Teodor Tomasz Jeż

JASKÓŁKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

JASKÓŁKI

Powieść

Jeż Teodor Tomasz

Un homme averti en vaut deux.

Przysłowie.

I.

Niech na żadnej karcie geograficznej nikt nie poszukuje miejscowości, które w opowiadaniu niniejszem oznaczone będą.

Od czasu, gdy geografia została nauką rzetelną, nie zaś, jak było dawniej, zbiorem wiadomości, których dziewięć dziesiątych z głowy wietrzały, od czasu tego ostrożnie z nią być potrzeba. W niniejszem przeto opowiadaniu, krytyka, jeżeliby na nie uwagę zwróciła, niech zwraca uwagę na wszystko, z wyjątkiem danych geograficznych. Rzecz działa się — nie u nas zapewne, ale gdzie? — nie w Azyi chyba, tembardziej nie w Afryce; w Azyi i Afryce mnóstwo ciekawych znajduje się rzeczy, niema jednak uniwersytetu ani jednego. W Australii uniwersytet mógłby być; nie słychać wszelako o nim. Pozostaje przeto albo Europa, albo Ameryka. W jednej więc z tych dwóch części świata dziać się mogła rzecz, mająca ze świątyniami nauk styczność bezpośrednią. Europa albo Ameryka. Nie wiadomo też dokładnie, w których mianowicie krajach znajdowały się almae matres, dające do siebie przystęp młodzieży płci obojej i narodowości różnych.

Znajdowały się one w miastach, noszących nazwy starożytne, leżących nad rzekami, noszącemi nazwy mitologiczne. Jedno z miast zwało się Palmyra — leżało nad rzeką Styksem; drugie mianowało się Memphis i leżało nad rzeką, nazwaną Letą, dlatego zapewne, że przepływała przez okolice prześliczne, śród których ludzie, zwłaszcza świeżo przybywający, zapominali o żywota powszedniego troskach i kłopotach.

Przecudna to była okolica, nie płaska, ani górzysta, ale tak ukształtowana, że się miało widoki rozległe i urozmaicone, z których każdy nadawał się na model dla malarzy. Tło ogólne stanowiło pasmo gór, podpierające widnokrąg i zatrzymujące obłoki, które w pewnych dnia porach, oświetlone ukośnie padającemi promieniami słońca, tworzyły pyszne ramy dla rozwijających się na wsze strony krajobrazów. Coś od nich biło rajskiego, ultra-romantycznego, zachwycającego i zapomnienie sprawiającego. Dlatego rzece dano nazwę Lety.

Rozłożyło się nad nią miasto nie wielkie, ale szykowne. Cechy miało ono kosmopolityczne, to znaczy, że w niem domy, kamienice i gmachy, fizyognomia ulic i wygląd placów podobnemi były do domów, kamienic, fizyognomii ulic i wyglądu placów w pierwszem lepszem w ucywilizowanym świecie mieście. Pod względem tym Memphis nie różniło się od Palmyry, Palmyra nie różniła się od Memphisu. To ostatnie miało pozór redukcyi tamtej. Memphis było Palmyrą w miniaturze, na pierwszy zwłaszcza rzut oka, i miniaturą być usiłowało, biorąc z niej wzory we wszystkiem, co miejskość stanowi. Na wzór jej urządzało się w całym miejskim aparacie: w handlu i przemyśle, w stosunkach publicznych, w życiu towarzyskiem, w porządkach policyjnych, w zakresie edukacyjnym. Nie było to jednak naśladownictwo ślepe i niewolnicze. O! nie. Była to emulacya — rodzaj wyścigów, które z jednego wyszły punktu i ku jednej zmierzały mecie, a zatem jednę przebiegać musiały drogę. Memphis mniejsze, przeto lżejsze, pospieszało na równi z Palmyrą, dziesięć razy ludniejszą, rozleglejszą, bogatszą i potężniejszą. Pierwsze liczyło mieszkańców parę kroć sto tysięcy głów płci obojej, stałych i napływowych. Mieszkańcy napływowi składali się, naprzód z turystów, ściągających się dla klimatu i dla zaspokojenia potrzeb estetycznych, które takiego w czasach naszych szerokiego nabrały rozwoju i które w Memphisie zaspokajała tanim kosztem natura; następnie z przybyszów, goniących drogą przemysłowo-handlowa. za zyskiem; wreszcie z młodzieży płci obojej, zapełniającej niższe, średnie i wyższe szkoły, wznoszące się na każdej niemal ulicy.

Szkół nie brakło rodzajów wszelakich. Na każdej niemal ulicy, wśród napisów i szyldów, głoszących: "Tu stroje damskie," "Tu mody," widniał na budowli odosobnionej jeden z napisów następujących: "Szkoła elementarna," "Ogródek dziecięcy," "Szkoła gminna," "Szkoła gminna wyższa," "Kolegium," "Liceum," "Szkoła panieńska," "Szkoła panieńska wyższa," "Szkoła przemysłowa," "Szkoła sztuk i rzemiosł," "Szkoła niedzielna," "Szkoła wieczorna," "Szkoła handlowa," etc, etc, etc. Było tego mnóstwo ogromne, i nie wszystkie szkoły rozpoznać się dawały wedle napisów. Napisy znamionowały jeno niższe i niektóre średnie! Na wyższych nie figurowały, ale zato wyższe zalecała struktura, odznaczająca je wśród innych gmachów pięknością i powagą. Celował tem mianowicie uniwersytet, wznoszący się na wyżynie, górującej nad miastem, osłoniony kolumnadą, zaopatrzony w perystyl szeroki i nie przeciążony temi ozdobami, któremi architekci brak stylu maskują. Architektura wszechnicy, trzymana w stylu poważnym, surowym, nie goniącym za efektem, dlatego właśnie efekt sprawiała. Uniwersytet stanowił niby środek ciężkości miasta; widzieć się dawał z każdej niemal ulicy, jak Ateńczykom Parthenon, i posiadał fasadę, mającą prawo do nazwy Hekatompedonu. Wyglądał wspaniale, imponująco, w ramach zieleni, dokoła go otaczającej i wyosabniającej. Od miasta oddzielały go ogrody i parki: — ogrody, stanowiące naukową dla botaniki pomoc; parki, w których szeregi drzew, wytykających aleje, tworzyły ornament żywy dla posągów, wyobrażających mężów, zasłużonych w nauce i literaturze. W jednej alei szeregowali się filozofowie, w drugiej historycy, w trzeciej poeci, w czwartej matematycy, dalej naturaliści, prawnicy, lekarze. Aleje według nauk się zwały i w promieniach dośrodkowych szły ku gmachowi, który dwoma frontami zwracał się w dwie świata strony: jednym na wschód, drugim na zachód. Przed frontami rozlegały się obszerne dziedzińce. Na jednym, pośrodku, stał kompas; na drugim ogromny model systemu słonecznego, przedstawiający słońce i krążące dokoła niego planety w ruchu, skróconym proporcyonalnie do ruchu rzeczywistego. Z tym parkiem, z temi ogrodami, z posągami i modelami, dalej z biblioteką, muzeami, gabinetami, laboratoryami, uniwersytet stanowił całość odrębną, civitatem in civitate, a raczej świątynię, w której naukę czczono i uprawiano i która nadawała ton miastu Memphis. położonemu nad rzeką Letą, opływającą uniwersytet od strony północnej, zajętej przez ogrody botaniczne. Za rzeką, przez którą przerzucony był wspaniały most żelazny, wznosiły się dwa gmachy, do wszechnicy należące: szkoła chemiczna i szkoła medyczna. Z pierwszej wysuwał się do góry komin, mający pozór kolumny pamiątkowej; drugą cechował olbrzymi Hippokratesa posąg, wyobrażający grupę, w której rodzic nauki lekarskiej, przedstawiony pod postacią starca, opierał się na Hygiei, młodej, zdrowej, silnej i wesoło na świat spoglądającej niewieście. Zdaje się, że pomysł do grupy tej, łączącej lekarza i lekarkę, powzięty był nie bez intencyi, tłómaczącej się prawami, któremi się uniwersytet rządził.

Stał on otworem dla płci obojej. Po audytoryach ławki zajmowali przedstawiciele i przedstawicielki rodzaju człowieczego, pierwsi w większej, drugie, luboć w mniejszej ilości, ale zato w jakości widnej, odbijającej jasno na szarem tle męzkiej młodzieży. Na tle owem wyglądały one, niby kwiatki, niby promyki — kwiatki, gdy się je rozpatrywało wedle powierzchowności ogólnej, promyki, gdy o nich sądzono według oczów.

Ach! oczy — niewieście, dziewicze oczy!... Dziekan jednego z fakultetów paryzkich, gdy mu się przedstawiła uprawniona do pobierania nauk w uniwersytecie słuchaczka, która najpierwsza progi sanctuarium "wysokich nauk" (des hautes études) przekroczyć miała, wstępującej odmówić nie mógł, ale się o fakultet zatrwożył:

— Nie wiem i odgadnąć nie umiem, jak panią przyjmą koledzy... Trzeba środki ostrożności przedsięwziąć... ale.. jakie?...

Myślał czcigodny mąż, myślał, i tak wreszcie środki owe sformułował:

— Zasłaniaj pani woalką oczy.

Staruszek znał wpływ oczu niewieścich, wypromieniających czar, działający szczególniej na tych, dla których dość w  czepek ubrać kolano, ażeby się zakochali.

Czyż pieśni miłosne nie brzmią chwałą oczu, skargami na oczy?

"Ach oczy, oczy, oczy błękitne.... wyście zgubiły mołojca!"

Dzięki oczom, kobiety przezwaćby należało kwiatami promiennemi. Posiadają one własność nietylko podobania się, jak kwiaty zwyczajne, nietylko zachwycania, jak kwiaty nadzwyczajne, ale oraz sprawiania dystrakcyi za pomocą pewnego rodzaju elektro-magnetycznych prądów, wstrząsających nerwowym dwudziestoletnich kolegów systemem. Czynnikami prądów tych są promienie, wychodzące ze źrenic niewieścich i uderzające o źrenice męzkie. Te ostatnie pełnią w razie tym funkcyę pryzm, wytwarzających widma spektralne w wyobraźni młodzieńczej. Ztąd dystrakcya — psycho-fizyolosiczny fenomen, którego nauka nie analizowała jeszcze. Jest to temat, czekający na rozpatrzenie i zgłębienie, narzucający się uczonym z powodu pomieszania płci na ławach uniwersyteckich. Do tematu tego odnosi się niemałej wagi zapytanie: czy i o ile owe widma spektralne przyczyniają się do postępu naukowego i wogóle podniesienia poziomu umysłowego? Odpowiedź na zapytanie to da doświadczenie, któremu poddały się uniwersytety rozliczne; a między innemi memfiski i palmyrski.

W Memphisie po wakacyach r. 188*-go zjechało się do uniwersytetu z krajów różnych młodzieży huk, prawie dwa razy tyle, co w roku poprzednim. Ściągała ją sława wykładu profesorów, zajmujących katedry główne. Każdy wydział posiadał parę znakomitości, przy których grupowali się profesorowie nadzwyczajni i docenci, współubiegający się pomiędzy sobą o wartość treści i ponętność formy. Wziętość ich rosła, rozgłaszała się i wytwarzała magnes, pociągający młodzież z bardzo daleka. Uniwersytet przez to wykierował się na międzynarodowy. W audytoryach brzmiał język wykładowy; na kurytarzach atoli, na gankach, w alejach parkowych i ulicach ogrodowych słyszeć się dawały mowy wszystkich prawie narodów, w których łonie nurtowała w większym lub mniejszym stopniu żądza wiedzy. Tworzyły się, w przerwach pomiędzy wykładami, grupy narodowościowe, zażywające przechadzki w cieniu bądź platanów, bądź kasztanów, lub też zajmujące ławki podwójne, ustawione pomiędzy drzewami. Tu słyszeć się dawał język angielski, tam włoski, gdzieindziej francuzki, hiszpański, grecki, niemiecki, rumuński, węgierski, wreszcie polski.

Wszyscy traktowani byli w uniwersytecie memfiskim na równej stopie, i, jeżeli, zachodziła różnica jaka, to ta jeno, która ludzi wszędzie różni: stopień zamożności. Istniała ona jednak w mieście, w którem na ich użytek magazyny w witrynach wystawiały drogie towary, cukiernie i kawiarnie szykowały przysmaki, restauracye przysposabiały wytworne jadło i napoje, teatry wysilały się na widowiska, rozmaici przedsiębiercy wyszukiwali sposobów, mających dogodzenie im na celu. Różnica ta atoli nikła w murach uniwersytetu. W obliczu nauki panowała równość absolutna i bezwzględna; wobec niej nie było bogatych, nie było ubogich, najmniejszego znaczenia nie miały: narodowość, ród, stanowisko społeczne, prezencya, płeć wreszcie. Dla wszystkich bez wyjątku otwarty był przystęp do stołu, na którym podawano rezultaty prac, doświadczeń i poglądów myślicieli świata całego od czasów najdawniejszych.

W wymienionym powyżej roku młodzieży płci obojej stawiło się dużo w dniu, poprzedzającym rozpoczęcie wykładów. Byli to nowi rekruci, dawniejsi bowiem słuchacze, wiedząc, że nie mają po co przychodzić, korzystali z ostatniego dnia wakacyj i jedni pozostawali w mieście, inni na prowincyi, inni znów, z dalszych okolic, znajdowali się w wagonach kolei żelaznych, w pociągach, które wieczorem do Memphisu przychodziły. Ci, co kurytarze gmachu uniwersyteckiego i park zapełniali, byli to, jeżeli nie wszyscy, to po największej części, nowi, czyniący rekonesans i zbierający informacye. Było ich pełno. Krążyli grupami po kilku, błądzili i rozpytywali, zwracając się jedni do drugich, na chybił trafił. Najczęściej ten, który o niczem nie wiedział, zaczepiał tego, co nie wiedział również o niczem.

— Panie, czy kursy rozpoczynają się jutro?...

— Zdaje się...

— Zkąd pan o tem wiesz?...

— W dzienniku wyczytałem...

— I jam czytał w dzienniku...

— A zatem tak być musi...

— Zapewne, ale... trzebaż się przecie przedstawić i na wydział zapisać.

— Trzeba... tak... — brzmiała odpowiedź.

— Więc pan nie wiesz?...

— Nie wiem...

— Zkądby się o tem dowiedzieć!...

Takie, jak powyższa, rozmowy powtarzały się co chwila na kurytarzach, krzyżujących się poczwórnie i posiadających drzwi w równej jedne od drugich odległości, które były zamknięte i nad któremi widniały rzymskiemi liczbami wypisane numery, a pod niemi napisy: Filozofia, Literatura, Historya, Prawo, Matematyka, Nauki przyrodnicze, Fizyka i t.d. Grupy odczytywały numery i napisy. Nie mówiły one nic w materyi, która wszystkich interesowała. Wreszcie trafił się napis, który jedna z grup spostrzegła: "Sekretaryat uniwersytetu. "Wiadomość o odkryciu tem obiegła ktrytarze i ściągnęła grup kilka przy drzwiach sekretaryatu. Mężczyźni przysunęli się bliżej, kobiety stanęły dalej. Przypatrywano się napisowi z wyrazem zapytania w oczach. Sekretaryat?... Nie umiano sobie zdać sprawy z atrybucyj tego biura. Ażeby się o tem dowiedzieć, nasuwał się sposób jeden prosty: wejść i zapytać.

— Zapytać?...

Każdemu niemal i każdej wyraz ten w myśli zawitał i długo po mózgach się wił, aż znalazł się jeden śmielszej natury, który palec zgiął i we drzwi zapukał.

Ze środka odpowiedziała — cisza.

— A no, jeszcze!... — ktoś się odezwał. Powtórne pukanie nie sprowadziło rezultatu innego.

— Mocniej!...

Mocniejsze pukanie przekonało, że w sekretaryacie niema nikogo. Sprowadziło to kręcenie klamki. Drzwi na głucho były zamknięte.

— Otóż w tym Memfisie porządki!... — słyszeć się dał głos. — U nas inaczej... U nas na tydzień przed rozpoczęciem kursów biura uniwersyteckie funkcyonują, studenci się zapisują, rozpisują, wpisują, płacą, dokumenty składają... wiesz, czego się trzymać... Tu zaś?... Jutro kursy, a my, jak w lesie... Takie porządki!...

Po impretacyi tej, grupy odedrzwi sekretaryatu jedna po, drugiej odchodzić zaczęły. Niektóre po schodach weszły na piętro, inne wyszły do parku. Jedna z tych ostatnich, złożona z trzech panien, skierowała się w aleję, prowadzącą ku bramie wchodowej, i jedna z nich odezwała się:

— Pętlicka by nas poinformowała... Przyjść obiecała i nie przyszła...

— Jam się jej nie spodziewała... — rzekła druga.

— Obiecała przecie...

— Obiecać to rzecz jedna, dotrzymać, druga... Rozumiem, czemu nie dotrzymała...

— Czemu?... — odezwało się zapytanie.

— Wystawić się nie chciała...

— A!... otóż ona!... — zawołała jedna, wskazując parasolką.

Aleją od bramy wchodowej szła kobieta szykowna, dobrze zbudowana, ruchami młodość zdradzająca, zasłoniona po usta woalką, zawiązaną na głowie, okrytej czarnym, słomianym kapeluszem.

II.

Trzy panienki przyspieszyły kroku i wnet znalazły się wobec tej, którą nazwały Pętlicka i która się tak w samej rzeczy nazywała.

— Dzień dobry, dzień dobry...

— Cóż?... — zaczęła nowoprzybyła. — Podoba wam się tu, moje panie?...

— Byłyśmy w środku — odparła jedna — i niczegośmy się dowiedzieć nie mogły...

— A czegóż wam potrzeba?...

— Zapisać się, papiery złożyć...

— Iii... na to będzie jeszcze czas... Macie przed sobą miesiąc cały...

— Jutro jednak?...

— Co jutro?

— Kursa się zaczynają...

— Więc cóż z tego? Pójdziecie na kursa i wybierzecie sobie potrzebne...

— Potrzebne?... — zapytała jedna.

— Jużci... Jest dużo niepotrzebnych... Na niepotrzebne czasu tracić nie warto... Ja to wiem na palcach...

— Jakże to?... — odezwała się jedna.

— Rzecz prosta... Uczysz się na to, żeby egzamin zdać i stopień otrzymać. Prawda?...

— A no... — odpowiedziała zapytana tonem, który zdradzał przekonanie nieświadome. A tak...

— Tak... A więc... Ale... — przerwała sobie panna Pętlicka — czemuż stoimy?... Siadajmy, moje panie...

— Mybyśmy się poinformować chciały...

— Więc dobrze... Więc informować będę, ale siedzący. Nikt mi nie płaci zato. żebym stała...

Ostatnie wyrazy rzekła i zaśmiała się głośno. Widocznie miała je za dowcip, który się jej samej przedewszystkiem podobał i na którym nie poprzestała, albowiem zapytała:

— Może moje panie płacone są za stanie? co?..

— Nie... — odpowiedziała jedna, blondynka, przystojniutka, szykowna, z krótko ostrzyżonemi włosami, w kapelusiku męzkim, w żakieciku przykrojonym tak, żeby mógł chłopcu za palto służyć, i w spódniczce gładkiej, mającej zdaleka pozór odzieży męzkiej.

— Jeżeli nie, więc... siadajmy, moje panie... Ot — ręką wskazała — ławka daremnie stoi... Na co ma stać daremnie!... Chi, chi, chi!... — znów się głośno zaśmiała. — Siadajmy...

Cztery panienki zajęły ławkę, za którą stał posąg Jussieu'go. Panna Pętlicka, sadowiąc się pośrodku, obejrzała się i zawołała:

— O! Jussieu... Dobrze, że kamienny...

Znów się zaśmiała i tak uwagę swoją wytłómaczyła:

— Gdyby nie był kamienny, ciekawa rzecz, coby o nas powiedział... Dziwiłby się...

— Czemu?... — zapytała blondyneczka.

— Jakto czemu!... Patrzyłby na was, moja pani, i nie wiedziałby, czy to chłopiec, czy dziewczyna...

Wyrazom tym towarzyszył śmiech głośny.

— I dziwiłby się, i możeby się przez lupę chciał rozpatrzeć, ażeby gatunek poznać... Cha. cha, cha!... Jussieu, o! ten kamienny, lupę do oka przykłada i na was, panno Zawilska, patrzy... Byłoby to paradnie... cha, cha, cha!... Czyby też poznał?...

Tej, do której się uwagi panny Pętlickiej zwracały, słowa te trochę nie w smak poszły. Przybrała minkę seryo i odrzekła:

— Mniejsza o to... Mybyśmy wiedzieć chciały,. już się zapisać...

— Jak?... Ot tak: zapisać się i kwita.. To... to nie...

— Kiedyż wszystko zamknięte...

— Wszystko się otworzy jutro, i od jutra się zacznie, jak pan Robert powiada, heca.,

— Co za pan Robert?...

— Koleżka, proszę pani, koleżanka... a nie, przepraszam, kolega całą gębą... Nazywa wykłady profesorów hecą, no — i powiedzieć nie można, żeby nie miał racyi...

— Czy nie Robert Korbicki?... — zapytała jedna z dwóch szatynek, wysmukła, po kobiecemu skromnie ubrana i wcale przystojna dzieweczka.

— Korbicki... — odpowiedziała panna Pętlicka. — Znacie go, pani moja?

— Tak... trochę...

— Słyszałam — podchwyciła druga szatynka przysadkowata i starsza — że zadawał szyku w Krakowie.

— Chyba to ten sam... On właśnie do szyku...

— Chłopiec majętny.

— I nie głupi...

— A powiada, że wykłady profesorów to heca... — zauważyła blondynka. — Inaczej się o uniwersytecie memphińskim wyrażają pienia...

— Pisma!... — podchwyciła panna Pętlicka. — Alboż to pismom wierzyć można!... Ja im nie wierzę na panny Maryanny włosek, jak powiada pan Robert.

— Ależ... heca!... — zaprotestowała panna Zawilska. — Chyba, że to przesada...

— Jest w tem przesady trochę, to prawda, ale trochę tylko, bod ta cała nauka byłaby warta tyle, co nic, gdyby chleba nie dawała... Aha! Wiem ja, panie moje, gdzie raki zimują... Chwytałam się wszystkiego: szycia, prania, uczenia dzieci, muzyki, śpiewów, malarstwa, i wszystko się, jak powiada pan Robert, psu na budę nie zdało... Jedna zostaje tylko medycyna, którąbym z ochotą praktykowała bez nauki, gdyby zato ludzi po więzieniach i sądach nie ciągano...

— Bez nauki medycynę praktykować?... — oderwała przysadkowata sztatynka, która słuchała wszystkiego z uwagą.

— Owa!... czy to się nie robi?... A jak praktykowali lekarze, kiedy jeszcze na świecie ani uniwersytetów, ani szkół, ani szkółek nie było?... Praktykowali i leczyli... Leczą i teraz tacy, którzy nie wiedzą, jak wyglądają progi uniwersyteckie... Ale, uczyć się kazano, więc niema co. Dopuszczono do uniwersytetów nas, kobiety, więc czemużby się o dyplom lekarski nie starać?... Sześć lat przysiedzenia fałdów, dla pozbycia się egzaminów, i komedya, jak powiada pan Robert, skończona...

— To, co pani mówisz... — zaczęła szatynka.

— A cóż ja mówię takiego nadzwyczajnego?...

— Nie nadzwyczajnego, ale mało zachęcającego...

— Ach!... — podchwyciła. — Niby to zachęcania jakiego potrzeba!... Ciągnie, moje panie, bez zachęcania żadnego... nieprawda?... Przysięgłabym, że do żadnej z was rodzice nie mówili: "Leosiu, czy Małgosiu, idź, moje życie, na uniwersytet?... " Co?...

Na zapytanie to odpowiedziało milczenie.

— A prawda!...— rzekła panna Pętlicka.

— Jakże pani?...— zagadnęła jedna.

— O! ja, moje panie, co innego... Naprzód, nie miałam kogo pytać: rodzice mnie odumarli... Kołatałam się. po. świecie sama, nie miałam szczęścia ani do zarobków, ani do ludzi... Chciałam się wydać, myśląc sobie, że ja komuś, ktoś mnie na coś się przyda; nikt mnie wziąć nie chciał...

To mówiąc, jakby na usprawiedliwienie siebie i ludzi we względzie swego zamążpójścia, podniosła woalkę i pokazała oblicze, nacechowana piętnem brzydoty wyjątkowej. Nos miała tak przypłaszczony, że środek jego schodził niżej policzków i formował zagłębienie zamarkowane grubemi nozdrzami i buławeczkowatym końcem nosa; usta szerokie i mięsiste; policzków owal cofnięty w tył i skrzywiony; oczy podłużne, jedno od drugiego więcej, niż potrzeba, oddalone; czoło płaskie; wszystko to oblane wyrazem słodyczy, okraszonej uśmiechem, którego widok sprawiał zdziwienie i wywoływał zapytanie: jak taka brzydka istota śmiać się może? Uśmiech ten był do jej oblicza przywarty, wisiał na niem wiecznie, ale niby maska. Nic do zarzucenia nie było budowie jej ciała, ani ukształtowaniu głowy, budowie i ukształtowaniu, któreby rzeźbiarzowi za model służyć mogły. Nadto miała włosów porost bujny i zęby własne i zdrowe, ale wielkie, jak u konia, naprzód podane i pokazujące się w całej okazałości razem z dziąsłami, ile razy się zaśmiała. A śmiała się. co moment, czy było czego, czy nie było. Roześmiała się i teraz, gdy wyrzekła: "Nikt mnie wziąć nie chciał. "

— Cha, cha, cha!... "cóż począć miałam? — ciągnęła. — Posłuchałam mojej ciotki, która jest sażfamą, i nieźle jej się wiedzie... Poszłam na uniwersytet...

— Wszakże pani na medycynie... — wtrąciła jedna z siedzących na ławce.

— Ba... Bo lepiej być medycynierką, aniżeli akuszerką... więcej honoru... Cha, cha, cha!... Jabym się tam bez honoru obeszła, gdyby nie to, że razem z honorem honorarya płyną i, gdy napłyną, to mnie przecie ktoś weźmie...

Zaśmiała się, powiodła z podełba po towarzyszkach okiem i zapytała:

— Cóż moje panie na to?...

Blondynka ramionami wzruszyła; jedna z szatynek uczyniła toż samo; druga się odezwała:

— Pani-bo się tak wyrażasz...

— Jak?... co?... Wyrażam się tak, bom weredyczka, prawdę mówię i o nic nie pytam. U mnie, co w myśli, to na języku... Chce mi się za mąż, i ot... A. wam, moje panie?... — zapytała znienacka.

— Hm?... no... nie teraz jednak... — bąkanym sposobem odpowiedziała jedna.

— A teraz, co?...

— Uczyć się chcemy.

— Na co?...

— Na to, ażeby... hm...

— No?... — nalegała.

— Pomagać cierpiącej ludzkości...

— Ta, ta, ta... cha, cha, cha... Was tak ludzkość, a do tego cierpiąca, obchodzi, tak, jak pan Robert powiada, psa z przeproszeniem, piąta noga...

— Pani!... — tonem oburzenia podchwyciła blondynka.

— No, a cóż!... Może nie?... Wy, moje panie, nie wiecie nawet, co to jest ludzkość cierpiąca...

— Chorzy... czyż nie cierpią?...

— Zapewne, ale cierpią i nie chorzy...

— Wiem!... — podchwyciła blondynka. — Czwarty stan...

— Hę, hę, hę, hę... — zaśmiała się, wszystkie na przegląd wystawiając zęby, panna Pętlicka- — jakiś moja pani, nagadał ci o tym sławetnym stanie student, albo gimnazista siedmioklaśnik i nawet ci o tem dał broszurkę, z której przeczytałaś dwie stronnice z początku i siedm wierszy przy końcu... No i wiesz... i ja wiem tyleż, ale wiem i o tem jeszcze, że cierpiąca ludzkość to my, kobiety, a dlaczego'?... dlatego, że na każde sto ludzi nas o trzy za wiele... Trzy na sto, traydzieści na tysiąc, trzysta na dziesięć tysięcy, trzy tysiące na sto tysięcy, i tak dalej, i tak dalej... Gdybyśmy były wszystkie piękne, jak Wenera, dobre, jak anioły, rozumne, jak król Salomon, i bogate, jak córki Rotszylda, to i tak jeszcze dla trzech na sto zabrakłoby na świecie miejsca... Ot, co... Czy jest na to rada jaka?...

— A jest!...

— Emancypacyą?... co?... — zaczęła tonem półdrwiącym. — Zawszeby na sto, trzy emancypantki na lodzie zostały... Na to żaden student, ani nawet żaden siedmioklasista nie poradzi, i nie pozostaje nic innego, tylko każdej, coby nie chciała być jedną z tych trzech, pchać się, ażeby przepchać i miejsce swoje zająć... Otóż ja to właśnie robię... Pcham sie. pomiędzy trupy, pomiędzy studentów, pomimo profesorów, przez audytorya, laboratorya, prosektorya, gabinety, kliniki, ale, gdybym ze sto tysięcy rubli na drodze znalazła, albo wielki los na loteryi wygrała, na workubym sobie ot tak — podniosła się nieco i unosiła — usiadła, i na sądzonego czekała...

— Pani-bo całe zapatrywanie się swoje na zamążpójściu opierasz... — odparła przysadkowata szatynka.

— Czy to źle?

— Źle... nie; można się jednak bez pójścia zamąż obejść...

— Można... zapewne, jeśli nie sposób zrobić inaczej...

— Z nas żadna nie myśli o tem... — dorzuciła blondynka.

— I dlategoś się, moja pani, za chłopca przebrała...

— Nie dlatego...

— Ani w myśli twojej postało, że ci w tem przebraniu do twarzy...

— Nie postało... — odparła panna Zawilska z przyciskiem. — Mogłabym przysiądz...

— Mogłabyś, temu nie przeczę, bo was było dwie: jedna panna Emilia Zawilska przed zwierciadłem, a druga panna Emilia Zawilska w zwierciadle... Która z was myślała, to rzecz bardzo do odgadnięciu trudna... Pomiędzy wami dwiema siekierka utonęła i na wierzch wypłynie na... hecach...

— Na jakich...

— Cha, cha!... Ona pyta: na jakich?... Na jakichże!... Juści nie w cyrku, tylko w uniwersytecie... Bo wyobraźcie sobie jeno, moja pani: siedzisz na ławce, a przed tobą siedzi jeden, drugi, dziesiąty młokos, za tobą siedzi jeden, drugi, dziesiąty młokos, na prawo siedzi jeden, drugi, dziesiąty młokos, na lewo jeden, drugi, dziesiąty młokos, młokos tu, tam, wszędzie młokosów mnóstwo, patrzysz na nich, ocierasz się o nich, więc, żebyś nie wiem jak oczy przymrużała i uszy na to, co profesor z katedry trzepie, nastawiała, krew w tobie, moja pani, zagra i... siekierka wypłynie...

— Pani nas przerażasz... — odezwała się szczupła szatynka.

— Mówię jak jest, informuję was, moje panie, i informuję rzetelnie... Piąty już rok wycieram sobą kąty uniwersyteckie; przed mojemi oczyma przesunęło się dużo studentów i studentek, znam więc ten interes na palcach... o! znam, studentki szczególniej... Poco się one cisną?...

— A pani, panno Justyno?

— Ja co innego... Mówiłam już o sobie... Teraz coś o siostrzycach moich powiem... Czy wolno?... — zapytała.

— Ależ prosimy...

— Uprzedzam, że mówić będę bez ogródek.

— I owszem.

— Jussieu nie słyszy — wskazała na posąg i roześmiała się — drzewa, choć słyszą, nikomu nie powtórzą, bo nie są takie niedyskretne, jak trzcina króla Midasa — roześmiała się — a wy, moje panie, jak się wam podoba: rozpowiadajcie, jeżeli zechcecie, co odemnie usłyszycie...

Chustkę z kieszeni wydostała, nos sobie utarła i tak zaczęła:

— Kobiety wstępują do uniwersytetów dla rozmaitych powodów; jedne na przekór mężczyznom, dla pokazania, że i one to samo potrafią; takich jednak mało; te powiadają, że walczą o prawa kobiety... Walczą w rzeczy samej, szarpią się, hałasu dużo sprawiają, i w końcu, albo na tuberkuly umierają, albo zamąż wychodzą i oręż składają... Drugim się postudentować chce, postudentować, to jest, zabawić się w burszenteryę, śpiewanie gaudeamus, socyalizm, anarchizm, palenie papierosów, krajanie trupów, zdawanie egzaminów i czytanie dokumentów społecznych... Takich dużo, ale więcej jeszcze takich, co same nie wiedzą, po co przyjechały... Jakiś je wiatr przyniósł... Pocoś przyjechała?" — pytasz. "Nauczyć się czegoś" — odpowiada. A że znaczna część uczy się, jak ja, dla chleba i dlatego na medycynę idzie, więc i one medycyny się chwytają, ta zaś i owa wciąga się, oswaja, propedeutyczny egzamin zdaje i na dyplom haruje. Wreszcie studentek rodzaj jeszcze jeden jest ten, co przyjeżdżają w nadziei, że wśród studentów swego sądzonego znajdą... Ale te się grubo mylą... To trudno... Studenci się na mężów nie kwalifikują, a to dlatego, że ci, co się pilnie uczą, uczą się dla chleba, którego im studentka nie zapewni; ci, którzy uniwersytet dla szyku przechodzą, nie głupi do studentek się przyznawać; ci zaś, którzy się uczą dla nauki, o!... takiemu na nosie siadaj, on cię nie spostrzeże, wpatrzony, ten w swój mikroskop, tamten w swoją hypotezę, ów w jakąś formułę... O... Opowiedziałam wam tedy, moje panie, wszystko... Dałam wam informacye dokładne, więc teraz, pytam was: pocoście przyjechały?... czy po to, ażeby "walczyć", czy żeby sobie trochę "postudentować''. czy żeby się "czegoś nauczyć", czy żeby się zamąż powydawać?...

Na zadane w ten kłopotliwy sposób zapytanie panienki odpowiedzi na prędce znaleźć nie umiały.

— Przyjechałyśmy — zaczęła jedna — bośmy gimnazya pokończyły i dalej uczyć się chcemy...

— Słusznie... macie prawo; czemuż nie korzystać? Gdyby się jednak której z was, po skończeniu gimnazyum, trafiła była partya odpowiednia, byłaby nie przyjechała...

Jedna z szatynek, a mianowicie smukła, pokraśniała, odchrząknęła, coś powiedzieć chciała — i nic nie powiedziała.

— Koniec końców, przyjechałyście i na — tonem zapytania rzekła — medycynę idziecie?

— Na medycynę... — odpowiedziała jedna za wszystkie.

— Jeżeli się z nią chcecie załatwić prędko, wybierajcie sobie przedmioty te tylko, które do egzaminów potrzebne, a zatem (na palcach liczyć zaczęła): anatomię, fizykę medyczną, chemię medyczną, botanikę, anatomię porównawczą; tej ostatniej wymagają nie wiedzieć dlaczego, wymagają jednak, więc...

Wywód jej dalszy, tyczący się przydatności przedmiotów wykładanych, przerwało nagłe zatrzymanie się przed ławką jakiejś młodej damy. Dama ta, w kierunku od bramy wchodowej do uniwersytetu, przeszła była już raz, następuie w kierunku odwrotnym przeszła po raz drugi. Panny, ławkę pod posągiem Jussieu'go zajmujące, zauważyły ją. Wyglądała — jak się to mówi — po światowemu. "Suknia na niej, jak na pani" — cały jej szyk powierzchowny zdradzał sferę towarzyską wyższą. Pachniało od niej subtelnie i jaśniało elegancko. Krój jej odzieży i gatunek dodatków takich, jak koronki, rękawiczki, kapelusz, parasolka, zegarek, trzymana w ręce ćwiartkowa teczka, trzewiki wreszcie, świadczyły, że wszystko to pochodzi z zakładów najpierwszych, każących sobie płacić bardzo drogo. Dama ta młoda — może panna, może mężatka (to się po niej poznać nie dawało od pierwszego oka rzutu) — uderzała jeszcze niepospolitą pięknością, którą uwydatniały i akcentowały otaczające ją ramki elegancyi, trzymanej w tonie powszednim. Nie była ona wystrojona, ale odziana, jak się wielkie panie odziewają na codzień, jak wyjeżdżają na spacer lub z wizytami, albo do magazynów po sprawunki. Pojawienie się jej w alei zdziwienie niejakie sprawiało. Poco ona tu? Wyglądała, jak królewna albo księżniczka, jeżeli już nie bankierówna lub bankierowa może, należąca do najwyższej baronii, finansowej sfery, która się przypadkiem do uniwersyteckiego zabłąkała parku. Zabłąkanie się widzieć na niej dawało, pierwszy raz bowiem szła prędko, jakby do świadomego zmierzała celu; wracała jednak powolnie; obecnie chód jej zdradzał wahanie się: zatrzymywała się i oglądała, nasłuchiwała niby, wreszcie przed siedzącemi na ławce czterema pannami stanęła.

III.

Pojawienie się młodej damy przerwało rozmowę w punkcie interesującym. Panna Pętlicka oczy na nią. podniosła i woalkę na twarz ściągnęła; inne panny wyrazami, jakie oblicza ich przybrały, wyrażały oczekiwanie na zaczepkę. Zaczepka nastąpiła niezwłocznie w formie zapytania:

— Jeżeli się nie mylę, panie studentki?

— Nie wszystkie jeszcze... Jedna tylko panna — mówiąca oczyma wskazała — Justyna Pętlicka jest studentką.

— O! jakżem temu rada... — odezwała się nieznajoma — jakżem rada!... Pozwolisz mi pani — mówiła do panny Justyny — parę pytań zadać sobie?...

— O proszę! — odrzekła zapytana. — Ja odpowiem na pytania wszystkie, o ile, rozumie się, mogę...

— Nie wyciągnę pani nad możność...

Mówiąc to, młoda dama obeszła ławkę i zajęła miejsce z drugiej strony, tak, że znalazła się zwrócona do czterech panien plecami i dla rozmawiania z niemi przybrać musiała pozycyę zwrotu prawem ramieniem naprzód. One uczyniły toż samo. Dzieliła je poręcz, przez którą młoda dama, nim do rozmowy przystąpiła, podała każdej z panien malutką, w jaknajlepszym gatunku kartę wizytową. Na karcie gustownie napisane było sposobem litograficznym imię i nazwisko. Imię brzmiało: Julia, nazwisko — Korecka. Każda z panien kartę wzięła, przeczytała, i, z wyjątkiem panny Justyny, każda jęła przy sobie szukać pugilaresika. Jedna z szatynek, smukła, znalazła i kartę swoją, z napisem: Marya Smorz, przez poręcz podała. Druga szatynka, przysadkowata, zrobiła toż samo — na karcie jej napis głosił: Ewelina Trzciprztyńska. Blondyneczka pokraśniała, niby wiśnia łutowa, szukała, nie znalazła, zwróciła się więc do młodej damy z tłómaczeniem i usprawiedliwieniem:

— Zapomniałam karty mojej zabrać z sobą... Przepraszam... Wynagrodzę to później... Pozwoli pani, że się jej przedstawię ustnie: Emilia Zawilska...

Panna Pętlicka nie szukała.

— Ja bo — rzekła — mam tani jakieś karty, ale ich nigdy nie biorę... Na co?... Czy to i bez tego poznajomić się nie można?

— Więc — zaczęła pierwsza (może pani) Korecka — udzielasz mi pani pozwolenia na pytania?

— I owszem...

— Wykłady w uniwersytecie zaczynają się?...

— Jutro. O tem wróble na dachach wiedzą...

— A zapisywać się?...

— Można przez miesiąc cały... Przez ten miesiąc słuchacze i — z przyciskiem dodała — słuchaczki, mają prawo wybierania sobie przedmiotów...

— Niema więc w tym względzie przepisów obowiązkowych?...

— Ale zkąd!... jakie przepisy!... Są tylko przepisy do egzaminów, ale nie do słuchania wykładów... Komu się podoba, chodzić może jednocześnie na wykłady fakultetu medycznego, przyrodniczego, filozoficznego, prawnego, teologicznego...

— To mi się podoba... — rzekła nowoprzybyła i zapytała:

— Ale do wstępu na uniwersytet posiadać należy prawo jakieś?...

— To zależy... — odpowiedziała panna Justyna. — Wolny słuchacz posiadać może ochotę tylko; słuchacz zaś regularny złożyć powinien dowód, że gimnazyum ukończył...

— Jam w gimnazyum żadnem nie była...

— A... to pani możesz być tylko wolną słuchaczką...

Panna (czy pani) Korecka otworzyła teczkę, wydostała z niej we czworo złożony papier pergaminowy i podała pannie Justynie przez poręcz. Panna Justyna rozłożyła arkusz. Był to urzędowy certyfikat, świadczący o świetnem zdaniu przez pannę — a więc "panna" — Julię Korecką egzaminu z zakresu nauk gimnazyalnych.

Czytanie tego dokumentu nie zabrało wiele czasu.

— No... — rzekła panna Pętlicka, oddając certyfikat — to wszystko, czego potrzeba... Napisz pani podanie do rektora, przyłącz do podania certyfikat, wyszlij to przez pocztę i zgłoś się w ciągu miesiąca po odpowiedź do sekretarza...

— I to wszystko?...

— Nie wszystko... Trzeba jeszcze wybrać sobie przedmioty, złożyć spis sekretarzowi, zapłacić za wykłady i wziąć pokwitowanie w postaci książeczki, powiadamiającej o wpisach.

— Więcej nic?...

— Potem na wykłady chodzie, ale można i nie chodzić...

— Można nie chodzić?... — rzekła panna Korecka ze zdziwieniem.

— Można... o!... Nikt pani nie zapyta...

— Bardzo dziękuję za informacye...

Rzekłszy to, panna Julia certyfikat do teczki włożyła, wstała, dłoń do uściśnienia pannie Justynie podała, raz jeszcze jej podziękowała, następnie kolejno dłonie pannom innym uścisnęła i odeszła.

— Oto i nowa koleżanka... — odezwała się panna Pętlicka. — Takiej nie było jeszcze... Nazywa się Korecka... Jam to nazwisko nieraz słyszała...

— Któż nazwiska tego nie słyszał? — odparła panna Trzeiprztyńska. — Koreccy, Potoccy...

— Zapewne; to jednak nic nie waży, bom ja znała niańkę, co się zwala Potocką... Później zobaczymy, co to za Korecka taka...

— Jeżeli to ta, o której słyszałam — zaczęła panna Zawilska — to byłaby rzecz dziwna...

— Cożeś słyszała? — zapytała panna Marya Smorz.

— Jedynaczka, bardzo bogata; starał się o jej rękę Radziwiłł, odmówiła; starał się Tyszkiewicz, odmówiła; starał się jakiś lord angielski, odmówiła...

— To z pewnością nie ta... — wtrąciła panna Justyna.

— Czemu?...

— Bo gdyby się lord angielski o moją starał rękę, nie byłabym taka głupia, żeby na uniwersytet iść...

Roześmiała się. Wyśmiawszy się, dodała:

— Wolałabym nawet Radziwiłła, aniżeli dyplom doktorski.

Znów w śmiech uderzyła.

Jej śmianie się do śmiechu pobudziło towarzyszki. Ona się śmiała z konceptów własnych, one — z niej. Na ławce przed posągiem Jussieu'go zapanowała wesołość głośna, wywołana przez idealnego jakiegoś Radziwiłła, ubiegającego się o rękę panny Pętlickiej.

— Byłaby z pani księżna!... — odezwała się jedna z szatynek, usta sobie chustką od nosa zasłaniając.

— Wspaniała!... — dorzuciła szatynka druga.

— A cóż!... czy nie?... — zawtórowała panna Justyna, w bok się jedną ręką ujmując i policzki wydymając. — Kazałabym sobie sprawić tron...

— Cha, cha, cha!... — wybuchnęła któraś.

— Czego się śmiejecie, panie moje?... Tron... Jam gdzieś czytała: "Tron książęcy..." i zapamiętałam dobrze, pomimo, że nie pamiętam, w jakiej książce.

— A tak... w historyi... — przyświadczyła panna Marya.

— Może w historyi, może nie w historyi, nie wiem, nie pamiętani. Było to w jakiejś książce, którą czytałam, kiedym do książek jeszcze ciekawa była... A teraz...

Ręką machnęła.

— Pani książek nie czytuje? — zapytała panna Smorz.

Panna Justyna ramionami wzruszyła.

— Z książek się przecie pani uczy...

— Uczę się, ale nie czytuję... Pan Robert wepchnął mi w ręce romans jakiś, pod tytułem: Zola... Otóż ta Zola dotychczas u mnie leży, alem do niej ani zaglądała... Co mnie obchodzi jakaś tam Zola...

— Ależ to autor!... — podchwyciła blondynka.

— Autorka chyba...

— Nie... autor... ten Zola...

— Niech sobie będzie ten, niech będzie ta: mnie obchodzi ten Sappey, ten Klauss, ten Ricord, ten Virchow... Tych kuję, a tamci niech sobie będą ten, czy ta, czy to, mnie to wszystko jedno...

— Przecież tak się zamykać nie można... — zaprotestowała panna Emilia.

— Nie zamykam się, moja pani... Ja się zamykam przed Zolami, a zamykałabym się i przed Klaussami, gdyby się był o moją rękę oświadczył książę Radziwił... Cha, cha, cha!

Znów się wesołość wszczęła.

Zauważyć jednak należy, że ze strony panny Justyny, na urodzie upośledzonej srodze i dobijającej się chleba przebojem, wesołość nie koniecznie wesołą była. Zarywała ona fałszem: czuć się w niej dawała jakaś wymuszoność nienaturalna, maskująca ból, cierpienia i smutki. Jej chychoty wydzwaniały z próżni i były krzykami, wtórzącemi konceptom, w których dowcip prezentował się w kurczach spazmatycznych, albo w podrygach pajaca, zmuszonego bawić widzów, pomimo, że mu żołądek głód ściska. Ale się to nie dawało na pierwszy rzut oka rozpoznać. Od pierwszego wejrzenia panna Pętlicka robiła wrażenie dziewczyny, wychowanej w jakiejś garderobie, w której się wymanierowała wedle gustu pisarzy prowentowych i przejętej troską o jutro własne, podszytej abecadłem naukowem, którego się wyuczyła, jak się uczą papugi — z nasłuchania. Wyuczenie się to pchnęło ją na drogę nauki dla chleba. Drogą tą szła i zboczyć z niej lękała się — szła i ochoty sobie dodawała... śmiechami wymuszonemi i konceptami niesmacznemi.

Rozśmieszyła siebie i panny Radziwiłłem.

Wesoło było w parku uniwersyteckim, pod posągiem Jussieu'go.

I kiedy powściągana o ile można wesołość brzmiała i przelewała się, z po za posągu wynurzyła się postać młodzieńca w pincenezie, w granatowym nowym kopiecie, w filcowym miękkim na głowie kapeluszu. Szyję otaczał mu kołnierzyk wyłożony, biały i czysty. Na krawatce jaśniała szpilka złota z dyamencikiem. Na kamizelce wahał się łańcuszek od zegarka, również złoty. Oblicze, przyozdobione miękkim na policzkach i pod nosem zarostem, ujawniało lat dwadzieścia parę i nie szpeciło postaci, zbudowanej foremnie wedle modelu człowieka normalnego. Postać, w obciągnionej rękawiczką duńską ręce, trzymała laseczkę trzcinową, z po za posągu wyszła i za ławką się zatrzymała."

W chwili tej szatynka przysadkowata, panna Ewelina Trzciprztyńska, mówiła co następuje:

— Możnaby przecie jedno i drugie pogodzić: dyplom i Radziwiłła...

— Dwa grzyby w barszczu... — odrzekła panna Justyna. — To za wiele dobrego na jednę osobę... To reguła, moja pani, reguła, którejby nawet sam pan Robert złamać nie potrafił.

— Nieźle pani rekomendujesz pana Roberta... — odezwał się młody człowiek, który przez chwilę stał niewidziany.

— O!... — wykrzyknęła panna Justyna, odwracacając się półciałem. — A pan zkądeś się tu wziął?

— Przechodziłem mimo...

— Ale na pana nie pora jeszcze...

— Nie pora?... — zapytał z akcentem zdziwienia.

— Wakacye kończą się dopiero jutro o ósmej rano... Pan w roku przeszłym o miesiąc, w pozaprzeszłym o trzy tygodnie przybyłeś później...

— Jak pani pamięta!...

— Mam pamięć dobrą. Ba, gdybym jeszcze i pamięci nie miała, toby mi nic nie pozostawało innego, chyba do Lety z mostu skoczyć i rakom siebie na pokarm oddać.

Wesoło słowa powyższe powiedziała, ale były one nie wesołe. Panna Justyna zaśmiała się jednak. Śmiech jej przebrzmiał bez wtóru. Nowoprzybyłe panny rozmówiły się oczyma i jedna z nich, wstając, do panny Justyny z uśmiechem się zwróciła:

— Dziękuję pani za informacye... Mamy więc czekać do jutra?...

— Do jutra... do ósmej rano... Wybierzcie sobie, moje panie, według rozkładu godzin przedmioty, których jesteście ciekawe, i o ósmej stawcie się na korytarzu. Mnie tam nie będzie, ale się bezemnie obejdzie... Audytorya pootwierane, nie zabłądzicie, a chociażbyście i zabłądziły zamiast na botanikę, na teologię naprzykład, to niewielkie nieszczęście.

— Ja panią wyręczę... — podchwycił młody człowiek, z gestem zaokrąglonym, znamionującym pretensyę do szarmanteryi przyzwoitej — proszę mnie jeno paniom przedstawić.

— O... pan Robert... — odrzekła panna Justyna — pan Robert wam, moje panie, pokaże...

— Przedstaw mnie pani...

— Czyżem nie przedstawiła? Ach, prawda... Zapomniałam powiedzieć nazwisko. Pan Robert nazywa się... jak?... no?...

— Korbicki... — podpowiedział młodzieniec.

— Prawda... Korbicki... pan Korbicki, słuchacz prawa... Pan Robert spotka was, moje panie, na korytarzu jutro... o ósmej rano...

Wyrazy ostatnie wymówiła z lekkim złośliwości odcieniem, tak jednak wyraźnym, że słuchacz prawa odrzekł:

— Napewno o ósmej w uniwersytecie będę. Panna Justyna z po za woalki badawcze na niego zwróciła wejrzenie.

Jedna z nowoprzybyłych panienek podziękowała mu w swojem i towarzyszek imieniu, skłoniła się; pan Robert jej i dwom innym ukłon kolektywny kapeluszem oddał; panienki obrotu prawem ramieniem dokonały i po chwilce widać było trzy ich postacie, w jednym szeregu oddalające się aleją uniwersytecką. Pan Robert za niemi oczyma powiódł i, gdy z oczu znikły, obok panny Justyny miejsce na ławce zajął i papierośnicę- z zanadrza wydostał.

— Nie spodziewałam się was jeszcze... — zaczęła ta ostatnia.

— Egzamina... — odrzekł, przykładając zapałkę do trzymanego w ustach papierosa.

— A, prawda, macie egzamina... — Trzeba się będzie wyłgiwać...

— Kiedyż to?...

— Ano... piętnastego listopada.

— Za miesiąc i dni dwanaście... — rzekła po chwilce namyślenia. — Czasu do przygotowania się nie wiele...

— Iii... — odrzekł, zakładając nogę na nogę i wypuszczając kłąb dymu z ust — bylebym miał zapiski napisane wyraźnie.

— Dużo tego?... — zapytała.

— Nie wiem jeszcze. Dziś w nocy przyjechałem i nikogom nie widział; nie wiem nawet, czy złapię którego z koleżków pilnych, któryby mi noty swoje dał...

— Nie bierzcie jeno not od Kleista.

— Czemu?

— Pisze, jakby kura nagrzebała...

— Hm?... — mruknął pan Robert, i po chwili zapytał:

— Co to za jedne te przepióreczki?

— Przepióreczki... — odpowiedziała.

— Przedstawiłaś mnie im, panno Justyno, a nie przedstawiłaś ich mnie.

— Czyż?... — odparła z udanem zdziwieniem. — Etykiecie zadość uczynić zapomniałam... przepraszam...

— Nie gniewam się... Jedna z nich tylko dzióbek w jednej czwartej części pokazała. Zkąd ona?...

— Nie pytałam jej. Co mi do tego!...

— Jak się nazywa?...

— Jakże to się ona nazywa?... A, Zawilska podobno...

— Zawilska?... ano... dobrze...

— Znasz ją?...

— Nie... ale o rodzicach jej wiem, że to szlachta wioskowa... Musiała więc ta blondyneczka tatka i mamę dobrze ujeżdżać, nim ją w świat samą puścili...

— I ujeździła, czego więcej potrzeba! Nie ona jedna to zrobiła. Alboż tamte dwie... co?...

— Jedna z nich nazywa się Trzciprzyńska...

— Och! A toż się nazwała! Któraż to?...

— Przysadkowata...

— Uhm... Ona mi w imieniu towarzyszek dziękowała...

— A trzecia nazywa się panna Smorz...

— Jak jej na imię? — zapytał żywo.

— Marya...

— Marysia!... — wykrzyknął. — No!... Anibym jej poznał! Leśniczówna u nas... Urosła, wysmukniała, ogłatła i skoleżyła się ze mną... Pni, phi, phi... Gwałtu, co się dzieje!... Trzech braci ma... żaden nie do kazał tej sztuki, ażeby do trzeciej dopchał się klasy... A ona!... Na któryż fakultet?...

— Na któryż? na medyczny..,

— A blondyneczka?

— I ona... na medyczny...

— Wszystkie, niby muchy, do trupów lecą!...

— Z tych, co się teraz wyroiły, a jest tego z tuzin, jedna chyba na medycynę niepójdzie.

— Naprzykład? — zapytał.

— Julia Korecka...

— Julia Korecka!... — powtórzył z akcentem zdumienia. — Nie, to być nie może... Pani się przesłyszała chyba...

— Przesłyszałam się?...

W ręce trzymała jeszcze kartkę wizytową. Podała ją panu Robertowi, który w kartkę się szeroko otwartemi oczyma wpatrzył i milczał. A podczas kiedy on milczał, panna Justyna tak mówiła:

— Przed chwilą tam, pod Jussieu'm, siedziała, informowała się i pokazała certyfikat, świadczący, że z odznaczeniem zdala z nauk gimnazjalnych egzamin...

— Widziałem ją — odrzekł — alebym się raczej śmierci spodziewał...

IV.

W wigilię opisanych powyżej wypadków — niehistorycznych wprawdzie, mających jednak z historyą związek bezpośredni — w Memphisie zdarzyło się, co się regularnie, w każdym dniu, o jednej i tejże samej godzinie i minucie zdarzało. Na dworcu kolei żelaznej powstał o piątej po południu ruch. Służba kolejowa śpieszyła zajmować stanowiska w tej części gmachu, w której pod sklepieniem dachu szklanego przechodziły równolegle linie szyn. Ten stanął przy zwrotnicy, ów przy dzwonku, inny wyskoczył z chorągiewką czerwoną w dłoni, inni znów rozsypali się nakształt

tyralierów i przybrali postawy, wyczekiwanie znamionujące. Do ruchu tego powód dawał dojeżdżający pociąg, zwany ekspress, złożony wyłącznie z wagonów pierwszej klasy. Podróżnych było nie wielu. Żaden z kompartymentów nie był zajęty w zupełności; jeden zaś zajmowała tylko jedna osoba, i osobą tą była panna Julia Korecka. Gdy się pociąg zatrzymał na stacyi Theby, panna Julia wiedziała, iż się więcej nigdzie już nie zatrzyma, aż w Memphisie. Zaniepokoiło ją to.

— Kres... — do siebie szepnęła i przysunęła się do okna.

Pociąg mknął wzdłuż rzeki, która się raz pokazywała, znów znikała, a tak, czy owak przed oczyma przesuwały się widoki, tworzące nieprzerwane następstwo pejzażów, piękniejszych jeden od drugiego. Tu się roztwierał głęboki, tajemniczością nacechowany wąwóz, tam wynurzała się nagle góra stroma, skałami najeżona, owdzie podnosiła się niby kurtyna i oko wybiegało na przestwór, pogarbiony w pagórki, odziane w zieleń lub w barwę płową, a przystrojone w szlarki ciemno-szmaragdowe, przetykane żywemi barwami, jakie jesień nadaje liściom. Mieniły się w oczach w odcieniach rozlicznych purpura i złoto, odbijające tem wyraźniej, gdy z po za gruntu załomu wychylała się szklista wstęga rzeki, połyskującej od promieni zachodzącego słońca.

Ku oknu zwrócona panna Julia ścigała wzrokiem krajobrazy. Czy je jednak widziała?

Patrzeć i widzieć — to rzeczy różne.

Patrzyła — westchnęła i z pewnem w głosie drżeniem, zdradzającem, jeżeli nie co innego, to wzruszenie, rzekła:

— Kres blizko...

Widocznem było, że głowę jej opanowała myśl jedna i myśl ta niepokój jej sprawiała. Nie dziw. Panna Julia znajdowała się w warunkach szczególnych, za które odpowiedzialność całkowicie i bezwzględnie spadała na nią. Matka i babka odpowiadać mogły zato chyba, że ją bezmiernie kochały i uścielały przed nią drogę tak, ażeby pod żadną postacią cierń jej stóp nie zranił. I ona szła swobodnie, pieszczona, obsługiwana, bawiąca się nieustannie od kolebki przez życie, a jedyną troską kobiet, nad nią czuwających, było dostarczanie jej rozrywek coraz to nowych i coraz to bardziej zajmujących. Idąc tak przez życie, natrafiła na rozrywkę jednę, która ją zajęła bardziej, niż wszystkie inne. Ukazała się jej ona w przezroczy abecadlnika i wydala się rodzicielkom, jak kaprys dziecinny, nie mogący do żadnych szczególnych doprowadzić następstw. Dziewczyna chciwie czytała i o tem, co wyczytała, rozpowiadać lubiła. Szczebiotała, fantazyowała, wymyślała — babkę i matkę to w zachwyt wprawiało. Nie przewidywały wyników, pomimo, że się one ukazywały w perspektywie pod postacią pożądań zrazu niejasnych, następnie przybierających coraz to wyraźniejsze kształty, z któremi nie wiedziały, co począć ani babka, ani matka, ani guwernantka, ani nauczyciel muzyki, ani metrowie tańców, ani ksiądz katecheta nawet, który ją niekiedy łagodnie strofował i z dobrotliwym uśmiechem palcem jej na nosie groził. Wszystko to były wielkie powagi. Babka w młodych latach sprawowała funkcye wysokiej damy dworu; matka w jednym z cesarzową francuską figurowała kadrylu i asystowała aux petites lévées cesarzowej austryackiej; guwernantki dobierane były tylko takie, które posiadały zaszczytne najznakomitszych domów rekomendacye; nauczycieli i metrów miarą wartości było uznanie, jakiem się cieszyli w sferach najwyższych; co się zaś księdza kapelana tycze, o tego świątobliwości i rozumie świadczył głos powszechny. Mimo to Julisi przewidywały się widma niby, które zdawało się, jakby sobie z palca wyssała, i gdy o nich komu z tych, którzy nad kształceniem jej umysłu i serca czuwali, wspomniała, ten jeno osiągała rezultat, że wprawiała ich w zdumienie.

— Zkąd jej to do głowy strzela?... — dziwili się.

Nie dziwiliby się, gdyby znali tę duszy ludzkiej właściwość, dzięki której umysły niektóre każdemu twierdzeniu przeciwstawią przeczenie, w każdej dodatniości upatrują ujemność, każdą prawdę sprawdzać chcą i do każdej zwracają się z zapytaniem: Dla czego?

Ile też kłopotów nabawiało nieraz zapytanie to babkę i matkę, guwernantki i nauczycieli!

Dlaczego?...

Nic nie zdołało zagłuszyć w niej tego niedyskretnego i niebezpiecznego zapytania, nurtującego w duszy dziewczyny i podkopującego wszystko, co zazwyczaj służy do opanowania serca i mózgu istoty, powołanej do jaśnienia na wielkim świecie. Składa się to — jak wiadomo, ze szczegółów, zwanych obowiązkami, a otaczających miłość własną i próżność, na dogadzanie którym regulowane są stosunki towarzyskie. Obejmują one sferę obszerną, przepełnioną urokami, grającemi na duszy, kobiecej zwłaszcza, jak na harfie. A cudnem jest to granie, w którem udział biorą artyści wszelkiego rodzaju i najlepszego gatunku, zaczynając od ubiegających się o rękę kawalerów, przechodząc przez wstrząsających nerwy tenorów, kończąc na uwydatniających wdzięki krawcach. Uroki, uroki, uroki! — uroki i obowiązki uregulowane tak mądrze, że do pełnienia ich wystarcza skinienie, uśmiech, wyrażenie woli, wreszcie, w razach nadzwyczajnych, zadąsanie się. W rachubę idą i kaprysy, byle one nie wychodziły po za sferę "obowiązków," zobowiązujących do wyzyskiwania sposobów, nagromadzonych w tym celu, ażeby dogadzały wszelkim zachceniom i wszelakim fantazyom,

Panna Julia znajdowała się śród tego rodzaju warunków i byłoby jej życie płynęło, jak sen na kwiatach, gdyby nie owo nieszczęsne: Dlaczego?

I toby jeszcze było jako tako uszło, gdyby zapytanie to nie odezwało się w niej w momencie, w którym zamanifestowały się nabrzmiałe niem prądy. Prądy te zamanifestowały się wprawdzie po za sferą jej "obowiązków;" w stosunkach jednak towarzyskich istnieje prawo dotyczności i styczności, działające w sposób zaraźliwy. Dzięki prawu temu, prądy przenoszą się ze sfery jednej do drugiej — z wyższej do niższej — i naodwrót. W wyrobniku, ciężką z dziennych zarobków pracą żywiącym siebie z rodziną, budzą się pragnienia komfortu, praktykowanego przez zażywnego mieszczanina; budzą się w nim nawet gusta estetyczne, przejęte ze świata, mogącego sobie pozwalać na zbytki; na wyrobnika zaś zapatruje się bogacz, do ręki bierze topór i drwa rąbie.

Skutkiem tej wymiany, wynikającej z natury społecznej, panna Julia Korecka, wielka pani, urodzona dla kawalerów, tenorów i krawców, odczuła w sobie prąd, w którym brzmiało zapytanie: Dlaczego? — i, wyciągnąwszy wszystko, co się z jej otoczenia wyciągnąć dało, naparła się: studenta.

O! ci studenci.

Stanowią oni klasę, posiadającą własności mrówek, które budują, i termitów, które burzą.

Burzą i budują, budują i burzą.

Nieskończenie maluczcy w rachunek nie idą, tembardziej, że nim studentami zostaną, zaliczają się do kategoryi dzieci, gdy zaś studentami być przestaną, wchodzą do kategoryi mężów, zapatrujących się trzeźwem na wybryki młodociane okiem. Dzieciństwo i trzeźwość oskrzydlają ich i maskują. Przeto dokonywane przez nich termicie burzenie i mrówcze budowanie, odbywają się w cieniu, nie mniej atoli skutecznie, w tym zwłaszcza względzie, że na podobieństwo miechów kowalskich działają na umysły wrażliwe i chwytne.

Ni z tego, ni z owego panna Julia studenta się naparła.

Babka i matka nie zrozumiały zrazu, o co jej chodzi? Na co jej student? Nie posiadały jasnego o istocie tego rodzaju pojęcia, rozumiejąc pod nią wogóle chłopców, zmuszonych kształcie się na pisarzów, rachmistrzów, urzędników, inżynierów, lekarzy, księży

i tym podobnych posługaczy ludzkości, używanych do uprawiania tej roli, na której wykwita "towarzystwo." Rozumienie to nie odróżniało szkółki elementarnej od uniwersytetu — miało wszystko to za szkółkę. Wiedziało jednak, że do szkółek wchodzą niekiedy chłopcy "ze świata", "ale brało to za dowód szczególnej dobroci serca i wyjątkowej łaskawości. Czyż Marya Antonina, przebrana za wieśniaczkę, nie stawała przy dojeniu krów? Czyż książęta nie tańczą z chłopskiemi dziewkami? W tym sensie chłopcy "ze świata" wchodzili do szkółki publicznej i byli "studencikami," póki byli mali, "studentami," gdy podrośli i uczyli się, najprzód abecadła, następnie czegoś w rodzaju abecadła — teologii, czy zoologii — enfin, czegoś tam w dodatku do języków francuskiego i angielskiego, do muzyki, tańca i tym podobnych przedmiotów niezbędnych. Kiedy przeto Julisia studenta zażądała, wyobraziły sobie, że jest to albo prosta ciekawość, albo też objaw miłosierdzia. Same one niekiedy po kilka złotych dawały na opłatę, szkolną, na książki, na odzież, asystowały na koncertach i balach, studenckiemi zwanych, których nie odróżniały od koncertów i balów, urządzanych na cele dobroczynne wogóle. Poleciły przeto zarządcy pałacu, ażeby się postarał żądaniu panny Julii uczynić zadość. Zarządca również nie zrozumiał, o co chodzi, rozmówił się najprzód z panną Julią, następnie z paniami; rzecz się wyjaśniła, ale sprawiła zaniepokojenie ogromne, które sprowadziło rozmów, konferencyj i narad szereg długi, snujący się około kategorycznie postawionej kwestyi.

— Na co tobie student?...

— Chcę się z nim uczyć...

— Czyżeś się nie uczyła?...

— Nie mam o nauce wyobrażenia najmniejszego...

— Jakto?!...

Babka i matka perswadowały, perswadowały długo, powoływały się na świadectwa i przykłady najdostojniejsze, najwyższe, najbardziej frapujące, pozbierały informacye, wzywały na pomoc powagi, wreszcie zgodziły się na dogodzenie kaprysowi. Panna Julia dostała studenta. Sprowadzono dla niej młodzieńca., który był wyrodkiem w rodzaju człowieczym: głowa niepomiarkowanie duża, stopy niepomiarkowanie długie, korpus szczupły, wzrost mały, rodzaj przerosłego o kilka cali, a pozbawionego wdzięków wszelakich karła, który powinien ją był zrazić i do studentów i do nauk. Nie zraził jednak, nie zraził ani trochę — przeciwnie: przysposobił ją do egzaminu, udzielił jej wszelkich informacyj i wskazówek, i sprawił to, że powzięła postanowienie zostania studentką i — oto — jedzie brzegiem Lety. Jedzie sama.

Pociąg pomykał całą pary siłą — jak zazwyczaj jeżdżą ekspresy. Panna Julia okno spuściła, jakby nie przez szybę, ale gołem okiem rozpatrywać się chciała w widokach, które, zdawało się, pędem wielkim biegły w tył — uciekały, goniły. Nie — widoki jej w chwili tej nie zajmowały zgoła. Patrzyła, ale nie widziała, a okno otworzyła dlatego, że poczuła potrzebę ulżenia piersi, w której doznała ucisku. Patrzyła na znikające krajobrazy i przerabiała w myśli wyraz: "Sama."

Samą była, gdy się w tę daleką podróż puszczała, sama jedna koleją, wsiadła na statek, płynęła, przesiadła się ze statku na kolej — zawsze sama — i teraz dopiero, może dlatego, że w przedziale nie miała towarzysza, ani towarzyszki — samotność czuć się jej dała. A może nie to tylko wrażenie na niej sprawiło, ale blizkość kresu podróży, kresu, ku któremu parła ją siła jakaś tajemnicza. Tajemniczość posiada własność niepokojenia. Zaniepokoiła się przeto retrospektywnie, nie umiejąc zdać sobie sprawy z tego parcia, "hej! naprzód, w stronę świtu!" które się wzięło w niej nie wiedzieć zkąd i nie wiedzieć jak — wzięło się i popędziło. Czy nie tak samo wzięto się ono wogóle, jako zaczyn postępu? Ludzie pojedyńczy są obrazem społeczeństw i odbijają w sobie barwy szare i jasne. Przypuszczać można, że regule tej podległa panna Julia, do której nie stosowały się warunki zwyczajne, pędzące kobiety na drogę nauki wyższej: ani podniety z otoczenia idące, ani doktryny głowę zawracające, ani mania naśladowcza, ani względy na zyski. Kaprys chyba? Ona sama myślała zrazu, że to kaprys, i właśnie dlatego, że tak myślała, doznawać zaczęła niejakiego zaniepokojenia, gdy się jej podróż ku końcowi miała. Wczoraj, pozawczoraj, dni poprzednich cel widniał jej gdzieś w dali. Znajdowała się bliżej punktu wychodniego i, biorąc punkt ów za wiadomy, nie zastanawiała się nad nim poważniej. Kaprys? Mniejsza o to! Obecnie jednak do duszy jej zajrzała odpowiedzialność, zapragnęła krok swój wymotywować — zabrakło jej argumentów. Wpatrzona w znikające w oczach krajobrazy nadletejskie, myślała, myślała; od czasu do czasu westchnienie pierś jej podnosiło; wreszcie rzekła:

— Stało się...

W chwili tej słyszeć się dał mocny, przeciągły, zakończony w sposób urywany, odgłos gwizdawki parowej:

— Dojeżdżamy... — szepnęła.

Rzekłszy to, jęła zbierać pakuneczki ręczne, jakie przy sobie miała. Otworzyła torbę podróżną, wyjęła w srebrnych ramkach zwierciadełko, spojrzała, poprawiła pod kapeluszem włosy; zbadała pośpiesznie czoło, oczy, policzki, usta, szyję, upięcie pod szyją; spojrzała po sobie, pozapinała guziki na płaszczu, który ochwytywał i uwydatniał jej kibić smukłą, służącą za badyl dla wdzięków, a nawet uroków pełnego kwiatu, jakim była jej głowa, płowemi zwojami włosów okryta, szafirem oczu oświetlona, karminem ust zaakcentowana i w rysach oblicza przedstawiająca harmonię doskonałą, a w uśmiechu powaby, posiadające własności magnetyczne. Obejrzała się, przyszykowała — zwierciadełko schowała; wydobyła w czerwonych okładkach "Przewodnik," z którego wzięła sobie do pamięci nazwę najlepszego w Memphisie hotelu i przysposobiła się całkowicie do wylotu.

Lokomotywa mocniej zaszypiała, gdy na widowni znikły krajobrazy i przed oczyma przesuwać się zaczęły widoki miejskie: ulice, kamienice, kopuły, wieże, zabudowania kolejowe. Pociąg zwolnił biegu — po chwilce stanął.

— Memphis!... — odezwały się okrzyki. Konduktor drzwi od wagonu otworzył.

Panna Julia rzuciła się w tył, jakby się zawahała, czy ma, czy niema wysiąść.

Opanował ją nagle silniejszy, niż na drodze, niepokój. Ale — jak nagle opanował, tak nagle znikł. Odezwał się w niej głos wewnętrzy: "Naprzód! hej, naprzód!" Uspokoiła się odrazu i z pakuneczkami w ręku wysiadła.

Podróżnych było nie wielu, a sami tacy, którzy śpieszyć się zwyczaju, ani powodu nie mają. Tu z budy wyłaził jakiś jegomość opasły, owdzie wyskakiwał jakiś lewek lekki, dalej spuszczała się ostrożnie matrona poważna w jedwabiach i koronkowych szlarkach, owdzie zwieszała się ze stopni dama elegancka. Tych i tym podobnych okazów kilkanaście zmierzało ku wyjściu; lecz wszystkich wyprzedziła panna Julia i najpierwsza znalazła się na podsieni dworcowej, wobec uszeregowanych w linię konduktorów, noszących na kaszkietach nazwy kotelów.

— Hotel "Wiktorya..." — rzekła. Natychmiast poskoczył ku niej w mundurze człek rosły, i zabrawszy z jej rąk pakuneczki, zaprowadził: ją do eleganckiego omnibusu. Panna Julia dała mu bilet na walizy. W pół godziny poźniej wysiadła przed krużgankiem, prowadzącym do obszernej, w kolumny, posągi i krzewy egzotyczne przybranej sieni, z której wywindowaną została na pierwsze piętro i wprowadzona do apartamentu, łączącego w sobie komfort i elegancyę. Niezwłocznie na usługi jej zjawiła się panna służąca, osoba szykowna i milcząca.

— Zwyczaje domu?... — zapytała jej panna Julia.

— Pełnić rozkazy gości...

Z odpowiedzią tą połączyła gest, wskazując w ramach obok drzwi druk, zawierający warunki pobytu w hotelu. Ceny obliczały się na talary. Śniadania i obiady podawano o południu i siódmej wieczorem przy table d'hocie; lokatorowie dla przywoływania służby mieli do rozporządzenia dzwonki elektryczne, do wypowiadania żądań i dawania rozkazów posługiwać się mogli telefonami; w hotelu znajdowały się salony, czytelnia, poczta, telegraf, łazienki, biuro informacyjne, słowem, wszelkie dogodności i ułatwienia, mogące się przydać chwilowym mieszkańcom. Rozpatrzywszy się w wykazie, panna Julia zwróciła się do numerowej z zapytaniem:

— Biuro informacyjne otwarte?

— Zawsze otwarte... — brzmiała odpowiedź.

— Mogę się więc tam udać?...

— Jeżeli pani nie chce rozmówić się za pośrednictwem telefonu.

Numerowa wyszła. Panna Julia do telefonu przystąpiła, chwilkę pomyślała, sygnał data i zaczęła:

— Potrzebne mi są szczegóły co do uniwersytetu...

— Jakie?... — brzmiała odpowiedź.

— Kiedy się rozpoczynają wykłady? — Pojutrze...

— Jakie są warunki wstąpienia na uniwersytet?...

— Należy się o tem w uniwersytecie dowiedzieć...

— Kiedy?...

— W każdym czasie...

— Wstęp otwarty dla każdego?...

— Bezwyjątkowo...

— Daleko ztąd do uniwersytetu?

— Pół godziny jazdy fiakrem.

— Dziękuję...

Sądziła, że w hotelu udzielić jej nie mogą wskazówek bliższych, odstąpiła przeto od telefonu i zaczęła się przysposabiać do zejścia na obiad, po którego spożyciu zamierzała oddać się spoczynkowi. Czuła się nieco znużoną długą podróżą. Po obiedzie więc przeszła do salonu, posiedziała, następnie powróciła do swego apartamentu, i nim do łóżka poszła, przypatrywała się dwom fotografiom, wyobrażającym: jedna damę w wieku późnym, druga damę w wieku dojrzałym.

Nazajutrz, około dziesiątej zrana, kazała sobie sprowadzić fiakra i pojechała do uniwersytetu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej