnią morza. Okręta dostarczające żywności uwięzionym, podnoszone bywają do góry i opuszczane za pomocą windy.

Kora papyrusowa w Japonii, nietylko bywa używaną juko papier nieprzenikliwy przydatny do rozlicznego użytku, na szyby, pugilaresy, chusty; lecz służy jeszcze jako materya lekka i trwała na odzież najpotrzebniejszą i najrozmaitszą, jak naprzykład: kapelusze i płaszcze od deszczu.

Nigdzie nie ma w tak dobrym gatunku ziemi zdatnej na porcelanę i drzewa pokostowego (werniksowego). Znajomy jest powszechnie, godny podziwienia użytek, do jakiego te płody Japończycy stosować umieją, tak w stolarstwie hebanowem, jako też w górnictwie i tych małych arcy - dziełach, które nam służą za przedmiot ciekawości. Od najprostszej chałupy do pałacu Syoguna, wszystkie naczynia i sprzęty są napojone tym nieporównanym roślinnym płynem.

Herbata i bawełna są tylko dodatkowemi przedmiotami w ziemiaństwie Japończyków i szczególnej . ich nie zwracają uwagi, chociaż pierwsza jest napojem zwyczajnym, a druga wraz z papyrusem, stanowi odzież krajowców; ale na tak żyznym gruncie, małej potrzebują przestrzeni; sadzą te rośliny około zasianych łanów i na innych nieużytecznych miejscach; robią z nich parkany i inne ogrodzenia.

Ta ziemia obfituje w drzewa kamforowe; produkt medyczny tak chciwie poszukiwany na Wschodzie, zalecony przez pewną metodę leczenia, jako lekarstwo ogólne, co się rozszerza coraz więcej z widocznem nadużyciem.

Dla malarza szczególnie położenie lego kraju ma powab niewyczerpany. Morze ciemno lazurowe przedstawia zachwycającą sprzeczność z zieloną sukienką pagórków, z dziewiczą świeżością roślin uprawianych ręką ludzką, z jaśniejącą białością piasków nadbrzeżnych, które w odbiciach słonecznych błyskają ogniem dyamentów, ze wspaniałym widokiem skał różowego granitu, w których bałwany morskie wydrążyły wspaniałe jaskinie; widok ich tajemniczo - mglisty oświecony promieniami południowego słońca, z ciemną swą głębokością, napomina europejczykowi nasze gotyckie katedry.

Brzeg jest popisany w stukolorowe wzory; wnoszą ztąd, że ostryga perłowa nie daleko lam gdzieś przebywa.

W państwach Neptuna, miryady polipów utworzyły roślinność koralową; zdaje się, żele skamieniałe barwiste gałęzie dobrowolnie ukrywają tajemniczą piękność swoją pod przezroczystą i ruchawą modrych wód osłoną.

Dłoń potężnego Stwórcy widoczna tak w cudach przepaści, jak na powierzchni ziemi, tak w dziwnej piękności wegetacji podrównikowej, która się złoci promieniami zachodzącego słońca i podnosi cudność obrazu, jak w przestworach Niebios, kiedy noc niby wróżka, rozpuści swoje osłony po skałach, wzgórkach i morzu, i kiedy tarcza czerwonawa księżyca, przybijając do brzegu i migocąc w bałwanach, łączy jaskrawe światło swoje z łagodnem i bladawem światłem planety Jowisza, która tam jeszcze przyświeca z wysoka.

Słowem ląd japoński jest malowniczej piękności.

Wielkie wyniosłoście nachylając się prostopadle ku brzegowi, przedstawiają się albo w płaszczyznie, albo w pochyłościach mniejszych lub w większych, najczęściej uprawionych i okrytych piękną roślinnością.

Po nad wierzchołki pagórków mniej lub więcej wyniosłych, które dosiegają od sześciu do siedmiu stóp wysokości nad powierzchnią morza, podróżujący postrzega szczyt olbrzymi skały zwanej Fuzi.

V.

Straszliwe wybuchy wulkaniczne: Duch-Gór. — Trzęsienie ziemi.

Nie ma krainy na kuli ziemskiej gwałtowniej pustoszonej przez wybuchy wulkaniczne, jak la część oceanu Spokojnego, który wcale nie zasługuje na to nazwisko, na archipelagu Japońskim, którego on jest punktem środkowym. Dawniej skała Fuzi była przed innemi wulkanami tak straszliwym, że przy nim nasze europejskie wulkany, były jakby sztucznemi ogniskami. W dzisiejszych czasach, na przylądku wyspy Kiusiu, góra Ciepłych źródeł której wierzchołek wzniesiony do wysokości 1, 253 metrów i zawsze okryty śniegiem, jest tym najstraszliwszym wulkanem. Ostatni podróżujący Holendrzy zbadali, że siła jego wyrzutu, nie prędko jeszcze wyczerpaną zostanie. Góra ta kształtu piramidy ściętej, jest postrachem krajowców; przykry widok obszernego z pokruszonemi brzegami krateru, grozi ciągle wybuchającym dymem, który się ulatnia w nad powietrzne obłoki i jawnie wydaje, że ta ogromna paszcza straszne roznosiła zniszczenie i że dotąd jeszcze co chwila niem wyzionąć jest zdolna.

To przypuszczenie, tem pewniejsze się staje, że zbliżając się do tego zębiastego brzegu pieczowiska z lawy, widać góry kruszące się i te co nowo wyskoczyły z łona morskiego i nowe kratery sformowane tam, gdzie ziemia nie dość była twardą aby utrzymać płyn wulkaniczny sparty w jej wnętrznościach. Błyszczą tam liczne wrzące zródła, rozlane po wszystkich stronach na łonie Wuntsendaku i zawsza gotują się. Trzęsienie ciągłe i bardzo mocne, którym towarzyszy wybuch dawnych i nowych kraterów, widoczniej jeszcze przepowiada nowe wypadki. Tam u stóp tego wulkanu od tysiąca lat wybudowano kapliczkę, poświęconą Duchowi gór, gdzie rolnicy chcąc rozbroić gniew tego okrutnego bóstwa, przychodzą ofiarować mu pierwociny żniwa.

Półwysep Wundsendaku i największa część Kiuziu, są najeżone wulkanami; jedne z nich zagasłe, inne wyrzucają jeszcze co roku płyn wulkaniczny, ale żadna z pomienionych paszczy ziejących ogniem podziemnym, nie spowodowała takiego zniszczenia kraju, jak pierwszy nowoczesny wybuch Wundsendaku w roku 1792.

"Ośmnastego dnia pierwszego miesiąca tego roku, piszą kroniki japońskie, spostrzeżono sypiący się raptownie wierzchołek wulkanu i dym gęsty buchający w powietrze.

Szóstego dnia następnego miesiąca, wybuchnął inny krater na pochyłości massy gór ku wschodowi.

Drugiego dnia trzeciego miesiąca, nastąpiło silne trzęsienie ziemi, które się dało czuć w całej wyspie; w mieście sąsiednim Simabarze, wszystkie domy zostały zburzone.

Przestrach i pomieszanie były ogromne. Wstrząśnienia następowały po sobie z przerażającą szybkością. Góra Wundsendaku wyrzucała bez przestanku grad kamieni, i potoki ławy i popiołu, które niszczyły okolice o mil kilka do koła.

Nakoniec pierwszego dnia czwartego miesiąca, nowe wstrząśnienia powtórzyły się raz poraz ze wzrastającą gwałtownością. Już Simabara przedstawiała tylko ogromne stosy ruin. Olbrzymie bryły skał, staczały się ze szczytu góry, gruchocząc wszystko co im tamowało przejście.

Słyszano grzmot huczący pod stopami i nad głową.

Myślano nakoniec, że już przeszła ta plaga, aź jednym razem północne ramie Wundsendaku, góra Miokenyama wybuchła straszliwym ogniem. Ogromna jej część wylatuje w powietrze, bryły potężne wpadają do morza, wielkie strumienia wód wyrywają się z rozpadlin tego wulkanu i kipiąc warem, wpadają do oceanu, który w tymże czasie zalewa okolice. Wtenczas to bezprzykładny fenomen do reszty przytłoczył strachem mieszkańców, licznych świadków i ofiar tego wzburzenia natury.

Z potoków wód wrzących zmieszanych z bryłami wody zamarzłej, którą zburzony ocean tłoczył do brzegu, powstały trąby wodne, które pędząc doliną niszczyły wszystko po drodze. Taki stek zniszczenia, trzęsienie ziemi, wybuchy wulkaniczne, powodzie, wywarł niepodobne do uwierzenia nieszczęścia w biednej krainie Simabary i na sąsiednie wybrzeża. Nie została żadna budowa ani w mieście, ani w okolicach oprócz cytadelli, której mury budowane według systemy cyklopowej z olbrzymich brył kamieni, uszły przed ogólnem zniszczeniem. To rozpasanie ogniów podziemnych, zmieniły wybrzeża do tego stopnia że najbieglejsi żeglarze rozpoznać ich nie mogli. Powiadają iż pięćdziesiąt trzy tysiące ludzi zginęło w tym dniu straszliwym. Po tym obrazie zniszczenia, czy potrzeba abyśmy objaśnili dla czego mieszkańcy zakładają bezpieczeństwo swoje na lekkich budowach z drzewa, pomimo to, że i mają doskonałe kamienie zdatne do budowy i biegli są w tej sztuce; jak o tem świadczą ich zamki ogólnem zniszczeniem nie spożyte. Zburzenie budowy drewnianej jest trudniejszem w takim razie i mniej niebezpieczne jak zburzenie murów. Nie zaniedbują jednak stawić i gmachów kamiennych; a za miejsca schronienia w niebezpieczeństwie uważają, ogrody w blizkości takich budowli.

ROZDZIAŁ II.

PODRÓŻ PO JAPONII.

I.

Mnogość podróżujących po Japonii. — Bezpieczeństwo i piękność dróg komunikacyjnych. — Środki przewożenia. —

Ze wszystkich krajów Azyi, po Japonii najczęstsze odbywają się podróże. Najprzód, z powodu etykiety dworu ustanowionej z przyczyn dyplomatycznych Stanu; każdy książe na dzień oznaczony w kalendarzu dworskim, winien jest co rocznie podróżować ze swojej prowincyi do stolicy dla złożenia hołdu u tronu Syoguna. Zwyczajem jest tych książąt prowadzić za sobą wszystkie godła swojej wielkości i dostojeństwa.

Towarzyszą im niosący włócznie, łuki, strzelby, skrzynie ze zbroją, kapelusz paradny, prowadzi się koń loźny z siodłem i rzędem paradnym.

Oasaka jest centrem handlu wewnętrznego; zbierają się tam więc kupcy z całego kraju dla przedaży i kupna, zresztą pielgrzymki krajowe, są liczne i bezustanne w tym kraju w celu uczczenia bóstw Buddha i Sintos.

Przyczyny te są powodem ruchu na drogach japońskich, która jakby chciała powetować ruchawością wewnętrzną tę zewnętrzną spokojność i nieruchomość; ztąd wypływa, że organizacya komunikacyjna jest tak urządzoną i drogi tak pewne i dobre, iżby napróżno szukać czego podobnego po całej Azyi.

W Japonii palankiny i przenoszący je, są tem czem u nas powozy i konie. Zresztą ten środek podróżowania jest właściwym naturze kraju; ciężary, bywają niekiedy kładzione na biedki, ale częściej daleko przenoszą je ludzie, konie, albo woły. Tylko w okolicach Miakko można widzieć krążące te wozki, jako jedyne powozy używane w Japonii; są one maleńkie na dwóch kołach, inne na trzech, dwa z tyłu a jedno na przodzie; z powodu tamecznego urządzęnia dróg, zalecono woźnicom jechać stroną niższą; aby uniknąć innych niedogodności, przezorność ustanowiła jeszcze prawo aby wyjeżdżały zrana, a wracały po południu. Kształt i ozdoba palankinu odróżnia się według lego w jakiem znaczeniu i klassie są ci, którzy ich zajmują. Rodzaj najbardziej arystokratyczny zowie się norimono (machina do przenaszania). Panowie, urzędnicy, duchowni i damy, mają jedyne prawo używać takich. Zbytek tych powozów wyrównywa, a nawet przewyższa zbytek naszych karet przydwornych. Widziano kilka palankinów chińskich w muzeum i na wystawie w Paryżu, kilka japońskich znajduje się w muzeum niderlandskiem.

II.

Tłumacze.—Powozy do przenoszenia.

Przez przypuszczenie, skutkiem literackiej wyobraźni, przedstawmy sobie podróżującego co przypłynął do Japonii i wylądował do Nagasaki; cóż mu się przytrafiło? Przypuśćmy że to jest poseł holenderski. Skoro tylko rozpiął na brzegu najpyszniejsze swoje namioty, przechodzi ze swym dyplomatycznym orszakiem około wrót rezydencyi cesarza i wrót rezydencyi cesarzowej, umieszczonych na prawej i lewej wyniosłości portu; a nim oficerowie straży sprezentują posłowi broń, wystrzał armaty europejskiej rozlegnie się aż w łonie morskim. Jeżeli nasz podróżny zechce odpocząć na brzegu, ucieszy się widokiem zachwycającym pagórków i gór okolicznych, uprawnych aż do wierzchołka; do jego orszaku dołączy się zaraz poczet tłómaczów pierwszego rzędu i podtłómaczów: wszyscy oni japończycy. Ich pośrednictwo niezbędne tak we wszystkich stosunkowościach politycznych, jako też handlowych, niemniej się niezbędnem okaże w całej tej wędrówce; pomimo ogromnej sprzeczności jaka panuje między groźną i gardłową holenderską, a delikatną i dźwięczną japońską mową, tłómacze jeszcze się bardzo dobrze wywiązują ze swego urzędu, chociaż najdziwaczniejsze czasami zwróty nadają swojej mowie.

Tłómaczą pismem na języki nasze europejskie: pismo to jest dziwnie jakoś ładnie rysowane pędzlem.

Na czele tej eskorty tłómaczów, jako dla posła przyłącza się jeszcze dygnitarz z urzędu lub wojska, obowiązany prowadzić poselstwo i otoczyć go przyzwoitemi honorami; towarzyszą mu wszystkie godła jego dostojeństwa; jeżeli jest wojskowym to włócznie, piki, zbroje; jeżeli zaś urzędnik cywilny, to herby, tarcze i słudzy. Jeden z najzdolniejszych tłómaczy bywa upoważniony doprowadzenia porządku dla wygód materyalnych w ciągu podróży do stolicy Yedo, położonej na przeciwległym końcu cesarstwa, i w gotowości już stoją norymona dla przyprowadzenia deputowanych ; jest to rodzaj pokoików czyli domków ruchomych, bardzo wspaniałych, czyli powozów najwygodniejszych jakie tylko sobie wyobrazić można. W tych podróżnych pokoikach można siedzieć wygodnie a nawet położyć się zgiąwszy nieco nogi; gdyż tam się znajduje mały materac z pokryciem z aksamitu lub innej pięknej materyi, gdy jest dla osób ważnych przeznaczonym; we środku jest ozdobiony materyą lub aksamitem ciętym, wyłożony stosownie do pory roku poduszkami, matami, skórą niedźwiedzią, czy tygrysią, aby się można było wygodnie oprzeć czy położyć. Na przodzie bywa jedna lub dwie policzki, na których stawi się to wszystko co chce mieć z sobą podróżny a nawet pisać na nich można; na wierzchu palankina tego są okna, równie też po bokach, zasłonięte firankami jedwabnemi lub ze trzciny bambusowej, bardzo przeźroczystemi i ślicznie wyrabianemi; niemi to można wpuszczać lub wypuszczać powietrze według upodobania; jednak wiele norymonów ma okna tylko naprzedzie jak w naszych koczach; są one uplecione z sitowia z delikatnem drzewem i pociągnięte werniksem i lakierem.

Co do sposobu przenoszenia, to kij wygięty również ozdobiony, przeciąga się przez część wierzchnią norymona.

Liczba niosących zastosowana do stopnia godności podróżującego; niesie ich zwyczajnie sześciu, a często więcej dwunastu, połowa ich odpoczywa, gdy tymczasem inni niosą. Pochód ich zwyczajnie powolny i miarkowany lakiem śpiewu. To wahanie się powozu nie przeszkadza wcale do przygotowania herbaty, którą piją bez zatrzymywania się; kilka suto przyrządzonych grzaneczek, trochę wina i piwa stanowią tę ucztę pochodną. Palankiny za tym idące niosą łoża. zapasy, a co najważniejsza podarki nieodstępne każdym odwiedzinom. Łoża te bywają nadzwyczaj wykwintne i bogate, składające się ze złota jedwabiów i aksamitów. Kilku konnych i wielu pieszych, uzupełniają ten orszak zresztą niepoliczony. Krajowcy zdobni swemi trójgraniastemi kapeluszami związanemi pod brodą, parasolem, wachlarzem, a nad wszystko obszernym płaszczem z gumowanego papieru, który jest lekki jak muślon, a niedopuszczający deszczu jak cerata.

III.

Pierwsza stacya.— Nowy sposób powitania.— Sprzeczność między Azjatami a Europejczykami.— Wrogi, ich urządzenie , odległość.— Most, doliny Nipon.

Widok tej licznej i ruchawej karawany przedstawia cóś ożywionego i wesołego; podróż la zdaje się być dalszym ciągiem domów ego życia, nie podobna w niczem do naszych nagłych podróży nowoczesnych. Dobra strona w tym pokutniczym zresztą losie podróżującego po Japonii europejczyka , który się poddać musi despotycznej palankinowej machinie, właśnie wtenczas mu się czuć daje, kiedy dusza w stanie uspokojenia chętnie się rozmarza w życiu, a ulegając, posuwa się w głąb' kraju powoli i życzy uprzejmie dnia dobrego wszystkiemu czego by nienapotkał. i wita wszystko wesoło co się jego oczom przedstawi , pola, miasta, kościoły, jarmarki, domy gościnne, rynki, wieśniaków, pielgrzymów, tragarzy i żołnierzy: bo prawdę powiedzieć, to my latamy jak opętani; bajronowskie zniechęcenie, które nami bezustannie miota, przedstawia nam gaje, ludzi, lasy, okolice jako przeszkodę do zaspokojenia urojonych żądz naszych.

Na pierwszej więc stacyi restaurator najznakomitszy w kraju, przychodzi cię prosić z najgłębszem uszanowaniem, abyś się zatrzymał u niego; wtenczas pośpiesza naprzód, aby u wyjścia z norymonu podać likiery i pierogi; potem następuje uczta starannie ustawiona, dalej kawa, przytem podaje się fajka i tytuń.

W austeryach mniejszych wiosek znajduje się herbata zawsze w pogotowiu i bułki z mąki ryżowej białej lub zielonej.

Przebywając miasta widać ulice szerokie, prosto wyprowadzone, bardzo czyste, na których gdzieniegdzie stoją armaty. Strzegą miasta cytadele, przekopy i mury; w ciągu przejazdu, książe rządca prowincyi, przesyła swoje ukłony i zapytuje czem służyć może dla wygody lub przyjemności. Ludzie, konie, statki wszystko to jest na usługi aż do sąsiedniego miasta, gdzie inny rządca również uprzejmie przyjmuje; prosty lud witać cię będzie upadając na twarz, inni aby ci okazać swoje uwielbienie, kłaniać ci się będą z wdziękiem po swojemu, odwracając się tyłem: jakkolwiek ruch len jest nadzwyczajnie śmiesznym, nie trudno jednak dojść logicznej przyczyny, w której się zawiera cześć prawdziwa; bo przez to Japończycy chcą dać poznać, że się czują niegodni patrzeć w oblicze lak znakomitej osoby. Nie w tem jeszcze zachodziła sprzeczność w zwyczajach, rozmowach i ceremonijach Japończyków; w tym względzie są też oni antypody cywilizacyi europejskiej, a to postrzeżenie stosuje się prawie do całej Azyi. My naprzykład chcąc okazać nasz szacunek zdejmujemy nasze kapelusze, Japończycy zaś swoje trzewiki; my wstajem a oni siadają, bo to u nich wielka niegrzeczność stać przyjmując gości. Dopełniając naszego stroju, okrywamy się płaszczem, Japończycy wkładają natomiast szerokie pantalony, które zdejmują przed wejściem do domów. Dla nas zęby białe i jasny w pierścieniach spływający warkocz, jest wielkiej piękności; w Japonii zupełnie przeciwnie, bo modnisie wykwintni płci obojej, wyszukują dla piękności kruczych i błyszczących włosów, i aby je otrzymać farbują; kobiety zaś nie mogą być piękne ani we własnych oczach, ani w oczach swoich małżonków, kiedy nie mają najczarniejszych zębów, a do lego używają farby nazwanej kani.

Skoro zostają narzeczonemi, młode dziewczęta jako oznakę tej godności, upiększają sobie zęby tym szczególniejszym sposobem, co im jednak nie ujmuje wdzięków.

Inne jeszcze dziwactwo mieszkańców; kobiety brzemienne w miejscu używać odzieży wygodnej i obszernej, ściskają się tak, że mybyśmy się lękali z tego powodu jakiego strasznego wypadku; podobne sprzeczności ciągle napotykać się dają. My Europejczycy uważamy za wykształcony strój krótki i opięty, Japończycy zaś wolą swoje szlafroki, których obszerność zastosowują do godności osoby. My wolimy kolory ciemne, a nad wszystkie przenosimy czarny; oni zaś są zamiłowani w kolorach jaskrawych i światłych. Tutaj strojniś chętnie daje się słyszeć stąpając po schodach i podłogach salonów w zgrabnem i obcisłem obuwiu; tam ludzie lak energiczni i gwałtowni nie mają tej próżności, po prostu chodzą w pantoflach; a na domiar sprzeciwieństwa, my uważamy motyla jako godło niestałości z powodu jego przelatywania z kwiatka na kwiatek: oni zaś nie bez przyczyny mają go za godło wierności małżeńskiej, co da się widzieć w opisaniach ceremonij ślubnych.

Co do ochędóstwa, tośmy ich nie dościgli; podróżujący za którego śladem idziemy, znajdzie zawsze drogę czysto utrzymaną, szeroką i otoczoną rowem dla ścieku wody; w cześć dla niego będzie nawet umieciona i piaskiem wysypana; wszelkie śmiecia i nieczystoście starannie będą przybrane. Porządek najściślejszy panuje w tym krążeniu spokojnem, aby uniknąć wszelkiego utrudzenia; prawo krajowe nakazuje idącym do stolicy trzymać się prawej strony drogi, a powracającym lewej.

Żywe płoty są zasadzone po obu stronach, mile są napisane na słupach, które wskazują kierunek po rozdrożach, aby podróżny nie błądził; odległość liczy się od mostu Dolnego-Niponu w mieście Yedo.

Życie towarzyskie nie jest wcale zaniedbane w Japonii, wszystko tam jest staranne i przewidziane jak w życiu domowem. Ten polor i wykształcenie jest dziełem wieków i doświadczenia, i daje świadectwo o doskonałości człowieka.

Już powiedzieliśmy że podróż się nie odbywa powozem na kołach; turkot jego utrudziłby ucho arystokratki japońskiej i zatrwożył spokój wschodniej krainy. A więc podróżują konno, w palankinach lub po prostu pieszo.

IV.

Miasta i wioski.— Żegluga.— Przebywają wody bez statków.— Przybycie do Yedo; góra Fakone.

dosięgnąć drugiej stacyi potrzeba wyruszyć przededniem po kawie, do której podają lekkie ryżowe pierożki; niosący idą z pochodniami i śpiewają miłe zwrotki zdolne uprzyjemnić ponurość nocy. Za przybyciem do pierwszego miasta w lej podróży Oasaki, gdzie przed wylądowaniem spotka go pierwszy oberżysta na ślicznem czułenku, do którego ze względu swego dostojeństwa wsiąść powinien, podróżny popłynie rzeka, aż do przedmieścia, które z obu stron przytyka do miasta; śliczne statki uwiązane na brzegu, świadczą, że to miasto jest handlowe, a gdy przebędzie kilka mostów, wrota i straże umieszczone na obu brzegach, ujrzy się w obrębie miasta Tam gospodarz jego przyodziany w najpiękniejsze szaty swoje z postawą pełną grzeczności, winszować mu będzie, przez pośrednictwo swego tłómacza, prędkiego i szczęśliwego przybycia; służący jego przyniesie podróżnemu podarek przybysza, wręczy mu go z najdrobiazgowszą ceremonią. Tym podarkiem będą jak najwyborniejsze pomarańcze, albo jak najwytworniejsze figi; otoczone papierem złoconym i rośliną morską verech, która jest godłem dobrej przepowiedni.

Podróżny strudzony może tam znaleźć spokojny i przyzwoity wypoczynek. Jeżeli chce kąpieli, będzie ją miał w tej chwili, gdyż się znajduje w każdym hotelu nawet po wsiach, i każdy Japończyk, czy to bogaty czy ubogi, używa ją raz w dzień przynajmniej, a nawet niosący palankin orzeźwiają się kąpielą na każdej stacyi.

Jeżeli się skieruje ku świętej stolicy Miakko, jak to należy posłowi, będzie miał Fusimi na przejściu swojem, które jest wioską tylko a przecież ma trzy mile długości. Właściwie mówiąc, jest to przedmieście wielkiego cesarskiego miasta. W naszych krajach zachodnich, nawet na wiosnę nic nie wyrównywa albo przynajmniej nie przewyższa świeżości i piękności krajobrazu. Te okolice, dworki malownicze, zdobne łanami starannie uprawnemi, wioski rozsiane w niezliczonej liczbie tam i ówdzie, zaledwo rozdzielone między sobą i tworzące obwodową całość; drogi również uczęszczane jak i ulice, pola lak piękne jakby ogrody.

Poseł w Miakko będzie się mógł opatrzyć w monetę złotą, srebrną i miedzianą , gdyż tam równie jak w Yedo pławią metale i biją pieniądze.

Przełożony prałat towarzystwa bonzów, da mu posłuchanie przez wielkiego sędziego i dwóch rządców. Po tych spotkaniach następuje uczta; będzie mógł zwiedzić jedno albo kilka z pięciu akademij miasta, każda z nich liczy trzy tysiące pięćset uczniów najmniej; jest tam stek astronomii, historyi, poezyi, wymowy i arytmetyki. Zobaczy główną ulicę mającą milę długości, która ma domy jednostajne i pod liniję, złączone tak, że je wziąść można za jedną budowę. Gdy się podróżny uda prosto z Miakko do Yedo, napotka mnóstwo niepoliczone miast i wiosek, gdzie panuje wszędzie czynność, przemysł i pełne życie, a wszystkie te stacye nie są więcej od siebie odległe jak na pięć lub sześć killometrów, a są nawet bliższe. Kuana w prowincyi Osuary, najbogatszej z lennych posiadłości książąt, jest wielkiem i pięknem miastem, dobrze obwarowanem murami i fossami; są tam duże cytadele najeżone wysokiemi wieżami, których widok jest wspaniały.

Zatoka Mia na drodze z Miakko do Yedo mieć może pięćdziesiąt killometrów szerokości; dla przebycia jej wsiąść potrzeba w Kauanie do wielkiego statku, jeżeli morze jest w czasie opadania, to podróż bywa oryginalna. Z tego statku przesiadać potrzeba do małych bacików, które też często dotykają ziemi.

Ludzie idą pieszo i posuwają czółna którym wiosła nie służą wcale. Ta trudność w przybliżaniu się do miasta Mia zbudowanego na brzegu morza, nie jest mu przeszkodą bynajmniej do wielkiej ludności i handlu. W małej odległości jest Tchiriu, dalej Kassadera, Murami, Singo, Imokana i Okosaki miasto ważne prowincyi Mikana.

Na drodze do niego poseł znajdzie Ousida, Osama i Jasagui, gdzie może widzieć most, uchodzący za najdłuższy w Japonii: ma bowiem sto pięćdziesiąt ośm sążni długości, a kosztował 1,200,000 franków.

Wyliczenia miast i wiosek, które się przechodzi w jednym dniu, a tem bardziej w ciągu całej podróży z Miakko do Yedo, byłoby nadzwyczajnie utrudzającem. Przebywanie po japońsku małych polokow, rzek i strumyków za pomocą tragarzy, jest u nas zupełnie nieznanem.

Rząd japoński przez ojcowską troskliwość o dobro publiczne, ułatwia zupełnie przeprawę. Tam gdzie dziwaczne przyrodzenie umieściło strumienie na których, czy to z powodu wezbrania czy z innych przyczyn niepodobna urządzić mostu, brzeg jest opatrzony czółnami. Kiedy strumienie wezbrane i wartkie, a przebycie staje się niebezpiecznem, wtenczas ostróżności się podwajają przy przeprowadzeniu na drugą stronę; a niosący zręczni i doświadczeni, znając miarę głębokości przejścia, czekają tylko na podróżnych i gromadnie przenoszą wszystko na swoich barkach.

To pewna, że spokojny kupiec, uczony doktor, albo dostojny poseł uczują. jeżeli nie bojaźń, to przynajmniej nie małe podziwienie maszerując na barkach ludzkich przez wodę. Ich przenoszenie w taki sposób na barkach ma cóś podobnego do naszych ćwiczeń atletycznych, widzianych na naszych widowiskach.

Człowiek tak niosący człowieka, wyciąga drąg z norymona i lak rusza przez bystry i głęboki strumień; rzeczy przenoszą się podobnież, a konie prowadzone dopomagają same sobie w przeprawie. Nakoniec po przebyciu czternastu prowincyi, które równają się prowincyom francuzkim w rozległości, podróżny ujrzy Yedo które jest jak wiadomo w rzędzie największych miast w świecie. Dla dosiegnienia lego miasta kierunek drog jest taki, że przybywający z prowincyi zachodniej, muszą przechodzić koniecznie górę Fakone, a polem ciasny wąwoz zamknięty wrotami pilnie strzeżonemi. Tam następuje rewizya i odejmują broń; kobiety nie mogą przechodzić tej granicy i wychodzić z miasta. Ten rozkaz ściśle wykonany ściąga się szczególnie do żon wielkich urzędników, które trzymają jako zakład wierności ich mężów i jako przykład dla ogółu.

Przybywający powinien pokazać pasport, a zatrzymują bardzo grzecznie tego, który go nie ma.

Nie dość cesarzowi jeszcze na tych wszystkich przezornościach; dla bezpieczeństwa miasta i osoby swojej, kazał wybudować mur oddzielający go od całej prowincyi i przedmieścia Yedo. Od wschodu i południa oblane okno jest Oceanem.

Kraj wszędzie godny podziwienia pod względem rolnictwa i zaludnienia; liczne szeregi podróżnych cisną się u wejścia do miasta. Widok ten jest zachwycający; jeżeli ciekawość Europejczyka wzmaga się z powodu nowości przedmiotu, nie mniej też są ciekawi krajowcy dla których tak jesteśmy oryginalni jak oni dla nas.

Duże oczy synów Północy, szczególnie ich zadziwiają. Podróżni słyszą szmer ciągły około siebie. Olanda Ome! bo dla japończyka, każdy z nas prócz Chińczyków jest holendrem.

Tłumem zbierają się około podróżnego; wielka liczba kobiet wyższego rzędu każe siebie nieść w norymanach a kiedy się podoba podróżnemu spuścić sztory w swoim powozie, to im bardzo psuje humor. I tak podróżny nim wejdzie do miasta; już się znajduje wśród gromady ciekawych różnych klass i stanów; gdzie się on zatrzyma, otoczy go mnóstwo norymanów i palankinów, len zbior wygląda cóś nakształt wioski ruchomej, której domy znikną w mgnieniu oka, skoro podróżny postąpi dalej.

Nakoniec przejdzie most Dolny — Nipon na czterdzieści sążni długi i wejdzie do miasta Yedo gdzie za nim w krótce pośpieszymy.

ROZDZIAŁ III.

Mieszkania i Mieszkańcy

I.

Architektura w Japonii. — Trzęsienie ziemi, pożary. — Rozporządzenia pokojów, ozdoby, powierzchowność — Sala przyjęcia, ogniska, naczynia. — Łoża i ubiory.

Domy japońskie ładne i lekkie jak chińskie; mają ściany cienkie z ziemi porcelanowej lub drzewa kosztownego. Pokoje rozdzielają się za pomocą parawanów, podłogi są pokryte matami, dachy z dranic albo cieńkiej słomy ryżowej na południu Japonii, a z żytniej na północy. Łatwo domyślić się. że ten sposób budowania jest powodem częstych pożarów; ale ono wynikło z przyczyny częstego trzęsienia ziemi. Żeby nie to silne trzęsienie, Japonia, oblituje w kamienie tak piękne do budownictwa, że wystarczyłoby ich na wszystkie budowy. Krajowcy tak zręczni do budowania z kamienia, że stawiają najpiękniejsze gmachy, nie używając do tego cymentu ani wapna a stosując tylko bryły.

Z powodu częstego także trzęsienia ziemi, Japończycy budują swoje pałace i domy o jednem tylko piętrze.

Te mieszkania nie wznoszą się zwyczajnie wyżej nad sześć sążni zwyczajnych, rzadko nie dosięgają tej wysokości. Częstokroć nad tym jednym piętrem bywa jeszcze drugie piętro na cztery czy pięć stop wysokie, służące za skład towarów albo sprzętów.

W każdym oprócz lego domu jest spichrz dobrze zmurowany, gdzie mieszkańcy chowają swoje kosztowności aby je uchronić od pożaru i mieć zawsze pod ręką.

Nie podobna sobie wyobrazić jak częste i gwałtowne bywają w Japonii pożary. W Yedo prawie każdej nocy jeżeli we dnie nie było deszczu, słychać dzwonienie na gwałt, a mieszkańcy oswojeni z tą plagą straszliwą nie są na ten odgłos zbyt drażliwi.

Przed kilką laty ogień zajął się w Yedo ze czterech końców i przedstawił w mgnieniu oka przestrzeń ognistego morza, którego wzrok ogarnąć nie mógł.

Pięćdziesiąt siedm pałaców książęcych i dwieście osob stało się pastwą płomieni; ludzie ginęli nie lak przez ogień jak na moście Dolny — Nipon, który się załamał pod ciężarem skupionych tam przestraszonych mieszkańców, bo ci co nadbiegali nie wiedząc o tym przełomie, naciskali i wpychali w wodę nieszczęśliwych.

W tym samym czasie w śród nocy spaliło się miasto Nagasaki. Z okien w Detsima, Holendrzy widzieli tylko kupę żarzących się węgli; ale mając wiatr od siebie, chwilowie byli bezpieczni. Z tem wszystkiem naczelnik słusznem uważał ubezpieczyć kosztowności i srebra rządowe, podarki dworu japońskiego i własne swoje dostatki. To wszystko kazał zlokować za bramą na wodzie aby pośpiesznie ocalić w razie zwrócenia się wiatru. Rządca Nagasaki, którego Holendrzy prosili o bat przeznaczony na podróże do dworu aby mógł stać na kotwicy za bramą wodną, przysłał dwa statki którym było polecono mieć baczność na cudzoziemców i wszystko co do nich należy, aby nie ucierpieli od klęski pożaru.

Ogień który się zmniejszył ku południowi rozpalił się o osmej z wieczora z większą jak pierwiej gwałtownością; gdyż wiatr się zwrócił i w jednej chwili ulice w kierunku ku Detsimie stały się pastwą płomieni. W ten sposób wrota ziemne na końcu jedynego mostu co stał przy wejściu do miastu, były niepodobnem schronieniem.

Kobiety, dzieci, słudzy, byli na barkach, a urzędnicy handlowi zostali sami tylko w Detsima, do którego szczęściem pożar nie dosięgnął. Deszcz ulewny przytłumił wiatr i ugasił ogień następnego wieczora; jednak ta plaga uwzięła się na magazyn zawierający w sobie sto tysięcy killogramów brazylii japońskiej, czyli Sapanu, zkąd przytajony płomień wybuchnął i obrócił skład w perzynę.

Z powodu więc tak częstych pożarów, znamienitsi książęta i urzędnicy, oprócz pałacu w cytadelli przy cesarzu, mają jeszcze po dwa najmniej pałace w mieście.

Nic nie ma piękniejszego i rozkoszniejszego. jak mieszkania panów japońskich. Tam się wszystko znajduje co tylko może połechtać zmysły i zadowolnić umysł; tam to prawdziwy zbytek, a zbytek starożytny, to jest mieszanina bogactwa z prostotą. Ogrody obfitują w kwiaty a sady w owoce. Krzewy najrzadsze i najpiękniejsze formują cieniste zachwycające ulice, rzeki płodne w ryby i ptaki wodne. Są tam sale teatralne do przedstawień które się odbywają przy muzyce i śpiewach; a współzawodnictwo u właścicieli podniecane jest punktem honoru, najgłówniejszym bodźcem Japończyków.

Jednak ta chciwość sławy nie jest wcale szaloną dumą, tylko podnietą w dokładnem wykonaniu ich obowiązków i wystrzeganiu się tego co obraża przystojność.

U osób wyższego stanu dom bywa przedzielony jedną ścianą na dwie tylko części; jedna jest dla kobiet, a druga na przyjęcie odwiedzających. Ta strona wewnątrz jest zdobną w porcelany, malowidła, księgi i w rękopisma bardzo ciekawe. Uścielają podłogi matami podwójnemi które są pięknie natykane, albo naszywane, okolone fręzlami; są one długości trzech łokci, a szerokości półtory.

Pokoje wewnątrz domów stają się większe lub mniejsze, w miarę ustawienia parawanów które tam są ścianami ruchomemi; również z kilku mniejszych pokojów możnaby zrobić jedną obszerną salę zwijając je; bo są urządzone jakby kulissy zsuwane za pomocą fugowania.

We wszystkich nawet najbogatszych mieszkaniach drzwi zewnętrzne i wenętrzne są obite papierem bogato upiękrzonym; sufit zaś jaśnieje jaskrawem malowidłem.

Wszystko jest wesołe i ładne w tych mieszkaniach, które są bardzo zdrowe. Najprzód że wszystko jest budowane z drzewa jodłowego lub cedrowego, a potem że okna i parawany tak są urządzone że nie tamują swobodnego przejścia powietrza.

Doświadczenie nauczyło, że aby trzęsienie ziemi nie wywierało takich szkodliwych skutków na mieszkania, budować należy trwałej drugie piętro jeżeli gdzie się znajduje.

Dach więc leży na mocnych belkach. Budowanie domów, ani jest bardzo architektoniczne ani rzeźbami zdobne. Mury, jeżeli tak zwać można cienka budowę z gliny porcelanowej, pokrywają grubą warstwą werniksu również jak i dachy. Lud ten tak zamiłowany w upiękrzaniu, że domy zewnątrz i wewnątrz są zdobne srebrzystemi a nawet złoconemi wzorami. Na werniksie albo na glinie znajdują się zwyczajnie ozdobne malowidła kwiatów, krajobrazów i zwierząt.

U bogaczów i w wielkich domach zajezdnych, widać wszędzie malowidła i wyszywania wysokiej wartości; obrazy niekształtnie rzeźbione bogów i osób znakomitych; typy chińskie grubo obrabiane, krajobrazy, rośliny rzadkie, ptaki wypchane i sztucznie posadzone na parawanach i mnóstwo innych osobliwości.

Na oknach pełno doniczek z kwiatami; zastępują je czasem robione, ale to się rzadko zdarza, bo w Japonii jest ich obficie, cudnie pięknych i właściwych każdej porze roku.

Miasto japońskie nie przypomina wspaniałością miast rzymskich, ani strojnych wdziękiem miast greckich, ale jest świetne, ładne, ożywione, zalotnie powabne, a nadewszystko wyszukanie ochędóżne. Ten werniks który im służy do zewnętrza jak do wewnętrza domow, sufitow i drzwi, nie jest tym werniksem który nam przydatny do malowideł; przezroczysty, używanym bywa jedynie do pociągania drogiego drzewa, w którem nie chcą zmienić naturalnego koloru, albo przyćmić słojów; inny zaś jest, gęsty, też nie podległy zepsuciu, koloru takiego, że go z ławością odmienić i cieniować można.

Strojna galerya wzdłuż tej części domu prowadzi do ogrodu. W mieszkaniu nie widać ni krzeseł ni ławek; jest tam jak w krainach mahometańskich, zwyczaj siadania na ziemi; ażeby nie psuć mat które służą razem za siedzenie, każdy zostawuje pantofle za progiem. Wiele mat razem złożonych służy za posłanie; a bogacze okrywają łoża jedwabnym kobiercem.

Okna w miejscu szkła mają papyrusowe szyby, tak przeświecające się jak leciutka tkanina z białego jedwabiu; są one opatrzone okienicami, które się zamykają na noc zupełnie jak u nas.

W sali gościnnej naprzeciwko drzwi jest wielkie obicie, przed tą ozdobą siadają osoby odwiedzające; nie daleko ztamtąd jest szafa z policzkami, gdzie leżą książki do nabożeństwa, a blizko drzwi jest rodzaj wewnętrznego balkonu zkąd nie wstając można widzieć ogród i pola.

W Japonii nie znają wcale kominków; jest na ognisko miejsce czworogranne, w podłodze, dobrze murem wycembrowane, które napełniają w zimie popiołem i węglami. W czasie wielkiego zimna stawią nad tem wielki stół nizki, okryty kobiercem, na którym siadają; len zwyczaj pospolitym jest w Persyi.

W pokojach gdzie nie ma takiego miejsca wymurowanego, zastępują je fajerkami miedzianemi albo glinianemi co na jedno wychodzi.

Japończycy w miejscu szczypców do brania żaru mają rózgę żelazną, której używają bardzo zręcznie; tak jak dwóch kijków werniksowanych w miejscu łyżki i widelca.

Łoże japońskie składa się z kilku kołder jedwabnych i bawełnicznych w miarę dostatków; są one watowane na dwa palce grubości a do czyszczenia odejmują tę watę. Japończycy składają tę kołdrę na dwoje i rozciągają na giętkich matach, któremi nawet u biednych pokrywają się podłogi. Układając się do snu ubierają sie w szeroki szlafrok, grubo watowany z szerokiemi rękawami.

W miejscu poduszek używają po prostu mniejszych lub większych kawałków drzewa rozmaitego kształtu.

U ludzi niższej klassy, ta drewniana poduszka jest okrągła i nieco wydrążona z jednej strony.

Tak przyzwyczajeni, zasypiają na tem twardem spartańskiem wezgłowiu, nie dodając nic wygodniejszego.

Bogaci mają zamiast takiej poduszki, małe kuferki wysokie na cztery cale, bardzo delikatnie wyrobione, a na ich wiekach, 'jest przytwierdzony mały materacyk od sześciu do ośmiu cali długości a dwa lub trzy szerokości; w takim kuferku zawierają się wszystkie przedmioty gotowalniowe, brzytwy, nożyczki, proszek do zębów, szczotki, grzebienie i pomada.

Prawda że głowa położona na tej wklęsłej poduszce okrągławej, nie bywa przez noc potarganą, suknia nie długo czasu potrzebuje do włożenia, a więc ubior ranny w jednej chwili bywa skończony.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IV.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ V.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DOKOŃCZENIE.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej