Zuzanna Morawska

JERZY CZARNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

JERZY CZARNY

powieść historyczna z dziejów Serbii

Morawska Zuzanna

I.

NA PASTWISKU.

Na rozległej wśród gór Egvis-Cagu polance, pasło się duże stado bielutkiej trzody chlewnej.

Była snać niegłodna, bo zamiast szczypać soczystą trawę, wyważała ją tylko krótkimi ryjkami, objawiając swe zadowolenie chrząkaniem.

Rozbiegała się też na wszystkie strony, a niekiedy posuwała tak daleko swoją swawolę, że biegła do kałuży i z rozkoszą zanurzała się w niej.

Ale ani swawola, ani kąpiel nie podobały się Jurasowi, pasącemu tę niesforną rzeszę dwunastoletniemu chłopcu, ani jego dwom czworonożnym wiernym towarzyszom, psom Dudzie i Burdzie.

Jerzy długim, bardzo długim biczem, z uwiązanemi na końcu kilku żołędziami, śmigał nad głowami powierzonych mu wychowańców, Duda zaś z lewej, a Burda z prawej, zaganiali je bardzo umiejętnie, naszczekując w właściwy sobie sposób.

Chrząkanie wieprzków, naszczekiwanie psów, świst bicza napełniały taką wrzawą przestworze, że aż dęby, stojące spokojnie na stoku równiny, obruszyły się na to i szumieć poczęły.

Jednocześnie ze stoku wąwozu zerwał się krzyk i cały grad wymysłów obrzucających Jurasa najohydniejszymi wyrazami w języku tureckim.

Jerzy, dosłyszawszy je, wstrzymał pęd swojego bicza i ze zdziwieniem spojrzał w stronę, z której głos dochodził.

Za głosem padł ze wzgórza jeden i drugi kamień, a kilkoro białych, igrających przed chwilą swobodnie prosiąt, okaleczonych nagle, kwiczało teraz żałośnie, tarzając się po ziemi.

Inne zbiły się w jedno stado, a Duda i Burda,

jak przystało na doskonałych stróżów, z wyszczerzonymi zębami gotowe były rzucić się na napastników.

Kamienie, brane garściami z poblizkiego strumienia, wciąż się ze stoku wzgórza sypały i jeden ugodził w ucho Jerzego.

Ten, nie chcąc być dłużny, rozpuścił bicz. z całym rozmachem i skierował go w stronę, skąd padło na niego uderzenie.

Mimo długości sznura, nie mógł dosięgnąć na wysokość wzgórza, dosięgły tylko uwiązane na nim żołędzie.

Nie zrobiły one wprawdzie szkody napastnikom, ale wywołały wśród nich oburzenie.

Posypały się więc nowe wymysły:

— Ty psie, ty serbskie plemię!

— Ty niewolniku!

— Chłopski syn zabawia się wypędzaniem na pastwisko nieczystej trzody!

— Serb, i tyle! — wołano, poczem jeden z Turków rzucił kamieniem w Jurasa.

— Poznasz ty teraz — wołał — co to jest rzucać na, Turków żołędziami!

Poczem znowu posypał się nowy grad większych i mniejszych kamieni.

Zniecierpliwiony tem Jerzy, pochwycił jeden z kamieni, nasadził go w procę, którą miał przy sobie, i rzucił z wielkim rozmachem na napastników, wołając:

— Poznacie wy, co to jest Serb!

Teraz na wzgórzu powstał pisk, płacz, krzyk i jęki. Nie było jednak wymysłów.

Nie było, bo wszyscy, mniejsi i więksi chłopcy skupili się koło broczącego we krwi towarzysza.

Mimo trudności rzucania z dołu ku górze, kamień Jurasa padł tak nieszczęśliwie, że powalił jednego z chłopców tureckich*).

Jednocześnie z chaty, przylepionej do przeciwległego stoku wzgórza, wyszedł rosły mężczyzna. Doszedł go bowiem kwik trzody, ujadanie piesków i jakieś odległe, wzburzone głosy.

Wpierw dojrzał już, że się stało coś bardzo złego, nie przypuszczał jednak ani tak wielkiej szkody, ani okaleczenia syna.

Juras mimo skaleczenia nie tracił miny.

Opowiedział, jak i co było, i razem z ojcem wziął się do oglądania trzody.

Szkoda była znaczna.

Juras mimo bólu opowiadał z wielkiem wzburzeniem, że przyczyną wszystkiego złego były przebrzydłe chłopaki tureckie.

— Alem też jednemu z nich dał za swoje!

— Skaleczyłeś go? — zapytała nadchodząca matka

— Nie wiem, ale inni przestali mi wymyślać, poczęli jeno nad nim krzyczeć, a potem rozbiegli się na wszystkie strony.

Rzeczywiście na wzgórzu, z którego Juras otrzymał zaczepkę, nie było już chłopców, pozostał tylko jeden rozciągnięty na ziemi.

— Coś ty zrobił? co zrobił? — lamentowała matka, patrząc na wzgórze.

I nie namyślając się, wdarła się na niewielką pochyłość, gdzie leżał ranny. Chciała go ratować, ale przekonała się, że był już martwy... Stało się wielkie nieszczęście.

— Oto do czego głupie bijatyki doprowadzają! — narzekała.

Coraz więcej ludzi poczęło się schodzić na dolinę.

Sąsiedzi, usłyszawszy krzyk na pastwisku Piotra Czarnego, biegli dowiedzieć się, co się tam dzieje.

Matka Jerzego nie mogła się wstrzymać od głośnego biadania nad losem syna, którego czekała niechybna kara, za nieszczęsny śmiertelny wypadek z Turkiem.

— Ja sam zostanę na noc na pastwisku! — ozwał się Piotr.

Zabierz Jerzego, ukryj go, zrób co chcesz! — dodał, zwracając się do żony i miększym już głosem, poczem zapalił nieodstępną a wygasłą już fajkę.

Kobieta a za nią syn, nie rzekłszy słowa, zabierali się do odejścia.

— Jerzy! — zawołał ojciec. Chłopiec się zbliżył.

— Cóż ty teraz myślisz?

Jerzy stał zrozpaczony, nic nie odpowiadając.

— Weźmiesz starą opończę, umażesz twarz sobie sadzami, w rękę bandurę, będziesz grał, przyśpiewywał i pójdziesz na całą noc do Topoli. Musisz się teraz ukrywać, w przeciwnym razie zginiesz!

Chłopiec skinął głową.

— W Topoli mniej Turków, niech cię stryj ukrywa, potem co Bóg da, zobaczymy!

I stroskany ojciec przycisnął jedynaka do piersi.

Wkrótce Jerzy dogonił matkę, czekającą na niego opodal.

Poszeptali coś z sobą i przyśpieszonym krokiem zdążali ku domowi.

Słońce skryło się za góry, zostawiając dębowe lasy i liczne pastwiska, rozrzucone w dolinach i pogrążone w ciemnym mroku.

W przestworzu było duszno, parno.

Gruba ciemno-granatowa chmura zawisła na niebie.

Zdawało się, że za chwilę grom z niej uderzy. Piotr niespokojnie spojrzał na niebo.

Usłyszał jakiś szelest, zdawało mu się, że się ktoś skrada, czai, że na przeciwnym stoku wzgórza słychać czyjeś kroki.

Lęk go przejmował.

Wsłuchuje się dalej...

Nic, — cisza zupełna.

Spojrzał w przeciwległą stronę, na rozrzucone chaty...

Wszędzie światło, jeno w jego chacie nie błyska... ogniska znać nie rozpalono.

Wpatruje się. Zdaje mu się, że widzi dwa ruszające się cienie.

Nieprawda, noc taka ciemna, nic rozróżnić nie można.

Cisza, dokoła cisza.

Cisza i ciemność!

A z chaty drugiem wyjściem ku wzgórzom, wysuwa się chłopak, odziany w opończę, z bandurą w dłoni.

Zwrócił się jeszcze.

Padł w objęcia stojącej we drzwiach kobiety.

— Niech cię Bóg błogosławi!... Pamiętaj, żeś Serbem, pamiętaj coś winien ojczyźnie!

I matka, odsunąwszy go od siebie, drzwi od sieni zaparła.

*) Historyczne.

II.

W SZRIPII.

W maleńkiej mieścinie Sziripii, przeszło o dwie godziny drogi od wsi Wrzeszczowy i pastwisk serbskich leżącej, wzburzenie było wielkie.

Chłopcy, wracający z wycieczki pod dozorem starego Halila, rozbiegli się teraz bezładnie.

Opowiadają, krzyczą, machają rękami, rzucają się na ziemię, chcąc gestami dopełnić opowiadania.

Nikt nic nie rozumie, nie wie, o co chodzi, pytaniami powiększa się tylko zamęt.

Halil, zgnębiony, próźno usiłuje przywołać chłopców do porządku, nikt na niego nie zważa, nie słucha.

Pisk, jęk, płacz wzmaga się coraz więcej. Wystraszeni mieszkańcy nie mogą nic zrozumieć, słyszą tylko:

— Ali, Ali!..

Imię to wyrzucane jest na wszystkie tony ze wzburzonych piersi chłopców.

Sziripii było miasteczkiem osiadłem prawie przez samych Turków, a władze tureckie czuwały nad wszelkiem zachowaniem się Serbów.Że zaś okoliczna ludność, złożona głównie z wieśniaków, zajętych troską o podniesienie i utrzymanie swego dobrobytu, gnębiona zresztą przez janczarów na każdym kroku, zachowywała się spokojnie, janczarowie mieli tylko tyle do czynienia, ile trzeba im było wyłowić coś z kieszeni Serba.

Spoczywali więc sobie i teraz, poddając się miłemu próżnowaniu, nie troszcząc się zgoła, co się dzieje w miasteczku.

Aż oto ten błogi odpoczynek został nadzwyczajnym krzykiem i hałasem przerwany.

Wybiegło najpierw dwóch najgorliwszych janczarów, potem wysypał się cały dziesiątek, i jako stróże publicznego porządku, poczęli rozpytywać:

— Co się stało? co się dzieje?...

Ale pytania ich powiększyły znów zamęt. Słyszeli tylko to samo, co inni:

— Ali, Ali!...

Stary Halil chciał im wszystko wytłómaczyć, ale tak był wzruszony i tak mu przeszkadzano, że sam nie wiedział, co mówi, plącząc się ciągle w opowiadaniu.

Zrozumiano tylko "Serb".

— Serb! — pochwyci! Murad, jeden z zajmujących stanowisko dziesiętnika janczarów.

— Serb! — powtórzył, błyskając chorem okiem.

Obliczył też naprędce, że z całego krzyku nie małe może wyciągnąć dla siebie korzyści, jeżeli w to Serb wmieszany, i nie pytając się już o nic, poprowadził nauczyciela do agi, to jest głównego dowódcy "ordy", czyli oddziału janczarów, konsystujących w Sziripii.

Za nauczycielem biegli i chłopcy, będący z nim dziś na przechadzce. Za chłopcami poszedł, kto tylko żył w miasteczku, zrobiło się więc tak wielkie zbiegowisko przed koszarami, że janczarzy musieli używać długich, bambusowych lasek, uprzywilejowanego swego godła podczas pokoju, żeby tłum rozpędzić.

Tymczasem aga, rozbudzony z miłego odpoczynku po ciężkim trudzie próżnowania, ziewnął szeroko, włożył v usta świeżo nałożoną fajkę, a podwinąwszy nogi i oparłszy się o poduszkę dywanu, zapytał:

— Obwiniony?

— Nie jestem obwiniony, przychodzę ze skargą — rzekł Halil.

— Mów! — rzucił aga łaskawie, przypatrując się drżącemu staruszkowi.

Halil po dość przewlekłem opowiadaniu o staraniach swych około zdrowia i przyjemności powierzonej mu młodzieży, a stąd o wyprowadzeniu chłopców na przechadzkę, dotarł nareszcie do smutnego zakończenia.

Zamilczał wszakże o zaczepce, jaką dali jego uczniowie i o całem niesfornem ich zachowaniu się.

Zakończył tylko:

— Z równiny, z pastwiska nieczystych zwierząt, niech mi Mahomet przebaczy, że je wspominam, wyleciał w górą kamień, rzucony z procy wprawną ręką niewiernego Serba, uderzył w kark tuż pod głową Alego...

Tu łkanie przerwało mowę, a wywrócone białkami oczy zaświadczały o wielkiej boleści Halila!

— Mocno skaleczony? — zapytał łaskawie aga.

— Wcale nie skaleczony.

— Więc o cóż ci chodzi? — przerwał znieciepliwionym głosem dowódca janczarów.

— On zabity! — dokończył Halil, wysłuchawszy cierpliwie wyrzutów.

— Co?... - — zapytał aga.

— Tak, tak, effendi, Ali zabity! — Twój syn? — przerwał znów aga.

— Nie, mój krewny...

— Rodzice jego o tem wiedzą? — zapytał aga.

— Ach, rodzice jego spoczywają już na łonie wielkiego proroka Mahometa.

— Krewni? — przerwał aga.

— Krewni jego, oprócz mnie jednego, są zapewne w tej chwili razem z rodzicami.

Nastąpiła cisza.

Aga, przymknąwszy oczy i wypuściwszy z ust fajką, zdawał się rozważać.

Nikt ciszy nie śmiał przerywać.

— Sierota... na koszcie miasta... nikt o niego tak dalece nie będzie się upominał... Owszem, miasto będzie zadowolone, ubyła jedna gęba do jedzenia, jedno ciało do okrywania... Ale zabity przez Serba... Serba... — mówił w myśli Aga.

— Serba, Serba! — wyrzekł głośno.

— Tak, effendi, Serba, Serba niewiernego! — przywtórzył Halil, wzdychając.

— Serb... — dodał z naciskiem Murad.

— Przyprowadzić go do mnie! — rozkazał aga.

— Alego? — zapytał Kosooki, udając, że nie rozumie.

Aga zmarszczył brwi i zniecierpliwionym głosem zawołał:

— Serba, zabójcę! Osioł! — dodał, odwracając zagniewane oblicze.

I dał znak, że nie ma nic więcej do powiedzenia.

Ale ktoś usłyszał ostatnie wyrazy wszechwładnego agi i zaraz wieść się rozeszła, że najwyższy dostojnik miasta Sziripii kazał sprowadzić trzy osoby:

— Serba, zabójcę i osła.

Osioł wszystkich mocno zaciekawił...

Ba, nietylko zaciekawił, ale nawet rozrzewnił. Upatrywano bowiem w owym ośle najwyższą mądrość agi, który do wyroku zapotrzebował "osła".

Jeden tylko Murad doskonale zrozumiał, co to był za osioł, ale postanowił nikogo z błędu nie wyprowadzać, a przed agą udawać, że tak samo jak ogół i on rzecz całą pojmuje.

Po wybadaniu dokładnem Halila, zadowolonego, że z tej nieszczęśliwej sprawy nie wyszły dla niego przykrości w postaci bambusowej nagany)*, Kosooki stróż porządku udał się uazajutrz na miejsce popełnionej zbrodni.

Ali leżał jak wczoraj w tem samem miejscu i tej samej pozycyi, z tą tylko różnicą, że muchy tak obsiadły jego twarz i głowę, iż nie można było poznać, czy to jest kir czarny osłaniający nieszczęśliwego, czy owady wyprawiające sobie jakąś ucztę.

Murad ze wstrętem i zabobonną trwogą odwrócił oczy i zeszedł wprost na pastwisko Piotra Czarnego.

Piotr słyszał zbliżające się kroki, był nawet pewny, że to władza idzie szukać jego syna...

Wstrząsnął się też cały przejmującym go na wskroś dreszczem. Nóż, którym rozpruwał jednego z wieprzów, dorzniętych wczoraj, poszedł krzywo. Piotr nie dał jednak nic poznać po sobie.

— Gdzie twoi synowie? — zapytał Murad, stając tuż drzy wieśniaku.

— Synowie? — powtórzył Piotr z zadziwieniem, nie przerywając roboty.

— Tak, synowie?... — rzekł Murad surowym głosem.

— Mamci tylko jednego, — odrzekł Piotr, — ale bodaj się był nie urodził, bodaj był w kolebce zginął i bodaj go oczy moje nigdy nie oglądały! — mówił z oburzeniem.

— Gadaj, gdzieś go ukrył?

— Ja, okrywać tego łotra? — chyba ukryłbym go na pierwszej gałęzi i oddał na pastwę żarłocznego ptactwa! — mówił dalej Piotr, potęgując gniew swój i błyskając czarnemi oczami.

— Nie kręć, gadaj, gdzieś go podział!?.. — wołał Kosooki.

— Ależ jabym sam rad się dowiedzieć, gdzie się ten łotr ukrył!? Bo patrzcie jeno, effendi, jakiego mi piwa nawarzył!.. — dodał, wskazując na porznięte wieprze.

Murad rzucił jakieś przekleństwo i usunął się jak mógł najdalej.

Stanąwszy zaś w przyzwoitej odległości, rzekł:

— Piotr Kara (Czarny) wiem, że o ile jesteś rozumny, o tyle i zamożny, połącz więc te dwa przymioty i opowiedz, gdzie jest twój syn?... Może się da co zrobić, żeby go uniewinnić, a przynajmniej zmniejszyć karę za zabójstwo, jakie popełnił.

— Zmniejszyć karę? a toć ja pierwszy wysypałbym tyle kijów, ile dinarów **) mam straty na mojej trzodzie! — mówił Piotr, ćwiartując dalej wieprzka.

— Oj, gdybyście mi dopomogli w wyszukaniu tego łotra Jerzego, co się stał przyczyną śmierci najpiękniejszych moich wieprzów, dałbym wam jednego... — dodał, zwracając się do janczara.

— Tfui! tfui! — począł pluć z obrzydzeniem Turek.

— Wybaczcie, effendi! — zawołał Piotr, — zapomniałem, że gardzicie tem smacznem mięsem, ale nie wzgardzilibyście zapewne pieniędzmi za to mięso wziętemi...

Na wzmiankę o pieniądzach Turek łypnął kosemi oczami. Piotr, zwracając na każdy ruch jego uwagę, musiał skryć uśmiech pod bujnym zarostem swej twarzy.

— Nie idzie tu wcale o twoją nieczystą trzodę, tfui! tfui! — mówił, spluwając Kosooki, — ale o chłopca tureckiego, którego wasz syn zabił.

— Chłopca tureckiego! — zawołał z najwyższem oburzeniem wieśniak, porzucając robotę i wpatrując się w janczara.

— Chłopca tureckiego! chłopca tureckiego! — powtarzał dalej, jak gdyby dla uprzytomnienia sobie, lub lepszego zrozumienia słów stróża porządku.

— Kiedyż ten szelma to zrobił? — pytał Piotr, wytrzeszczając oczy.

I nie dając przyjść do słowa janczarowi, mówił:

— Ja zaraz sobie myślałem, że kiedy on mógł okaleczyć najpiękniejsze moje wieprze i uciec, to on się na wszystko odważy...

— Nie zagrywaj ze mną filuta, jeno przyznaj się, gdzieś ukrył syna, zabójcę tureckiego chłopca, który oto tam leży?

— Gdzie? gdzie? — pytał wieśniak, wytrzeszczając oczy.

— Ot, tam! — wskazał janczar na wzgórze.

— Poprowadźcież mnie w to miejsce, może trafimy na ślad tego szelmy Jerzego.

— Ach, żebym go mógł znaleźć i na jego skórze odbić stratę za moje najpiękniejsze wieprze! — mówił Piotr zrozpaczonym głosem.

Ale janczar nie kwapił się z zaprowadzeniem go do zabitego chłopca, rzekł jeno stanowczo:

— Wiesz ty lepiej, gdzie leży zabity, a jeżeli nie chcesz powiedzieć, gdzieś ukrył syna, sam poniesiesz karę, jaka powinna spaść na zabójcę...

— Ja? a cóż ja jestem winien? — wykrzyknął wieśniak, chwytając się za włosy.

— Powiedziałem ci już, że jesteś równie przebiegły jak bogaty, — mówił Janczar, — ale tym razem ani przebiegłość, ani bogactwo, nie ochronią cię od ciężkiej kary. Może i głową nałożysz!... — szepnął jakby do siebie.

— Effendi, effendi, co wy mówicie? Wiesz, że jestem niewinny, a łatwo przenikniesz, gdzie się ukrył syn mój wyrodny.

W nagrodę pragnąłem, żeby to oto mięsiwo miało zaszczyt dostać się do twojej kieszeni.

Janczar spojrzał ukradkiem na potężne połcie słoniny, a chociaż w duszy błagał Mahometa, żeby mu przebaczył to spojrzenie, zdążył jednak ocenić ich wartość.

Postanowił waszakże okazać się nie łatwym w swej uczynności i rzekł:

— Choćbym nie chciał czynić ci krzywdy, wiesz przecie, że nademną jest większa potęga. Aga rozkazał przyprowadzić Serba, zabójcę i osła...

— A gdyby tak osła zastąpić cielęciem? — zapytał wieśniak.

— Nie, osła koniecznie mieć muszę.

— Hm!... hm!... — mruczał Piotr, jakby się namyślając.

Potem zaś rzekł:

— Nikt tutaj w okolicy osła nie posiada, ale dla twojej dogodności, effendi, i spełnienia rozkazu wielkiego agi, pójdę, szukać go po drugiej stronie gór.

— Nie, wyślesz kogo innego, a sam zostaniesz! — odrzekł stanowczo Murad.

— Kogóż ja nieszczęśliwy poślę? — lamentował wieśniak.

— Mnie nic do tego, wysyłaj kogo chcesz; ja zaś stąd się nie ruszę, póki mi nie dostarczysz Serba, zbója i osła.

— Osła dobrze, ale skądże ja, biedny chłop, wezmę Serba i zabójcę?

— Czyń co chcesz, inaczej sprowadzę na twoją głowę całą naszą hordę!...

I długą jeszcze w ten sposób prowadził stróż bezpieczeństwa publicznego rozmowę.

A musiała ona być twardą, bo z każdego włosa zrozpaczonego Piotra spływał pot kroplisty.

Była też owa rozmowa i bardzo długa, bo chociąż zacny Murad przybył wczesnym rankiem, odchodził, gdy słonko, rzucając prostopadle swe najgorętsze promienie, dawało znać ludziom, że znojny dzień przeszedł już swą połowę.

*) Bambusowa nagana: bicie w pięty laskami bambusu.

**) Dinar 40 kop.

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej