Emil Zola

JEGO EKSCELENCJA PAN MINISTER ROUGON

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

JEGO EKSCELENCJA PAN MINISTER ROUGON

Emil Zola

I

Przewodniczący nie zdążył jeszcze usiąść; dokoła panowało lekkie zamieszanie wywołane jego wejściem. Zajmując miejsce powiedział od niechcenia i dość cicho:

— Otwieram posiedzenie.

Po czym zaczął porządkować leżące przed nim na biurku projekty ustaw. Po jego lewej ręce krótkowzroczny sekretarz, wsadziwszy nos w papiery, szybko i bełkotliwie czytał sprawozdanie z ostatniego posiedzenia, sprawozdanie, którego zresztą żaden z deputowanych nie słuchał. Czytane słowa docierały w tej gwarnej sali jedynie do uszu woźnych, którzy swą nienaganną postawą i wielką godnością odbijali od rozpartych niedbale członków Izby.

Deputowanych nie było nawet stu. Jedni, rozkładając się na czerwonych aksamitnych ławach, drzemali już z oczyma utkwionymi tępo w przestrzeń. Inni, pochyleni do przodu, jak gdyby przytłoczeni nudą tej katorgi, jaką było posiedzenie publiczne, bębnili lekko palcami w mahoniowe pulpity. Przez oszkloną część stropu, rysującą się w górze w kształcie szarego półksiężyca, sączyło się dżdżyste majowe popołudnie, rzucając jednostajną jasność na surową w swym dostojeństwie salę. Światło spływało w dół po amfiteatralnie wznoszących się rzędach krzeseł, jak wielka czerwieniejąca opona o mrocznym przepychu, rozjaśniona tu i ówdzie, u zbiegu pustych ław, różowym odblaskiem; z tyłu zaś, za przewodniczącym, nagie posągi i rzeźby nasycone były jasnymi plamami bieli.

W trzecim rzędzie na prawo stał w wąskim przejściu jakiś deputowany. Minę miał zaaferowaną, a dłonią pocierał szorstką, okalającą mu twarz, szpakowatą brodę. Zatrzymał idącego ku górze woźnego i zapytał o coś półgłosem:

— Nie — odparł woźny. — Pan przewodniczący Rady Stanu jeszcze nie przybył.

Kahn usiadł. Potem, zwracając się nagle do swego sąsiada z lewej, zagadnął:

— Powiedz mi pań, czyś nie widział dziś rano Rougona?

Béjuin, chudy, czarniawy, milkliwy człowieczek, podniósł głowę, nieprzytomnie mrugając oczyma. Wyciągnąwszy blat swojego pulpitu pisał właśnie listy na niebieskim papierze z nagłówkiem firmowym brzmiącym: „Béjuin et Cie. Fabryka Kryształów w St. Florent."

— Rougona? — powtórzył. — Nie, nie widziałem. Nie miałem czasu być w Radzie Stanu.

I nie śpiesząc się powrócił do swego zajęcia. Przy akompaniamencie niewyraźnego mruczenia sekretarza, który kończył czytać sprawozdanie, zaglądał do notesu i pisał już drugi z kolei list. Kahn skrzyżował ręce i oparł się wygodnie. Twarz jego o grubych rysach i kształtnym nosie, który zdradzał semickie pochodzenie, była nadal chmurna. Oglądał złote rozety na plafonie, przez chwilę zatrzymał wzrok na strumieniach wody, jakie na oszklony strop rzuciła nagle przelotna ulewa; potem niewidzącymi oczyma zdawał się wpatrywać uważnie w zawiłą ornamentykę wielkiej ściany naprzeciw. Spojrzenie jego zatrzymało się przez chwilę na symbolicznych emblematach umieszczonych po obu stronach ściany na tle zielonego aksamitu i obramionych złotem. Wreszcie rzuciwszy okiem na stojące parami kolumny, pomiędzy którymi widniały marmurowe pustookie twarze alegorycznych posągów Wolności i Porządku publicznego, pogrążył się w kontemplacji zielonej jedwabnej draperii osłaniającej fresk, na którym Ludwik Filip zaprzysięga konstytucję.

Tymczasem sekretarz usiadł. W sali było wciąż gwarno. Przewodniczący nie śpiesząc się przeglądał wciąż jakieś papiery. Nacisnął machinalnie dłonią rączkę dzwonka i naraz rozległo się zaciekłe dzwonienie, które nie przerwało jednak ani jednej z prywatnych rozmów. Przewodniczący stał pośrodku tej wrzawy i czekał chwilę.

— Panowie — zaczął — otrzymałem list...

Przerwał, by jeszcze raz zadzwonić, i znów czekał; jego poważna i znudzona twarz górowała nad monumentalnym biurkiem z czerwonych, biało obramionych tafli. Zapięty surdut rysował się wyraźnie na tle płaskorzeźby umieszczonej z tyłu za biurkiem, przecinając czarną linią powłóczyste szaty Rolnictwa i Przemysłu, postaci o antycznych profilach.

— Panowie — zaczął znowu, doczekawszy się chwili względnej ciszy — otrzymałem list od pana de Lamberthon, w którym tłumaczy swą nieobecność na dzisiejszym posiedzeniu...

W szóstym rzędzie na wprost biurka dał się słyszeć stłumiony śmiech. Młody, najwyżej dwudziestoośmioletni deputowany, jasnowłosy i pełen wdzięku, śmiał się perliście jak ładna kobieta i radość swą krył w białych dłoniach. Jeden z jego kolegów, człowiek olbrzymiego wzrostu, przesunął się o trzy miejsca, żeby go zapytać na ucho:

— Czy naprawdę Lamberthon odnalazł swoją żonę? Opowiedzcie mi o tym, kolego La Rouquette.

Przewodniczący wziął w rękę plik papierów. Mówił głosem monotonnym i do ostatnich rzędów dochodziły tylko strzępy zdań.

— Wpłynęły podania o urlopy... pan Blachet, pan Buquin-Lecomte, pan de Villardière...

Zapytywana o zdanie Izba wyrażała zgodę na urlopy, a tymczasem Kahn, niewątpliwie znużony wpatrywaniem się w zielony jedwab, którym osłonięto rażący dziś tu portret Ludwika Filipa, zrobił półobrotu i spoglądał na galerię. Ponad podmurowaniem z żółtawego, brunatno żyłkowanego marmuru biegł od jednej kolumny do drugiej pojedynczy rząd ław o obitym amarantowym aksamitem parapecie; zaś lambrekin z wytłaczanej skóry bezskutecznie osłaniał pustkę, jaka powstała po zlikwidowaniu drugiego rzędu przeznaczonego aż do czasów Cesarstwa dla dziennikarzy i publiczności. Pomiędzy grubymi, żółtawymi kolumnami, roztaczającymi nieco przyciężki przepych wokół półkolistej sali, kryły się wąskie, mroczne, prawie puste loże, które ożywiały trzy czy cztery jasne kobiece suknie.

— Patrzcie tylko! Pułkownik Jobelin — szepnął Kahn.

I uśmiechnął się do pułkownika, który go zauważył. Pułkownik Jobelin miał na sobie granatowy surdut; od czasu gdy wycofał się z wojska, stał się on jego cywilnym uniformem. Siedział sam jeden w loży kwestorów, a jego rozetka oficerska była tak wielka, że wyglądała jak ogromna fularowa kokarda.

Dalej, na lewo, spojrzenie Kahna zatrzymało się na jakiejś młodej parze: przytuleni do siebie czule, siedzieli w kącie loży Rady Stanu. Młody człowiek pochylał się co chwila i mówił coś z głową tuż przy jej głowie, a ona, nie patrząc na niego, z oczyma utkwionymi w alegorycznym posągu Porządku publicznego, uśmiechała się słodko.

— I co pan na to, Béjuin? — szepnął deputowany trącając swego kolegę kolanem.

Béjuin pisał już piąty list. Podnosi głowę, jest zaskoczony.

— Tam, na górze, patrz pan, nie widzi pan tego młodego d'Escorailles'a i ładniutkiej pani Bouchard? Głowę daję, że ją podszczypuje. Ona ma oczy omdlewające... Wszyscy przyjaciele Rougona umówili się chyba tutaj. W loży dla publiczności widzę jeszcze panią Correur i państwa Charbonnel.

Znów dzwonek, tym razem przeciągły. Jakiś woźny woła pięknym basem: „Proszę o ciszę, panowie." Usłuchano; i oto przewodniczący odczytuje następujące zdanie, którego ani jedno słowo nie gubi się w sali.

— Pan Kahn prosi o zezwolenie na wydanie drukiem przemówienia, które wygłosił podczas dyskusji nad projektem ustawy dotyczącej opłaty miejskiej od pojazdów i koni w granicach Paryża...

Przez ławki przebiegł szmer i znów zaczęto rozmawiać. Pan La Rouquette przysiadł się do Kahna.

— A więc pracuje pan dla ludzkości? — spytał żartobliwie. Po czym nie czekając na odpowiedź dorzucił: — Nie widział pan Rougona? Nic pan nie słyszał?... Wszyscy o tym mówią, ale to, zdaje się, jeszcze nic pewnego. — Obrócił się i spojrzał na zegar ścienny: — Już dwadzieścia po drugiej. Umknąłbym, gdyby nie to piekielne sprawozdanie, które mają czytać!... Czy to na pewno dzisiaj?

— Uprzedzono nas wszystkich — odparł Kahn. — Nie słyszałem o żadnym odwołaniu... Niech pan lepiej zostanie. Zaraz będzie głosowanie nad sumą czterystu tysięcy franków na chrzciny.

— Naturalnie — powiedział La Rouquette. — Ten stary generał Legrain, który ma już teraz obie nogi sparaliżowane, kazał się tu przynieść służącemu. Siedzi w sali konferencyjnej i czeka, żeby głosować... Cesarz ma rację licząc na oddanie całego Ciała Ustawodawczego. Niczyjego głosu nie powinno zabraknąć w tej uroczystej chwili.

Młody deputowany zdobył się na nie lada wysiłek, by nadać sobie pozory poważnego polityka. Jego lalkowata twarz, rozjaśniona niewielkim blond zarostem, kołysała się lekko ponad krawatem w poczuciu dumy. Zdawał  się przez chwilę smakować dwa ostatnie, godne mówcy, a ułożone przez siebie zdania. Potem parsknął nagle śmiechem.

— Mój Boże! — powiedział — ależ ci Charbonnelowie wyglądają!

I razem z Kahnem zaczęli zabawiać się kosztem małżonków Charbonnel. Żona miała żółty, ekstrawagancki szal; mąż ubrany był w jeden z tych prowincjonalnych, topornej roboty surdutów; oboje grubi, czerwoni, jakby przypłaszczeni, opierali niemal brody o aksamitną rampę, by lepiej śledzić za tokiem posiedzenia, a ich szeroko otwarte oczy mówiły o tym, że nic z tego nie rozumieją.

— Jeśli Rougon pójdzie — szepnął La Rouquette — nie dam dwóch su za to, jak się skończy ich proces... To samo pani Correur... Pochylił się do ucha Kahna i ciągnął dalej bardzo cicho: — Pan zna Rougona, niech mi pan wreszcie powie, kto to jest naprawdę ta pani Correur? Miała jakiś hotel, tak? Rougon swego czasu u niej mieszkał. Mówią nawet, że pożyczał od niej... Ale czym się zajmuje teraz?

Kahn spoważniał i gładząc powoli dłonią swą rozłożystą brodę powiedział wyraźnie:

— Pani Correur to bardzo szanowna dama.

Te słowa położyły tamę ciekawości pana La Rouquette. Zesznurował usta z miną uczniaka, któremu dostała się nauczka. Przez chwilę patrzyli obaj, milcząc, na siedzącą koło małżonków Charbonnel panią Correur. Miała na sobie jedwabną, liliową suknię, bardzo jaskrawą, z mnóstwem koronek i klejnotów; twarz była zbyt różowa, czoło jak u lalki zakryte drobnymi blond loczkami, a odsłonięta pełna szyja, mimo czterdziestu ośmiu lat, wciąż jeszcze piękna.

Tymczasem jednak w głębi sali rozległo się nagle trzaśnięcie drzwiami oraz chrzęst spódnic i wszystkie głowy zwróciły się w tym kierunku. Do loży Korpusu Dyplomatycznego wchodziła właśnie wysoka, urzekająco piękna panna, ubrana nader dziwacznie, w źle skrojonej sukni z zielonego jak woda atłasu; za nią weszła starsza dama w czerni.

— Patrzcie! Piękna Klorynda — szepnął La Rouquette, który na wszelki wypadek zerwał się, by się ukłonić.

Kahn powstał również i pochylił się nad panem Béjuin, zajętym wkładaniem napisanych listów do kopert.

— Słuchaj pan, Béjuin — powiedział szeptem — jest księżna Balbi z córką... Idę do nich zapytać, czy nie widziały Rougona.

Przewodniczący przy swym biurku sięgnął po nowy plik papierów i nie przestając czytać spojrzał raz na piękną Kloryndę Balbi, której wejście wywołało szmer na sali. Potem oddając sekretarzowi po jednej kartce, czytał dalej, bez przecinków i kropek, nie zawieszając głosu:

...Przedłożenie projektu ustawy o przedłużeniu terminu składania dodatkowej opłaty władzom administracyjnym miasta Lilie... Przedłożenie projektu ustawy dotyczącej połączenia w jedną gminę, gmin Doułevant-le-Pdtit i Ville-en-Blaisais departament Haute-Marne...

Kahn wrócił na swoje miejsce; był zrozpaczony.

— Nie widział go absolutnie nikt — powiedział do swoich kolegów Béjuina i La Rouquette'a, których spotkał w dolnych rzędach półkolistej sali. — Zapewniano mnie, że cesarz wezwał go na wczoraj wieczór, ale nie wiem, co wynikło z tej rozmowy... Nic gorszego, niż kiedy człowiek nie wie, czego się trzymać.

La Rouquette, odwracając się doń plecami, mruknął do ucha Béjuina:

— Biedny Kahn. Boi się nie na żarty, że Rougon poróżni się z Tuileriami. Będzie się musiał wtedy nabiegać w sprawie swojej linii kolejowej.

Wówczas Béjuin, który mówił mało, wygłosił z całą powagą:

— Jeśli Rougon ustąpi z Rady Stanu, będzie to strata dla wszystkich.

Po czym ruchem ręki przywołał woźnego, by poprosić go o wrzucenie do skrzynki pocztowej napisanych przed chwilą listów.

Trzej deputowani znajdowali się poniżej biurka przewodniczącego, po lewej stronie. Rozmawiali, zachowując ostrożność, o niełasce, która groziła Rougonowi. Była to zawiła historia. Jakiś daleki krewny cesarzowej, niejaki Rodriguez, od roku 1808 domagał się od rządu francuskiego sumy dwóch milionów. W czasie wojny hiszpańskiej jedna z francuskich fregat „Vigilante" zajęła w Zatoce  Gaskońskiej załadowany cukrem i kawą statek owego Rodrigueza, który był armatorem, i doprowadziła go do Brestu. Po zbadaniu  sprawy przez miejscową komisję przedstawiciel administracji uznał prawomocność tego zajęcia, nie zasięgając opinii Trybunału Kaperskiego. Tymczasem ów Rodriguez, nie zwlekając, odwołał się do Rady Stanu. Potem, gdy umarł, syn jego — na próżno — pod każdym z kolei rządem próbował przypomnieć swoją sprawę; aż w końcu nadszedł dzień, kiedy jedno słówko jego wszechpotężnej dziś, ciotecznej prawnuczki uczyniło znów ten proces aktualnym.

Ponad głowami trzech deputowanych słychać było monotonny głos przewodniczącego, który czytał dalej:

„Przedłożenie projektu ustawy upoważniającej departament Calvados do zaciągnięcia pożyczki na sumę trzystu tysięcy franków... Przedłożenie projektu ustawy upoważniającej miasto Amiens do zaciągnięcia pożyczki na sumę dwustu tysięcy franków na wybudowanie nowych alei... Przedłożenie projektu ustawy upoważniającej departament Côtes-du-Nord do zaciągnięcia pożyczki na sumę trzystu czterdziestu pięciu tysięcy franków, przeznaczonych na pokrycie deficytu pięciu ostatnich lat...

— To prawda — mówił Kahn jeszcze ciszej — że ów Rodriguez był niezwykle pomysłowy i przedsiębiorczy. Miał do spółki z jednym ze swych zięciów, który osiedlił się w Nowym Jorku, dwa bliźniacze statki żeglujące dowolnie bądź pod amerykańską, bądź też pod hiszpańską banderą, w zależności od niebezpieczeństw grożących na trasie. Rougon zapewniał mnie, że ów zajęty statek należał niewątpliwie do Rodrigueza i że nie było żadnych podstaw, by uznać jego żądania za uprawnione.

— Tym bardziej — dodał Béjuin — że procedura była bez zarzutu. Przedstawiciel administracji w Breście, zgodnie ze zwyczajami swego portu, miał pełne prawo orzekać o prawomocności nie odwołując się do Trybunału Kaperskiego.

Zapadła cisza. La Rouquette oparty o marmurowe podmurowanie zadzierał do góry głowę i próbował ściągnąć na siebie uwagę pięknej Kloryndy.

— Ale dlaczego — zapytał  naiwnie — Rougon nie chce, żeby zwrócono Rodriguezowi te dwa miliony? Cóż mu to szkodzi?

— To sprawa sumienia — odpowiedział poważnie Kahn.

La Rouquette popatrzył kolejno na obu swych kolegów, ale widząc ich uroczyste miny nawet nie uśmiechnął się.

— Poza tym — ciągnął Kahn, jakby odpowiadając na to, czego nie mówił głośno — od chwili kiedy Marsy został ministrem spraw wewnętrznych, Rougon ma różne przykrości. Oni zawsze się nie znosili... Rougon mówił mi, że gdyby nie jego przywiązanie do cesarza, któremu oddał już tyle usług, od dawna by się już wycofał w zacisze życia prywatnego... Koniec końców, nie jest już dziś dobrze widziany w Tuileriach i czuje, że powinien zmienić skórę.

— Postępuje uczciwie — powtórzył Béjuin.

— Naturalnie — odparł La Rouquette chytrze. — Jeśli chce się wycofać, to jest to dobra okazja... Tym niemniej jego przyjaciele będą zrozpaczeni. Spójrzcie na tego pułkownika tam na górze: jaki niespokojny! A był tak pewny, że najbliższego piętnastego sierpnia powiesi sobie na szyi czerwoną wstążkę!... A ta ładniutka Bouchard, która zaklinała się, że czcigodny pan Bouchard najdalej za pół roku zostanie dyrektorem departamentu w ministerstwie spraw wewnętrznych! Mały d'Escorailles, ten beniaminek Rougona, miał w dniu imienin pani wsunąć nominację pod serwetkę pana Bouchard... Ale spójrzcie! Gdzież oni się podzieli?

Trzej panowie poczęli szukać wzrokiem małego d'Escorailles'a i ładnej pani Bouchard. W końcu odnaleźli ich w głębi loży, w której na początku posiedzenia zajmowali pierwszy rząd. Ukryli się tu w cieniu, za jakimś starym, łysym jegomościem; siedzieli spokojniutko; oboje byli bardzo czerwoni.

W tej chwili przewodniczący skończył czytać. Przy ostatnich słowach głos jakby go zawiódł, jakby zaplątał się w barbarzyńsko chropawym zdaniu:

...Przedłożenie projektu ustawy dotyczącej pozwolenia na podwyższenie stopy procentowej od pożyczki, na mocy ustawy z dnia

9 czerwca 1853 roku, oraz nadzwyczajnej opłaty w departamencie La Manche.

Kahn wybiegi właśnie na spotkanie wchodzącego na salę deputowanego i przyprowadził go mówiąc:

— Oto pan de Combelot... opowie nam nowiny.

Pan de Combelot, szambelan, którego na oficjalnie przez cesarza wyrażone życzenie departament Landes mianował deputowanym, skłonił się dyskretnie, czekając, by go zapytano. Był to postawny i piękny mężczyzna o bardzo białej cerze i czarnej jak atrament brodzie, której zawdzięczał  duże powodzenie u kobiet.

— No więc — dopytywał się Kahn — co mówią w pałacu? Co cesarz postanowił?

— Mój Boże — odpowiedział gardłowym głosem Combelot — mówią wiele... Cesarz okazuje wielką życzliwość panu przewodniczącemu Rady Stanu. To pewne, że rozmowa miała charakter bardzo przyjacielski... Tak, bardzo przyjacielski.

Ważył to słowo, a potem urwał, aby zobaczyć, czy nie posunął się za daleko.

— Zatem wycofał swą dymisję? — pytał dalej Kahn z rozbłysłymi nagłe oczyma.

— Tego nie powiedziałem —. odparł zaniepokojony szambelan. — O niczym nie wiem. Panowie rozumieją, jestem w szczególnej sytuacji...

Nie skończył, tylko się uśmiechnął i podszedł szybko do swojej ławy. Kahn wzruszył ramionami i zwrócił się do La Rouquette'a:

— Ale pan, sądzę, musi być au courant. Czy pańska siostra, pani de Llorentz, nic panu nie opowiada?

— Ach, moja siostra jest jeszcze bardziej milcząca od pana Combelot — zaśmiał się w odpowiedzi młody deputowany. — Odkąd została damą dworu, jest dostojna niczym minister... Wczoraj jednak zapewniała mnie, że dymisja została przyjęta... A propos, opowiem panom świetną historię. Posłano jakoby jakąś damę, by wpłynęła na Rougona. I wiecie, co on zrobił? Wyrzucił damę za drzwi. Nawiasem mówiąc, dama była zachwycająca.

— Rougon jest cnotliwy — oświadczył uroczyście pan Béjuin.

La Rouquette zaczął się śmiać jak szalony. Protestował: gdyby zechciał, mógłby przytoczyć fakty.

— A więc — szepnął — pani Correur...

— Nigdy w świecie — powiedział Kahn. — Nie zna pan tej historii.

— Dobrze, zatem piękna Klorynda!

— Skądże znowu! Rougon jest zbyt twardy, by się zapomnieć z tą diablicą.

Przysunąwszy się do siebie bliżej, panowie pogrążyli się w ryzykownej rozmowie, nie szczędząc dosadnych słów. Opowiadali sobie anegdotki krążące  na temat tych dwóch, Włoszek, matki i córki, na poły awanturnic i wielkich dam, które spotkać można było na każdym kroku, wszędzie tam, gdzie było tłumno: u ministrów, w najbliższych sceny lożach małych teatrzyków, na modnych plażach, w jakichś zakazanych oberżach. Matka — jak twierdzono z całą pewnością — pochodziła z łoża królewskiego; córka, nie mająca pojęcia o francuskich obyczajach i dlatego uważana za „diablicę", oryginalna i bardzo źle wychowana, zajeżdżała konie na wyścigach, w dżdżyste dni prezentowała na ulicach swe brudne pończochy i zadeptane buciki i z wyzywającym uśmiechem doświadczonej kobiety szukała męża. La Rouquette opowiedział, że pewnego razu przyjechała na bal do posła włoskiego, kawalera Rusconi, jako Diana-łowczyni, tak naga, że nazajutrz stary senator de Nougarède, zawołany smakosz, omal nie poprosił o jej rękę. Słuchając tej historii trzej deputowani spoglądali co chwila na piękną Kloryndę, która wbrew obowiązującym przepisom wpatrywała się kolejno w każdego członka Izby przez wielką teatralną lornetkę.

— Nie, nie — powtórzył Kahn — Rougon nigdy nie byłby zdolny do takiego szaleństwa!... Uważa ją za bardzo inteligentną, nazywa żartobliwie „panną Makiawel". Ona go bawi, nic poza tym.

— Mniejsza z tym — zawyrokował Béjuin. — Rougon źle robi nie żeniąc się... To stabilizuje mężczyznę.

Po czym wszyscy trzej zgodzili się co do żony, jaka byłaby potrzebna Rougonowi: powinna to być kobieta w pewnym już wieku, co najmniej trzydziestopięcioletnia, bogata, która postawiłaby jego dom na nienagannie przyzwoitej stopie.

Tymczasem gwar się wzmagał. Ale oni do tego stopnia zapamiętali się w opowiadaniu śliskich anegdot, że nie widzieli już, co się dokoła nich dzieje. Daleko w głębi kuluarów słychać było stłumione głosy woźnych, którzy wołali: „Na miejsca, panowie, na miejsca!" Ze wszystkich stron, poprzez mahoniowe, ciężkie odrzwia, świecące złotymi gwiazdami obu otwartych skrzydeł, wchodzili deputowani. Sala, do tej pory w połowie pusta, napełniała się powoli. Małe grupki prowadzące znudzone rozmowy z jednego rzędu do drugiego, tłumiący ziewanie śpiochy, wszyscy obecni do tej chwili- zatonęli w przybierającej fali tych, co wchodzili i witali się na prawo i na lewo. Siadając na swoich miejscach, członkowie Izby uśmiechali się do siebie; zdawali się tworzyć grono rodzinne, bo wszystkie twarze w równym stopniu przenikało poczucie obowiązku, którego tu mieli dopełnić. Jakiegoś grubasa w ostatnim rzędzie na lewo, który zapadł w zbyt głęboką drzemkę, obudził sąsiad; po czym powiedział mu parę słów na ucho, a wtedy grubas przetarł sobie pośpiesznie oczy i usiadł w przyzwoitej pozie. Posiedzenie, które wlokło się dotąd, traktując o sprawach niezmiernie nudnych dla tych panów, zbliżało się do kulminacyjnego punktu.

Popychany przez tłum Kahn i jego dwaj koledzy nie spostrzegli się nawet, kiedy znaleźli się na swoich miejscach. Tłumiąc śmiech rozmawiali dalej. La Rouquette opowiadał jakąś nową historię o pięknej Kloryndzie. Pewnego dnia przyszedł jej do głowy przedziwny kaprys: kazała obić swój pokój czarną draperią usianą srebrnymi łzami i tam, leżąc w łóżku, tak szczelnie otulona kołdrami, również czarnymi, że widać było ledwie czubek jej nosa, przyjmowała bliskich znajomych.

Kahn dopiero siadając odzyskał nagle przytomność.

— Ach, głupi ten La Rouquette razem ze swoimi plotkami — mruknął. — No i proszę, przegapiłem Rougona. — A zwracając się do swego sąsiada Béjuina dodał z wściekłością: — Nie mógł to mnie pan uprzedzić?

Rougon, którego wprowadzono przed chwilą z zachowaniem zwykłego ceremoniału, siedział już między dwoma radcami stanu, w ławie komisarzy rządowych. Był to rodzaj ogromnej, mahoniowej skrzyni, umieszczonej u stóp biurka, właśnie w tym miejscu, gdzie znajdowała się zniesiona obecnie mównica. Zielony sukienny mundur z obfitością złota na kołnierzu i rękawach zdawał się trzaskać na jego potężnych ramionach. Siedział zwrócony twarzą ku sali; gęste, siwiejące włosy spadały na kwadratowe czoło, oczy skrywały ciężkie, zawsze na wpół przymknięte powieki; duży nos, wydatne, mięsiste wargi, pociągłe policzki, na których czterdzieści sześć lat życia nie pozostawiło ni jednej zmarszczki; była to twarz twarda i pospolita, którą przemieniał czasem przelotny blask piękna płynącego z siły. Siedział spokojnie, oparty plecami o wysokie oparcie, z brodą wsuniętą w kołnierz; obojętny, nieco zmęczony, zdawał się nie dostrzegać nikogo.

— Wygląda jak zwykle — szepnął Béjuin.

Deputowani wychylali się z ław, żeby zobaczyć wyraz jego twarzy. Szeptano sobie nawzajem na ucho jakieś dyskretne uwagi. Ale szczególnie silne wrażenie wywarło wejście Rougona na balkonie. Państwo Charbonnel, chcąc zaznaczyć swoją obecność, wychylali rozpromienione twarze, tak że zdawało się, iż lada chwila wypadną. Pani Correur zakaszlała  cicho i lekko powiewała wyciągniętą chusteczką, udając, że ją przykłada do ust. Pułkownik Jobelin podniósł się, a śliczna pani Bouchard zbiegła szybko do pierwszego rzędu ław, gdzie nieco zadyszana poprawiała wstążki kapelusza. Z tyłu za nią stał milczący i bardzo wzburzony pan d'Escorailles. Natomiast piękna Klorynda nie krępowała się zgoła niczym, Widząc, że Rougon nie podnosi wzroku, zastukała dosyć głośno lornetką w marmurową kolumnę, o którą się opierała; nie spojrzał na nią i teraz; wtedy zwróciła się do matki, mówiąc tak wyraźnie, że usłyszała ją cała sala:

— Ach, ten mruk, wciąż się dąsa!

Deputowani obrócili głowy, uśmiechano się. Rougon spojrzał wreszcie na piękną Kloryndę, a ona widząc, jak prawie niedostrzegalnie skinął jej głową, zaczęła triumfalnie klaskać w ręce i, mówiąc coś głośno do matki, śmiała się, odchylając do tyłu głowę. To, że wszyscy ci mężczyźni patrzą na nią z dołu natarczywie, nie obchodziło jej ani odrobinę.

Rougon tymczasem wiódł powoli wzrokiem wzdłuż galerii i zanim znów przymknął powieki, objął jednym spojrzeniem i panią Bouchard, i pułkownika Jobelin, i panią Correur, i państwa Charbonnel. Twarz jego nadal niczego nie wyrażała. Wsunął znów brodę w kołnierz i siedząc z na wpół przymkniętymi oczami tłumił lekkie ziewanie.

— Zejdę jednak do niego i powiem słówko .— szepnął do ucha Béjuina Kahn.

Ale kiedy wstawał, zabrzmiał rozkazująco dzwonek przewodniczącego, który już od chwili rozglądał się, czy wszyscy deputowani są na swoich miejscach. Wtedy nagle zapanowała głęboka cisza.

W pierwszej ławie (a była to ława z żółtawego marmuru, z białym marmurowym blatem) stał jasnowłosy mężczyzna. W ręku trzymał jakiś duży papier, od którego mówiąc nie odrywał oczu.

— Mam zaszczyt — zaczął śpiewnie — przedłożyć sprawozdanie o projekcie ustawy, która na rok budżetowy 1856 otwiera ministrowi stanu kredyt wysokości czterystu tysięcy franków na wydatki związane z ceremonią i uczczeniem chrztu księcia następcy tronu...

Po czym zrobił gest, jakby miał już odłożyć ów projekt. Lecz wtedy wszyscy deputowani zawołali doskonale zgodnym chórem:

— Czytać! Czytać!

Referent czekał, aż przewodniczący postanowi, że czytanie odbędzie się. Potem zaczął tonem niemal rozrzewnionym:

„Panowie! Przedstawiony nam projekt ustawy jest z rzędu tych, przy których zwykłe formy głosowania zdają się zbyt powolne, nie nadążają bowiem za spontanicznie wyrażaną zgodą Ciała Ustawodawczego..."

— Brawo — krzyknęło kilka głosów.

„W najskromniejszych rodzinach — ciągnął dalej referent wymawiając każde słowo z czułością — narodziny syna, spadkobiercy, wraz z wszystkimi myślami o przekazaniu, dziedzictwa, jakie się wiążą z tym tytułem, są powodem tak  tkliwej radości, że doświadczenia przeszłości zostają zapomniane, a nad kołyską nowonarodzonego unosi się sama nadzieja. Lecz cóż dopiero, gdy to święto rodzinne jest zarazem świętem wielkiego narodu i gdy jest również europejskiej wagi wydarzeniem..."

Tu zachwyt ogarnął Izbę olśnioną tym popisem retoryki. Rougon, który zdawał się spać, widział przed sobą na amfiteatralnie wznoszących się ławach same rozpromienione entuzjazmem twarze. Niektórzy deputowani tracili już miarę: słuchali z napiętą uwagą przykładając dłonie do uszu, by nie uronić ani słowa z tej wykwintnej prozy.

Referent po krótkiej przerwie podjął znów głośniej: „I oto, panowie, istotnie, wielka rodzina-Francja wzywa wszystkich swych członków, by wyrazili swą radość; i jakiejże świetności trzeba by tutaj, żeby zewnętrzne oznaki radości zdolne były oddać nasze ogromne a uprawnione nadzieje!..." I znów rozmyślnie zrobił pauzę.

— Brawo, brawo! — krzyknęły te same głosy.

— To było subtelnie powiedziane — rzucił Kahn — prawda, Béjuin?

Pan Béjuin kiwnął lekko głową; oczy miał utkwione w zwisający od oszklonej części stropu żyrandol na wprost biurka przewodniczącego. Promieniał szczęściem.

Na galerii piękna Klorynda skierowała na czytającego lornetkę i nie traciła z oczu gry jego fizjonomii; państwu Charbonnel zwilgotniały oczy; pani Correur siedziała w skupieniu, jak przystało prawdziwej damie; pułkownik przytakiwał ruchem głowy, a śliczna pani Bouchard osuwała się na kolana pana d'Escorailles. Tymczasem przewodniczący przy swym biurku, sekretarze, a nawet woźni słuchali jakby zastygli w nieruchomej powadze.

„Kołyska księcia następcy tronu — podjął znów mówca — jest od tej chwili gwarancją naszej przyszłości; stanowiąc bowiem dalsze ogniwo dynastii, którą wszyscy witaliśmy tak radośnie, zapewnia pomyślność kraju, stabilizację stosunków wewnętrznych naszej ojczyzny, a przez to i reszty Europy..."

Kilka syknięć musiało powstrzymać entuzjazm, który miał już wybuchnąć przy tej wzruszającej wizji książęcej kołyski.

„Był czas, że inna latorośl z tej samej szlachetnej krwi zdawała się być przeznaczona do wielkich czynów; lecz tamta epoka nie przypomina w niczym naszej. My zbieramy owoce pokoju, który przyniosły nam roztropne i przenikliwe rządy, podczas gdy ów poemat epicki, jakim było. Pierwsze Cesarstwo, pisany był pod dyktando geniusza wojny.

W dniu urodzin powitany hukiem armat, które z Północy na Południe głosiły triumfy naszych wojsk, król rzymski nie miał nawet tego szczęścia, by służyć ojczyźnie — takie były wyroki Opatrzności..."

— Co on opowiada? Zaplącze się — szepnął pełen sceptycyzmu pan La Rouquette. — Cały ten ustęp jest bardzo niezręczny. Zepsuje całość.

I rzeczywiście deputowani zaczynali okazywać niepokój. Po co te historyczne wspominki krępujące ich entuzjazm? Niektórzy wycierali nos. Ale referent widząc, jak po tym ostatnim zdaniu powiało chłodem, uśmiechnął się. Przeprowadzał dalej swą antytezę, głośniej, ważąc każde słowo, pewny końcowego efektu.

„Ale dziecię Francji zrodzone w jednym z tych dni uroczystych, kiedy to narodziny jednostki powitać należy jako zbawienie całego narodu, zdaje się dawać nam dzisiaj, nam i przyszłym pokoleniom, prawo życia i umierania przy rodzinnym ognisku. To nam w dniu dzisiejszym zapewnia łaska bożego miłosierdzia..."

Zdanie miało pointę wyśmienitą. Wszyscy deputowani zrozumieli i po sali przebiegł szmer zadowolenia. Gwarancja wiecznego pokoju była im naprawdę miła. Uspokojeni przywoływali znów na twarze zachwyt polityków, pozwalających sobie na rozkosz literatury pięknej. Mieli na to dość wolnego czasu. Europa należała  do ich władcy.

„Powołany na arbitra Europy cesarz — mówił dalej ze swadą referent — miał właśnie podpisać szlachetny układ pokojowy, który jednocząc twórcze siły narodów jest zarówno przymierzem ludów, jak i panujących, kiedy spodobało się Bogu wwieść go zarazem na szczyty chwały i szczęścia osobistego. Czyż nie wolno nam zatem sądzić, że patrząc dziś na kołyskę, w której spoczywa, dziecięciem jeszcze, kontynuator jego wielkiej polityki, ojciec spodziewa się długich lat pomyślności?..."

Znów prześliczny obraz. I tym razem nie nasuwający na pewno żadnych zastrzeżeń: deputowani, lekko kłoniąc głowy, przytakiwali. Ale wielu obecnym przemówienie zaczynało się dłużyć; znów oblekli się w powagę, a ten i ów spoglądał nawet z ukosa na galerie — byli to ludzie przezorni, którzy trochę niechętnie występowali na arenie politycznej z tak zupełnie odsłoniętym obliczem. Inni myśleli już o swoich własnych sprawach i, pobladli, zapominając się, bębnili znów czubkami palców w mahoniowe pulpity; w pamięci ich przesuwały się niewyraźne obrazy przeszłości; inne posiedzenia, inne wyrazy oddania, entuzjazm wobec innej królewskiej kołyski. Pan La Rou-quette obracał się co chwilę, chcąc zobaczyć, która godzina; kiedy zegar  wskazał trzy kwadranse na trzecią, żachnął się z rozpaczą: spóźni się na umówione spotkanie. Khan i Béjuin siedzieli obok siebie, nieruchomi, ze skrzyżowanymi ramionami; mrugając oczyma wodzili wzrokiem od wielkich draperii z zielonego aksamitu do białej marmurowej płaskorzeźby z czarną plamą surduta przewodniczącego. Zaś w loży dyplomatycznej piękna Klorynda, nie odejmując lornetki od oczu, wpatrywała się znów uparcie w Rougona, który siedział na swoim miejscu w przepysznej pozie drzemiącego byka.

Referent jednak czytał nie śpiesząc się, jakby dla siebie, akcentując rytm zdań spokojnymi ruchami ramion:

„Niech więc w tej wielkiej i doniosłej chwili Ciało Ustawodawcze z całą i zupełną ufnością pamięta, że — równe swym rodem cesarzowi — bardziej od innych organów państwowych ma prawo, jako członek niemal rodziny, uczestniczyć w radości naszego monarchy.

Ciało Ustawodawcze, podobnie jak i on zrodzone z wolnej woli ludu, przemawia dziś oto głosem całego narodu, który pragnie złożyć dostojnemu dziecięciu hołd wiernej czci, ofiarnego oddania i owej bezgranicznej miłości, która z przekonań politycznych czyni religię, każąc błogosławić jej obowiązki."

Skoro była już mowa o hołdzie, religii i obowiązkach, musiał się zbliżać  koniec. Państwo Charbonnel odważyli się podzielić szeptem wrażeniami, a pani Correur tłumiła chusteczką lekkie pokasływanie. Pani Bouchard, u ramienia Juliusza d'Escorailles, usunęła się znów dyskretnie w głąb loży Rady Stanu.

Rzeczywiście referent odmieniając nagle głos i z tonu uroczystego przechodząc do codziennego powiedział szybko:

— Proponujemy wam, panowie, przyjęcie bez zmian i zastrzeżeń przedłożonego przez Radę Stanu projektu ustawy.

Po czym siadł wśród ogromnej wrzawy.

— Brawo! Brawo! — krzyczała cała sala.

Rozległy się oklaski. Pan de Combelot, który trwał nieprzerwanie w uśmiechniętym skupieniu, zawołał nawet: „Niech żyje cesarz", lecz okrzyk ten zagłuszył hałas. Pułkownikowi Jobelin, który stojąc na skraju loży, nie zajętej poza nim przez nikogo, wbrew regulaminowi klaskał zapamiętale swymi chudymi dłońmi, zrobiono niemal owację. Cały entuzjazm, jaki zrodziły pierwsze zdania, odżywał teraz znowu w powodzi wzajemnych gratulacji. Koniec tej mordęgi! Z jednego rzędu do drugiego przerzucano sobie miłe słówka, a ku referentowi sunęła fala przyjaciół, którzy  pragnęli uścisnąć mu mocno obie dłonie. Wkrótce z gwaru wybiło się jedno słowo.

— Dyskusja! Dyskusja!

Przewodniczący, który stał przy biurku, jak gdyby czekał na nie, powiedział do uspokojonej nagle sali:

— Panowie, wielu członków Iżby domaga się, by przystąpić niezwłocznie do dyskusji.

— Tak, tak! — potwierdziła jednogłośnie cała Izba Deputowanych.

Ale dyskusji nie było; przystąpiono natychmiast do głosowania. Oba punkty projektu ustawy, kolejno poddawane głosowaniu, zostały przyjęte przez powstanie. Ledwie przewodniczący kończył czytać, kiedy rozlegał się tupot wielu stóp i wszyscy deputowani, od najniższych po najwyższe ławy, wstawali jak jeden mąż, jak gdyby unoszeni entuzjazmem. Potem zaczęły krążyć urny,  między ławami chodzili woźni i zbierali głosy do cynkowych pudełek. Czterystutysięczny kredyt został uchwalony jednomyślnie dwustu trzydziestu dziewięcioma głosami.

— Dobra robota — powiedział naiwnie Béjuin i sądząc, że udał mu się mimo woli dowcip, zaczął się śmiać.

— Jest po trzeciej, ja uciekam — szepnął La Rouquette przepychając się przed Kahnem.

Sala opróżniała się. Deputowani zbliżali się powoli ku drzwiom i, nikli jakby pochłaniani przez ściany: Porządek dzienny przewidywał teraz ustawy o znaczeniu lokalnym. Wkrótce w ławach nie było nikogo poza paroma ludźmi dobrej woli, którzy widocznie nie mieli w  tym dniu żadnych spraw na mieście. Ci powracali do swej drzemki, podejmowali rozmowę w miejscu, w którym ją przerwali; posiedzenie odbywało się dalej tak jak na początku, w atmosferze spokojnej obojętności. Nawet gwar przycichał po trochu, jakby Ciało Ustawodawcze zasnęło głębokim snem w jakimś zakątku oniemiałego Paryża.

— Proszę was, Béjuin — zwrócił się do niego Kahn — niech pan spróbuje porozmawiać przy wyjściu z Delestangiem. Wszedł razem z Rougonem, więc powinien coś wiedzieć.

— A owszem! ma pan rację, to Delestang — odparł szeptem Béjuin patrząc na radcę stanu siedzącego po lewej strome Rougona. Nigdy ich nie mogę poznać w tych diabelnych mundurach.

— Ja nie idę, muszę przyłapać naszego wielkiego Rougona — dorzucił Kahn. — Musimy się czegoś dowiedzieć.

Przewodniczący poddawał pod głosowanie nie kończący się szereg projektów ustaw, które przyjmowano przez powstanie. Deputowani podnosili się i siadali z powrotem machinalnie, nie przestając rozmawiać, nie przestając nawet spać. Nuda stała się taka, że zniknęło nawet tych kilku ciekawych, którzy byli na galerii. Zostali tylko przyjaciele Rougona. Wciąż mieli jeszcze nadzieję, że przemówi. Nagle powstał jakiś deputowany o nienagannych faworytach prowincjonalnego adwokata. Monotonnie funkcjonująca maszyna do głosowania raptownie zatrzymała się. Mówca wywołał zdumienie, wszystkie głowy zwróciły się ku niemu.

— Panowie — powiedział deputowany stojąc w swej ławie — pragnę wyjaśnić przyczyny, które nie pozwalają mi, doprawdy wbrew mym chęciom, solidaryzować się z przeważającą większością komisji.

Głos jego był piskliwy, tak zabawny, że piękna Klorynda stłumiła śmiech ukrywszy twarz w dłoniach. Ale na dole, wśród deputowanych, rosło zdumienie. Co to znaczy? Po co zabiera głos? Zaczęto się więc rozpytywać i wreszcie okazało się, że przewodniczący poddał właśnie pod dyskusję projekt ustawy zezwalającej departamentowi Pyrenées-Orientales na pożyczkę wysokości dwustu tysięcy franków na wybudowanie gmachu sądu w Perpignan. Mówca, naczelny radca departamentu, przemawiał przeciwko projektowi ustawy. Wydawało się to interesujące. Zaczęto go słuchać.

Tymczasem deputowany o nienagannych faworytach zachowywał jak najdalej idącą ostrożność. Mówił zdaniami pełnymi niedomówień, a jednocześnie coraz to kłamał się w pas wszelkim władzom, jakie można sobie wyobrazić. Ale obciążenia departamentu są ogromne — deputowany nakreślił wyczerpujący obraz sytuacji finansowej okręgu Pyrenées-Orientales. Poza tym potrzeba nowego gmachu sądu nie wydawała mu się dostatecznie przekonywająca. Mówił w ten sposób około kwadransa. Usiadł niezwykle wzburzony. Rougon, który uniósł był powieki, zwolna opuścił je teraz z powrotem.

Za czym zabrał głos z kolei referent, mały, bardzo ruchliwy staruszek, który omówił jasno i wyraźnie, jak człowiek pewny swego. Najpierw rzucił kilka grzeczności pod adresem swego szanownego kolegi, z którym niestety nie może się zgodzić. Departament Pyrenées-Orientales nie jest jednak bynajmniej tak obdłużony, jak to przed chwilą powiedziano; potem przy pomocy innych cyfr nakreślił jeszcze raz kompletny obraz sytuacji finansowej departamentu. Poza tym niesposób zaprzeczyć konieczności wystawienia nowego gmachu sądu. Wdał się w szczegółowe informacje. Stary sąd znajduje się w dzielnicy tak ruchliwej, że hałas uliczny uniemożliwia sędziom wysłuchanie adwokatów. Ponadto jest za mały: i tak podczas procesów sądu przysięgłych świadkowie, których bywa bardzo wielu, muszą stać na schodach, co ich naraża na pewne niebezpieczne pokusy. Referent zakończył wysuwając nieodparty argument: oto sam minister sprawiedliwości spowodował przedłożenie tego projektu ustawy.

Rougon siedział bez ruchu z rękoma splecionymi na kolanach, opierając się karkiem o wysoką poręcz mahoniowej ławy. Od chwili rozpoczęcia dyskusji wydawał się jeszcze bardziej ociężały. Kiedy pierwszy mówca najwidoczniej okazywał chęć replikowania, uniósł powoli swe wielkie cielsko i nie wyprostowawszy się nawet zupełnie wymamrotał to jedno zdanie:

— Pan referent zapomniał dodać, że minister spraw wewnętrznych i minister finansów wyrazili na projekt ustawy swą zgodę.

I opadł na miejsce, wracając znów do swej niedbałej pozy drzemiącego byka. Wśród deputowanych przebiegło lekkie drżenie. Mówca usiadł kłaniając się nisko. A ustawę przegłosowano. Kilku członków Izby, śledzących z zaciekawieniem przebieg debaty, zapadło na nowo w obojętność.Rougon przemówił. Pułkownik Jobelin i państwo Charbonnel spojrzeli na siebie z loży do loży, przymrużając oczy. Pani Correur zamierzała opuścić galerię, tak jak opuszcza się lożę w teatrze, zanim zapadnie kurtyna, ale gdy bohater sztuki wyrecytował swą ostatnią tyradę. Wyszli już pan d'Escorailles i pani Bouchard. Klorynda, oparta o aksamitną rampę i górując ponad salą wspaniałą kibicią, owijała się powoli w koronkowy szal, wodząc spojrzeniem po półkoliście biegnących rzędach. Deszcz nie bił już w szklany strop, lecz niebo było wciąż ciemne, zakryte jakąś ogromną chmurą. W tym zmętniałym świetle mahoniowe pulpity zdawały się czarne; mrok snuł się jak mgła wzdłuż amfiteatralnie biegnących ław, na których łyse czaszki deputowanych były jedynymi białymi plamami; u stóp bielejących niewyraźnie figur alegorycznych, na tle marmurowych podmurowań odcinały się stojące w jednym szeregu sztywne jak chińskie cienie sylwetki przewodniczącego, sekretarzy i woźnych.

Sala posiedzeń zdawała się tonąć w tym nagle zapadającym mroku.

— Dobry Boże, umrzeć tu można — powiedziała Klorynda popychając matkę ku wyjściu z galerii.

Na podeście schodów spłoszył sennych woźnych widok jej szala w przedziwny sposób przewiązanego dokoła bioder.

W hallu na dole obie panie spotkały pułkownika Jobelin i panią Correur.

— Czekamy na niego — powiedział pułkownik. — Może będzie tędy wychodził... W każdym razie skinąłem na Kahna i Béjuina, żeby zeszli opowiedzieć mi nowiny.

Pani Correur podeszła do księżny Balbi i z rozpaczą w głosie powiedziała nie wdając się w wyjaśnienia:

— Ach, to byłoby prawdziwe nieszczęście! Pułkownik wzniósł oczy ku niebu.

— Tacy ludzie jak Rougon potrzebni są krajowi — podjął po chwili milczenia. — Byłby to błąd ze strony cesarza.

I znów zapadła  cisza. Klorynda chciała zajrzeć do kuluarów i westybulu, ale jakiś woźny zamknął gwałtownie drzwi. Wróciła więc do matki, milcząca, osłonięta swą małą czarną woalką.

— Oszaleć tu można czekając — szepnęła.

Do hallu zaczęli wchodzić żołnierze. Pułkownik obwieścił, że posiedzenie skończyło się. Rzeczywiście, w górze schodów ukazali się państwo Charbonnel: schodzili ostrożnie, przy poręczy, jedno za drugim. Ujrzawszy pułkownika pan Charbonnel zawołał:

— Nie mówił długo, ale pięknie im zamknął buzię!

— Brak mu sposobności — szepnął mu do ucha pułkownik, gdy poczciwina znalazł się obok niego. — Gdyby nie to, usłyszałbyś go pan dopiero! On musi się zapalić.

Tymczasem żołnierze utworzyli podwójny szpaler od sali posiedzeń wzdłuż prowadzącej do hallu galerii prezydialnej. I oto ukazał się orszak. Dobosze bili w bębny oddając honory wojskowe. Na czele szło dwóch ubranych na czarno woźnych ze składanymi kapeluszami pod pachą, z łańcuchami na szyi i mieczami o stalowych głowicach u boku. Dalej kroczył przewodniczący w eskorcie dwóch oficerów. Za nim postępowali sekretarze biura parlamentu i sekretarz naczelny biura prezydium. Mijając piękną Kloryndę przewodniczący mimo całej dostojnej powagi tego orszaku uśmiechnął się do niej jak bywalec salonów.

— Ach, tutaj jesteście — powiedział wzburzony Kahn, który właśnie nadbiegł.

I chociaż westybul; był wówczas zamknięty dla publiczności, wprowadził tam wszystkich i powiódł do wnęki oszklonych drzwi, których cały szereg wychodził na ogród. -Robił wrażenie wściekłego.

— Znowu się z nim rozminąłem! — ciągnął. — Wymknął się na ulicę de Bourgogne, a ja czatowałem na niego w sali generała Foy... Ale to nic, i tak będziemy wiedzieć. Wysłałem Béjuina w pościg za Delestangiem.

Znowu zaczęło się czekanie trwające dobrych dziesięć minut. Przez dwoje drzwi osłoniętych zieloną kotarą, rozpiętą na półkoliście wygiętym gzymsie, wychodzili z niedbałą obojętnością deputowani. Niektórzy ociągali się trochę, by wypalić cygaro. Inni przystawali w małych grupkach i śmiejąc się podawali sobie ręce na pożegnanie. Pani Correur poszła tymczasem podziwiać grupę Laokoona, państwo Charbonnel wykręcali sobie szyje, by zobaczyć mewę, którą mieszczańska fantazja malarza umieściła na ramie fresku, co wyglądało, jak gdyby ptak sfrunął z obrazu; piękna Klorynda zaś, stojąc przed wielką Minerwą z brązu, z zainteresowaniem oglądała ramiona i szyję gigantycznej bogini. Pułkownik Jobelin i Kahn rozmawiali we wnęce z ożywieniem, lecz ściszonymi głosami.

— O! jest Béjuin — zawołał Kahn.

Wszyscy podeszli bliżej; na twarzach widać było napięcie. Béjuin dyszał ciężko.

— No i co? — padło pytanie.

— Dymisja przyjęta, Rougon odchodzi.

Cios był niespodziany. Zapanowała głucha cisza. Klorynda, która wiązała nerwowo koniec swego szala, by zająć czymś niespokojne palce, dostrzegła w głębi ogrodu śliczną panią Bouchard, idącą powoli u ramienia pana d'Escorailles, z głową nieco pochyloną ku niemu. Tych dwoje zeszło wcześniej i skorzystało z otwartych drzwi; i tu, po alejach przeznaczonych wyłącznie na poważne rozmyślania, spacerowali teraz pod koronką młodych liści, pełni czułości.

Klorynda skinęła ku nim, by podeszli.

— Nasz wielki Rougon odchodzi — powiedziała do uśmiechniętej młodej kobiety.

Pani Bouchard puściła nagle ramię swego kawalera; zbladła i spoważniała; pośrodku osłupiałej grupki przyjaciół Rougona stał Kahn niby posąg oburzenia i nie mogąc dobyć z siebie ni słowa wznosił z rozpaczy ręce do nieba.

II

Rano ukazała się w „Monitorze" wiadomość o dymisji Rougona, który usuwał się jakoby „z powodu zdrowia". Zaraz po śniadaniu zjawił  się on w Radzie Stanu, aby w przeciągu jednego dnia zwolnić miejsce dla swego następcy. Siedząc przy ogromnym palisandrowym biurku w wielkim czerwono-złotym gabinecie przeznaczonym dla przewodniczącego Rady, opróżniał szuflady, układał papiery i wiązał je w paczki kawałkami różowego sznurka.

Zadzwonił. Wszedł woźny, imponujący mężczyzna, który służył niegdyś w kawalerii.

— Podaj mi zapaloną świecę — rozkazał Rougon.

Woźny postawił na biurku jeden z małych świeczników stojących na kominku i wychodził już, kiedy Rougon zawołał:

— Słuchaj, Merle!... Nie wpuszczać nikogo. Nikogo, zrozumiano?

— Tak, panie prezesie — odparł woźny zamykając bezszelestnie drzwi.

Rougon uśmiechnął się blado. Obrócił się w stronę Delestanga, który stojąc w drugim krańcu pokoju przed szafą z teczkami przeglądał je pilnie.

— Poczciwy Merle nie czytał  dziś jeszcze „Monitora" — powiedział cicho.

Delestang potrząsnął tylko głową, nie znajdując na to żadnej odpowiedzi. Głowę miał wspaniałą, niemal zupełnie łysą; była to jedna z tych przedwczesnych łysin, które się podobają kobietom. Nagość czaszki sprawiała, że czoło robiło wrażenie niezmiernie wysokiego, co nadawało mu wygląd człowieka o wybitnej inteligencji. Zaróżowiona, lekko kwadratowa i gładko wygolona twarz przypominała owe regularne i myślące oblicza, jakimi nie pozbawieni wyobraźni malarze lubią obdarzać wielkich polityków.

— Merle jest panu bardzo oddany — powiedział wreszcie. Po czym pochylił znów głowę nad teczką, w której grzebał.

Rougon przedarłszy plik papierów zapalił je od świecy i rzucił w wielką czarę z brązu stojącą na rogu biurka. Patrzył, jak płoną.

— Delestang, bądź pan łaskaw zostawić te teczki z dołu. Są tam papiery, w których ja sam tylko się orientuję.

Potem przez dobry kwadrans pracowali obaj dalej w milczeniu. Pogoda była piękna: trzy duże, wychodzące na bulwary okna pełne były słońca. Przez jedno z nich, uchylone, wpadał lekki, świeży powiew od Sekwany, poruszając chwilami jedwabną frędzlę firanek. Rzucone na dywan zgniecione papiery fruwały wydając cichy szelest.

— Proszę, niech pan to zobaczy — powiedział Delestang podając Rougonowi znaleziony przed chwilą list.

Rougon przeczytał go i spokojnie zapalił od świecy. Był to list w delikatnej materii. Rozmawiali ucinając w pół zdania i milknąc co chwila, bo grzebali wciąż w starych papierzyskach. Rougon dziękował „wiernemu przyjacielowi", że przyszedł mu pomóc. Z nim jednym mógł swobodnie prać brudy po pięciu latach prezesury. Poznał go w Zgromadzeniu Ustawodawczym, gdzie ramię w ramię zasiadali obaj na jednej ławie. Tam nabrał prawdziwej sympatii do tego pięknego mężczyzny, uważał, że jest to człowiek czarująco głupi, o pustej, lecz prześlicznej głowie. Mawiał zwykle z głębokim przekonaniem, że „ten drab Delestang zajdzie daleko". I rzeczywiście wysuwał go gdzie się dało, przywiązywał do siebie więzami wdzięczności, posługiwał się nim traktując jak mebel, w którym zamyka się wszystko, czego nie można nosić przy sobie.

— To głupie przechowywać tyle papierów — powiedział Rougon półgłosem, otwierając nową, naładowaną po wierzch szufladę.

— A to jest list od kobiety — powiedział przymrużając oko Delestang.

Rougon wybuchnął serdecznym śmiechem, który wstrząsał całą jego szeroką klatką piersiową. Wypierając się wziął list do ręki, a przebiegłszy parę pierwszych wierszy zawołał:

— Ten mały d'Escorailles zarzucił go tutaj... A takie bileciki to groźne szpargały! Parę linijek kobiecego pisma daleko może zaprowadzić. — Paląc list dorzucił jeszcze: — Strzeż się pan kobiet, Delestang.

Delestang spuścił głowę. Ten człowiek był wiecznie uwikłany w jakieś ryzykowne przygody. W 1851 roku omal nawet nie przekreślił całej swej kariery politycznej: emablował wówczas żonę jakiegoś deputowanego socjalisty i, by przypodobać się mężowi, głosował najczęściej przeciw Pałacowi Elizejskiemu. Drugi Grudnia był dla niego prawdziwym ciosem. Zamknął się na przeciąg dwu dni, stracił głowę, czuł się wykończony, unicestwiony, drżał na myśl, że lada chwila może być aresztowany. Rougon musiał go wyciągać z tych tarapatów: poradził mu, by nie stawiał wcale swej kandydatury, natomiast wprowadziwszy go do Pałacu Elizejskiego upolował tam dla niego stanowisko w Radzie Stanu. Delestang, syn handlarza win z Bercy, swego czasu adwokat, właściciel wzorowej farmy w okolicach Sainte-Menehould, miał kilka milionów i mieszkał w bardzo eleganckim domu przy ulicy du Colisée.

— Tak, strzeż  się pan kobiet — powtarzał Rougon, przerywając po każdym słowie, by rzucić okiem do aktów. — Jeśli kobieta nie kładzie ci korony na głowę, zarzuca ci pętlę na szyję... W naszym wieku, widzi pan, trzeba w równym stopniu dbać o serce, co o żołądek.

W tej chwili w przedpokoju rozległ się straszny hałas. Słychać było głos woźnego, który bronił dostępu do drzwi. Nagle do pokoju wtargnął jakiś niewysoki człowieczek mówiąc:

— Cóż u diabła, muszę mu uścisnąć dłoń! Drogi przyjacielu...

— Patrzcie, Du Poizat! — zawołał nie wstając Rougon. Woźnemu, który gestykulując tłumaczył się gorąco, kazał zamknąć drzwi. Potem dodał spokojnie:

— Myślałem, żeś pan w Bressuire... Cóż to, można tak rzucić podprefekturę jak starą kochankę?

Du Poizat, chudy, z miną szczwanego lisa, o bardzo białych, nierównych zębach, wzruszył lekko ramionami:

— Przyjechałem dziś rano do Paryża w różnych sprawach i miałem zamiar zajść do pana dopiero wieczorem, na ulicę Marbeuf. Zaprosiłbym pana na obiad... Ale przeczytawszy „Monitora"... — Przyciągnął fotel do biurka i usadowił się dokładnie na wprost Rougona. — No i proszę... Co się to dzieje! Przyjeżdżam z zapadłej prowincji, z Deux-Sevres... Coś mi tam przeczucie mówiło.

Ale nigdy bym nie przypuszczał... Dlaczego nie napisał pan do mnie?

Teraz z kolei Rougon wzruszył ramionami. Jasne było, że Du Poizat tam właśnie dowiedział się o jego niełasce i że zjawił się. tu niezwłocznie, żeby zobaczyć, czy nie uda mu się wyjść z tego obronną ręką. Rougon uniósł ciężkie powieki i przejrzał go na wskroś.

— Miałem do papa napisać dziś wieczór... — powiedział. — Złóż dymisję, mój kochany.

— Tylko to chciałem wiedzieć — odparł po prostu Du Poizat. — Podam się do dymisji.

Wstał pogwizdując i chodził po pokoju drobnymi kroczkami; wtem zobaczył klęczącego na dywanie Delestanga pośród rozrzuconych bezładnie teczek. Podszedł do niego bez słowa i podał mu rękę. Potem zapalił od świecy wyciągnięte z kieszeni cygaro.

— Można palić, skoro to przeprowadzka — powiedział sadowiąc się na nowo w fotelu. — Przeprowadzka — wesoła rzecz!

Rougon pochłonięty był wertowaniem stosu papierów, które odczytywał w głębokim skupieniu. Rozdzielał je starannie, jedne paląc, inne odkładając. Du Poizat patrzył na niego z głową odchyloną do tyłu, wydmuchując kącikiem ust lekkie smużki dymu. Poznali się kilka miesięcy przed rewolucją lutową. Mieszkali wówczas obaj u pani Melanii Correur w hotelu „Vanneau" na ulicy Vanneau. Du Poizat znalazł się tu jako krajan gospodyni: pochodził, podobnie jak pani Correur, z Coulonges, małej mieściny w okręgu Niort. Ojciec jego, komornik sądowy, wysłał go na studia prawne do Paryża i posyłał mu sto franków miesięcznej pensji, choć sam, pożyczając na lichwiarski procent, zarabiał niezłe sumki; majątek, do jakiego doszedł ten człeczyna, był dla miejscowej opinii czymś tak niepojętym, że posądzano go o znalezienie skarbu w zakamarkach jakiejś starej szafy, którą zasekwestrował. Już w pierwszym okresie propagandowej akcji bonapartystów Rougon posługiwał się tym chudym chłopakiem, który pożerał łapczywie swoje sto franków miesięcznie i uśmiechał się niepokojąco. Razem brali udział w najbardziej delikatnych przedsięwzięciach. Potem, kiedy Rougon chciał wejść do Zgromadzenia Ustawodawczego, nie kto inny, lecz właśnie Du Poizat przeprowadził po ciężkiej walce jego kandydaturę w Deux-Sevres.

Jeszcze później, po zamachu stanu, Rougon z kolei pracował dla Du Poizata, przeprowadzając jego nominację na podprefekta w Bressuire. Młody, niespełna trzydziestoletni człowiek chciał zabłysnąć w swych rodzinnych stronach, o kilka mil od ojca, którego skąpstwo dręczyło go od chwili, gdy opuścił szkołę.

— A jak się czuje szanowny papa? — zapytał nie podnosząc oczu Rougon..

— Aż za dobrze — odparł lakonicznie zapytany. — Przepędził ostatnią służącą, bo zjadała trzy funty chleba. Teraz trzyma przy drzwiach dwie nabite fuzje i kiedy przychodzę do niego, muszę pertraktować z nim przez mur od podwórza.

Nie przestając gawędzić Du Poizat pochylił się i koniuszkami palców grzebał w brązowej czarze, w której walały się na pół zwęglone strzępy papierów. Rougon spostrzegł te machinacje i żywo podniósł głowę. Zawsze bał się trochę swego dawnego pomocnika, którego białe, nierówne zęby przypominały kły młodego wilczka. Kiedy swego czasu pracowali razem, przykładał szczególną wagę do tego, by żaden kompromitujący świstek nie wpadł mu w ręce. Widząc tedy, że próbuje odczytać słowa, które ogień oszczędził, rzucił do czary nową garść płonących listów. Du Poizat pojął świetnie, o co idzie, ale uśmiechnął się i zaczął żartować.

— Wielkie pranie, co? — powiedział szeptem.

Po czym biorąc parę długich nożyc zaczął się nimi posługiwać niby szczypcami. Listy, które przygasały, zapalał znów od świecy, unosił w powietrze kulki papieru zgniecione zbyt mocno, by mogły spłonąć, znów przegarniał żarzące się niedopałki, jak gdyby mieszając wazę ponczu z płonącym spirytusem. Na dnie czary coraz to błyskały i gasły iskierki, a w górę unosił się błękitnawy dymek i wił się, płynąc łagodnie ku otwartemu oknu. Świeca przygasała chwilami, a potem znów płonęła równym, wysokim płomieniem.

— Ta świeca przypomina gromnicę — powiedział znów ze złośliwym uśmiechem Du Poizat. — Cóż to za pogrzeb, mój biedny przyjacielu! Jest co grzebać w tym popiele!

Rougon chciał mu odpowiedzieć, gdy z przedpokoju doleciał znów jakiś hałas. Merle po raz drugi bronił drzwi. Głosy brzmiały coraz donośniej, aż Rougon powiedział:

— Delestang, bądź pan łaskaw zobaczyć, co się tam dzieje. Jeśli ja się pokażę, wtargną tu zaraz.

Delestang otworzył ostrożnie drzwi i zamknął je za sobą. Ale w tejże niemal chwili wsunął głowę z powrotem i powiedział po cichu:

— To Kahn.

— Dobrze! Może wejść — odparł Rougon. — Ale tylko on, słyszy pan? — Potem zawołał woźnego, by wydać nowe rozkazy.

— Przepraszam pana, mój drogi — zaczął zwracając się do Kahna, gdy woźny wyszedł. — Ale jestem tak zajęty... Siadaj pan obok Du Poizata i nie ruszaj się. W przeciwnym razie będę was musiał obu wyprosić za drzwi.

Deputowany nie robił wcale wrażenia człowieka przejętego tym niegrzecznym przyjęciem. Przyzwyczaił się do sposobu bycia Rougona. Wziął fotel i usiadł obok Poizata, który zapalał drugie cygaro. Odpoczął trochę i powiedział:

— Gorąco już... Przychodzę z ulicy Marbeuf, bo myślałem, że zastanę pana jeszcze w domu.

Rougon nie odpowiedział nic, zapadło więc milczenie. Gniótł tylko w ręku papiery i rzucał je do kosza, który przysunął sobie bliżej.

— Muszę z panem pomówić — zaczął znów Kahn.

— Mów pan, mów — odparł Rougon. — Słucham.

Ale deputowany jakby dopiero w tej chwili dostrzegł panujący w gabinecie nieład.

— Co pan robi? — zapytał z doskonale udanym zdziwieniem. — Zmienia pan pokój?

Ton głosu był tak świetny, że Delestang poderwał się od swej roboty i położył mu uprzejmie przed oczyma numer „Monitora".

— Ach, mój Boże — zawołał Kahn rzuciwszy okiem na dziennik — myślałem, że wczoraj wieczorem wszystko zostało załatwione. A to grom z jasnego nieba... Mój drogi przyjacielu...

Wstał i uściskał obie ręce Rougona. Ten milczał i patrzył tylko; na jego ciężkiej twarzy ukazały się dwie drwiące, głębokie bruzdy, biegnące od kącików ust. A ponieważ Du Poizat zachował obojętność, Rougon zaczął podejrzewać, że ci dwaj widzieli się dziś rano; tym bardziej że Kahn zapomniał udać zdziwienie na widok podprefekta. Jeden z nich musiał się udać do Rady Stanu, gdy tymczasem drugi pobiegł na ulicę Marbeuf. W ten sposób mieli pewność, że nie rozminą się z nim.

— Chciał mi pan zatem coś powiedzieć — podjął swoim spokojnym tonem Rougon.

— Nie mówmy już o tym, drogi przyjacielu! — zawołał deputowany. — Dosyć pan ma kłopotów. Jakżebym mógł w podobnym dniu gnębić pana jeszcze swoimi zmartwieniami.

— Ależ nie, niech pan się nie krępuje, proszę mówić.

— Więc dobrze! Idzie mi, wie pan, o tę przeklętą koncesję... Cieszę się nawet, że jest tu także Du Poizat. Będzie nam mógł udzielić pewnych informacji.

I zaczął rozwlekle wykładać, w jakim punkcie stanęła jego sprawa. Chodziło o plan, z którym Kahn nosił się już od trzech lat: o linię kolejową Niort-Angers. Istota rzeczy tkwiła w tym, że owa trasa kolei żelaznej biegła przez Bressuire, gdzie Kahn posiadał hutę żelazną, i miała w dziesięćkroć podnieść jej wartość. Jak dotąd, transport nastręczał wciąż trudności i przedsiębiorstwo kulało. Z realizacją tego projektu wiązały się poza tym nadzieje na niejedną bardziej intratną kombinację, wyłowioną przy okazji w mętnej wodzie. Toteż Kahn rozwijał niezwykle ożywioną działalność, aby uzyskać tę koncesję; Rougon popierał go energicznie i koncesja już, już miała być przyznana, kiedy pan de Marsy, minister spraw wewnętrznych, gniewny o to, że nie ma udziału w tym interesie, w którym wietrzył nie byle jakie kąski, a jednocześnie z całej duszy pragnąc dopiec Rougonowi, użył wszystkich swych wpływów, by projekt utrącić. A nawet z zuchwalstwem, które czyniło go tak groźnym, spowodował, że minister robót publicznych zaproponował tę koncesję dyrektorowi „Spółki Zachodniej"; szerzył także opinię, że jedynie owa Spółka potrafi należycie wybudować tę linię kolejową, z którą związane prace wymagają daleko idącej odpowiedzialności finansowej. Kahnowi groziła klęska, a porażka Rougona dopełniała jego ruiny.

— Dowiedziałem się wczoraj, że jakiemuś inżynierowi Spółki polecono rozpatrzyć nowy projekt trasy... Doszły pana jakieś wiadomości o tym? — spytał Du Poizata.

— Naturalnie — odparł podprefekt. — Rozpoczęto już nawet prace dokumentacyjne... Próbują uniknąć tego kolana, które pan zrobiłeś, aby przeprowadzić linię kolejową przez Bressuire. Teraz ma ona przebiegać prosto przez Parthenay i Thouars. Kahn, zniechęcony machnął ręką.

— Prześladują mnie — powiedział cicho. — Cóż by to im szkodziło przeprowadzić ją koło mojej fabryki?... Ale ja będę protestował, napiszę memoriał przeciw ich trasie... A teraz wracam z panem do Bressuire.

— Nie, nie czekaj pan na mnie — uśmiechnął się w odpowiedzi Du Poizat. — Będę się chyba musiał podać do dymisji.

Kahn opadł na fotel, jakby przybity ostateczną klęską; Tarł obiema dłońmi swą rozłożystą brodę i patrzył błagalnie na Rougona. A on odłożył przeglądane teczki i wsparłszy się łokciami na biurku słuchał.

— Chcecie rady, tak? — zapytał w końcu ostro. — Słuchajcie więc, moi kochani: nie dawać znaku życia; starajcie się tylko, żeby sprawy utknęły w obecnym punkcie, i czekajcie, aż znowu będziemy u władzy... Du Poizat złoży dymisję; gdyby jej nie złożył, otrzymałby ją sam za dwa tygodnie. A pan — zwrócił się do Kahna — niech pan napisze do cesarza, niech pan wszelkimi sposobami stara się nie dopuścić do tego, by koncesję przyznano „Spółce Zachodniej". Pan jej teraz na pewno nie dostanie, ale jeśli będzie niczyja, może pan ją dostać później. — A ponieważ obaj słuchający potrząsali głowami, Rougon zaczął znów, jeszcze ostrzejszym tonem: — To wszystko, co mogę dla was zrobić. Zostałem powalony, dajcie mi czas się. podnieść... Czy wyglądam na zmartwionego? Nie, prawda? Proszę więc, zróbcie mi tę przyjemność i nie róbcie takich min, jakbyście szli za moim pogrzebem... Ja jestem zachwycony, że wracam do życia prywatnego. Nareszcie będę mógł trochę wypocząć!

Skrzyżował ramiona i kołysząc swym ogromnym tułowiem odetchnął głęboko. Kahn nie mówił już więcej o swojej sprawie. Udawał, że równie mało sobie z tego robi jak Du Poizat, i starał się okazać zupełną obojętność. Delestang zabrał" się do następnej półki z teczkami; ukryty za fotelem, zachowywał się tak cicho, iż chwilami można było pomyśleć, że to kilka myszy dostało się między papiery i skrobie tam cichutko. Słońce, wędrujące po czerwonym dywanie, kładło teraz na róg biurka jasny trójkąt blasku, w którym wciąż jeszcze paliła się blada świeca.

Rozmowa zeszła tymczasem na tory osobiste. Rougon, który znów zaczął wiązać sznurkiem paczuszki, zapewniał, że polityka to nie jego rzecz. Uśmiechał się dobrodusznie, lecz pod powiekami, które jakby znużone opadały co chwila, paliły się ognie. Opowiadał, że chciałby mieć ogromne przestrzenie ziemi uprawnej, pola, które by mógł orać do woli, stada bydła, konie, woły, barany, psy, nad którymi panowałby jak udzielny władca. Opowiadał, że niegdyś, w Plassans, kiedy był jeszcze prowincjonalnym adwokaciną, największą radością było dla niego włożyć bluzę i przetrząsać parowy w okolicy Seille, gdzie po całych dniach polował na orły. Mówił, że pochodzi z chłopów, że jego dziad pracował na roli. W końcu zaczął udawać człowieka, któremu obrzydło życie światowe. Władza nudzi go. Lato spędzi na wsi. Mówił, że nigdy jeszcze nie czuł się tak lekki jak tego ranka, i prostował potężne ciało, jakby zrzucając jakiś ciężar ze swych silnych ramion.

— Co pan otrzymywał jako przewodniczący? Osiemdziesiąt tysięcy franków? — zapytał Kahn.

Rougon przytaknął skinieniem głowy.

— A zostanie panu tylko trzydzieści tysięcy pensji senatorskiej.

Ale cóż to Rougona obchodziło! Nie wydawał na siebie nic; nie poczuwał się do żadnych słabostek, co było zgodne z prawdą. Ani z niego karciarz, ani donżuan, ani smakosz. Chce być panem u siebie w domu, ot, i wszystko. I na nieszczęście powrócił znów do myśli o własnej farmie, w której wszystkie zwierzęta będą go słuchać. To był jego ideał: mieć bat i rozkazywać, panować, być mądrzejszym i silniejszym. Ożywiając się zwolna, zaczął mówić o zwierzętach, tak jakby mówił o ludziach: że stado lubi i potrzebuje kija, że pasterze kierują trzodą ciskając w nią kamieniami. Był jak przeobrażony: grube usta, odęte i wzgardliwe, twarz tchnąca siłą. Wymachiwał zaciśniętą pięścią, trzymając w niej jakąś teczkę, gotów niemal rzucić ją Kahnowi i Du Poizatowi na głowę; a ci patrzyli na ten nieoczekiwany atak wściekłości z niepokojem i zażenowaniem.

— Źle zrobił cesarz — szepnął Du Poizat.

Wtedy Rougon uspokoił się nagle. Twarz mu znowu poszarzała, ciało straciło sprężystość,. stało się ociężałe jak u człowieka otyłego. Zaczął przesadnie wychwalać cesarza, jego ogromną inteligencję, umysł o niewiarygodnej głębi. Du Poizat i Kahn wymienili spojrzenia. Ale Rougon zapędził się jeszcze dalej, mówiąc o swoim oddaniu, przyznawał z całą pokorą, że dumny był będąc jedynie narzędziem w rękach Napoleona III. Du Poizat, chłopak skory do gniewu, zniecierpliwił się w końcu. Doszło do sprzeczki. Du Poizat z goryczą wspominał to wszystko, co Rougon i on zrobili dla Cesarstwa od roku 1848 do 1851, kiedy zdychali z głodu u pani Melanii Correur. Opowiadał o okropnych dniach, zwłaszcza w pierwszym roku, całych dniach brodzenia po paryskim błocie i napędzaniu ochotników. A i później ze dwadzieścia razy nadstawiali głowy. Czy to nie Rougon na czele pułku liniowego zajął 2 grudnia Pałac Burbonów? W tej grze stawiało się własne życie. A dziś pada ofiarą dworskiej intrygi. Ale Rougon przeczył: nie jest ofiarą; usuwa się ze względów osobistych. Potem zaś, kiedy Du Poizat, zagalopowawszy się zupełnie, zwymyślał mieszkańców Tuilerii od „świń", uciszył go,  walnąwszy pięścią w palisandrowe biurko tak mocno, aż jęknęło.

— Brednie! — powiedział po prostu.

— Za daleko się pan posuwa — szepnął Kahn.

Delestang stał pobladły za fotelem. Otworzył ostrożnie drzwi, żeby zobaczyć, czy nikt nie słucha. Ale w przedpokoju ujrzał tylko wysoką, nader dyskretnie odwróconą plecami postać woźnego. Na słowo, które padło z ust Rougona, Du Poizat poczerwieniał, a oprzytomniawszy zamilkł i z nachmurzoną miną zaczął gryźć trzymane w ustach cygaro.

— To pewne, że cesarz nie jest otoczony odpowiednimi ludźmi — podjął po chwili milczenia Rougon. — Pozwoliłem sobie powiedzieć mu o tym: a on uśmiechnął się. Raczył nawet zażartować mówiąc, że moje otoczenie nie jest więcej warte niż jego.

Du Poizat i Kahn roześmieli się z przymusem. Byli zdania, że to pyszny kawał.

— Ale ja, powtarzam to raz jeszcze — ciągnął szczególnym głosem Rougon — usuwam się wyłącznie z własnej woli. Gdyby pytano was, jako moich przyjaciół, mówcie śmiało, że jeszcze wczoraj mogłem był wycofać swoją dymisję... Zaprzeczajcie także plotkom, jakie krążą w związku z historią tego Rodrigueza, wokół której, jak słyszę, ludzie budują całe powieści. Ta historia mogła mnie postawić w opozycji wobec większości członków Rady Stanu: były tam rzeczywiście pewne tarcia, które przyśpieszyły moją decyzję. Ale przyczyny jej są poważniejsze i zrodziły się wcześniej. Od dawna postanowiłem opuścić to wysokie stanowisko, które zawdzięczam dobroci cesarza.

Wygłosił całą tę tyradę gestykulując prawą ręką — był to właściwy mu gest, którego nadużywał, ilekroć przemawiał do Izby. Wyjaśnienia te były najwyraźniej przeznaczone dla uszu publiczności i Kahn oraz Du Poizat, którzy znali Rougona, próbowali, zręcznie kierując rozmową, dowiedzieć się prawdy. „Wielki Rougon", jak go poufale nazywali między sobą, zaczynał przypuszczalnie jakąś poważną grę. Skierowali rozmowę na politykę w ogólności. Rougon żartował z ustroju parlamentarnego, nazywając go „gnojówką przeciętności". Jego zdaniem Izbie przysługują nadal nonsensowne swobody; mówi się w niej za wiele. Francja powinna być rządzona przez sprawny aparat władzy, na którego czele stałby cesarz, a poniżej, wyłącznie w roli kółek tej maszyny — najważniejsze instytucje parlamentarne i państwowe. Śmiech wstrząsnął jego ramionami, kiedy naumyślnie przesadzając rozwijał swój system, pełen wściekłej pogardy dla tych głupców, którzy domagają się rządów silnej ręki.

— Ależ — przerwał mu Kahn — jeśli cesarz jest na górze, a wszyscy poza tym na dole, to chyba miłe to jest tylko dla cesarza!

— Kiedy zaczyna być nudne, można odejść — powiedział spokojnie Rougon. — Przymrużył na chwilę oczy i dodał: — Czeka się, aż znów będzie zabawnie, i wtedy można Wrócić.

Zapadło długie milczenie. Kahn wiedząc już, co chciał wiedzieć, gładził z zadowoleniem rozłożystą, okalającą mu twarz brodę. Wczoraj w Izbie odgadł prawdę: Rougon widząc, że jego pozycja w Tuileriach jest zagrożona, sam wyszedł naprzeciw spodziewanej niełasce, aby całkowicie „zmienić skórę"; sprawa Rodrigueza była wspaniałą okazją, by odejść z niezachwianą opinią.

— A co ludzie mówią? — zapytał Rougon, by przerwać ciszę.

— Dopiero przyjechałem — odparł Du Poizat — ale przed chwilą słyszałem w kawiarni, jak jakiś jegomość z orderami bardzo pochwalał pana decyzję.

— Béjuin był wczoraj wprost wstrząśnięty — powiedział z kolei Kahn. — Béjuin jest panu bardzo oddany. To chłopak niezbyt błyskotliwy, ale bardzo solidny... Nawet ten młody La Rouquette był, jak mi się wydaje, bardzo na miejscu. Wyraża się o panu z najwyższym uznaniem.

Rozmowa toczyła się nadal o tym i o owym ze znajomych. Rougon nie krępował się bynajmniej, zadawał pytania oczekując dokładnego sprawozdania ze strony deputowanego; ten udzielał posłusznie jak najszczegółowszych informacji na temat nastrojów Ciała Ustawodawczego.

— Dziś po południu — przerwał mu Du Poizat, który cierpiał nad tym, że nie może dostarczyć żadnych wiadomości— pochodzę po Paryżu i jutro z samego rana będę miał panu niejedno do opowiedzenia.

— A, jeszcze jedno — zawołał ze śmiechem Kahn — zapomniałem o tym Combelot!... Doprawdy, nie widziałem jeszcze człowieka tak zakłopotanego...

Wtem jednak spostrzegł, że Rougon przymrużając oczy wskazuje mu wzrokiem plecy Delestanga, który stojąc na krześle zajęty był w tej chwili zdejmowaniem z szafy bibliotecznej leżących na niej stosów dzienników, i urwał. Pan de Combelot był żonaty z siostrą Delestanga. Ten, odkąd Rougon popadł w niełaskę, cierpiał nad tym, że jest spowinowacony z szambelanem, i chciał w jakiś sposób okazać, że nie dba o to pokrewieństwo. Odwrócił się zatem i powiedział z uśmiechem:

— Czemu nie kończy pan?... Combelot to głupiec. Co? Rzekłem! Słuchaczy rozweselił niezmiernie ten wyrok, z taką łatwością

wydany na własnego szwagra. Delestang ośmielony powodzeniem posunął się jeszcze dalej: zaczął drwić z brody pana Combelot, z tej sławnej czarnej brody, tak cenionej wśród dam. Potem rzucając na dywan paczkę gazet powiedział z powagą, bez żadnego przejścia: — Jednemu smutek, a drugiemu radość.

Po tym stwierdzeniu padło w rozmowie nazwisko pana dc Marsy. Rougon siedział z nosem w jakiejś teczce, której przegródki przeglądał po kolei, zatopiony w niej zupełnie, a tymczasem przyjaciele mogli sobie używać. Mówili o de Marsy'm z zapalczywością polityków atakujących wroga. Padały gęsto ordynarne wyzwiska, ohydne oskarżenia, historie prawdziwe, lecz wyolbrzymione do granic kłamstwa. Du Poizat, który znał Marsy'ego dawniej, przed Cesarstwem, twierdził, że utrzymywała go wówczas kochanka, jakaś baronowa, której brylanty przejadł w trzy miesiące. Kahn utrzymywał, że nie ma takiej brudnej afery na placu Paryskim, w której by Marsy nie maczał palców. Podniecali się wzajemnie, licytowali się, przytaczając fakty coraz jaskrawsze: w jakimś przedsiębiorstwie kopalnianym wziął milion pięćset tysięcy franków łapówki; w zeszłym miesiącu ofiarował tej małej Florencji z teatrzyku „Bouffes" dom — drobiazg wartości sześciuset tysięcy franków, tyle, ile zarobił na spekulacji akcjami „Kolei Marokańskiej"; wreszcie nieledwie po upływie tygodnia ta wielka, kierowana przez jego ludzi afera kanałów w Egipcie, która skończyła się okropnym skandalem, ponieważ akcjonariusze dowiedzieli się, że od dwóch lat przyjmuje się udziały, a nikt jeszcze nie ruszył nawet motyką. Potem zajęli się jego osobą: wyśmiewali jego aroganckie maniery eleganckiego awanturnika, opowiadali o dawnych chorobach, które mu jeszcze kiedyś bokiem wyjdą, krytykowali nawet galerię obrazów, które wówczas kolekcjonował.

— To bandyta w skórze autora wodewilów — powiedział na koniec Du Poizat.

Rougon uniósł powoli głowę. Spojrzał na nich obu swymi dużymi oczyma.

— Toście się zagalopowali — powiedział. — Marsy zabiega o swoje interesy tak samo, do licha, jak wy o wasze... Nie rozumiemy się zupełnie. Jeśli nawet zdołam mu kiedyś skręcić kark, zrobię to z największą przyjemnością. Ale to wszystko, co tu opowiadacie, nie przeszkadza, że Marsy stanowi nie lada siłę. Uprzedzam was, że gdyby mu przyszła na to ochota, zgniótłby was obu w palcach. — Po czym powstał z fotela, znużony siedzącą pozycją, i przeciągnął się, a ziewając szeroko, dodał: — Tym bardziej, moi mili, że teraz nie mógłbym temu przeszkodzić. — Ach, gdyby pan chciał — szepnął z bladym uśmiechem Du Poizat — mógłbyś się Marsy'emu dobrze przysłużyć. Ma pan tu różne papiery, za które on by drogo zapłacił... Tam, na przykład, teczka z aktami Lardenois, ta awantura, w której odegrał tak szczególną rolę. Przypominam sobie jego list, który swego czasu własnoręcznie panu przyniosłem, bardzo ciekawy.

Rougon podszedł do kominka, aby wysypać papiery, którymi powoli napełnił się koszyk. Brązowa czara już nie wystarczała.

— Gdzie drwa rąbią, tam wióry lecą — powiedział wzruszając drwiąco ramionami. — Każdy ma takie głupie listy, które dostały się w cudze ręce. — Wziął list, zapalił go od świecy i posłużył się nim jak zapałką, podkładając ogień pod złożony w palenisku stos papierów. Przysiadł na chwilę przed ogniem, nieruchomy, ogromny, i pilnował płonących kartek, które padały aż na dywan. Były tam grube urzędowe arkusze, które czerniały i zwijały się jak sztaby ołowiu; na liścikach i świstkach, zapisanych nieczystym, brzydkim pismem, ukazywały się małe, niebieskie języczki ognia, a w gorącym żarze, w migotliwym mrowisku iskierek widać było czytelne jeszcze linie na na wpół spalonych, lecz nie rozsypanych w popiół kartkach.

W tej chwili otwarły się drzwi na roścież i ktoś powiedział ze śmiechem:

— Dobrze, dobrze, wytłumaczę cię, Merle... Nie jestem tu obcy. Gdybyś mi nie pozwolił wejść tędy, dostałbym się dokoła, przez salę posiedzeń, i tyle!

Był to pan d'Escorailles, którego Rougon przed pół rokiem wysunął na stanowisko audytora w Radzie Stanu. U jego ramienia szła śliczna i świeża pani Bouchard w jasnej, wiosennej toalecie.

— No proszę, teraz kobiety — mruknął Rougon.

Nie od razu odszedł od kominka. Siedział skulony na ziemi trzymając szufelkę, którą dusił płomienie z obawy przed pożarem. Unosił ku nim swą szeroką, ponurą twarz. Pan d'Escorailles nie speszył się. Już w progu i on, i młoda dama przestali się uśmiechać do siebie, przybierając okolicznościowy wyraz twarzy.

— Drogi mistrzu — powiedział — przyprowadzam panu jedną z pańskich przyjaciółek, która chciała koniecznie wyrazić panu swój żal... Czytaliśmy dziś rano „Monitora"...

— Ach tak, czytaliście „Monitora" — mruknął przez zęby Rougon, który zdecydował się wreszcie powstać. Ale zobaczył kogoś, kogo nie widział do tej pory; przymrużywszy oczy powiedział cicho: — Aa, pan Bouchard.

Był to rzeczywiście mąż młodej damy. Wchodził właśnie do gabinetu, milczący i godny, krocząc tuż za spódnicami swej żony. Pan Bouchard miał lat sześćdziesiąt, zupełnie białą głowę, przygasły wzrok i twarz jakby zużytą przez dwadzieścia pięć lat służby administracyjnej. Nie odezwał się ani słowem. Z przejęciem ujął dłoń Rougona i potrząsnął silnie po trzykroć.

— No tak — powiedział Rougon — bardzo to ładnie z waszej strony, żeście mnie wszyscy przyszli odwiedzić; tylko że będziecie mi diabelnie przeszkadzać... No, zresztą siadajcie z tej strony... Du Poizat, niech pan poda pani swój fotel. — Odwracając się ujrzał na wprost siebie pułkownika Jobelin. — I pan tutaj, pułkowniku — krzyknął.

Drzwi zostawiono otwarte i Merle nie zdołał zapobiec, by nie wszedł i ten gość, idący po schodach trop w trop za państwem Bouchard. Pułkownik trzymał za rękę syna, piętnastoletniego dryblasa, ucznia trzeciej klasy liceum Ludwika Wielkiego.

— Chciałem przyjść do pana z Augustem — powiedział. — Prawdziwych przyjaciół poznajemy w biedzie... Auguście, uściśnij panu dłoń.

Rougon rzucił się w stronę przedpokoju wołając:

— Zamykajże drzwi, Merle! Straciłeś chyba głowę! Cały Paryż wejdzie.

— Bo wszyscy pana zobaczyli, panie przewodniczący. — odparł spokojnie woźny, po czym usunął się, by przepuścić państwa Charbonnel. Szli obok siebie, nie trzymając się za ręce, zdyszani, zrozpaczeni i wpółprzytomni. Zaczęli mówić oboje na raz.

— Właśnie mieliśmy w ręku „Monitora"... Ach, cóż to za nowina! Jak biedna matka pana będzie rozpaczać! A my, w jakim smutnym położeniu znaleźliśmy się tym samym!

Ta para, naiwniejsza od innych, chciała natychmiast wyłożyć mu swoje drobne kłopoty. Rougon kazał im milczeć. Zamknął drzwi na zasuwkę ukrytą poniżej zamka, mrucząc pod nosem, że mogą sobie teraz wywalać drzwi. Potem widząc, że ani jeden z przyjaciół nie ma najwidoczniej zamiaru opuścić pokoju, zrezygnował i pośród dziewięciu osób, wypełniających jego gabinet, próbował dalej pracować. Porozkładane wokół papiery sprawiały, że w pokoju panował całkowity rozgardiasz. Na dywanie leżały w nieładzie porozwiązywane teczki, tak że pułkownik i pan Bouchard, chcąc przejść do, wnęki okiennej, musieli zachować największą ostrożność, aby nie zdeptać po drodze jakichś ważnych aktów. Wszystkie krzesła były zawalone owiązanymi sznurkiem paczkami; jedynie pani Bouchard zdołała usiąść na wolnym fotelu. Uśmiechała się słuchając uprzejmości Du Poizata i Kahna, gdy tymczasem pan d'Escorailles, nie mogąc znaleźć podnóżka, podsuwał pod jej stopy grubą, niebieską okładkę wypchaną listami. Państwo Charbonnel przysiedli na chwilę w kącie na powywracanych szufladach biurka, co im pozwoliło odetchnąć trochę, zaś August, zachwycony przeprowadzką, na którą trafili, myszkował znikając od czasu do czasu za górą teczek, które niby szańcem otaczały ze wszystkich stron pana Delestanga. Ten zaś wzbijał tumany kurzu, zrzucając z góry leżące na szafie dzienniki. Pani Bouchard lekko zakaszlała.

— Nie powinna pani siedzieć w tym brudzie — powiedział Rougon zajęty opróżnianiem teczek, których na jego prośbę Delestang miał w ogóle nie ruszać.

Ale ona, cała zaróżowiona od kaszlu, zapewniła go, że czuje się bardzo dobrze i że jej kapelusz nie lęka się kurzu. Po czym wszyscy zaczęli wyrażać swe ubolewanie. Cesarz, ich zdaniem, niewiele doprawdy musi troszczyć się o dobro kraju, skoro pozwala, by w jego otoczeniu byli ludzie tak mało zasługujący na zaufanie. Francja doznała nie lada straty. Zresztą zawsze tak było: przeciw wielkiej inteligencji jednoczą się wszystkie umysły przeciętne.

— Ci, którzy stoją u władzy, nie wiedzą, co to wdzięczność — oświadczył Kahn.

— I tym gorzej dla nich — powiedział pułkownik — bo godząc w tych, co im służą, godzą w samych siebie.

Ale Kahn chciał mieć ostatnie słowo i zwracając się do Rougona powiedział:

— Kiedy pada; taki człowiek jak pan, kraj przywdziewa żałobę.

Obecni przytaknęli: — Tak, tak, kraj przywdziewa żałobę!

Na dźwięk tych niewyszukanych pochlebstw Rougon podniósł głowę. Poszarzałe policzki rozjaśnił jakiś blask, na jego twarzy ukazał się powstrzymywany uśmiech radości. Rougon lubił, by podziwiano jego siłę, tak jak kobieta lubi, by podziwiano jej wdzięk; lubił też wychodzić naprzeciw pochlebstw z odkrytym czołem i nie osłoniętą piersią, dość potężną, aby nie zadrżała pod najcięższym ich kalibrem. Widać było jednak, że jego przyjaciele wstydzą się siebie nawzajem; patrzyli na siebie podejrzliwie, próbowali przemyślnie wykurzyć jedni drugich, nie chcieli mówić głośno. Teraz, kiedy „wielki Rougon" leżał, jak się zdawało, powalony, trzeba się było śpieszyć, by wyciągnąć od niego jakieś cenne obietnice. Pułkownik zdecydował się pierwszy. Poprowadził Rougona do okna, a on szedł potulnie z jakąś teczką w rękach.

— Czy pan pamiętał o mnie? — zapytał bardzo cicho i z miłym uśmiechem.

— Naturalnie. Jeszcze cztery dni temu przyrzeczono mi dla pana nominację na komandora legii honorowej. Ale rozumie pan, że dziś nie podobna mi coś obiecywać na pewno... Wyznam panu, że obawiam się, by moi przyjaciele nie ucierpieli rykoszetem na skutek niełaski, jaka mnie dotknęła.

Pułkownikowi zadrgały ze wzruszenia usta. Zaczął  jąkać, że trzeba walczyć, że on sam będzie walczył. Potem nagle obrócił się i zawołał:

— Auguście! Dryblas siedział na czworakach pod biurkiem i odczytywał tytuły na teczkach, a ta pozycja pozwalała mu zarazem spoglądać błyszczącymi oczyma na malutkie trzewiczki pani Bouchard. Przybiegł na wołanie.

— To mój łobuz — ciągnął półgłosem pułkownik. — Wie pan, że niezadługo będę musiał gdzieś ulokować tego nicponia. Liczę na pana. Waham się jeszcze między sądownictwem a administracją... Uściśnij panu dłoń, Auguście, aby nasz przyjaciel pamiętał o tobie.

Tymczasem pani Bouchard, która zniecierpliwiona szarpała ząbkami rękawiczkę, powstała i podeszła do okna po lewej stronie, rozkazując panu d'Escorailles spojrzeniem, by szedł za nią. Mąż stał już przy oknie i opierając się łokciami o parapet przyglądał się widokowi z okna. Na wprost, w ogrodzie Tuilerii, w ciepłych promieniach słońca drżały lekko liście wielkich kasztanów, a Sekwana, widoczna od mostu Królewskiego po most Zgody, płynęła błękitna, gęsto usiana migotliwymi okruchami blasku.

Nagle pani Bouchard obróciła się do Rougona, wołając:

— Oo, niech pan spojrzy!

Rougon, posłuszny wezwaniu, opuścił pośpiesznie pułkownika, a wtedy Du Poizat, który szedł za panią Bouchard, usunął się dyskretnie i podszedł do stojącego przy środkowym oknie Kahna.

— Proszę patrzeć, ta barka naładowana cegłą omal nie zatonęła — opowiadała młoda dama.

Rougon stał uprzejmie obok niej, w słońcu, aż do chwili kiedy pan d'Escorailles, na jej nowy, wyrażony spojrzeniem rozkaz, zaczął mówić:

— Pan Bouchard chce złożyć dymisję. Przyprowadziliśmy go do pana, by mu pan to wyperswadował.

Wtedy pan Bouchard zaczął tłumaczyć, że niesprawiedliwość budzi w nim uczucia buntu.

— Tak, proszę pana, zacząłem jako kopista w ministerstwie spraw wewnętrznych i doszedłem do stanowiska kierownika sekretariatu, nie zawdzięczając nic żadnym łaskom czy intrygom... Jestem kierownikiem sekretariatu od roku 1847. No i cóż! Pięć razy wakowało już stanowisko kierownika departamentu, czterokrotnie w czasach Republiki, raz za Cesarstwa, a minister nie pomyślał dotąd o mnie, któremu przecie należy się ono zgodnie z przepisami hierarchii... Teraz nie będzie tu pana, nie będzie pan mógł dotrzymać danej mi obietnicy, i dlatego wolę się usunąć.

Rougon musiał go uspokajać. Stanowisko to nie będzie wiecznie przyznawane komuś innemu; jeśli ominie go i tym razem, będzie to tylko stracona sposobność, sposobność, która powtórzy się niewątpliwie. Potem ujął ręce pani Bouchard i z ojcowskim wyrazem twarzy prawił jej uprzejmości. Dom kierownika sekretariatu był pierwszym, w którym zaczęto go przyjmować, kiedy przyjechał do Paryża. Tu spotkał pułkownika, ciotecznego brata pana Bouchard. Później, kiedy ten otrzymał spadek po swoim ojcu i mając pięćdziesiąt cztery lata zapłonął nagle gwałtownym pragnieniem wstąpienia w stan małżeński, Rougon był świadkiem na ślubie pani Bouchard, z domu Adeli Desvignes, panienki doskonałe ułożonej, pochodzącej z czcigodnej rodziny w Rambouillet. Kierownik sekretariatu wybrał sobie młodą dziewczynę z prowincji, gdyż zależało mu na tym, by panna była skromna i cnotliwa. Adela, urocza blondyneczka, o niebieskich, naiwnych, pozbawionych głębszego wyrazu oczach, pod koniec czwartego roku małżeństwa miała trzeciego z rzędu kochanka.

— No, proszę się nie kłopotać — mówił Rougon wciąż trzymając jej rączki w swych wielkich dłoniach. — Pani dobrze wie, że wszystko dzieje się zgodnie z pani wolą... Juliusz powie pani w tych dniach, jak sprawa wygląda.

Po czym wziął na stronę pana d'Escorailles, by mu oznajmić, że napisał dziś rano do jego ojca uspokajający list. Młody audytor miał spokojnie pozostać na swoim stanowisku. Rodzina d'Escorailles była jedną z najstarszych rodzin w Plassans i cieszyła się powszechnym szacunkiem. W ten sposób Rougon, który niegdyś wałęsał się przed domem starego markiza, ojca Juliusza, w zdeptanych trzewikach, znajdował teraz zadośćuczynienie dla swej dumy, popierając tego młodzieńca. Rodzina trwała w religijnym kulcie dla Henryka V, pozwalając jednocześnie, aby syn opowiedział się za Cesarstwem. Płynęło to z odrazy do przeżywanych czasów.

Kahn i Du Poizat stali przy środkowym oknie, które otworzyli, by tym lepiej oddzielało ich od reszty obecnych, i rozmawiali patrząc na dalekie dachy Tuilerii, błękitnawe w słonecznym pyle. Sondowali się wzajem, cedząc od czasu do czasu słówko i milknąc znów na długo. Rougon był zbyt porywczy. Nie powinien się był pogniewać o tę sprawę Rodrigueza, którą tak łatwo przecie dałoby się jakoś ułożyć. A potem Kahn, utkwiwszy oczy gdzieś w przestrzeni, mruknął jakby do siebie:

— Człowiek wie, kiedy pada, nie wie nigdy, kiedy się podniesie. Du Poizat udał, że nie słyszy. Po dłuższej chwili powiedział:

— O, to bardzo silny chłop.

Wtedy deputowany zwrócił się nagle ku niemu i zaczął mówić bardzo szybko:

— Ale widzi pan, między nami mówiąc, boję się o niego. Igra z ogniem... Pewnie, jesteśmy jego przyjaciółmi i nie ma mowy o tym, by go opuścić. Muszę tylko stwierdzić, że w całej tej sprawie nie pomyślał wcale o nas... Mnie, na przykład, kroją się kolosalne interesy, które przez ten jego kaprys wezmą w łeb. Nie miałby prawa mieć mi za złe, nieprawdaż, gdybym zapukał teraz do innych drzwi? Bo w końcu nie ja jeden na tym cierpię, ale również ludność.

— Trzeba więc pukać do innych drzwi — powtórzył z uśmiechem Du Poizat.

Kahn w nagłym przystępie wściekłości wyznał całą prawdę.

— Ale czy to możliwe?... Ten szatan umie poróżnić człowieka z całym światem. Kiedy człowiek należy do jego kliki, to jakby miał afisz na plecach.

Uspokoił się i westchnął patrząc w stronę Łuku Triumfalnego, który szarawym kamiennym blokiem wynurzał się z zielonych tafli Pól Elizejskich.

— Cóż pan chce? — dorzucił cicho. — Jestem wierny w sposób aż idiotyczny.

Od pewnego czasu stał za nimi z tyłu pułkownik.

— Wierność — powiedział teraz swym wojskowym tonem — jest drogą honoru.

Du Poizat i Kahn odsunęli się, by mu zrobić miejsce, a on mówił dalej:

— Rougon zaciąga dziś w stosunku do nas dług. Rougon nie należy  już do siebie.

To zdanie spodobało się niezmiernie. Tak, istotnie, Rougon nie należy już do siebie. I trzeba mu to powiedzieć wyraźnie, by rozumiał swoje obowiązki. Wszyscy trzej ściszyli głos, spiskowali, dzielili się nadziejami. Czasem odwracali się zerkając w głąb wielkiego gabinetu, by sprawdzić, czy któryś z przyjaciół nie przywłaszcza sobie „wielkiego Rougona" na zbyt długi przeciąg czasu.

„Wielki Rougon" zbierał właśnie teczki rozmawiając nadal z panią Bouchard. Tymczasem w kącie, w którym do tej chwili siedzieli milczący i zażenowani państwo Charbonnel, doszło do kłótni. Dwukrotnie już próbowali przyłapać Rougona, który pozwolił się jednak porwać pułkownikowi i młodej damie. W końcu pan Charbonnel popchnął ku niemu swą małżonkę.

— Dostaliśmy dziś rano — zaczęła bąkać — list od pana matki... Rougon nie dał jej skończyć. Sam zaprowadził oboje małżonków we wnękę prawego okna, zostawiając znowu teczki i nie okazując nawet zbytniego zniecierpliwienia.

— Dostaliśmy list od matki pana — powtórzyła pani Charbonnel.

Chciała odczytać mu ów list, ale on wziął go jej z ręki i sam przebiegł wzrokiem. Państwo Charbonnel, dawni handlarze oliwy w Plassans, byli protegowanymi pani Felicji, jak w miasteczku nazywano matkę Rougona. Skierowała ich do niego w związku z podaniem, jakie składali do Rady Stanu. Jeden z. ich ciotecznych, niejaki Chevassu, adwokat w Eaverolles, głównym mieście sąsiedniego departamentu, umarł, pozostawiając majątek wartości pięciuset tysięcy franków siostrom ze zgromadzenia Rodziny Świętej. Państwo Charbonnel, którzy nigdy nie liczyli na ten spadek, teraz, gdy brat zmarłego nie żył, stali się głównymi spadkobiercami i podnieśli krzyk, że zapis ten został wyłudzony. A ponieważ zakon zwrócił się do Rady Stanu o pozwolenie na przyjęcie legatu, państwo Charbonnel opuścili swoje stare domostwo w Plassans i przyjechali jak najśpieszniej do Paryża, gdzie zamieszkali na ulicy Jacob, w hotelu „Périgord", by  z bliska śledzić przebieg sprawy. A sprawa ciągnęła się już sześć miesięcy.

— Tacy jesteśmy zgnębieni — wzdychała pani Charbonnel, podczas gdy Rougon czytał list. — Ja osobiście nie chciałam nawet słyszeć o tym procesie. Ale mąż powtarzał, że przy pana pomocy pieniądze są już niemal nasze, że wystarczy jednego pańskiego słowa, a pięćset tysięcy franków znajdzie się w naszej kieszeni... No powiedz, czy nie tak? — zwróciła się do męża.

Były handlarz oliwy potrząsnął w rozpaczy głową.

— To jest suma — ciągnęła kobieta. — Warto było poświęcić dla niej nasze spokojne życie... Ach tak, to nasze spokojne życie — poświęciliśmy je. Czy pan wie, panie Rougon, że wczoraj służąca w hotelu odmówiła nam zmiany ręczników! Mnie, mającej w Plassans pięć szaf bielizny!

I skarżyła się dalej gorzko na ten nienawistny Paryż. Przyjechali na tydzień; potem co tydzień spodziewali się, że zaraz wyjadą, i nie kazali sobie nic przysyłać. Teraz kiedy sprawa przeciągała się coraz bardziej, siedzieli uparcie w wynajętym pokoju, jedząc to, co służąca raczyła im podać, bez bielizny, niemal bez ubrania. Nie mieli nawet szczotki, a pani Charbonnel czesała się złamanym grzebieniem. Czasem siadali na swej walizeczce, płacząc ze zmęczenia i wściekłości

— A jakie okropne towarzystwo w tym hotelu — szepnął pan Charbonnel z zawstydzeniem malującym się w okrągłych zdumionych oczach. — Obok nas mieszka jakiś młodzieniec. Czego tam nie słychać...

Rougon złożył z powrotem list.

— Moja matka — powiedział — daje wam doskonałą radę: czekać cierpliwie. Ja mogę tylko nakłamać was, byście się jeszcze na nowo uzbroili w odwagę... Wasza sprawa zdaje mi się być na dobrej drodze; ale odchodzę stąd i nie śmiem nic więcej wam obiecywać.

— Wyjeżdżamy jutro z Paryża! — krzyknęła w przypływie rozpaczy pani Charbonnel.

Ale wyrzuciwszy z siebie ten okrzyk pobladła nagle. Mąż musiał ją podtrzymać. Przez chwilę stali tak bez słowa, z drżącymi wargami, patrząc na siebie i czując ogromną chęć płaczu. Ogarniała ich rozpacz i trwoga, jak gdyby pięćset tysięcy franków zapadło się nagle w ich oczach pod ziemię.

Rougon ciągnął serdecznym tonem:

— Macie do czynienia z silnym przeciwnikiem. Biskup Faverolles, monseigneur Rochart, przybył do Paryża osobiście, aby poprzeć podanie sióstr Rodziny Świętej. Gdyby nie jego interwencja, sprawa byłaby od dawna wygrana. Niestety, duchowieństwo jest dziś tak potężne... Ale tu mam przecież przyjaciół i spodziewam się, że będę mógł coś zrobić nie wysuwając zbytnio swej osoby. Czekaliście państwo tak długo, że jeśli wyjedziecie jutro...

— Zostaniemy, zostaniemy — bąknęła szybko pani Charbonnel. — Ach, panie Rougon, ten spadek będzie nas drogo kosztował!

Rougon wrócił znów śpiesznie do swych papierów. Z ulgą powiódł wzrokiem dokoła pokoju, nie widząc już nikogo, kto mógłby go jeszcze raz poprowadzić do framugi okiennej; cała jego gromadka była nasycona. W kilka minut uporał się z dużą robotą. Ogarnięty swoistą prostacką wesołością, Rougon drwił nieraz z ludzi, mścił się za to, że go zanudzali. I teraz traktował w sposób nieludzki swych przyjaciół, których przed chwilą tak uprzejmie wysłuchiwał. Wobec ślicznej pani Bouchard posunął swe okrucieństwo tak daleko, że choć nie przestawała się uśmiechać, oczy jej napełniły się łzami. Przyjaciele, przyzwyczajeni do takich razów, śmieli się. Nigdy sprawy ich nie stały tak dobrze, jak wówczas kiedy Rougon ćwiczył sobie pięści na ich karku.

W tej chwili ktoś delikatnie zapukał do drzwi.

— Nie, nie, niech pan nie otwiera — zawołał Rougon do pana Delestang, który poderwał się z miejsca. — Cóż to za kpiny! I tak głowa mi pęka. — Kiedy zaś szarpnięto mocniej drzwi, dodał przez zęby: — Ach, gdybym miał zostać, wyrzuciłbym tego Merle'a na zbity łeb!

Pukanie ustało.. Ale nagle w rogu gabinetu otwarły się małe drzwiczki i wsunęła się przez nie tyłem obfita spódnica z błękitnego jedwabiu. Spódnica ta, bardzo jaskrawa i bardzo bogato ozdobiona kokardami, zatrzymała się na chwilę, na wpół wsunięta . do pokoju, na wpół niewidoczna. Za drzwiami słychać było ożywiony, śpiewny kobiecy głos.

— Panie Rougon! — zawołała dama ukazując nareszcie swą twarz.

Była to pani Correur w kapeluszu przybranym pękiem róż. Rougon, który szedł ku niej, wściekły, z zaciśniętymi pięściami, opuścił ręce i pochylając się nisko, uścisnął dłoń nowoprzybyłej.

— Pytałam tego Merle'a, jak się tu znalazł — powiedziała pani Correur obrzucając ciepłym spojrzeniem dryblasa woźnego, który stał przed nią uśmiechnięty. — A pan, czy jest z niego zadowolony?

— Ależ tak, naturalnie — odparł uprzejmie Rougon.

Merle z wniebowziętym uśmiechem na ustach wpatrywał się w pełną szyję pani Correur. Ona zaś, odchyliwszy głowę do tyłu, poprawiała loczki na skroniach.

— Dobrze, dobrze, mój chłopcze — powiedziała. — Kiedy polecam kogoś, lubię, by obie strony były zadowolone... A gdybyś potrzebował jakiejś rady, przyjdź do mnie z rana, wiesz, między ósmą a dziewiątą. I bądź rozsądny. — Potem weszła do gabinetu, zwracając się do Rougona: — Nie ma to jak byli wojskowi.

Nie puściwszy go już przeszła z Rougonem przez cały pokój, prowadząc go drobnymi kroczkami do okna w drugim końcu gabinetu. Wyrzucała mu, że nie otwierał drzwi. Gdyby Merle nie zgodził się wprowadzić jej przez te drzwiczki, musiałaby chyba zostać za drzwiami. A Bóg świadkiem musiała się z nim zobaczyć! Nie może tak przecież odejść stąd i nie powiedzieć jej, jak stoją sprawy z jej podaniami. Wyjęła z kieszeni mały, bardzo kosztowny karnecik, oprawny w różową morę.

— Dopiero po śniadaniu zajrzałam do „Monitora" — powiedziała — i zaraz wzięłam fiakra... A zatem, jak wygląda sprawa pani Leturc, wdowy po kapitanie, która prosi o trafikę? Przyrzekłam jej na przyszły tydzień odpowiedź... A sprawa tej panny, wie pan, Herminii Billecoq, byłej wychowanki Saint-Denis, którą uwodziciel-oficer zgadza się poślubić, jeśli jaka poczciwa dusza wypłaci wymagany posag. Myśleliśmy o cesarzowej... A wszystkie te panie, które czekają od miesięcy: pani Chardon, pani Testanière, pani Jalaguier?

Rougon udzielał spokojnie odpowiedzi, wyjaśniał powody zwłoki, wdawał się w najdrobniejsze szczegóły. Dał jednak pani Correur do zrozumienia, że może teraz w daleko mniejszym stopniu liczyć na niego. Wtedy wpadła w rozpacz. Była tak szczęśliwa mogąc oddawać ludziom pewne przysługi! Co będzie z wszystkimi tymi paniami? Zaczęła w końcu opowiadać o swoich sprawach osobistych, które Rougon znał świetnie. Powtarzała jeszcze raz, że jest z domu Martineau, z dobrej wandejskiej rodziny, Martineau z Coulonges, w której można doliczyć się siedmiu notariuszów — godność ta przechodziła z ojca na syna. Nigdy nie dawała bliższych wyjaśnień na temat swego nazwiska Correur. Jako dwudziestoczteroletnia dziewczyna uciekła z  chłopcem od rzeźnika, z którym przez całe lato miała schadzki w jakiejś szopie. Ojciec przez pół roku chorował, nim umarł, przybity tym potwornym skandalem, który nadal stanowi żywe zainteresowanie całej okolicy. Od tej pory mieszka w Paryżu, dla rodziny przestała istnieć; dziesięć razy pisała do brata, który prowadzi teraz biuro notarialne, lecz nie dostała od niego odpowiedzi; oskarżała o to milczenie bratową, „dewotkę, która wodzi za nos tego głupca" — jak mówiła. Wbiła sobie między innymi w głowę, by tam powrócić, tak jak Du Poizat, i pokazać, że jest kobietą zamożną i szanowaną.

— Pisałam znów tydzień temu — powiedziała szeptem. — Idę o zakład, że ona rzuca moje listy w ogień... A jednak, jeśli brat umrze, będzie musiała mnie wpuścić do domu. Nie mają dzieci; trzeba będzie załatwić sprawę udziału spadkowego... Brat jest ode mnie starszy o piętnaście lat i, jak mi mówiono, ma podagrę.

Potem odezwała się nagle zupełnie innym tonem:

— Ale nie myślmy o tym wszystkim... Dla ciebie trzeba teraz coś zrobić, prawda, Eugeniuszu? I zrobi się, zobaczysz? Żebyśmy mogli być czymś, ty musisz być wszystkim... Pamiętasz, w pięćdziesiątym pierwszym roku?

Rougon uśmiechnął się. A kiedy matczynym uściskiem ujęła obie jego dłonie, pochylił się do jej ucha i szepnął:

— Jeśli zobaczysz Gilquina, powiedz mu, żeby się zachowywał rozsądnie. Czy on nie ma krzty zastanowienia? W zeszłym tygodniu dał się zaprowadzić na posterunek i podał moje nazwisko, bym go stamtąd wyciągnął!

Pani Correur obiecała porozmawiać z Gilquinem, jednym ze swych dawnych lokatorów z czasów, gdy Rougon mieszkał w hotelu „Vanneau". Był to człowiek w pewnych wypadkach nieoceniony, ale o zupełnie kompromitująco niesolidnym trybie życia.

— Uciekam już, dorożka na mnie czeka — powiedziała głośno z uśmiechem, wychodząc na środek gabinetu.

Została jednak jeszcze parę minut, bo chciała, by całe grono wyniosło się razem z nią. Aby im pomóc w tej decyzji, zaofiarowała się wziąć kogoś do swego fiakra. Ofertę przyjął pułkownik i zostało postanowione, że mały August siądzie obok woźnicy. Wtedy zaczęto się ogólnie żegnać. Rougon stanął przy otwartych na roścież drzwiach. Każdy z gości, mijając go, wypowiadał na pożegnanie jakieś współczujące zdanie. Kahn, Du Poizat i pułkownik wyciągając szyje zdołali szepnąć jeszcze Rougonowi do ucha, by o nich pamiętał. Państwo Charbonnel stali już na pierwszym stopniu schodów, a parni Correur w głębi przedpokoju rozmawiała z woźnym; lecz pani Bouchard, na którą w odległości kilku kroków czekali mąż i pan d'Escorailles, zwlekała jeszcze z odejściem. Stała naprzeciw Rougona, pełna czaru i słodyczy, pytając, o jakiej porze mogłaby go zastać samego na. ulicy Marbeuf, ponieważ obecność ludzi ogłupia ją zupełnie. Słysząc to pułkownik powrócił raptem do gabinetu, za nim inni, i całe towarzystwo znalazło się z powrotem w pokoju.

— Wszyscy przyjdziemy pana odwiedzić! — zawołał pułkownik.

— Nie wolno się panu zagrzebywać w domu — mówili wszyscy na raz.

Kahn ruchem ręki nakazał ciszę, a następnie wygłosił owo słynne zdanie:

— Nie należy  pan do siebie, lecz do swoich przyjaciół i do Francji.

Nareszcie wyszli. Rougon zamknął drzwi i wydał głębokie westchnienie ulgi. Wtedy spoza stosu kartotek wyszedł jeszcze jeden przyjaciel — staranny i skrupulatny — Delestang, o którego istnieniu Rougon zapomniał. Skończył, ukryty tam, porządkowanie papierów, a praca ta napełniła go pewną dumą. Podczas gdy inni mówili, on działał. Toteż z prawdziwą radością przyjął wylewne podziękowania „wielkiego Rougona". Nikt poza nim — wedle słów Rougona — nie dba o to, by mu oddać jakąś przysługę ponadto odznacza się on zmysłem porządku i metodycznością w pracy, co go może daleko zaprowadzić; Rougon powiedział mu jeszcze niejedno pochlebne słówko, przy tym jednak nie wiadomo było, czy drwi, czy mówi serio. Potem odwrócił się i rozejrzał  po wszystkich kątach pokoju mówiąc:

— Ale wydaje mi się, że to nareszcie koniec — dzięki panu... Trzeba tylko jeszcze powiedzieć woźnemu, żeby mi odniesiono te paczki do domu.

Zawołał go i wskazał papiery stanowiące jego własność. Na wszystkie polecenia Merle odpowiadał:

— Tak, panie prezesie.

— Ach, bydlę — krzyknął wreszcie rozwścieczony Rougon — nie nazywaj mnie prezesem, skoro nim już nie jestem.

Merle skłonił się, postąpił krok w kierunku drzwi i stanął wahając się widocznie. Potem zawrócił mówiąc:

— Tam na dole czeka jakaś dama na koniu, pyta o pana... Powiedziała ze śmiechem, że gdyby schody były dość szerokie, wjechałaby na górę konno. Chce tylko panu uścisnąć dłoń.

Rougon zaciskał już pięści myśląc, że to jakiś żart. Ale Delestang, który poszedł wyjrzeć przez okno na klatce schodowej, nadbiegł ogromnie wzruszony, mówiąc szeptem:

— Panna Klorynda!

Wtedy Rougon kazał powiedzieć, że schodzi. Potem zaś, kiedy obaj z panem Delestang brali kapelusze, spojrzał na niego i uderzony jego wzruszeniem zmarszczył podejrzliwie brwi.

— Strzeż się pan kobiet — powtórzył.

Stojąc na progu spojrzał na swój gabinet po raz ostatni. Przez trzy pozostawione otworem okna wpadało światło słoneczne, zalewając jaskrawym blaskiem opróżnione do cna półki, porozrzucane tu i tam szuflady, powiązane sznurkiem ,i zwalone na środek dywanu paczki. Gabinet wydawał się wielki i smutny. Z mnóstwa papierów rzuconych garściami w ogień została w głębi kominka może szufelka czarniawego popiołu. Gdy Rougon zamykał drzwi, zgasła zapomniana na rogu biurka świeca i w ciszy pustego pokoju rozległ się trzask pękającej kryształowej profitki.

III

Rougon udawał się niekiedy około godziny czwartej do hrabiny Balbi z krótką popołudniową wizytą. Wybierał się po sąsiedzku, pieszo. Hrabina zamieszkiwała niewielki dom o kilka kroków od ulicy Marbeuf w alei Pól Elizejskich. Zresztą rzadko bywała w domu, a kiedy przypadkiem była obecna, leżała w łóżku i przepraszała, że nie może przyjąć. Tym niemniej schody niewielkiego domu napełniali gwarem hałaśliwi goście, a drzwi salonów nie zamykały się ani na chwilę. Córka jej, Klorynda, przyjmowała w galerii, stanowiącej jakby pracownię malarską, o dużych, wychodzących na aleję oknach.

Przez trzy niemal miesiące Rougon, z bezwzględnością człowieka nieskalanego, odpowiadał zgoła niegrzecznie na awanse ze strony obu tych dam, które na jakimś balu w ministerstwie spraw zagranicznych wyraziły życzenie, by zostać mu przedstawione. Spotykał je wszędzie: obie uśmiechały się w ten sam pociągający sposób, lecz matka stale milczała, córka zaś mówiła głośno i patrzyła mu prosto w oczy. On był niewzruszony, unikał ich, spuszczał wzrok, by ich nie widzieć, nie przyjmował otrzymywanych zaproszeń. Potem, oblegany zewsząd i prześladowany nawet we własnym domu, przed którym Klorynda przejeżdżała nieraz konno, zasięgnął informacji, nim odważył się złożyć wizytę.

W poselstwie włoskim wyrażano się o tych paniach jak najlepiej: hrabia, Balbi istniał rzeczywiście, hrabina miała nadal w Turynie wysoko postawione znajomości, córka zaś jeszcze rok temu miała zostać żoną jakiegoś niemieckiego książątka. Ale u hrabiny Sanquirino, do której zwrócił się potem, opowiadano o tym inaczej. Zapewniano go tutaj, że Klorynda przyszła na świat w dwa lata po śmierci hrabiego; zresztą na temat małżeństwa Balbi opowiadano sobie jakąś bardzo zawiłą historię: mąż i żona mieli według niej przeżyć mnóstwo przygód, wzajemnych zdrad, a po rozwodzie przeprowadzonym we Francji zeszli się znów we Włoszech, żyjąc odtąd niejako w konkubinacie. Pewien młody attache ambasady, orientujący się doskonale w tym, co się działo na dworze króla Wiktora Emanuela, określił sytuację jeszcze jaśniej: jego zdaniem, jeśli hrabina zachowała tam nadal wpływy, zawdzięczała to dawnemu związkowi z pewną bardzo wysoko postawioną osobistością; dawał również do zrozumienia, że pozostałaby w Turynie, gdyby nie pewien okropny skandal, co do którego nie może dać bliższych wyjaśnień. Rougon, którego dochodzenie to zaczęło powoli interesować, zwrócił się nawet do prefektury policji, gdzie nie dowiedział się niczego konkretnego; kartoteki obu cudzoziemek przedstawiały je po prostu jako kobiety żyjące na szerokiej stopie, choć nic nie było wiadome, by miały jakiś poważniejszy majątek. Opowiadały o swych dobrach w Piemoncie. Prawdą było, że od czasu do czasu luksusowy tryb ich życia  urywał się gwałtownie; wówczas znikały nagle, by wkrótce zabłysnąć nowym blaskiem. Koniec końców ludzie nie wiedzieli o nich nic, woleli nic nie wiedzieć. Bywały w najlepszych towarzystwach, a dom ich uważano jakby za teren neutralny, na którym ekscentryczna Klorynda traktowana była — jako egzotyczny kwiat — wyrozumiale. Wreszcie Rougon postanowił je odwiedzić.

Po trzeciej wizycie ciekawość „wielkiego Rougona" wzrosła. Zmysły miał leniwe, wolno się budzące. W Kloryndzie pociągał go przede wszystkim ów posmak tajemnicy, bogata przeszłość i jasna wizja przyszłości, którą zdawał się czytać w głębi jej wielkich oczu, oczu młodej bogini. Opowiedziano mu o niej niejedną pieprzną historyjkę — o pierwszej przygodzie z jakimś stangretem, o targu, jakiego dobito z pewnym bankierem, który miał zapłacić za fałszywe dziewictwo panienki z pałacyku przy Polach Elizejskich. Ale niekiedy wydawała mu się tak dziecinna, że wątpił w  to wszystko i obiecując sobie wypytać ją szczerze, wracał znów, by usłyszeć prawdę z ust tej dziwnej dziewczyny, żywej zagadki, która zaczęła go w końcu ciekawić na równi z zawiłymi problemami wyższej polityki. Do tej pory żywił wobec kobiet wzgardę, ta pierwsza zaś, na którą się natknął, była niewątpliwie najbardziej skomplikowaną istotą, jaką można sobie wyobrazić.

Nazajutrz po dniu, w którym Klorynda przykłusowała na swym wynajętym koniu pod bramę Rady Stanu, by uścisnąć mu współczująco dłoń, Rougon rewizytował ją, czego zresztą uroczyście zażądała. Chciała pokazać mu coś, co — jak mówiła — miało go wyrwać z ponurych nastrojów. On, śmiejąc się, nazywał ją „swoją słabostką"; przesiadywał u niej chętnie, tracąc poczucie czasu, rozbawiony, mile połechtany, czujny, tym bardziej że wciąż jeszcze nie mógł jej rozgryźć, wiedząc o niej tyleż co i pierwszego dnia. Wychodząc z ulicy Marbeuf rzucił okiem w ulicę du Colisée, na dom, w którym mieszkał Delestang, zdawało mu się bowiem już kilkakrotnie, że przyłapał go na tym, jak zza półuchylonych stor śledzi położone po przeciwnej stronie alei okna Kloryndy. Ale story były dziś zasunięte — Delestang musiał wyjechać rano do swej wzorowej farmy w Chamade.

Brama domu hrabiny Balbi była zawsze szeroko otwarta. U wejścia na schody spotkał Rougon niską, czarną kobietę z rozwichrzonymi włosami; żółta i wystrzępiona jej suknia wlokła się po ziemi; jadła pomarańczę, gryząc ją jak jabłko.

— Antonia, czy pani jest w domu? — spytał Rougon.

Nie odpowiedziała, tylko z pełnymi ustami, śmiejąc się, potrząsała gwałtownie głową; całe wargi umazane miała sokiem pomarańczy. Mrużyła przy tym małe oczka, które na śniadej twarzy wyglądały jak dwie krople atramentu.

Rougon, który już przywykł do niechlujnego wyglądu służby w tym domu, wszedł na górę. Na schodach minął wysokiego fagasa z miną bandyty i długą, czarną brodą, który popatrzył na niego spokojnie i nie zszedł na bok, by ustąpić mu miejsca przy poręczy. Po chwili znalazł się na podeście pierwszego piętra, sam wobec trojga otwartych drzwi. Drzwi z lewej strony prowadziły do pokoju Kloryndy. Zajrzał tam zaciekawiony. Mimo że była już czwarta po południu, pokój nie był jeszcze sprzątnięty; rozstawiony przed łóżkiem parawan na wpół tylko osłaniał zwisające na ziemię kołdry; na parawanie porzucone, okropnie ubłocone poprzedniego dnia spódniczki. Pod oknem stała na ziemi miednica pełna zmydlonej wody, a domowy szary kot spał zwinięty w kłębek pośrodku rzuconej bezładnie odzieży.

Klorynda przebywała zazwyczaj na drugim piętrze w owej galerii, którą zamieniała kolejno na pracownię malarską, palarnię, cieplarnię i letni salon. Wchodząc na górę Rougon słyszał coraz wyraźniej gwar głosów, przenikliwe śmiechy, hałas przewracanych mebli. Stojąc już przed drzwiami rozpoznał nareszcie, że wrzawie tej przewodzi suchotnicze pianino, a ponadto słychać czyjś śpiew. Zapukał dwa razy, lecz nie otrzymał odpowiedzi. Wtedy postanowił wejść.

— Brawo, brawo, otóż i on — zawołała klaszcząc w ręce Klorynda.

Rougon, on, który zazwyczaj niełatwo tracił kontenans, przystanął na chwilę nieśmiało w progu. Przy starym pianinie siedział kawaler Rusconi, poseł włoski, piękny brunet, poważny dyplomata w godzinach urzędowania, i walił wściekle w klawisze, by wydobyć z nich nieco silniejsze tony. Na środku pokoju deputowany La Rouquette tańczył walca z krzesłem,ściskając miłośnie w ramionach jego oparcie; był w takim zapale, że dookoła leżało na posadzce mnóstwo powywracanych krzeseł. Dalej zaś, w jaskrawym świetle jednego z okien, stała na środku stołu Klorynda, a naprzeciw niej młodzieniec, który rysował ją węglem na białym płótnie; pozowała mu jako Diana-łowczyni, z nagimi udami i ramionami, z nagą piersią — naga i spokojna. Na kanapie siedzieli, skrzyżowawszy nogi, trzej panowie o poważnych twarzach; palili grube cygara, patrzyli na nią i milczeli.

— Chwileczkę, niech się pani nie rusza! — zawołał kawaler Rusconi do Kloryndy, która chciała zeskoczyć ze stołu. — Ja dokonam prezentacji.

Po czym idąc przed Rougonem, podszedł do pana La Rouquette, który padł bez tchu na fotel, i powiedział żartobliwie:

— Pan La Rouquette, pański znajomy. Przyszły minister. Następnie, zbliżywszy się do malarza, powiedział:

— Pan Luigi Pozzo, mój sekretarz. Dyplomata, malarz, muzyk i kochanek.

Zapomniał o trzech panach na kanapie. Ale obróciwszy się spostrzegł ich i skłoniwszy się w ich stronę powiedział cicho, zupełnie innym, nie żartobliwym już, lecz ceremonialnym tonem:

— Pan Brambilla, pan Staderino, pan Viscardi; wszyscy trzej uchodźcy polityczni.

Trzej wenecjanie skłonili się nie wypuszczając z ust cygar. Kawaler Rusconi wracał już do pianina, kiedy Klorynda zwróciła się do niego żywo, wyrzucając mu, że jest złym mistrzem ceremonii. A wskazując na Rougona powiedziała sama, po prostu, lecz ze szczególną, bardzo pochlebną intonacją:

— Pan Eugeniusz Rougon.

Nastąpiły nowe ukłony. Rougon, który lękał się przez chwilę jakiegoś żartu, mogącego go postawić w kłopotliwym położeniu, zdumiony był okazanym nagle taktem i godnością tej półnagiej w swym gazowym stroju dziewczyny; usiadł i — jak to robił zazwyczaj — zapytał, co słychać u hrabiny Balbi; podczas każdej wizyty stwarzał pozory, że przychodzi odwiedzić matkę, ponieważ wydawało mu się to stosowniejsze.

— Cieszyłbym się, gdybym mógł jej złożyć swe uszanowanie — dodał zgodnie z formułą, której używał w takich okazjach.

— Ależ mama jest tutaj — powiedziała Klorynda wskazując w kąt pokoju końcem swego pozłacanego drewnianego łuku.

Rzeczywiście hrabina siedziała tam, wyciągnięta w wielkim fotelu, ukryta za jakimiś meblami. Zapanowało zdziwienie. Trzej uchodźcy polityczni musieli również nie wiedzieć nic o jej obecności, gdyż powstali i skłonili się. Rougon podszedł ją powitać. Stał przed nią, ona zaś, nadal wyciągnięta w fotelu, odpowiadała mu monosylabami, z owym niezmiennym uśmiechem, który nie znikał z jej ust, nawet kiedy była cierpiąca. Potem zapadła znów w milczenie i roztargniona spoglądała w bok, na aleję, którą płynęła rzeka pojazdów. Usiadła tu z pewnością po to, by patrzeć na przejeżdżające powozy. Rougon odszedł.

Tymczasem kawaler Rusconi, który zasiadł z powrotem do pianina, próbował zagrać jakąś melodię, uderzając lekko w klawisze i nucąc półgłosem włoskie słowa. La Rouquette wachlował się chusteczką. Klorynda z całą powagą wróciła do swej poprzedniej pozy. Rougon zaś pośród skupienia, jakie nagle zapanowało w pokoju, chodził drobnymi krokami i spoglądał na ściany. Galeria była zapchana, panował w niej zadziwiający rozgardiasz: wystawione na środek pokoju meble, jakaś sekretera, skrzynia, kilka stołów tworzyły labirynt wąskich ścieżynek; w jednym końcu dogorywały usunięte w kąt i stłoczone rośliny cieplarniane, zwieszając zielone, przeżarte już rdzą dłonie liści, podczas gdy w drugim leżał stos wyschłej gliny, gdzie można było jeszcze rozpoznać pokruszone ręce i nogi posągu, który Klorynda ulepiła pośpiesznie pewnego dnia, ogarnięta nagle kapryśnym pragnieniem, by zostać artystką. Jedynym rzeczywiście wolnym miejscem w tej ogromnej galerii była niewielka przestrzeń pod którymś z okien, rodzaj pustego kwadratu przekształconego w salon przy pomocy dwóch kanap i trzech niedobranych foteli.

— Może pan palić — zwróciła się do Rougona Klorynda.

Podziękował; nie pali nigdy. Ona zaś, nie odwracając się, zawołała do Rusconiego:

— Proszę mi zrobić papierosa. Tytoń znajdzie pan na pewno na pianinie.

Rusconi robił papierosa, a w pokoju zaległa znów cisza. Rougon, któremu nie dogadzała obecność wszystkich tych ludzi, miał już sięgnąć po kapelusz, lecz podszedł jeszcze do Kloryndy i unosząc głowę spytał z uśmiechem:

— Zapraszała mnie pani obiecując coś pokazać, prawda?

Nie odpowiedziała od razu, poważna, znieruchomiała w swej pozie. Powtórzył nalegając:

— Cóż to takiego chciała mi pani pokazać?

— Siebie — odparła.

Powiedziała to głosem pewnym i władczym, stojąc nieruchomo na stole, w pozie bogini. Rougon przymknął powieki, cofnął się o krok do tyłu i spojrzał na nią przeciągle. Ze swym czystym profilem i delikatną szyją, której linia przechodziła płynnie w spadzistość ramion, była naprawdę wspaniała. Była piękna przede wszystkim owym olśniewającym, dostojnym pięknem rzeźbionego popiersia. Krągłe ręce i nogi miały połysk marmuru. Przegięta lekko, gdyż lewe udo podała nieco do przodu, stała z prawą ręką w powietrzu, a ciało jej rysowało się smukłą linią, silną i miękką, ukazującą wcięcie talii i wypukłość bioder. Drugą ręką wspierała się na łuku, ze spokojną siłą antycznej łowczyni, która nie dbając o swą nagość gardzi miłością ludzi, chłodna, wyniosła i nieśmiertelna.

— Ładne, bardzo ładne — mruknął Rougon nie wiedząc, co powiedzieć.

W istocie, gdy tak stała nieruchoma jak posąg, wydawała mu się żenująca. Robiła wrażenie tak zwycięskiej, tak pewnej swej klasycznej piękności, że gdyby śmiał, skrytykowałby ją jak marmurową rzeźbę, której pewne, zbyt mocno zarysowane szczegóły raziły jego oczy filistra; wolałby talię węższą, biodra nie tak szerokie, wyżej umieszczone piersi. Potem poczuł ordynarną zachciankę — chwycić ją za łydkę. Musiał się odsunąć nieco dalej, by nie ulec tej pokusie.

— Dość? napatrzył się pan? — spytała z tą samą powagą i przekonaniem w głosie Klorynda. — Proszę poczekać, teraz będzie coś innego.

I nagle przestała być Dianą. Upuściła łuk, była Wenerą. Ręce odrzuciła i splotła z tyłu głowy, na zwiniętych w węzeł włosach, i z odchylonym nieco torsem, unosząc w górę koniuszki piersi, uśmiechała się rozchylonymi lekko wargami, z twarzą jakby skąpaną nagle w słońcu i z zamglonym wzrokiem. Wydawała się mniejsza, o pełniejszych kształtach, a namiętne drżenie, którego ciepłe fale dostrzegał niemal na jej jedwabistej skórze, nadało jej ciału jakby złotawy odcień. Tuliła się i oddawała, budząc pożądanie, niby bezwolna kochanka, która pragnie, by wzięto ją w uścisku całą.

Panowie Brambilla, Staderino i Viscardi oklaskiwali ją z powagą, nie tracąc swej ponurej powściągliwości spiskowców;

— Brava! brava! brava!

Pan La Rouquette okazywał swój podziw żywiołowo, zaś kawaler Rusconi, zbliżywszy się do stołu, by podać dziewczynie papierosa, stał z nieprzytomnym spojrzeniem i kołysał lekko głową, jak gdyby wtórując rytmicznie pieśni swego zachwytu.

Rougon milczał; dłonie zaplótł tak mocno, aż palce trzasnęły. Lekki dreszcz przebiegł go od karku po czubki palców. Nie myślał już odchodzić, rozsiadł się wygodniej. Ale ona odzyskała już znowu swe swobodne i mocne kształty; śmiała się głośno i paliła papierosa, zuchwale wysuwając do przodu wargi. Opowiadała, że z rozkoszą grałaby w teatrze: umiałaby oddać każde uczucie — gniew i tkliwość, wstyd, przestrach; postawą, zmiennym wyrazem twarzy naśladowała różne osoby. Potem zagadnęła nagle Rougona:

— Pokazać panu, jak pan przemawia w Izbie?

Nadęła się, wypięła i sapiąc wymachiwała przed sobą pięściami tak zabawnie ,i tak prawdziwie przy całej przesadzie naśladując go grą fizjonomii, że wszyscy szaleli z zachwytu.

Rougon śmiał się jak dziecko; wydawała mu się urocza, ogromnie dowcipna i bardzo niepokojąca.

— Kloryndo, Kloryndo — powiedział cicho Luigi stukając niecierpliwie swą malarską podpórką o stalugi.

Kręciła się tak, że nie mógł pracować. Odrzucił węgiel i z miną pilnego ucznia nakładał na płótno blade barwy. Mimo brzmiących dokoła śmiechów był wciąż poważny, a podnosząc płomienne spojrzenie na dziewczynę, spoglądał straszliwie na mężczyzn, z którymi żartowała. On to wpadł na pomysł, by ją malować w owym kostiumie Diany-łowczyni, o którym od ostatniego balu w poselstwie gadał cały Paryż. Mówił, że jest jej kuzynem, ponieważ oboje urodzili się we Florencji, na tej samej ulicy.

— Kloryndo! — powtórzył ze złością.

— Luigi ma rację — powiedziała. — A wy, panowie, jesteście nierozsądni, hałasujecie okropnie!... Pracujmy, pracujmy!

I znowu zastygła w swej olimpijskiej pozie, zamieniając się w piękny marmur. Mężczyźni tkwili nieruchomo na swych miejscach, jakby przykuci. Jeden La Rouquette ośmielał się bębnić lekko czubkami palców po poręczy swego fotela. Rougon, odchylony do tyłu, patrzył na Kloryndę coraz bardziej zadumany, owładnięty marzeniami, w których postać dziewczyny rosła z każdą chwilą, olbrzymiała. Dziwny to jednak mechanizm — kobieta. Nigdy nie przyszło mu do głowy zająć się tym bliżej, a teraz zaczynał dostrzegać niezwykłe płynące stąd komplikacje. Przez chwilę miał nadzwyczaj jasną świadomość potęgi tych nagich ramion, które zdolne są wstrząsnąć światem. Postać Kloryndy rosła nieustannie w jego zamglonych oczach i niby gigantyczny posąg przesłaniała mu. całe okno. Ale kiedy przymknął powieki, ujrzał ją znowu, o wiele mniejszą od niego, stojącą na stole. Wówczas uśmiechnął się: gdyby zechciał, potrafiłby ją zbić jak małą dziewczynkę; i zdumiał się, że mógł jej się lękać przez chwilę.

Tymczasem w drugim końcu galerii wzmagał się ściszony gwar głosów. Rougon machinalnie nadstawił ,ucha, lecz usłyszał tylko pośpiesznie szeptane włoskie dźwięki. Kawaler Rusconi, który wsunął się był właśnie pomiędzy meble, oparty jedną ręką o poręcz fotela hrabiny, pochylał się ku niej pełen uszanowania, zdając się jej opowiadać bardzo szczegółowo jakąś historię. Hrabina przytakiwała tylko głową z aprobatą. W pewnym momencie jednak gwałtownym ruchem wyraziła swój sprzeciw, a Rusconi pochylił się jeszcze bardziej i uspokoił ją swym śpiewnym, płynnym, podobnym do ptasiego szczebiotu głosem. Dzięki znajomości języka prowansalskiego Rougon pochwycił wreszcie kilka słów i spoważniał.

— Mamo — krzyknęła nagle Klorynda — czy pokazałaś panu posłowi tę wczorajszą wieczorną depeszę?

— Depeszę? — powtórzył głośno Rusconi.

Hrabina wyciągnęła z którejś kieszeni paczkę listów i długo w niej czegoś szukała. Wreszcie podała mu kawałek niebieskiego, bardzo pomiętego papieru. Kawaler Rusconi, przebiegłszy go oczyma, okazał zdumienie i gniew.

— Jak to — krzyknął po francusku, zapominając o obecnych — wiecie o tym od wczoraj! Ależ do mnie samego wiadomość ta doszła dopiero dziś rano!

Klorynda wybuchnęła dźwięcznym śmiechem, co go rozzłościło do reszty.

— A hrabina pozwala mi opowiadać sobie całą tę historię z wszystkimi szczegółami, jak gdyby nie znała  jej wcale!... Dobrze więc, skoro tu się mieści siedziba poselstwa, będę tu przychodził codziennie przeglądać pocztę.

Hrabina uśmiechała się. Poszperawszy jeszcze w swej paczce listów, wyjęła jakąś inną kartkę i podała mu ją do przeczytania. Tym razem wyglądał na bardzo zadowolonego. Zaczęto znów rozmawiać po cichu; Rusconi uśmiechał się znów z szacunkiem, a odchodząc od hrabiny ucałował jej dłoń.

— Zakończyliśmy zatem sprawy poważne — powiedział półgłosem, siadając z powrotem do pianina. Waląc z całej siły, zagrał popularną tego roku łobuzerską śpiewkę do tańca. Potem, spojrzawszy nagle na zegarek, pobiegł po kapelusz.

— Wychodzi pan? — spytała Klorynda.

Skinęła, by podszedł do niej, i oparłszy się na jego ramieniu mówiła coś do ucha. On wstrząsał ze śmiechem głową i szeptał:

— Doskonale, doskonale... Napiszę tam o tym.

Po czym skłoniwszy się wyszedł. Luigi trzepnął z lekka swą podpórką Kloryndę, która przysiadła na stole, i kazał jej się podnieść. Hrabinę w końcu znudziła widocznie płynąca alejami rzeka pojazdów, bo skoro znikł jej z oczu powozik posła, pochłonięty strumieniem landar wyjeżdżających z Lasku, pociągnęła wiszący za nią z tyłu sznur dzwonka, na co nie zamykając za sobą drzwi wszedł ów fagas z twarzą bandyty. Zawieszona u jego ramienia hrabina przeszła powoli cały pokój, mijając gości, którzy powstawszy kłaniali się jej. Odpowiadała skinieniem głowy i zwykłym swym uśmiechem. Stojąc już w progu obróciła się i powiedziała do Kloryndy:

— Mam znowu migrenę i idę położyć się na chwilę.

— Flaminio! — zawołała dziewczyna do służącego, który wyprowadzał matkę — połóż jej w nogach gorącą grzałkę!

Trzej uchodźcy polityczni nie wrócili już na swoje miejsca. Stali przez chwilę rzędem, gryząc dalej swe cygara, potem zaś tym samym poprawnym i starannym ruchem rzucili je w kąt, za ową kupę gliny. Przedefilowawszy przed Kloryndą, wyszli jeden za drugim.

— Mój Boże — mówił pan La Rouquette, który rozpoczął właśnie poważną rozmowę z Rougonem — wiem dobrze, że problem cukrownictwa jest niezmiernie ważny. Chodzi tu o całą gałąź przemysłu francuskiego. Bieda tylko w tym, że — jak mi się wydaje — nikt w Izbie nie przestudiował tej sprawy gruntownie.

Rougon, znudzony, w odpowiedzi kiwał tylko głową. Młody deputowany przysunął się bliżej i przyoblekając swą lalkowatą twarz w nieoczekiwaną powagę ciągnął dalej:

— Mam wuja w cukrownictwie. Jest właścicielem jednej z największych rafinerii marsylskich... Pojechałem więc do niego na trzy miesiące. Notowałem, och, czego nie notowałem! Rozmawiałem z robotnikami, starałem się poznać te sprawy i tak dalej!... Rozumie pan, chciałem przemawiać w Izbie.

Zgrywał się wobec Rougona, zadając sobie okropne katusze, by go zabawiać wyłącznie na ten temat, który — jego zdaniem — powinien go interesować, a poza tym za wszelką cenę chciał mu się przedstawić jako poważny polityk.

— Ale nie przemawiał pan? — przerwała Kloryndą, którą obecność pana La Rouquette zdawała się niecierpliwić.

— Nie, nie przemawiałem — odparł powoli. — Uznałem, że nie powinienem mówić... W ostatniej chwili zląkłem się, czy moje dane są zupełnie dokładne.

Rougon popatrzył mu prosto w oczy i zapytał poważnie:

— A czy wie pan, ile kawałków cukru spożywa się dziennie w „Café Anglais"?

La Rouquette osłupiał na chwilę, otworzył szeroko oczy. Potem wybuchnął śmiechem:

— Ach, to świetne! — wołał. — Rozumiem, pan żartuje... Ale to dotyczy kwestii cukru... A ja mówiłem o cukrownictwie... Świetne! Pozwoli mi pan powtórzyć ten dowcip, dobrze?

Podskakiwał niemal z radości na fotelu. Twarz miał znowu różową, zadowoloną, mówiąc dobierał błyskotliwych słówek. Ale Klorynda napadła na niego: chodziło o kobiety. Widziała go przedwczoraj w „Variétés" z jakąś małą, bardzo brzydką blondynką, rozczochraną jak pudel. Z początku wypierał się. Potem jednak, podrażniony jej okrutnymi napaściami na „pudelka", zapomniał się i zaczął bronić tej damy, osoby bardzo przyzwoitej, która nie była bynajmniej taka brzydka: opowiadał o jej włosach, talii, nóżce. Klorynda dokuczała mu okropnie. W końcu pan La Rouquette zawołał:

— Idę już, ona czeka na mnie.

Kiedy zamknęły się za nim drzwi, Klorynda klasnęła w ręce, powtarzając triumfalnie:

— Poszedł sobie. Szczęśliwej drogi!

Zeskoczyła żywo ze stołu i podbiegła do Rougona, podając mu obie ręce. Miła teraz i łagodna, opowiadała, jak bardzo była niezadowolona, że nie zastał jej samej. A ile to kłopotu, żeby pozbyć się ich wszystkich! Ci ludzie naprawdę nic nie rozumieją! A ten La Rouquette, czyż nie zabawny z tym swoim cukrownictwem? Ale może teraz nikt im nie będzie przeszkadzać, będą mogli pogawędzić. Tyle ma mu do powiedzenia! Nie przestając mówić poprowadziła go ku kanapce. Usiadł nie puszczając jej rąk, lecz wtedy Luigi znów zastukał ostro swą podpórką powtarzając gniewnie:

— Kloryndo! Kloryndo!

— Ach, prawda! portret! — powiedziała ze śmiechem. Wyrwała się Rougonowi i stanąwszy z tyłu za malarzem pochyliła się nad nim miękko i pieszczotliwie. Och, jak on to ślicznie namalował. Doskonale mu idzie. Ale ona naprawdę jest trochę zmęczona i prosi o kwadrans przerwy. Zresztą może teraz malować kostium — przecież nie potrzebuje pozować do kostiumu. Luigi patrzył na Rougona błyszczącym wzrokiem i mamrotał coś dalej z kwaśną miną. Wtedy ona, marszcząc brwi, lecz nie przestając się uśmiechać, zaczęła malarzowi coś bardzo szybko tłumaczyć po włosku. Umilkł i bez zapału zabrał się znów do malowania.

— Wcale nie kłamię — powiedziała zwracając się do Rougona i siadając obok niego. — Lewa noga zupełnie mi zdrętwiała.

Klepała się po lewej nodze, aby — jak mówiła — pobudzić obieg krwi. Pod gazą widoczna była różowa plama jej kolan. Ona jednak zapomniała o tym, że jest naga. Siedziała poważna, pochylona ku niemu, ocierając się ramieniem o szorstkie sukno jego okrycia. Nagle dotknęła jakiegoś guzika i wstrząsnęła się przejęta dreszczem. Spojrzała na siebie i zaczerwieniła się mocno, a potem porwała jakąś czarną koronkę i okryła się nią szczelnie. — Zimno mi trochę — powiedziała przesuwając naprzeciw Rougona fotel i siadając na nim.

Spod koronki widać było teraz tylko nagie przeguby jej dłoni, zawiązała ją sobie na szyi jakby ogromną kokardę i ukryła w niej brodę. Tak otulona, z osłoniętą szczelnie piersią, siedziała w czerni, a twarz jej znów pobladła i spoważniała.

— Więc co się w końcu z panem stało? — zapytała. — Proszę mi wszystko opowiedzieć.

Z nieskrywaną, dziecięcą ciekawością wypytywała o jego nie powodzenia. Kazała sobie, jako cudzoziemce, powtarzać czasem po trzy razy niektóre szczegóły, których — jak mówiła — nie rozumie. Przerywała mu, wykrzykując coś nagle po włosku, a w jej jasnych oczach mógł śledzić wszystkie uczucia, jakie budziły jego słowa. Dlaczego pogniewał się z cesarzem? Jak mógł zrezygnować z tak wysokiego stanowiska? Kim byli jego wrogowie, że tak się dał pokonać? A kiedy, przyparty do muru, wahał się, czy powiedzieć coś, czego nie chciał wyznać, patrzyła na niego tak naiwnie i serdecznie, że poddawał się i wyznawał jej wszystko, bez reszty. Wkrótce dowiedziała się widocznie tego, co chciała wiedzieć. Rzuciła jeszcze parę pytań, tak szczególnych i nie związanych z tematem, że zdziwiło to Rougona. Potem splotła dłonie i umilkła. Przymknąwszy oczy dumała nad czymś głęboko.

— No i cóż? — spytał Rougon z uśmiechem.

— Nic — odpowiedziała cicho. — Martwi mnie to wszystko.

To go wzruszyło. Chciał znowu ująć jej ręce, lecz ona ukryła je w koronce; zapadło milczenie. Po dwóch długich minutach uniosła powieki i spytała:

— A czy ma pan jakieś plany?

Spojrzał na nią bystro, tknięty podejrzeniem. Ale ona, w głębi fotela, pochylona w omdlewającej pozie do tyłu, jakby złamana troskami „drogiego przyjaciela", była w tej chwili tak urocza, że zapomniał szybko o chłodnym dreszczu, jaki przed chwilą przebiegł mu po plecach. Klorynda prawiła mu mnóstwo miłych rzeczy: To pewne, że niedługo będzie się trzymał na uboczu, że kiedyś znowu dojdzie do władzy. Przeświadczona jest, że snuje potajemnie jakieś wielkie myśli i że ufa swej gwieździe — to ma wypisane na czole. Dlaczego nie uczyni z niej swojej powiernicy. Jest tak dyskretna — byłaby szczęśliwa, gdyby mogła dzielić jego przyszłe losy.

Rougon, upojony, próbując ustawicznie pochwycić małe rączki, które kryły się w koronce, mówił wciąż i mówił, aż wyznał wszystko, czego się spodziewał, czego był pewny. Ona go już nie zachęcała, lecz pozwalała mówić, siedząc bez ruchu, jakby w obawie, by nie przerwał. Wpatrywała się w niego badawczo, zapuszczając  wzrok w głąb czaszki, mierząc siłę jego ramion, szerokość piersi. Był to na pewno człowiek mocny, który jednym ruchem ręki zarzuciłby ją sobie, tak silną przecież, na plecy i zaniósł, nie wstydząc się, tak wysoko, jakby tylko zechciała.

— Drogi przyjacielu — powiedziała nagle — ja w pana nigdy nie wątpiłam!

Wstała opuszczając ręce, a koronka osunęła się w dół. Wtedy ukazała się jak gdyby jeszcze bardziej naga, podając do przodu piersi i wysuwając spośród gazy ramiona kocim ruchem, tak giętkim i miłosnym, że zdawała się nawet nie osłonięta stanikiem. Była to nieoczekiwana wizja, niby rzucona Rougonowi nagroda i obietnica. A może to tylko koronka osunęła się sama z jej ramion? Podniosła ją już i zawiązała jeszcze szczelniej.

— Sss — powiedziała szeptem — Luigi się gniewa.

Podbiegła do malarza i znowu pochyliwszy się nad nim mówiła mu coś bardzo prędko tuż nad głową. Rougon nie czując już jej przy sobie, całej drżącej, zatarł gwałtownie ręce, zdenerwowany, niemal gniewny. Czuł w jej obecności jakieś niezwykłe podrażnienie skóry i przeklinał ją w myśli. Nie zachowałby się głupiej, gdyby miał dwadzieścia lat. Wyciągnęła z. niego wszystko jak z dziecka — z niego, co od dwóch miesięcy próbował ją skłonić do wyznań, a nie wydobył z niej nic poza dźwięcznym śmiechem. Wystarczyłoby, aby na chwilę odmówiła mu swych dłoni: zapomniał się i powiedział wszystko, by mu je dała z powrotem. Teraz było to jasne: zyskiwała nad nim przewagę, zastanawiała się, czy warto mu jeszcze ulec.

Rougon uśmiechnął się, pewien swej siły. Poskromi ją, jeśli zechce. Czy to nie ona go prowokowała? Nasuwały mu się myśli niskie, cały plan uwiedzenia jej: potem porzuci ją, raz zostawszy panem. Nie, zaprawdę, nie może grać roli głupca wobec tej dziewczyny, obnażającej w ten sposób ramiona. Ale nie był już teraz tak pewny, czy koronka nie rozwiązała się sama.

— Czy i pan uważa, że mam szare oczy? — spytała podchodząc Klorynda.

Wstał i popatrzył na nią z bliska; nie zmrużyła nawet powiek. Ale kiedy wyciągnął ku niej ręce, trzepnęła go lekko po palcach. Nie potrzebował jej zresztą dotykać, była w tej chwili zupełnie zimna. Wstydliwie okrywała się swą chustką, jakby lękając się najmniejszej szparki. Na próżno żartował z niej, droczył się, udawał, że ucieka się do przemocy — okrywała się tym szczelniej, a kiedy dotykał koronki, wydawała ciche okrzyki. Poza tym nie chciała usiąść.

— Wolę trochę pochodzić — mówiła. — Rozprostować nogi. Poszedł więc w jej ślady i chodzili z kąta w kąt. Teraz on z kolei próbował ją wyciągnąć na zwierzenia. Na ogół nie odpowiadała na pytania. Rozmowa z nią pełna była gwałtownych przeskoków, przerywana wykrzyknikami, przeplatana nie kończącymi się opowieściami. Kiedy wypytywał się. zręcznie o dwu-

tygodniową nieobecność jej i matki w ubiegłym miesiącu, zaczęła snuć, jedną po drugiej, niezliczone anegdoty o swych podróżach. Była wszędzie: w Anglii, Hiszpanii, Niemczech; widziała wszystko. Potem zalała go powodzią błahych, dziecinnych spostrzeżeń dotyczących pożywienia, mody, pogody. Kilkakrotnie rozpoczynała jakieś opowiadanie, w którym występowała ona sama oraz pewne znane osobistości, które wymieniała z nazwiska. Rougon nadstawiał wówczas ucha, myśląc, że nareszcie wymknie się jej jakieś zwierzenie; ale opowiadanie zamieniało się w dziecinny szczebiot albo zawisało nie dokończone. I dziś nie dowiedział się niczego. Uśmiech na jej twarzy tworzył niby maskę. Była wylewna i rozmowna, a jednak wciąż nieprzenikniona. Rougon, ogłuszony tymi zdumiewającymi wiadomościami, z których jedne przeczyły drugim, nie wiedział w końcu, czy ma przed sobą dwunastoletnią dziewuszkę, której naiwność graniczy z głupotą, czy też kobietę niezwykle mądrą, której naiwność jest wyrafinowanym kunsztem.

Opowiadając przygodę, jaka się jej przytrafiła w jednej hiszpańskiej mieścinie, gdzie musiała skorzystać z łóżka pewnego nader uprzejmego podróżnika, ten zaś spał na krześle, przerwała nagle.

— Niech pan nie wraca do Tuilerii — powiedziała bez żadnego przejścia. — Niech pana żałują. Niech odczują brak pana.

— Pięknie dziękuję, panno Makiawel — odparł ze śmiechem. Ona śmiała się jeszcze bardziej, ale nie przestawała udzielać mu doskonałych rad. A kiedy próbował jeszcze, niby w zabawie, pochwycić jej ręce, rozgniewała się i zaczęła wołać, że nie można z nim dwóch minut rozmawiać poważnie. Ach, gdyby ona była mężczyzną! Umiałaby dojść w życiu do czegoś! Mężczyźni są tak bez głowy!

— No dobrze, proszę mi teraz opowiedzieć o pańskich przyjaciołach — zaczęła znów, siadając naprzeciw stojącego Rougona.

Luigi, który nie spuszczał ich z oczu, zamknął gwałtownie pudełko z farbami.

— Idę już — powiedział.

Ale Klorynda podbiegła do niego i przyprowadziła z powrotem, przysięgając, że zaraz mu będzie znów pozować. Obawiała się widocznie zostać sama z Rougonem. A kiedy Luigi ustąpił, znalazła sposób, by zyskać na czasie.

— Niech mi pan pozwoli zjeść cokolwiek, jestem taka głodna! Oo, tylko dwa kęsy. — Otworzyła drzwi, wołając: — Antonia! Antonia!

I wydała jej jakiś rozkaz po włosku. Siadała znowu na brzegu stołu, kiedy weszła Antonia, trzymając na obu otwartych dłoniach po kawałku chleba z masłem. Śmiejąc się jak łaskotana idiotka i rozchylając w śmiechu czerwone usta, rysujące się jaskrawo na czarniawej twarzy, służąca podała chleb na dłoni niby na półmisku. Potem, wycierając ręce o spódnicę, wyszła. Klorynda wezwała ją jeszcze raz i poprosiła o szklankę wody.

— Chce się pan ze mną podzielić? — spytała Rougona. — Bardzo dobre, czasem posypuję to jeszcze cukrem. Ale nie można wciąż sobie pozwalać na łakomstwo.

Rzeczywiście nie była łakoma. Rougon zastał ją kiedyś rano jedzącą na śniadanie kawałek zimnego wczorajszego omletu. Podejrzewał ją o typowo włoską przywarę — skąpstwo.

— Trzy minutki, dobrze, Luigi? — krzyknęła i ugryzła kawałek pierwszej kromki. A zwracając się znów do Rougona, który stał wciąż naprzeciw niej, spytała: — Więc na przykład Kahn. Jakie są jego losy, jak został deputowanym?

Rougon poddał się temu nowemu badaniu w nadziei, że wyciągnie z niej jakieś mimowolne wyznanie. Wiedział, że Klorynda interesuje się ogromnie życiem swych bliźnich, że ma słuch wyostrzony na wszelkie niedyskretne plotki, że czatuje nieustannie na splątane intrygi, jakich nie braknie w jej otoczeniu. Ciekawiły ją zwłaszcza wielkie fortuny.

— O — odparł ze śmiechem — Kahn się urodził deputowanym. Musiał przechodzić ząbkowanie już na ławach Izby. Za Ludwika Filipa zasiadał w prawym centrum i z młodzieńczą namiętnością podtrzymywał monarchię konstytucyjną. Po roku czterdziestym ósmym przeszedł do lewego centrum, nie tracąc zresztą swej namiętności; napisał wspaniałym stylem republikańskie wyznanie wiary. Dziś powrócił do prawego centrum i broni namiętnie Cesarstwa... W życiu prywatnym jest synem bankiera — Żyda z Bordeaux, prowadzi hutę żelazną w okolicy Bressuire, poza tym stworzył sobie specjalność w zakresie zagadnień finansowych i przemysłowych. Żyje dość skromnie w oczekiwaniu ogromnego majątku, który zrobi kiedyś; otrzymał stopień oficerski ostatniego piętnastego sierpnia... — I Rougon, mrugając powiekami, szukał jeszcze w pamięci. — Zdaje mi się, że nie zapomniałem o niczym. Nie, nie ma dzieci.

— Jak to? On  jest żonaty? — zawołała Klorynda.

Zrobiła ruch, który miał oznaczać, że Kahn przestał ją interesować. Ponury mruk, który nigdy nie pokazuje swojej żony. Wówczas Rougon wyjaśnił jej, że żona Kahna mieszka w Paryżu i prowadzi życie bardzo zamknięte. Potem, nie czekając pytania, zaczął:

— Chce pani teraz życiorys pana Béjuin?

— Nie, nie — powiedziała. On jednak ciągnął dalej:

— Skończył Ecole Polytechnique. Napisał jakieś broszury, których nikt nie czytał. Prowadzi fabrykę kryształów w Saint-Florent, trzy mile od Bourges... Odkrył go prefekt okręgu Cher...

— Dosyć! — krzyknęła.

— Człowiek godny, dobrze głosujący, nigdy nie przemawiający, nadzwyczaj cierpliwy, czekający, aż się o nim pomyśli, zawsze pod ręką i na oku, aby o nim nie zapomniano... Zdobyłem dla niego kawalerski krzyż...

Musiała mu położyć rękę na ustach i rozgniewana powiedziała:

— Ech, i ten także żonaty. Nie jest przy tym zabawny! Widziałam u pana jego żonę — istny tłumok! Zaprosiła mnie, abym odwiedziła ich fabrykę kryształów w Bourges.

Jednym kęsem pochłonęła resztę pierwszej kromki. Potem wypiła duży łyk wody. Siedziała na brzegu stołu, ze spuszczonymi nogami; pośladki miała nieco spłaszczone, szyję odchyloną do tyłu; kołysała machinalnie nogami, a Rougon śledził ten rytmiczny ruch. Za każdym wahnięciem napinały się mięśnie widocznych pod gazą łydek.

— A pan Du Poizat? — zapytała po chwili milczenia.

— Du Poizat był podprefektem — odparł po prostu. Spojrzała na niego, zdziwiona tą tak krótką historią.

— O tym wiem dobrze — powiedziała. — I co dalej?

— Dalej? Później będzie prefektem i wtedy zostanie odznaczony.

Zrozumiała, że nie chce powiedzieć nic więcej, zresztą nazwisko Du Poizat rzuciła od niechcenia. Teraz liczyła tych panów na palcach. Zaczynając od wielkiego mówiła cicho:

— Pan d'Escorailles: nie można go brać na serio, kocha wszystkie kobiety... Pan La Rouquette: to zbędne, znam go zbyt dobrze... Pan de Combelot: jeszcze jeden żonaty...

Kiedy nie znajdując nikogo więcej zatrzymała się przy palcu serdecznym, Rougon wlepiwszy w nią badawczy wzrok powiedział:

— Zapomina pani o panu Delestang.

— Racja! — zawołała. — Proszę mi więc o nim opowiedzieć.

— Piękny mężczyzna — zaczął nie spuszczając z niej oczu. — Bardzo bogaty. Przepowiadałem mu zawsze wielką przyszłość.

I mówił dalej tym samym tonem, przesadzając w pochwałach, podwajając cyfry. Wzorowa farmą Chamade warta była, wedle jego słów, dwa miliony. Delestang zostanie kiedyś na pewno ministrem. Ale z jej ust nie schodził wzgardliwy grymas.

— Strasznie głupi — szepnęła w końcu.

— No, no — powiedział Rougon ze znaczącym uśmiechem.

Zdawał  się zachwycony tym słówkiem, które jej się wymknęło. Wówczas z właściwym sobie nagłym przeskokiem przerzuciła się na inny teren i zadając  znienacka nowe pytanie sama z kolei patrzała na niego badawczo.

— Musi pan dobrze znać pana de Marsy?

— Tak, tak, znamy się — odparł nie drgnąwszy nawet i jak gdyby rozbawiony jeszcze bardziej tym, że go o to pyta.

Ale spoważniał. Odpowiedział z godnością i bardzo sprawiedliwie:

— To człowiek o nieprzeciętnej inteligencji. Mam zaszczyt być jego wrogiem... Próbował wszystkiego. Mając dwadzieścia osiem lat był pułkownikiem. Później obejmuje zarząd wielkiej fabryki. Potem zajmuje się kolejno rolnictwem, finansami, handlem. Ludzie utrzymują nawet, że malował portrety i pisał powieści.

Kloryndą, zamyślona, przestała jeść.

— Rozmawiałam z nim onegdaj wieczorem — powiedziała półgłosem. — Wcale przystojny... Syn królowej.

— Moim zdaniem — ciągnął Rougon — to człowiek niepotrzebnie dowcipny. Ja mam inne pojęcie o sile. Słyszałem, jak w bardzo poważnej sytuacji układał kalambury. Koniec końców poszczęściło mu się, rządzi się jak cesarz. Tak, szczęście sprzyja wszystkim tym bękartom. Bardziej osobistą cechą Marsy'ego to jego energia, żelazna dłoń, śmiała, pewna, delikatna, a niezawodna zarazem.

Dziewczyna spuściła mimo woli oczy na ciężkie dłonie Rougona. Zauważył to i zagadnął ze śmiechem:

— O, ja mam łapy, prawda? Dlatego właśnie nie mogliśmy się nigdy porozumieć z de Marsy'm. On walczy wytwornie szablą, nie brudząc swych białych rękawiczek. Ja walę pięściami.

Zacisnął te pięści, grube, owłosione na palcach, i kołysał nimi, szczęśliwy, że są tak ogromne. Klorynda wzięła drugi kawałek chleba i wciąż zamyślona zapuściła w niego zęby. W końcu podniosła oczy na Rougona.

— No a pan? — spytała.

— I moją historię chce pani usłyszeć? Nic prostszego do opowiedzenia — rzekł. — Mój dziadek sprzedawał warzywa. Ja sam, do trzydziestego ósmego roku życia, byłem klepiącym biedę adwokaciną na głuchej prowincji. Byłem wczoraj nikim. Nie podtrzymywałem swym ramieniem, jak nasz przyjaciel Kahn, wszystkich rządów. Nie skończyłem, jak Béjuin, Ecole Polytechnique. Nie mam ani pięknego nazwiska małego d'Escorailles'a, ani pięknej twarzy tego biedaka Combelot. Nie mam takich koligacji jak La Rouquette, który swe krzesło deputowanego zawdzięcza siostrze, wdowie po generale Llorentz, obecnie damie dworu. Ojciec nie zostawił mi, jak Delestangowi, pięciomilionowego majątku zrobionego na winie. Nie urodziłem się na stopniach tronu jak hrabia de Marsy i nie wychowałem się, wisząc u spódnicy sawantki, pieszczony przez Talleyranda. Nie, jestem człowiekiem nowym, mam tylko pięści...

I uderzał nimi jedna o drugą, śmiejąc się głośno i obracając wszystko w żart. Wyprostował się jednak, w zaciśniętych palcach zdawał się miażdżyć kamienie. Klorynda patrzyła na niego z podziwem.

— Byłem niczym, teraz będę tym, czym zechcę — ciągnął zapominając się, mówiąc do siebie samego. — Jestem siłą. Kiedy inni zapewniają tak gorąco o swym przywiązaniu do Cesarstwa, wzruszam tylko ramionami. Czyż je kochają? Rozumieją? Czyż nie przystosowaliby się do każdego innego rządu? Ja wzrosłem z Cesarstwem; ja je stworzyłem i ono mnie stworzyło... Po dziesiątym grudnia dostałem krzyż kawalerski, w styczniu pięćdziesiątego drugiego roku — oficerski, piętnastego sierpnia pięćdziesiątego czwartego — komandorski, a trzy miesiące temu — wstęgę. Za czasów prezydentury piastowałem przez pewien czas tekę robót publicznych; później cesarz wysłał mnie z pewną misją do Anglii, potem wszedłem do Rady Stanu i do Senatu.

— A gdzie wejdzie pan jutro? — spytała Klorynda ze śmiechem, którym próbowała pokryć palącą ją ciekawość.

Spojrzał na nią i urwał.

— Jest pani bardzo ciekawą, panno Makiawel — powiedział.

Wtedy zaczęła jeszcze szybciej kołysać nogami. Nastało milczenie. Widząc, że znowu pogrążyła się cała w myślach i zadumie, Rougon uznał, iż nadeszła odpowiednia chwila, by ją skłonić do zwierzeń.

— Kobiety... — zaczął.

Ale ona przerwała mu i uśmiechając się nieznacznie do swych myśli, z oczyma utkwionymi w przestrzeń, powiedziała półgłosem:

— O, kobiety to co innego.

To było jej jedyne wyznanie. Dojadła swoją kromkę chleba, wypiła jednym łykiem szklankę wody i jednym susem, który dobrze świadczył o jej jeździeckiej sprawności, stanęła na stole.

— Halo! Luigi! — krzyknęła.

Malarz, który wstał z miejsca gryząc niecierpliwie wąsy i od dobrej chwili dreptał wokół niej i Rougona, siadł teraz z powrotem, westchnął i ujął paletę. Trzyminutowa zwłoka, o jaką prosiła Klorynda, trwała kwadrans. Teraz jednak stała już na stole, wciąż owinięta zwojem czarnej koronki. Potem, odnalazłszy poprzednią pozę, szybkim ruchem obnażyła się. Była znów marmurem, nie czuła wstydu.

Aleją Pól Elizejskich przejeżdżały coraz rzadziej pojazdy. Zachodzące słońce napełniało ją słonecznym, osiadającym na drzewach pyłem, jakby to koła wzbijały do góry tuman rdzawego blasku. W świetle, które padało przez ogromne okna, po ramionach Kloryndy przesuwały się złote smużki. Niebo powoli bladło.

— Czy małżeństwo pana de Marsy z ową księżniczką wołoską jest nadal rzeczą postanowioną? — spytała po pewnej chwili.

— Wydaje mi się, że tak — odparł Rougon. — Jest bardzo bogata, a Marsy odczuwa wieczny brak pieniędzy. Zresztą mówią, że za nią szaleje.

Później nic już nie przerywało ciszy. Rougon siedział jak u siebie w domu i nie myślał odejść. Dumał nad czymś, zaczął znów krążyć po pokoju. Klorynda była rzeczywiście czarującą dziewczyną. Myślał o niej tak, jak gdyby dawno się już z nią rozstał, a utkwiwszy oczy w posadzce pogrążał się w myślach na pół świadomych, lecz bardzo słodkich, odczuwając przy tym jakieś miłe wewnętrzne łaskotanie. Doznawał wrażenia, jakby wychodził z letniej kąpieli — czuł rozkoszną omdlałość członków. Otaczała go jakaś woń szczególna, tak ostra, że niemal mdląca. „Jak dobrze byłoby — myślał — położyć się tu, na którejś kanapie, i usnąć pośród tej woni."

Zbudził go nagle dźwięk czyjegoś głosu. Jakiś wysoki starzec, którego wejścia nie zauważył, całował w czoło Kloryndę stojącą na brzegu stołu i z uśmiechem pochylającą się ku niemu.

— Dzień dobry, moja mała — mówił. — Jakaś ty śliczna! Cóż to, pokazujesz wszystko, co masz?

Uśmiechał się trochę drwiąco, ale kiedy Klorynda schyliła się, zawstydzona, po swą czarną koronkę, dodał żywo:

— Ależ nie, to bardzo ładne, możesz wszystko pokazywać, naturalnie!... Ach, drogie dziecko, małoż to tego widziałem! — Potem zwrócił się do Rougona, którego nazywał „drogim kolegą", i ściskając mu dłoń dorzucił: — I to ta smarkula, która, małym dzieckiem, godzinami przesiadywała nieraz na moich kolanach! A teraz, patrzcie, wykłuwa oczy swymi piersiami!

Był to stary pan de Plouguern, człowiek siedemdziesięcioletni, w czasach Ludwika Filipa delegowany do Izby z departamentu Finistère; był jednym z tych deputowanych legitymistów, którzy pielgrzymowali do Belgrave-Square; potem po haniebnym wotum nieufności, które dotknęło go wraz z towarzyszami, złożył dymisję. Następnie, po dniach lutowych, zaczął okazywać nagłą czułość dla Republiki, którą też witał owacyjnie na ławach Konstytuanty. Obecnie, odkąd cesarz zapewnił mu zasłużoną emeryturę w senacie, był bonapartystą. Umiał być nim jednak, pozostając człowiekiem swojej sfery — szlachcicem. Jego wyniosła uniżoność zawierała czasem szczyptę ducha opozycji. Niewdzięczność bawiła go. Będąc sceptykiem do szpiku kości, bronił religii i rodziny. Uważał, że zobowiązuje go do tego nazwisko, jedno ze sławniejszych w Bretanii. Niekiedy bywał zdania, że Cesarstwo jest niemoralne, i mówił to na głos. Sam żył życiem pełnym podejrzanych przygód i wyrafinowanych rozkoszy, był rozwiązły i pełen inwencji: anegdoty, jakie opowiadano ó nim, starym człowieku, budziły w młodych rozmarzenie. Hrabinę Balbi poznał w czasie podróży do Włoch i około trzydziestu lat był  jej kochankiem; rozstawali się na całe lata i schodzili się znów na trzy noce, które spędzali razem, spotkawszy się w jakimś mieście. Zgodnie z pewną wersją, Klorynda miała być jego córką, ale ani on, ani hrabina nie wiedzieli w istocie nic pewnego na ten temat, a odkąd dziecko zaczęło wyrastać na piękną i ponętną kobietę, de Plouguern utrzymywał, że swego czasu bywał często u jej ojca. Patrzył na nią łakomym, nader żywym spojrzeniem i pozwalał sobie na swobodę i poufałość starego przyjaciela. Wysoki, suchy i kościsty, podobny był do Woltera, którego też czcił potajemnie i gorąco.

— Nie obejrzysz mojego portretu, ojcze chrzestny? — zawołała Klorynda.

Nazywała go ojcem chrzestnym przez sympatię. Stanął za Luigim i jak znawca przymrużył oczy.

— Urocze — po wiedział cicho.

Podszedł Rougon, nawet Klorynda zeskoczyła ze stołu, żeby zobaczyć. Wszyscy troje rozpływali się w zachwytach. Malarz pokrył już całe płótno lekkimi tonami — różowym, białym i żółtym o bladej przejrzystości akwareli. Twarz miała uśmiech ładnej laleczki, wycięte w kształt łuku wargi, półkoliście uniesione brwi i policzki o delikatnym odcieniu karminu. Była to Diana z pudełka od pomadek.

— O, patrzcie tutaj, na ten pieprzyk koło oka — mówiła Klorynda klaszcząc z zachwytu w dłonie. — Ten Luigi o niczym nie zapomni!

Rougon, którego zazwyczaj obrazy nudziły, był oczarowany. W tej chwili rozumiał sztukę. Tonem głębokiego przekonania wygłosił swój sąd:

— Wspaniały rysunek.

— I koloryt doskonały — dodał pan de Plouguern.— Ramiona jak żywe. Piersi bardzo przyjemne. Zwłaszcza  lewa — świeża jak pąk róży... A jakie ręce, co? To dziecko ma zadziwiające ręce! Bardzo lubię tę wypukłość nad dołeczkiem w łokciu; świadczy to o doskonałości modelu. — A zwracając się do malarza powiedział: — Gratuluję panu, panie Pozzo. Widziałem już pańską Dziewczynę w kąpieli. Ale ten portret będzie lepszy... Czemu pan nie wystawia? Znałem  dyplomatę, który cudownie grał na skrzypcach, co mu nie przeszkodziło bynajmniej zrobić kariery.

Luigi kłaniał się, mile pogłaskany. Ściemniało się jednak, a ponieważ, jak mówił, chciał jeszcze wykończyć jedno ucho, poprosił Kloryndę, by pozowała mu jeszcze najwyżej dziesięć minut. Pan de Plouguern i Rougon rozmawiali w dalszym ciągu o malarstwie. Ten ostatni przyznawał się, że specjalne, jednostronne studia nie pozwoliły mu śledzić za życiem artystycznym ostatnich lat; zapewniał jednak o swym podziwie dla sztuk pięknych. Oświadczył w końcu, że jest nie bardzo wrażliwy na koloryt, natomiast piękny rysunek, rysunek, który zdolny jest porwać człowieka i natchnąć go wielkimi myślami, sprawia mu pełne zadowolenie. Jeśli chodzi o de Plouguerna, to ten kochał tylko dawnych mistrzów; zwiedził wszystkie muzea Europy i nie rozumie doprawdy, jak można mieć tę czelność i malować jeszcze po nich. Jednakowoż w zeszłym miesiącu polecił pewnemu artyście, którego nikt nie znał, a który rzeczywiście ma talent, ozdobić niewielki salonik u siebie w domu.

— Namalował mi zupełnie cudowne amorki, kwiaty i liście — mówił. — Doprawdy, chciałoby się zrywać te kwiaty. A wśród nich owady, motyle, muszki, chrabąszcze — jak żywe. Poza tym, to takie wesołe... Ja lubię obrazy wesołe.

— Sztuka jest nie po to, by człowieka nudzić — oświadczył Rougon.

Szli drobnymi krokami obok siebie, gdy nagle pan de Plouguern zgniótł obcasem buta coś, co trzasnęło z cichym chrzęstem pękającego strączka grochu.

— A to co? — krzyknął i podniósł różaniec, który zsunął się z fotela, gdzie Klorynda musiała złożyć zawartość swoich kieszeni. Jedno ze szklanych ziarenek, tuż obok krzyżyka, zgniecione zostało na miazgę, a sam krzyżyk, malutki, srebrny, miał jedno ramię zgięte i spłaszczone. Śmiejąc się drwiąco i kołysząc różańcem starzec powiedział:

— Dlaczego, malutka, rozrzucasz tu te cacka?

Ale Klorynda aż spąsowiała. Zeskoczyła ze stołu z odętymi ustami i pociemniałymi ze złości. oczyma, a okrywając pośpiesznie ramiona mruknęła pod nosem:

— Niedobry! Niedobry! Zepsuł mi różaniec! — I wyrwała mu go z ręki, płacząc jak dziecko.

— No, no — mówił nie przestając się śmiać de Plouguern. — Patrzcie, jaka z niej dewotka! Kiedyś tu rano omal mi oczu nie wydrapała, kiedy zobaczywszy we wnęce nad jej łóżkiem zieloną gałązkę zapytałem, co chce zamiatać  tą miotełką... Nie płaczże, głuptasie! Nic nie zrobiłem twojej Bozi.

— Właśnie że tak! — krzyknęła. — Zrobił jej pan krzywdę. Mówiła mu już teraz „pan". Drżącymi rękoma usuwała resztki szklanego paciorka. Potem, łkając jeszcze mocniej, próbowała naprawić krzyżyk. Ocierała go koniuszkami palców, jak gdyby widziała występujące na powierzchni metalu kropelki krwi, i szeptała:

— To papież dał mi w prezencie, kiedy pierwszy raz odwiedziłam go z mamą. Papież mnie dobrze zna; nazywa mnie „swoim pięknym apostołem", bo powiedziałam mu raz, że chętnie umarłabym dla niego... Ten różaniec przynosił mi szczęście. A teraz nie będzie nic wart, sprowadzi diabła.

— Czekaj, daj mi go —- przerwał pan de Plouguern. — Połamiesz sobie tylko paznokcie, jak go zaczniesz naprawiać. Srebro jest twarde, dziecino.

Wziął od niej różaniec i usiłował odgiąć ramię krzyżyka tak delikatnie, by go nie złamać. Klorynda przestała płakać i wpatrywała się w niego z napiętą uwagą. Rougon, uśmiechając się, patrzył także z wyciągniętą szyją. Był rozpaczliwie areligijny, do tego stopnia, że Klorynda chciała już dwa razy zerwać z nim z powodu niewłaściwych żartów.

— Do licha! — mówił półgłosem de Plouguern — nie jest miękka ta twoja Bozia. I boję się ją złamać na dwoje. Miałabyś dwie, na zmianę, maleńka.

Spróbował jeszcze raz; krzyżyk się złamał na dobre.

— Aa, trudno! — zawołał. — Teraz pękł naprawdę.

Rougon zaczął się śmiać. Wtedy Klorynda z pociemniałymi od gniewu oczyma i wykrzywioną twarzą cofnęła się w tył, by spojrzeć im prosto w twarz. Potem, zacisnąwszy piąstki, odepchnęła ich z pasją, jak gdyby chcąc wyrzucić za drzwi, i jak nieprzytomna zaczęła obrzucać włoskimi wyzwiskami.

— Ona nas bije, bije — powtarzał wesoło pan de Plouguern.

— Oto skutki zabobonów — powiedział przez zęby Rougon.

Starzec spoważniał nagle i przestał żartować; kiedy zaś „wielki Rougon" wygłaszał w dalszym ciągu okrągłe zdania o fatalnym wpływie kleru, o żałosnym wychowaniu, jakie otrzymują kobiety katolickie, i upadku opanowanych przez duchowieństwo Włoch, de Plouguern oświadczył sucho:

— Religia tworzy potęgę państwa.

— Jeśli go nie toczy niby rak — odparował Rougon. — To jest sedno sprawy. Niech cesarz spróbuje nie trzymać biskupów w ryzach, wejdą mu wkrótce na głowę.

Wtedy z kolei rozgniewał się de Plouguern. Zaczął bronić Rzymu i mówić o swoich przekonaniach, jakie towarzyszyły mu przez całe życie: bez religii ludzie powróciliby do stanu nierozumnych zwierząt. W końcu wziął w obronę wielką sprawę rodziny. Czasy obecne stają się wstrętne; nigdy występek nie panoszył się tak bezwstydnie, nigdy jeszcze bezbożność nie siała podobnego zamętu w duszach.

— Daj pan spokój z pańskim Cesarstwem! — krzyknął w końcu. — To bękart rewolucji. O, wiemy o tym, wasze Cesarstwo marzy o pognębieniu Kościoła. Ale my czuwamy i nie damy wydusić się jak barany... Niech pan tylko spróbuje, kochany panie, wypowiedzieć pańskie doktryny w senacie.

— Ach, niech pan mu nie odpowiada — powiedziała Klorynda. — Sprowokowany, gotów napluć na Chrystusa. To potępieniec.

Rougon skłonił się, zwyciężony. Zaległo milczenie. Dziewczyna szukała na posadzce maleńkiego kawałka, który odpadł od krzyżyka, a znalazłszy  zawinęła go starannie wraz z  różańcem w kawałek gazety.  Uspokajała się już.

— Prawda, moje dziecko — zaczął nagle pan de Plouguern — nie powiedziałem ci jeszcze, po co tu przyszedłem. Mam na dziś wieczór lożę w „Palais-Royal" i zabieram cię tam.

— Ach, ten ojciec chrzestny! — zawołała Klorynda i poróżowiała z radości. Obudzimy zaraz mamę.

Ucałowała go „za fatygę", jak się wyraziła, a potem, uśmiechnięta, zwróciła się z wyciągniętą dłonią do Rougona mówiąc z prześliczną minką:

— Nie gniewa się pan na mnie, prawda? Proszę mnie nie doprowadzać do wściekłości swoimi pogańskimi poglądami... Głupieję zupełnie, kiedy mnie ktoś drażni na temat religii. Gotowam wtedy zerwać najgłębszą przyjaźń.

Tymczasem Luigi widząc, że nie będzie już dziś mógł malować ucha, wsunął w kąt sztalugi, wziął kapelusz i podszedłszy dotknął ramienia dziewczyny, by ją uprzedzić, że wychodzi. Klorynda odprowadziła go na klatkę schodową, a wychodząc zatrzasnęła za sobą drzwi; pożegnanie ich było jednak tak hałaśliwe, że po chwili dał się słyszeć cichy okrzyk Kloryndy, a potem stłumiony śmiech. Wróciwszy powiedziała:

— Idę się przebrać, chyba że ojciec chrzestny zechce mnie w takim stroju zabrać do „Palais Royal".

Ta myśl rozweseliła wszystkich troje. Zapadł zmrok. Kiedy Rougon odchodził, Klorynda zeszła razem z nim na dół, zostawiając de Plouguerna na chwilę samego, póki nie zmieni sukni. Na schodach było już zupełnie ciemno. Szła pierwsza, milcząc, i tak powoli, że Rougon czuł na swych kolanach muśnięcia jej gazowej tuniki. Wreszcie znalazła się przed drzwiami swego pokoju; weszła do środka i nie obracając się postąpiła dwa kroki. On szedł za nią. W świetle dwu okien, niby w białym pyle, widać tu było rozebrane łóżko, zapomnianą miednicę i śpiącego wciąż na stosie sukien kota.

— Nie gniewa się pan na mnie, prawda? — spytała niemal szeptem, wyciągając ręce.

Przysiągł, że nie gniewa się. Ujął jej ręce i dłonie jego zaczęły posuwać się coraz wyżej, aż do łokci; grube palce zanurzały się. ostrożnie w czarnej koronce, by jej nie rozedrzeć. Klorynda uniosła ręce wyżej, jak gdyby pragnąc mu ułatwić to zadanie. Stali w cieniu parawanu, nie widząc prawie swych twarzy, i Rougon, któremu w zgęszczonej atmosferze tego pokoju brakło tchu, uczuł znowu ową ostrą, niemal mdlącą woń, którą już raz był  pijany. Ale kiedy dłonie jego, nagle brutalne, przesunęły się powyżej łokci, poczuł, że Klorynda wysuwa się z jego rąk i usłyszał, jak woła przez nie domknięte drzwi:

— Antonia! Światła! I podaj mi popielatą suknię!

Kiedy Rougon znalazł się w alei Pól Elizejskich, stał chwilę jak nieprzytomny, oddychając świeżym powiewem, który płynął z wyżyn Łuku Triumfalnego. Pojazdy znikły; wzdłuż pustej alei zapalały się jedna za drugą gazowe latarnie, a ich rozbłyskujące nagle płomyki przeszywały ciemność jakby sznurem płonących jaskrawo iskierek. Rougon poczuł niby uderzenie krwi do głowy; przesunął dłońmi po twarzy.

— No nie — powiedział głośno — to byłoby zbyt głupie!

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej