Zygmunt Niedźwiecki

JEDYNE DZIEŁO

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JEDYNE DZIEŁO

W CYRKU.

MALEŃSTWA.

SWARLIWA.

ZAZDROŚĆ

UZNANIE.

SCHADZKA.

ŚWISTKI.

WANNA.

SPOTKANIE.

CHOLERA.

WYGRANA

SPRZECZKA.

WAKANS.

W OBŁĘDZIE.

JEDYNE DZIEŁO

Nowelle i szkice

Niedźwiecki Zygmunt

JEDYNE DZIEŁO

W miłostkach, jak we wszystkiem, istnieją tysiączne pasyę, nałogi, uprzedzenia i kaprysy, cała skala popędów i, że się tak wyrażę, specyalności, któremi kierują się w wyborze przedmiotu swoich uczuć z pomiędzy płci drugiej zarówno mężczyźni jak kobiety — mówił w gronie młodzieży tonem człowieka, podającego się w traktowanej materyi za znawcę i bywalca, łysawy mężczyzna, z miną łobuza.

— Jedni naprzykład oglądają się tylko za miłością sprzedajną, dlatego, że ta nie wymaga zachodów; drudzy na odwrót przypisują wartość bezinteresownej, uczciwej wyłącznie, dlatego właśnie, że ich wymaga. Ci szukają jej tylko u żon własnych, owi, z zasady niemal, u cudzych. Jednych czaruje miłość dyskretna, tajemnicza, cicha, jak noc!... — innych przeciwnie burzliwa, jawna, prawie wyuzdana, jak dzień. Niektórzy po za uściskiem niczego w niej nie umieją dopatrzyć, gdy równocześnie wielu wydaje on się drobną tylko cząsteczką skarbów nieprzebranych... I tak bez końca!... że trudnoby było znaleźć dwóch ludzi, coby się w tych rzeczach na jedno zgodzili, bez zastrzeżeń.

To samo jednak widzimy w każdej dziedzinie: ten pije piwo tylko z glinianego kufla, nigdy inaczej, tamten pali z pianki z bursztynem albo nie pali wcale, a inny da się raczej zarżnąć, niż się położy spać od ściany. Ostatni z wymienionych objawów towarzyszy zwykle usposobieniu do zazdrości.

Znałem dziewczynę, u której względów daremnieby było szukać, jeśli się nie było malarzem.

Nie dowiedziałem się tego ani od malarzy, ani od niej samej, — pouczył mnie o tem przypadek.

Tłuściutka ta, różowa i świeża blondynka, z oczyma ciemnemi i ciemną rzęsą, o mince skromnej a wyzywających kształtach, które uwydatniał jasny, perkalowy stanik i przypięty na biuście fartuszek z czarnej, połyskującej ceraty, zajmowała jeden z kiosków z wodą sodową.

Było to temu lat sporo, w czasach, kiedym jeszcze przykładem większości szukał po kioskach rozgrzewających spojrzeń, słów i uśmiechów, a nie napoju, który chłodzi. Ujrzawszy Felę w dniu, w którym szczególniej byłem do płci pięknej usposobionym, jak spokojnym i wdzięcznym ruchem ręki odkręcała mosiężny kurek, z którego gwałtownie musujący a tak niewinny płyn gazowy wytryskał z taką wściekłą pasyą, jak gdyby był najbardziej zabójczą z trucizn świata, zapełniłem widokiem tej blondynki odrazu moją duszę, chwilowo wolną od obrazu kobiety, lecz bardzo za nim stęsknioną.

Od owego dnia zrobiłem się stałym, hurtownym, rzec mogę, jej odbiorcą.

Ponieważ usilna chęć przypodobania się jej nie odnosiła skutku, więc, by go przyśpieszyć, chłonąłem gazówkę, jak smok po połknięciu nadzianego ogniem barana wodę Wisły pochłaniał.

Lecz nie wzruszyło jej to bynajmniej. Mimo przesiadywania w jej kiosku przez godziny całe i zapełniania tych godzin niezliczonemi szklankami "czystej" i z sokiem, najwyszukańszemi komplementami i najświeższemi dowcipami z pism humorystycznych ostatniej daty, — pozostawała zimną w jednakim zawsze stopniu. Na wszelkie alluzye miłosne otrzymywałem ciągle tę samą odpowiedź:

— Iii, głupstwo — za całe uznanie, za całą wdzięczność dla mej ciężkiej pracy i kosztów, przechodzących kieszeń dwudziestodwuletniego akademika.

Zacząłem już podejrzewać, że ta zimna jak lód dziewczyna musi być chyba dotkniętą jakimś błędem ustrojowym, czemś nienormalnem, jakiemś wrodzonem lub nabytem kalectwem, — gdy raz, po słowach mych, z powodu jej zachowania, zda się obcego wszystkiemu, co ziemskie, od ślinki wyrzeczonych:

— Z pani to wymalowałbym jaką świętą... — odmieniła się.

Lalka, mówiąca, nalewająca wodę i zgarniająca drobne, uśmiechnęła się, ożywiła, błysnęła oczami, — okazała się dziewczyną!... co ważniejsze, zdawała się po raz pierwszy dostrzegać we mnie mężczyznę....

Mężczyznę?... Nie! — Malarza!... bo zresztą, jak się okazało, w jej pojęciu, a przynajmniej w skłonnościach, to pierwsze bez tego drugiego nie liczyło się.

— Pan malarz?... — głosem, w którym zadrgało utajone dotąd życie, spytała, zaczepiając po raz pierwszy z własnej inicyatywy rozmowę o ten wyraz.

Nie wahałem się ani chwili skłamać, wobec kobiety gotów do tego zawsze, o cokolwiekby nie szło.

— Jakto?... to pani tego nie wiedziała?!.. Ależ rozumie się.... Malarz od głowy aż do pięty, malarz na obie ręce....

Uśmiechnęła się, zgrabnie przekrzywiając główkę.

— Nie wiedziałam, jak mamę kocham, chociaż znam tylu... malarzy....

— Zapewne tutejszych, — a ja co dopiero wróciłem z Monachium.

I przemieniłem się niezwłocznie w malarza. A ona z bryły ciała stała się naraz do reszty dziewczyną, uzbrojoną we wszystkie pokusy i sztuczki, jakie jej płeć ma dla mężczyzn, jakie ona miała tylko dla jednego fachu.

W przeciągu jednej doby przyjaźń została zawartą i posunęła się aż do zwierzeń. Powiedziała mi, ie ma "na ośmnasty." Byłem na to przygotowany, widząc dobrze, że jej dwadzieścia na pewne minęło. Wtajemniczyła mnie dalej, że jest modelką, o ile się trafi okazya i o ile mama może ją zastąpić w kiosku. Wyznała także, bez wszelkiej przesady, w jakim kapeluszu jej najbardziej do twarzy, nie kryjąc, że takiego na razie nie posiada, a wreszcie, nie urągając blondynom ani brunetom z powodu barwy ich włosów, z wzniesionemi w niebo oczyma, które po drodze w górę o mnie zawadziły, zapewniła, że: "nie ma to jak szatyny!"

No, dzisiaj zmieniłem już porządnie moją ówczesną maść, szpakowacieję jak stary nowofundlandczyk, ale wtedy byłem szatynem okazowym.

Najbliższych dni zgodziliśmy się oboje w jednej bardzo ważnej rzeczy: że mama Feli nie powinna fatygować się wieczorami w celu odprowadzania córki do domu, skoro ja uczynić to moge bez trudu a z rozkoszą. Lecz zaraz okazała się między nami sprzeczność w czemś o wiele ważniejszem: Fela pozwalała się odprowadzać bezwarunkowo tylko prosto do domu.

Wtedy to poznałem, że malarzem, takim sobie opowiadanym, być dłużej, nie na wiele się przyda i że należy mi koniecznie na seryo wziąć się do pędzla.

Propozycya, aby mi zechciała pozować, była teraz całkiem naturalną i została też bez długiego wahania przyjętą, poczem umówiliśmy tylko dzień i godzinę, a ja, z całem natężeniem pomysłowości i kredytu, wziąłem się do przerobienia kawalerskiego pokoiku łatwemi środkami na pracownię. Poszukałem ich w kramach antykwarzy. Wypożyczonemi arkuszami studyów kredkowych, olejnemi "półaktami" i głowami na tekturach, zapełniłem ściany, umieściłem pod oknem kulawą sztalugę, na niej łokciowy blejtram, na kołku starą paletę, na krześle garść zdartych pędzli i siedm cynowych tub, z siedmiu kolorami tęczy. Wydawało mi się to aż za wiele na początkującego malarza, — było zaś tego za wiele szczególniej na moją kieszeń, w której od kosztów tego awanturniczego figla ocalały ostatecznie — zaledwie trzy szóstki.

Ale serce me za to, serce! bogatem było wtedy jak wyobraźnia właściciela losu, na który nazajutrz przypada ciągnienie!... Nie! bogatszem!... ciągnienia zawodzą! ja zaś grałem na pewne....

Pewność jednakowoż nie wyklucza w takich razach obawy. Im pragnienie jest gorętszem, im rozkosz oczekiwana wyższą się wydaje, — tem bardziej potęguje się niepokój, aby coś nieprzewidzianego, jakaś niespodziewana psota przypadku nie obróciła wszystkiego w niwecz.... A dopóki czekałem na przybycie Feli, nadzieje moje równoważyły się jeszcze ciągle szansami niedoczekania się....

Byłem jak w febrze. Szumiało mi w uszach, migało przed oczyma, świerzbiała mnie skóra, nawskróś cierpnąłem cały i nie mogłem sobie znaleźć miejsca...

Nakoniec przyszła....

Teraz już byłem w stanie uspokoić się nieco zapanować napowrót nad sobą... gdybym nie był tak bardzo uradowanym? tak bardzo szczęśliwym, widząc ją tu, jako mego gościa, tę śliczną, tę rozkoszną Felę, u siebie, w mem mieszkaniu, za memi drzwiami, które zamknąłem nieznacznie, w mojem atelier, do którego wiedziała przecież chyba po co przychodzi, nie od dzisiaj znając malarzy.

Z jakim wdziękiem ona mi się wymknęła, kiedy ją chciałem zaraz u drzwi pocałować....

— O ! ja na to nie pozwalam nikomu!...

— A ja mam zwyczaj zawsze witać modele w ten sposób.

— Mnie pan tak niech nie wita.

— Jeszcze nie... tylko aż pani zdejmie woalkę.

— A jak jej nie zdejmę?

— To ja ją zdejmę, rzecz prosta.

— Prawda, to już wolę sama zdjąć.... Wyście tacy zgrabni....

Wyście!... w tem "wyście" ja się mieściłem, było to preludyum do "ty, " to "wyście", zbliżało nas, spoufalało.

Zaczęła zdejmować kapelusz a ja zbierałem tymczasem całe me męstwo, humor i blagę, szczególniej tę ostatnią.

Te modelki piekielnie muszą się znać na malarstwie.... Cudem chyba wybrnąłem z powodzi jej fachowych zapytań, któremi mnie zasypała, a które, aby się nie zdemaskować, musiałem zbywać żartami.

Głowę można było stracić, słysząc jej ciągłe: "A co pan teraz maluje? a co pan ma na wystawie? jak długo pan byłeś za granicą? gdzie? do jakiej szkoły pan należy? czemu pan nie ma północnego światła? dlaczego przynajmniej szyby nie umyte?"

W końcu jednak sama wybawiła mnie z dalszego ambarasu pytaniem: co to będzie, w czem ona ma figurować?...

Odpowiedź miałem gotową.

Będzie to "Wenus śpiąca".

W pomyśle krył się fortel, — ściśle biorąc dwa.

— Wenus?

— Tak: bogini miłości i piękności.

— Aha... No, a ta święta, co pan wtedy mówił?..

— Co za święta?

— Chciał mnie pan w niej malować....

— O tej pani mówisz!... Ech, dosyć nią pani byłaś tam, w kiosku.

Uśmiechnęła się i zaraz nowe pytanie:

— Jakiż kostyum?

— Klasyczny.

— To niby jaki?

— Lekka draperya na lewem biodrze.

— Co? na lewem tylko?

— No tak, na lewem albo na prawem, wszystko jedno.

— A zresztą?

— Zresztą nic.

— Iii, głupstwo.

Słowa z kiosku; przypomniały mi one najgorsze chwile mej sprawy.

— Dlaczego głupstwo?

— To przecież nie jest żaden kostyum.

— Przepraszam: klasyczny!

— Widać, że to wszystko jedno....

— Gdyby się chciało rozbierać, to... no... to może i tak... Ale...

— Więc pan chyba żartuje? Przecież pan nie przypuszcza, żebym ja w ten sposób pozowała?

— Ciekawym, czemu nie.

— Ależ to nieprzyzwoicie!...

— Dlaczego?!

— Na jednem biodrze...

— Lepiej przecież na jednem, niż na żadnem!...

— Ach nie! sama myśl!...

— Więc pani niech nie myśli. Po co!...

— I to wobec mężczyzny!...

— Tu przecież nie ma mężczyzny, — jest tylko malarz!...

— Nie, nie!... 0 tem nie ma co nawet mówić. Zaniepokoiłem się, nie wiedziałem, co począć.

Jej opór krzyżował moje plany.

Zacząłem jej przedstawiać, że te skrupuły są dziecinne, że tu przecież idzie o sztukę, że obraz tego wymaga, że ja nie mogę samowolnie zmieniać postaci, w jakiej Wenus dała się poznać światu, że już draperya na jednem tylko z bioder jest z mojej strony ustępstwem, wiadomo bowiem, że Wenus obchodziła się bez niej całkowicie.

Nie mogłem na niej wymódz zgody. Nie liczyła się nic a nic z prawdą historyczną.

— Proszę mnie nie obrażać — mówiła, podnosząc czoło tak wysoko, a powieki opuszczając przytem na oczy tak nisko, że przyszło mi na myśl, czyli przypadkowo nie byłem pierwszym z malarzy, co tak śmiałą odważał się jej czynić propozycyę.

Wstała nawet z miejsca i zwróciła się ku drzwiom, jak gdyby zamierzyła odejść.

Lecz był to manewr ostrzegawczy. Nie zbliżając się bowiem bynajmniej do progu, łukiem obeszła pokój.

Wówczas jednego jeszcze sprobowałem argumentu.

— Tyle obrazów przedstawia boginie w takiem... w takiej... toalecie — rzekłem, — i najpiękniejsze kobiety nie wahały się służyć do nich malarzom za model, a panią to gorszy.... A toż to przecie tryumf własnej urody przedstawiać: boginię piękności!... szczyt, — sam szczyt! arcywzór! ponad który już nie ma nic doskonalszego!... Ja, gdybym był kobietą, kobietą tak piękną jak pani, od rana do wieczora pozowałbym do wszystkich bogiń....

Milczy, zagryzając usta. Wydało mi się, że się waha.

— Panno Felo, ja panią tak proszę!...

— Ale bo...

— Czyż jeszcze się pani ociąga? mimo mych ustępstw?...

— Widzi pan... bo ja.. ! ja tylko raz w życiu pozowałam w ten sposób....

— Co! i namyśla się pani, czy uczynić to po raz drugi?!...

— Ale wtenczas draperya była na obu biodrach....

— Ha! niechże więc wreszcie będą oba, kiedy już pani chce tego koniecznie i niech stracę, i niech straci tradycya... Ale panią trzymam za słowo i weźmy się raz do tego malowania.

— Ja jeszcze nie przyrzekłam....

— Pani mnie chyba chce zamęczyć?...

— Zresztą nie widzę draperyi....

— Oto jest.... Mam się obrócić?...

Stanąłem twarzą do okna, z oczyma zwróconemi na ganek przeciwległego skrzydła domu, gdzie wykręcaniem ścierek w tej chwili zajęta nad zlewem służąca pokazała mi zęby, pewna, że ją kokietuję. Właśnie w tej chwili jej do tego przyszła ochota, a kiedyindziej to udawała, jakby miała wielbicieli w bród.

Za memi plecyma tymczasem i w mojej myśli Fela stopniowo upodobniała się do bogini w postępie rozpinania guzików i rozwiązywania węzłów. W chwili, kiedy w mej wyobraźni zupełnie była do nieśmiertelnej podobną, usłyszałem: "Panie"... — obróciłem się — i ujrzałem na sofce prześcieradło, nic tylko prześcieradło, nie tłómaczącemi się wcale wypukłościami z pod spodu wypełnione. Głowy, z grymasem zażenowania i zimna, jak u kogoś, co wbrew woli wepchnięty został do chłodnej kąpieli — nie liczę.

— O, panno Felo!... nic z tego!... — zawołałem. — Pani się owinęła po brodę, jak zakonnica, tak nie można.

Dopieroż w targi o każdy kawałeczek skóry, o każdy cal, na jaki trzeba było obniżyć draperyę, dla zadosyćuczynienia umowie. A w tej walce jeszcze po dwa razy musiałem zdobywać jedno: wynurzyło się po prawem ramieniu lewe, w tej samej chwili prawe już znika, odzyskałem tamto, to znów tracę z oczu.... Lecz w końcu postawiłem na swojem.

Wtedy to, sprawdzając naocznie dawne moje domysły, z niepodrabianym rzekłem entuzyazmem:

— Wie pani?... Nie marzyłem nawet nigdy o tak przepysznym modelu do mego obrazu!

— Tak pan tylko pewnie mówi....

— O nie! dość powiedzieć, że gdyby nie pani, nie malowałbym go wcale....

— Przesadza pan.....

— Słowo honoru daję Ach! panno Felo....

— No! tylko zdaleka... bo wstaję i ubieram się.

— A malowanie?...

— Więc niech pan maluje....

— Proszę się wygodniej ułożyć,.... Nie bójże się pani, przecież stoję na miejscu!... Główka cokolwiek w górę — Tak... Ramiona nie tak ściśnięte..... Oczy zamknąć.

— Co znowu!

— Rzecz prosta. Przecie to ma być osoba śpiąca, więc trzeba na nią wyglądać, trzeba zamknąć oczy.

— Oho! nie chcę. Zasnęłabym naprawdę. Poszłam wczoraj późno spać. Prasowałam.

Rzeczywiście miała oczy zaczerwienione.

— Łatwa na to rada. Nie dam pani zasnąć. Będziemy rozmawiać.

— Czemuż pan nie maluje raz?

— Już maluję.

— A pędzel?

— Ach prawda.... Przy pani głowę się traci. Jakże mi ciężko teraz było: patrzeć na nią i staćod niej zdala, czuć dla niej tyle szczerego uwielbienia, a zamiast jej o niem mówić, zamiast je okazać, zamiast pozyskać ją. sobie szczerze i otwarcie — grać tymczasem tę lichą komedyę, bawić się niesmacznie w malarza i modelkę.

Lecz trzeba było już kończyć, zacząwszy, zadając gwałt uczuciom. Za mało miałem zresztą odwagi i zręczności, aby wyrzec się niedorzecznych forteli a dać rzeczom bieg naturalny.... Mój plan mnie krępował.

Mściłem się za to wszystko na płótnie.

Zmuszony udawać, że maluję, zasmarowywałem je najpotwomiejszemi kleksami, które utworzyły wkrótce na przestrzeni kwadratowego łokcia prawdziwy cmentarz barw.

Wśród tego plotłem, co mi tylko na język przyszło, przypominając Feli stale, by oczy były zamknięte.

— Dużo pan już zrobił ?

— Sporo.

— A co?

— Głowę.

— Podobna?

— Jeszcze nie dość piękna...

— Ciekawam też bardzo.......

Nakoniec po jakimś czasie, znużona pozycyą, nieruchomością, zamkniętemi oczyma, mojem gadaniem coraz mrukliwszem, coraz monotonniejszem, nudniejszem i cichszem... usnęła, przybierając naprawdę pozę śpiącej, a z piersi jej wymknęło się westchnienie i równy, długi oddech snu...

Ogarnąłem ją wówczas spojrzeniem szczerego, gwałtownego pożądania i podziwu, nie potrzebując już nic udawać — i uczułem się szczęśliwym, szczęśliwym !.. chociaż i drżącym cokolwiek...

Drżącym, jak człowiek... który z największą ostrożnością odkłada pędzel i paletę... który skrada się na palcach, umęczając swe nogi, aby obuwiu nie dać zaskrzypię... który zapiera oddech, z obawy spłoszenia nim snu - sprzymierzeńca..... któremu sześć kroków oddalenia wydaje się milą... którego trzy tylko pozostałe przerażają jeszcze... który stawiając ostatni z nich, zapomina już o całym świecie..

— A! panie!... Panie!... Idź pan... To szkaradnie....

— Dlaczego?

— Wstydź się pan — Powiedziałeś, że nie dasz mi zasnąć.....

— Czy pani nie zbudziłem?

— Ale w jaki sposób!

— Przecież się pani nie myślisz gniewać o jednego całusa...

— Odejdź pan!... Fe! nie spodziewałam siętego po panu... Gdybym była wiedziała, że pan taki, to... No! proszę mnie puścić.... Cóż to znowu?!... Puśćźe mnie pan...

— Dobrze — ale proszę nie drapać.

— Puści mnie pan, czy nie?

— Przeprosiwszy... Bez tego nie.

Nadąsana, z rozdętemi nozderkami, przestała się bronić, ale oczy gniewnie patrzyły w sufit. Dyszała ciężko.

A ja, dysząc także, zacząłem się wstawiać za sobą. Zacząłem jej prawić czułości, okadzać jej piękność, reklamować moje gorące uczucia i odwoływać się do jej dobroci...

— Wszyscy jednacy — szepnęła z chichotem. Obsypałem ją teraz pocałunkami bez rachuby i bez jej oporu już, gdy naraz szepnęła z odcieniem prośby w głosie: — Zimno mi....

Uciszyło to na chwilę moje samolubstwo, pewne zwycięztwa.

— Może się napijemy kawy?

— Ee....

— No?... Wypijemy ją razem, jestem bez śniadania.

Jeszcze jeden całus i już mnie nie ma.

Jak burza przebiegłem trzy piętra tylnemi schodami na dół, potem jeszcze ośm schodków do suteren do stróża, któremu kazałem przynieść dwie kawy, dwie skromne, "małe" kawy z rogalkami, pozbywając się ostatka pieniędzy. Przypilnowałem tylko stróża, aby przy mnie wyszedł, bo mi zależało na pośpiechu i coprędzej, przesadzając po trzy schody naraz, powracam na górę z sercem bijącem niecierpliwością.

Co to znaczy?... Drzwi otwarte.

Wpadam do pokoju... struchlałem... pusty!...

Oglądam się po kątach w przypuszczeniu, że się schowała przez psotę... nie ma jej!

Wybiegam zrozpaczony na ganek, na schody, jedne, drugie.....

Nie! nikogo!... Ani osoby, ani jej echa... Uciekła.... Dlaczego?!

Naraz znalazłem się przed mem płótnem.

Na ciemnem, brudno zamazanem jego tle iskrzyły się, wyrywały, wrzeszczały prawie, żółtą, kanarkową

farbą niekształtnie nabazgrane litery, skadające wyraz:

dóreń

— na domiar szyderstwa błędnie nakreślony ręką tej, która opuściła ze wzgardą me mieszkanie, zobaczywszy, przekonawszy się, żem ją oszukał, że nie jestem malarzem, że studya i rysunki podpisane są cudzemi nazwiskami, każde innem, że w kapeluszach moich przyklejone są wewnątrz karty wizytowe z dopiskiem: słuchacz filozofii, że na płótnie, gdzie miała być ona, są tylko plamy i kleksy, jednem słowem, że dowód zaufania, podstępnie od niej wyłudzony, jakim obdarzała jedynie artystów za cenę uwiecznienia jej piękności, odpłaciłem jej zdradą jaknajhaniebniejszą...

Jej głosem ciskały mi teraz w oczy te żółte smugi obelgę, którą modelka mściła się za to, że ją wywiodłem w pole, niestety nie tak daleko jak chciałem.

Wtem szmer za mną.

To stróż z tacą, na niej dwie kawy.

— Cóż to to jest? proszę pana... — pyta bałwan, śmiejąc się i przenosząc oczy z płótna na mnie i napowrót, jak się to porównywa osobę z portretem, czy trafiony.

Już miałem zawołać: — A dyabliż tobie kpie jakiś do tego! Ale wolałem spytać go pierwej:

— Umiecie wy czytać?

— Nie.

— No to postawżeż kawę i wynoście się do wszystkich piorunów!...

Musiałem wypić sam obie kawy, a owo płótno, to jedyne dzieło mojego pędzla, podarłem w pierwszej pasyi na drobne strzępy i wyrzuciłem.

Gdyby nie to, miałbym je do dzisiaj, bo chętnie zbieram pamiątki.

W CYRKU.

Dziwnie byłem w dzieciństwie czuły na zewnętrzny wyraz wszelkiej nędzy, upośledzenia, zgryzoty, chwytając się na pozory tem łatwiej, im bardziej uderzały w oczy, nie krytykując ich wcale.

Jeżeli naprzykład u progu naszego mieszkania pojawił się opilec ze zżółkła, wycieńczoną twarzą,. z obrzękłemi oczyma, chwiejący się na nogach, w odzieży strzępiastej i dziurawem obuwiu, błagający o jałmużnę, z góry przeznaczoną na przepicie, a ojciec mój, łając, drzwi mu zamykał przed nosem — to czyn taki wydawał mi się okrucieństwem, a ofiara jego największej litości godnym męczennikiem losu.

Kiedy indziej serce mi się krajało na widok wypędzanych przez stróża domu kobiet, żebraczek we dnie, podejrzanej nocą konduity, handełesów i kataryniarzy. W eskortowanych przez ulicę bandach włóczęgów i przestępców upatrywałem z reguły ludzi niezmiernie nieszczęśliwych, ofiary życia, na które spiknęło się wszystko, — a myśl, coby to był za tryumf wpaść między taką gromadkę, rozpędzić straż, a łotrzykom pozdejmować łańcuszki i wolność przywrócić, przejmowała mnie dreszczem roskoszy.

— Jesteś ckliwy jak baba! mazgaju jeden — mawiał do mnie mój ojciec, śmiechem i perswazyami daremnie starający się mnie z mojej czułostkowości wyleczyć. — Dałbyś się oszukać pierwszemu lepszemu urwisowi, któremuby się tylko gębę dobrze przed tobą wykrzywić chciało.

Z powodu mego mazgajstwa nie brano mnie nigdy do teatru, bo gotów byłem na głos rozbeczeć się, skoro tylko którejś z osób na scenie los bodaj cokolwiek nie dopisał. Prowadzono mnie za to do cyrku, gdzie nie znajdowałem nigdy powodu do rozczulania się.

Lecz oto wrażenie, jakie pewnego wieczora nastręczyła mi w dzieciństwie jedna z bud cyrkowych.

Było to w zimie. Pojechaliśmy ja i moi młodsi bracia z rodzicami w saniach, obuci w ogromne filcowe berlacze, otuleni w grube paltoty, pookręcani szalami, czapki na uszach.

Pierwotnie miało to minę przejażdżki sanną, po miałkich dywanach śniegu, wśród dudnienia sań, brzęku dzwonków i parskania koni, — cyrk był niespodzianką. Zamiast bowiem zawrócić ku domowi, ojciec mój naraz, po upływie godziny, kazał woźnicy:

— Jedź pod zamek.

Co za radość!.. znaliśmy ten okrzyk.

W cyrku, zimą, stały na środku areny dwa olbrzymie, na drągach wnoszone, żelazne, ordzewiałe, do kotłów podobne piece gorejące, ponad któremi rude szmaty płomieni buchały czasem w górę, rzucając czerwony blask w ciemną jeszcze, przy światłach przyćmionych, lejkowata próżnię, wznoszącą się aż do tajemniczej wyżyny trapezów, których złotemi gałkami zakończone drążki czekały na lekkie, zwinne lśniące od jedwabiu i blaszek postacie akrobatów.

Atmosfera cyrku miała dla nas dzieci coś dziwnie ponętnego, prawie czarodziejskiego. Parobcy, grabiący piasek areny, w swoich pąsowych liberyach, których rękawy zawsze były za długie, a guziki zawsze za nisko na plecach umieszczone, wydawali nam się niezwykłymi śmiertelnikami, tresowane konie prawie ludźmi, a gimnastykujący się ludzie, prawie bogami. Nie byliśmy zdolni oderwać oczu od wszystkiego, co się tu działo, marzeniem jednak naszem było zgłębić tajemnicę stajni, tego sanktuaryum cyrkowych dziwów, w którego zasłonę nieustannie wlepialiśmy spojrzenia, siląc się napięciem myśli odgadnąć to, co się po za nią dzieje, drząc ze wzruszenia na widok wyglądającej ukradkiem przez szczelinę woltyżerki w krótkiej, tiulowej spódniczce, oczekującej na swój numer z szpicrutą w ręku albo na majaczejący w mroku łeb konia ze skrzyżowanemi rzemykami białej uprzęży na czole. A kiedyż dopiero muzyka zagrała w przepełnionej publiką budzie, kiedy rozbłysły kinkiety, gdy ukazali się dziarscy gimnastycy, karne konie i klowni, istne fajerwerki zwinności i humoru, to wówczas cali zamienieni w oczy, omal że nie wyskakiwaliśmy ze skóry, napięciem naszych nerwów i muszkułów towarzysząc każdej produkcyi.

Tego jednak wieczora zwróciło zaraz na wstępie naszą uwagę, że w przybytku łamanych sztuk coś się zmieniło, bo służba ukazywała się w jakichś lichych strojach, na galeryi rzępoliła bardzo nieliczna cywilna muzyczka, a niezharmonizowane głosy instrumentów, piskliwe, nosowe bulgotanie klarnetu i wrzask trąby, latały jak spłoszone ptaki po pustej przestrzeni budy, nie mogąc sobie znaleźć miejsca, niezdolne zapełnić przestrzeni, rozlegając się po niej i ginąc, zmięszane w dyssonansie z następnemi.

— Czemu oni nie zaczynają — niecierpliwił się mój ojciec, rzuciwszy okiem na zegarek, poczem obejrzał się po cyrku, po ławkach ciągnących się do okoła, nagich, niezajętych, po pustej galeryi i szepnął:

— O! pustki. Słyszałem coś, że on bankrutuje. Zaczął teraz baczniej przeglądać nielicznych widzów: wymieniał tych, co się tutaj znajdowali za darmo, przeważną większość: urzędników miejskich, policyjnych, z rodzinami, dostawców, faktorów, wierzycieli. ...

Zauważył wreszcie:

— Zdaje mi się, że on tu zimy nie przetrzyma. Bez butów wyjdzie.

Smutek mnie ogarnął. Puste ławki, loże, robiły na mnie wrażenie grobów. Chłód mnie przenikał i ból dziwny. Zdawało mi się, że służba, poruszająca się tak bez życia, trząść się musi z zimna, że muszą być głodni, że chce im się płakać zapewne. Czułem nędzę w tym przybytku skocznej muzyki barwnych strojów i wesołych okrzyków, w tym przybytku rozbawionego tłumu, pustym i martwym, jak mieszkanie nie zajęte. Muzyka, rozbrzmiewająca tak żałośnie, potęgowała jeszcze więcej moję wrażliwość nerwowego dziecka. Na tle kilku wyrazów mojego ojca rozsnułem w wyobraźni całą tragedyę nędzy, upadku, rozpaczy, przeczuwałem tutaj jakieś nieszczęście, w oczy mnie piekło i w gardle czułem, jakby mi się ku górze cisnęła kula, zupełnie jak kula, która z wewnątrz wyjść nie może i dławi; i ból sprawia.

Nakoniec dzwonek zabrzęczał tępo, bez dźwięku, i firanka się rozsunęła, odsłaniając czarną głębię stajni. Nikt nie wychodził przez chwilę, zdawało się, że nie wyjdzie, że i tam, po za nią, nikogo nie ma, jak nie było prawie nikogo tu, dokoła areny, że służba i personal rozbiegli się, pouciekali, może przed chwilą.

Wreszcie wysunęło się w nędznych ubiorach trzech ludzi, którzy ginęli na dużym kręgu piasku, zapełniającym się dawniej co chwila rojami okazałych ludzi, wrzaskiem i figlami klownów.

Mój ojciec zaraz zaznaczył, nie wiedząc, że mi serce rani:

— Oho! co lepszą garderobę pozastawiali.

A potem wybiegł klown, najgorszy niegdyś z klownów trupy, dziś jedyny, zaśmiał się nieszczerze i wywinął parę kozłów i skokiem tuż przed nami wbił pięty w piasek tak blisko, że słychać było, jak w nim zadzwoniło i jak dyszał zmęczony. Nigdy przedtem nie wpadło mi na myśl, aby łamańce skoczkom przychodziły z trudnością, to też ten klown wydał mi się chorym.

Produkcye zaczynał koń, poprzedził go dyrektor. Spotkałem go wzrokiem, gdy wychodził ze stajni i nie spuściłem oczu z niego aż na środku areny.

Był blady, frak na nim zwisał, nie miał na nogach trykotów i świecących butów, lecz zwykłe ciemne spodnie. Rozejrzał się przygasłym wzrokiem po pustych ławkach tego olbrzymiego, kolistego budynku, świecących żółtą barwą surowych desek, czerwonem obiciem droższych miejsc, na których nikt nie siedział, i ruchem bez życia ukłonił się, jak automat, nieobecnej publiczności, bo ta garstka, co była, była w większej części za darmo.

I wywinął biczem, ale bicz nie trzasnął, dopiero za drugim czy trzecim razem rozległ się trzask i obiegł przestrzeń echem. Wtedy muzyka uderzyła w trąby, a z stajni wybiegło niezgrabnym kłusem jakieś chude, sztywne konisko, które nigdy przedtem nie brało udziału w produkcyach, z mizerną grzywą i ogonem, wyglądające w spełzłej uprzęży jak podstarzała elegantka, donaszająca stroiki z przed ćwierć wieku, tak niepodobne do tych bujnych rumaków o karku w kabląk zgiętym krótko spiętą uzdą, o kształtach jędrnych, ruchach pełnych ognia i maści jak malowanie, które dokazywały cudów tresury.

Nie wiem, jak się ten koń spisywał, bo straciłem go z oczu, jego, bladego dyrektora, dychawicznego klowna, arenę, ławki, — zasłoniły mi wszystko łzy, a myśli me zamąciły się od wysiłku, z jakim zaparłszy oddech w piersiach, gwałtem powstrzymywałem wzbierające łkanie. Naraz zadrgało coś we mnie i wyrzuciłem je z siebie przy wtórze krzykliwej muzyki, której wesoła melodya brzmiała tak nieskończenie smutno.

— Co tobie? — odezwał się głos mojego ojca.

— Tadziu! czemu płaczesz? — zapytała mnie w lot matka, a ja zaniosłem się od łkania i szłochałem rzewnie, z ogromnym żalem, pełen smutku, jakbym się znajdował na pogrzebie, jakbym patrzył na jakieś straszne nieszczęście. I nie mogli mnie uspokoić, ani dopytać się, co mi jest, co mi się stało, bo nie umiałbym tego był określić, bo nie miałem sił do tego, bo dusza rozdzierała się we mnie, a w oczach, zalanych łzami, stał mi ciągle ten blady dyrektor cyrku, kłaniający się z desperackim wyrazem twarzy pustym ławkom, przed któremi rozpoczynał popis.

MALEŃSTWA.

Gospodarstwo na wsi, to czyściec, powtarzam.

Wam mieszczuchom, mającym wszystko w oznaczonej godzinie: fryzyera, śniadanie, biuro, objad, teatr, partyę, przyjaciół, — wam, których spotykają tylko te zawody, jakie sami sobie zgotujecie, ani się śni o tem, co to znaczy być w ciągłych konszachtach z matką-naturą. Ta hultajka tylko czyha, aby nam płatać figle w najmniej spodziewanej chwili. Deszcze, przymrozki, upały, powodzie, ptactwo, owady, myszy, choroby inwentarza, to część tylko niezliczonych pretekstów, pod któremi jej złośliwość w niwecz obraca najgorliwsze nasze zabiegi, podczas kiedy wy o tych klęskach nie macie pojęcia, jak europejczyk nie ma go o żółtej febrze lub ukąszeniu grzechotnika. Dodać kłopoty z robotnikiem, służbą, z podatkami, z złodziejem miejscowym i złodziejem wędrownym, z rodziną, z sąsiedztwem i z żydami, — a słowa jednego z was o roskoszach ziemianina, który "siedzi sobie na wsi jak u Boga za piecem", staną we właściwem oświetleniu.

To też, ile razy mi wieś dojadła, porzucałem ją bez zwłoki, aby co tchu popędzić do miasta, do moich przyjaciół, do moich przyjaciółek, a nadewszystko do jednej z nich — do Talki.

Dziś imię to brzmi po staroświecku, bo popularność subretek teatralnych, bez scenicznego talentu, jest jednym z najszybciej starzejących się artykułów mody, — ale wtenczas, przed laty dziesięciu, Talka była u szczytu swej wziętości. Nikt tylu nie miał kochanków, nikt w taki miły nie zdobywał ich sposób i tak prześlicznie nie zdradzał, nikt się równie jaskrawo nie ubierał i nikt przy tak wyzywającej postawie i tak zuchwałem postępowaniu jawnego łobuza tyle co ona nie umiał zachować gracyi, powabu i szyku. Nie było też za jej czasów takiej ryby w sadzawce wielkomiejskich hulanek, któraby się nie dała uwieść na tę przynętę. Łapali się wszyscy, czekając na swą kolej, lub narzucając się wbrew kolei, łapałem się za drugimi, z całem poszanowaniem współczesnych prądów, ile razy tylko byłem w mieście.

Talka lubiła mnie widzieć chwytającym — miałem jej zapewnienie, — ponieważ chwytałem (jej słowa): "tylko raz w miesiąc".

— Jesteś smaczny — mówiła mi, — jak rzadko pojawiająca się potrawa. Pocałuj... ale tak jak ja lubię... wiesz?... bez końca!...

Ach! i ja tak lubiłem! ale cóż, koniec następował bardzo rychło. Wydzierały mi ją próby, spektakle, krawcowe, fryzyerka, ten stary, co się według niej już nie liczył i ci młodzi, co się, jej zdaniem, nie liczyli jeszcze. O tych, co się liczyli, nie było mowy, bo tychby zrachować niepodobna i nie warto. Talka w swem posłannictwie uszczęśliwiania tak była niezmordowaną, tak zawsze ochoczą szafarką skarbów swej dobroci, że każdemu czerpiącemu z nich wydawać się mogło, iż czerpie sam jeden, — gdyby nie zapewniała każdego:

— Jednego mi tylko do szczęścia brakuje: abym ci mogła być wierną. Ale to już od ciebie samego zależy....

Podejmować się tego zadania nikt miał nie ochoty. Większość jej wielbicieli wolała ją czcić jako bóstwo wszystkich, aniżeli jako własną boginię. Pojawił się jednak przecież śmiałek, co znalazł w swem sercu tyle męstwa, a w kieszeni tyle pieniędzy, że wydarł ją ludowi i uprowadził w zacisze.

Dowiedziałem się o tem w bardzo przykry sposób, po długiej absencyi przybywszy do miasta, — gdy po daremnem szukaniu jej adresu spotkałem naraz w jednem z miejsc spacerowych ją, a raczej postać zupełnie do niej podobną, lecz całkiem równocześnie przekształconą, niby tę samą osobę w innej roli.

Była to rzeczywiście Talka, ale nie Talka subretka miejscowej trupy, oburzająca na spacerach, w loży, na scenie, świat kobiecy, a zawracająca głowę męzkiernu wszystkiem, co w niej zdradzało całą otchłań i cały artyzm grzechu, jej właściwy. Była to kobietka skromnie ubrana, nawet za skromnie i tyle właśnie teraz poważna, ile dawniej była swywolną i pustą. Nieco za sztywna w ruchach, nieco za surowa w spojrzeniu, kroczyła dumnie za popychanym przez sługę wózkiem, w którym drzemał mały, paromiesięczny dzieciak — jej dzieciak! Talki?!...

Nie chciałem temu uwierzyć, wydawało mi się niemożliwem, aby Talka miała tyle wytrwałości, tyle silnej woli, tyle cnoty, tyle odwagi, ile w porównaniu z jej figlarnem życiem potrzeba do zasłużenia osobiście na ten majestat macierzyństwa, jakim się drapowała pysznie w mych oczach.

A jednak fakt był niewątpliwym. Sama mi go zakomunikowała, druzgocząc mnie za moje poufałe "ty" w myśl dawnej zażyłości — surowem "panie", i dając do zrozumienia, że "te rzeczy": na zawsze już skończone, że nadal między nią a takimi jak ja lampartami nie ma już nic wspólnego. Dość szaleństw — życie przyniosło obowiązki.

— Niech się panu zdaje, ie to wcale nie istniało i... zapomnij pan o wszystkiem.

Co za ton ! jaka poza przy tych słowach! . . . Miałem ochotę uściskać z całych sił uroczą Magdalenę, — ale ten wózek....

I pomyślawszy, że rzeczą jest najzupełniej ludzką kłaniać się z czcią kobietom, na które się niegdyś kiwało palcem, lub odwrotnie — wycofałem się dyskretnie z słowami:

— Na wszystko zgoda, tylko nie na to, abym zapomniał. Nie zdołam.

Nie widziałem jej rok cały, wierny wspomnieniu, którem uważał za niepowrotne, dowiedziawszy się, że w rzeczy samej oddała swe uczucia jednemu i że ma zostać jego żoną.

Po roku wszakże, za jednej z moich bytności w mieście, w przecudny dzień lata, po żniwach, od których pulares mi pękał, aż przetarłem oczy, nie wierząc temu, co ujrzałem.....

Ujrzałem ją, Talkę, ale dawną Talkę! Talkę z przed epoki nawrócenia! Talkę właściwą! w kostyumie ostatniej mody, z figurką owiniętą w materye w ów rozkoszny sposób, co przymusza rozwijać je myślą, z główką, otoczoną nimbem zwycięzkiej zalotności większego niż kiedykolwiek blasku, — Talkę, na którą wypatrywali oczy idący przed nią, obok niej, za nią, ku której wychylano się z okien, z pojazdów, za którą żonkosie, spieszący się z interesem, podążali w przeciwną swej drodze stronę, spojrzawszy na zegarek, i mruknąwszy dla spokoju sumienia, tego najcichszego z wszystkich opozycyonistów:

— Jeszcze nie ma tyle.

Jakżem ją pragnął zaczepić!... Nie śmiałem jednak, nie wiedząc, co mnie spotka.

Lecz oto sama skinęła na mnie sprytnie głową z uśmiechem, nie pozostawiającym ani cienia wątpliwości, że kryzys cnoty minęła szczęśliwie i że ta urodzona uwodzicielka widzi we mnie, jak dawniej jeden z pożądańszych, bo rzadkich kęsków.

Aby jej się co prędzej dać schrupać, pospieszyłem z przywitaniem.

— Jakże się pani miewa? — zawołałem, ujmując oburącz jej ręce, które grzały poprzez jedwabny trykot i ściskały przeciągle w tajemniczy sposób, używany przez wolnomularzy i przez kokoty.

— Po tym chłodnym sposobie mówienia zaraz już gorzej niż przed chwilą, lamparcie jakiś!

— Chłodnym?... Ależ rok temu, przypomnij sobie tylko.. obraziłaś się....

— Ii! rok temu! Niech ci się zdaje, że to całkiem nie istniało i zapomnij o wszystkiem.

Parsknąłem serdecznym śmiechem.

— Ależ to właśnie tak samo jak przed rokiem.

— Cicho bądź!.. To właśnie zupełnie inaczej niż tobie się zdaje. Nie zmieniłam moich zapatrywań po raz drugi, chociaż zmieniłam suknie i sposób życia... Ale musiałam to uczynić — dla nich... dla moich maleństw...

— Jak to?... A on!... Opuścił cię?

— W najbardziej niewinny i stanowczy zarazem sposób. Umarł na miesiąc przed ślubem, zostawiając mi trochę pięknych wspomnień, dużo zawiedzionych nadziei i dwóch malców.

— Więc to dla nich... przypominasz sobie dawnych znajomych?

— No i dla znajomych także...

— Ale przedewszystkiem dla nich?... Poczciwe maleństwa!... Kocham je za to!...

SWARLIWA.

Już znowu korytarz dudni poczynającem się zrzędzeniem Głuszyckiej.

Najpierw, wykruszywszy wczorajsze błoto z spódnicy, na ganku, trzasnęła drzwiami, dzielącemi go od sieni i wchodząc do siebie, rzuciła w przestrzeń jedno słowo zniecierpliwienia, które przeleciało popod szereg niepodomykanych drzwi dziesięciu małych mieszkanek biednych rodzin urzędniczych i rzemieślniczych, aż do samego końca i echem wróciło napowrót, jakby zapowiedź nadciągającej burzy, pierwszy grzmot, daleki, głuchy, stłumiony jeszcze, — potem nic... cisza...

Wyszła znowu z mieszkania. Zrzędzi głośno, lecz niewiadomo o co i na kogo. Niewyraźne łajania, napół do siebie wyrzeczone, przeminą może, jak mija groźba nawałnicy, wiatrem spędzonej w inną stronę Jeżeli to są domowe nieporozumienia Głuszyckiej z własną sługą, gderanie nie wyjdzie za próg; brzmieć będzie całe rano, do objadu, po obiedzie jeszcze, tłumione drzwiami, głośniejsze za każdem ich otwarciem, kiedy dziewka, brudne, rozczochrane, z wiecznie zaspanemi oczyma dziewczysko, skrobiąc się w głowę i oczy wywracając jak męczennica na odpustowych obrazach, w wybieganiu do studni, do zlewu, na strych, szukać będzie pozoru uwolnienia się bodaj na chwilę od tortur. Sąsiadów w takich razach tylko echo dolata, wywołując uwagi co drażliwszych:

— Ta ma dopiero gębę!... nie ustanie jej na momencik!

Wtem rozległ się okrzyk, jak strzał donośny:

— Tfu!... Na takie niechlujstwo to trzeba być bez wstydu! — a wprawne uszy domowników po dźwięku głosu poznają stopień gniewu Głuszyckiej i oceniają rozmiary zapowiadającej się sceny, — tak jak meloman po pierwszej nucie, wyrzuconej z piersi tenora lub primadonny, wnosi o stanie gardła śpiewaka tego wieczora.

Wszystkie gospodynie o tej porze, o dziesiątej godzinie zrana, gotowaniem objadów po kuchniach zajęte, nastawiają uszu. Niektóre wychodzą na korytarz do szafek z zapasami, nieubrane, nieumyte, nieuczesane, w obwisłych, zużytych spódnicach, kłapiące patynkami, podobne do straszydeł w zaniedbaniu domowem, w jakiem je oglądają ci jedynie, których są szczęściem całem: ich mężowie. Jedna tylko młoda i świeża blondynka, żona telegrafisty, w białym, czystym kaftaniku i pąsowej halce, zerkająca ukradkiem z po za drzwi swoich, jak kwiat świeżo zerwany przy zwiędłych, uschłych, przedwczorajszych, odbija między temi opuszczonemi kobieciskami, które każdy rok gospodarowania na małem, wśród zgrai niekarnych bębnów, o dwa, o trzy lata postarza. Za kobietami, przez drzwi zostawione otworem, wybiega z mieszkania wrzask malców, dudnienie kołysek, nucenie sług, zapach rannej kawy i dziecięcej pościeli. Ożywia się na chwilę ten korytarz, brudny, smrodliwy jak kanał, pełen szaf, pak, skrzynek, popielników z śmieciem i odpadkami, i kubłów z pomyjami, które u każdych drzwi formują osobny składzik rupieci, inaczej cuchnący, wedle liczby, zajęcia i przyzwyczajeń mieszkańców, lokatorów i sublokatorów. W oczach kobiet połyskuje ciekawość. Nachylają głowy i wpół otwierają usta, by lepiej słyszeć. Wietrzą już awanturkę, spokojne jeszcze, choć je języki świerzbią, łechtane przedsmakiem swarów. Od całego tygodnia bowiem nie było porządniejszej kłótni, tego źródła emocyi dla biedaków, pędzących życie bezbarwne, trudne, które jątrzy, nie dając okazyi wyrzucenia na zewnątrz gromadzącej się w piersi goryczy.

Tymczasem Głuszycka, brzęcząc u swej szafy pękiem kluczy, wściekła, że nie może trafić drżącą ręką. w zamek, sypie wyrazy za wyrazami, które furczą. w powietrzu, jak stuk maszyny do szycia lub odgłos wielkanocnej trajkotki.

— Żeby też sługi nie nauczyć, nie upilnować — trzepoce, — nie napędzić do porządku!... Od czegóżem pani? od czego gospodyni?... Jak dziewka głupia, tobym małpie pięścią rozumu dodała, albobym konia przepędziła na cztery wiatry, a nie trzymałabym tego ani dnia, bo jeden szturmal całemu domowi da się we znaki. Stawiać cebrzyk na drodze w ciemnej sionce! czy kto słyszał?!... Krowa jedna... Małom nóg nie połamała, kolano mi spuchło i jeszcze nie wiadomo, co z tego będzie.... A mój strach! Myślałam, że się podemną wali!... To można paraliżu dostać od samego przelękli!... O ! ja tego nie daruję. Dziś jeszcze będę u właściciela. W kamienicy ma być porządek! Ja płacę jak drudzy! ja na porządek uważam! co ja mam cierpieć przez cudzą pluchę!

Trzecia z rzędu sąsiadka pyta swej służącej:

— O co ona tam znowu dzisiaj ujada?

Też same pytania odzywają się i gdzieindziej. Gospodynie badają swe sługi, czy która przypadkiem nie postawiła tam tego cebrzyka, zarazem zaniepokojone odpowiedzialnością i spragnione zwady, w nieustannej wojnie, jaka się między niemi toczy, o tysiączne drobnostki wzniecając antagonizmy i przymierza, zastępując je nowemi, zmieniając sytuacyę za lada powiewem wypadków, tak jak się ona zmienia raz po raz na widowni wielkich spraw i wielkiej polityki.

— Marysiu, — pyta swej sługi młoda mężatka w czerwonej halce, przejęta obawą narażenia się na sąsiedzkie niesnaski, czująca się od kilku tygodni w tym domu, pełnym plotek i kłótni, jak w dzikim, nieznanym kraju, zamieszkałym przez ludożerców. — Możeś to ty zostawiła tam ten cebrzyk? Bój się Boga!...

Ale skąd, nie zostawiła; to się sprzeciwia zasadom Marysi. Cebrzyk przecież od wczoraj rana stoi pod stołem w kuchni, pełen ługu. Winowajczyni gdzieindziej szukać należy.

Młoda kobieta nie uspokaja się jednak odrazu. Pragnąc wyświetlić jak najprędzej, że ona niczego nie jest winną, zawiązuje przez drzwi rozmowę z mieszkającą obok żoną suplenta, którego siedmioro dzieci zapędziło w to gniazdo brudów, krzyku i tanich mieszkań. Trzymają obie z sobą, jako inteligencya tego piętra.

— Pani profesorowo, nie wie też pani, czyj to cebrzyk? Bo mój od wczoraj rana w domu z ługiem, więc...

Profesorowa właśnie przed rozwartą szafą końcem noża nadaje za pomocą gęsiego smalcu połysk cienkim kromeczkom chleba, aby się wydawały okraszone. Małe, nagie rączki wyciągają się z po za progu mieszkania po drugie śniadanie. Ich właściciele wybiegliby na korytarz, lecz się wstydzą swoich podartych koszulek i nóżek bosych, dla których najstarsze, zamiast do szkoły chodzić, czekają wieczór z elementarzem na ojca, powracającego z uciążliwych, tanich lekcyj prywatnych.

— Śmiej się pani — odpowiada telegrafistce przedstawicielka arystokracyi drugiego piętra, która sama pierze, sama zamiata i myje podłogi. — Co panią ten cebrzyk obchodzi?!...

Zaniosła ku drzwiom dwie kromki, pochwycone skwapliwie przez parę rączek, które znikają, reszta zaś wychyla się tem dalej i słychać piskliwe: "a mnie mamo!..."

Profesorowa kończy:

— Tego cebrzyka tam może wcale nie było! Wymyśliła go sobie, żeby mieć o czem gadać....

— Bo, ja się tak boję wszelkich nieporozumień... — strapionym głosikiem rzecze blondynka, w błogim nastroju miodowych miesięcy pragnąca zgody i miłości z światem całym.

Najbliższa Głuszyckiej sąsiadka, której mąż jest konduktorem kolejowym, i która pod tegoż nieobecność ściągnęła na siebie kilkakroć krytykę bacznej na wszystko Głuszyckiej przyjmowaniem wizyt męzkich, — usłyszała teraz także jej słowa i natychmiast wzięła je do siebie.

I ona też wstała dziś lewą nogą z łóżka. Zresztą nastrajało je wrogo przeciw sobie bliskie sąsiedztwo, w którem zawsze jedni drugim ugniatają boki, nadeptują na palce, spokój mącą.

— Oho! już zaczyna... już zaczyna! — mruknęła, gotując się do walki i dodała dla objaśnienia swej sługi, której przyjaźń jest jej potrzebną, wskutek czego służące konduktorstwa najgorzej się sprawują w całym domu.

— Ile razy u mnie wieczór parę osób na herbacie, zaraz na drugi dzień ta jędza zaczepek szuka. Tydzień było całego spokoju i otóż ją masz. Ale ja jej co powiem.... Jak Boga kocham !...

Głuszycka tymczasem prawi swoje, stopniując. Dobitny ton opowiadania zmienia się w silnie akcentowane intonacye rosnącego gniewu. Ukazujące się w drzwiach głowy podniecają ją, jak aktora widok zajętego audytoryum. Aby wzmocnić wrażenie, przesadza gniew, wymachuje rękoma, tułowiem, wstrząsa głową, rzuca wyzywające pytania bez adresu, a po pauzie, nie otrzymawszy odpowiedzi, tryumfalnym zwrotem stwierdza swą racyę. Nowe drzwi się otwierają i ona na nowo opowiada przygodę z cebrzykiem coraz to barwniej, plastyczniej, wskazując przytem po przez spódnicę miejsca potłuczone.

Kiedy już całe piętro kiwało głowami, zasłuchane w jej wywody i nawet ostatnia w przeciwległym końcu korytarza maszyniścina, przestraszająca otyłością w wiecznym swoim negliżu, wytoczyła olbrzymi biust na widownię, naraz tuż obok Głuszyckiej zamknęły się z hałasem drzwi dotąd nieobecnej konduktorki, ucinając wpół rozpoczęte jej głosem zdanie na słowach:

— A to skaranie prawdziwe...

Było to uderzenie bicza dla Głuszyckiej.

Na chwilę zmilkła i pobielawszy z wściekłości, wlepiła przeszywający wzrok w drzwi znienawidzonej sąsiadki. Przez kilka sekund złość w niej się gromadzi, wzbiera, ciśnie do gardła, hamowana jeszcze.

Nagle, jak nie bryzgnie w powietrze wrzask jej, do strumienia ukropu podobny brzmieniem głosu, który kipi, pieni się, pryska, zdaje się gotować niby war w kotle.

— A to co nowego!... A to co za trzaskanie komuś drzwiami pod nosem!... Widzicie ją!...

I dopieroż poczyna wywlekać wszystkie sztuki rutynowanej kłótnicy, najostrzejsze pociski języka, lżyć, dopiekać, smagać słowami, przyczem ukazuje błyszczące w szczękach resztki zębów z takim grymasem wykrzywionej pasya twarzy, jak gdyby czekała tylko chwili, aby się rzucić i kąsać.

Wszystkie drzwi pootwierano. Za gospodyniami cisną się sługi i dzieci. Rosół wybiegłszy z garnków, w których zagotowuje się mięso, sykiem napełnia powietrze, obok swędu topionej słoniny i przypalonego mleka, kipieniem wyrzuconego z naczyń. Kobiety zaś, zamieniając złośliwe spojrzenia i uśmiechy, pasą swą ciekawość przysmakiem podwórzowej awantury.

Zapał Głuszyckiej dochodzi wśród tego do zenitu: klnie, pluje na ziemię, skoro jej śliny zabrakło, tupie nogami w zdartych pantoflach o podłogę, a gdy ją zbolały pięty, pięścią w dłoń bije, doskakując do zamkniętych, milczących drzwi sąsiadki, jakby do żywej i obecnej osoby. Wylewa z siebie całą złość, cały jad kobiety biednej, która nie ma się w co ubrać, nie ma często co jeść, czem w piecu zapalić, nie może dać sobie rady z mężem nicponiem, nie umie zagłuszyć zgryzot swej bezdzietności, która nie żyjąc z nikim, z obawy wtajemniczenia ludzi w swą nędzę, z obawy wzbudzenia w nich politowania lub wzgardy, mści się wybuchami złości za dotkliwy przymus odosobnienia. Zła jak pies, uwiązany na łańcuch w pustem podwórku, który ujada na widok człeka, wróbla, zwierzęcia, księżyca nocą, aby szczekaniem chociaż ożywić swój byt więzienny, — upokorzona swem położeniem, przekonana, że za nic jej nie mają, i spragniona okazać drugim to samo, okazać, że kpi sobie z całego świata, — wyzyskuje do ostatka nadarzoną kłótnię, która jej daje okazyę zaznaczyć się, przypomnieć, że żyje, dać się ludziom uczuć, uczynić się groźną, zmusić, by się nią na chwilę zajęto, aby się z nią liczono, ulżyć sobie!... do następnego tygodnia...

Koniec wersji demonstracyjnej.

ZAZDROŚĆ

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

UZNANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SCHADZKA.

I.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ŚWISTKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WANNA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPOTKANIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CHOLERA.

II.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WYGRANA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SPRZECZKA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WAKANS.

I.

II.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

W OBŁĘDZIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej