Henryk Merzbach

JOACHIM LELEWEL

Konwersja: Nexto Digital Services

JOACHIM LELEWEL W BRUKSELI

Merzbach Henryk

Jedną z najszlachetniejszych i najwolnomyślniejszych postaci Panteonu polskiego jest niezaprzeczenie Lelewel. Wszystkie pierwiastki, które z znikomej lepianki ludzkiej tworzą, mężów myśli i serca, spotęgowały się w nim w jedno nieśmiertelne ogniwo, którego promienie przez długie lata jeszcze oświecać powinny niepewne narodu manowce...

Wszystkie niemal gałęzie wiedzy: chronologia, genealogia, geografia, polityka, historya, etymologia, lingwistyka, prawoznawstwo, kronikarstwo, rękopisma, pomniki, monety, archeologia, broń, zwyczaje, obyczaje, dyplomy, nawet stroje i podania ludowe znalazły w nim gorliwego zwolennika, któremu żaden postęp narodowy nie był obojętnym — i stworzyły w epoce do specyalizowania skłonnej męża wszechwiedzy i jednego z najwytrwalszych pracowników, patryotów i myślicieli naszego stulecia. Największy nasz poeta mógł więc bez przesady poświęcić mu te słowa pamiętne: "Na świętym dziejopisa jaśniejąc urzędzie, "Wskazujesz nam, co było, co jest i co będzie. " (1) Wielki sercem i myślą Lelewel znał tylko dwie namiętności, którym zawsze pozostał wiernym: miłość ojczyzny i nauki. Umiał je z sobą, kojarzyć w szlachetnym zapale, bo z pracą mędrca zlewały się rozmyślania patryoty. Świat uznaje w nim jednego z najdostojniejszych obrońców niepodległości swego kraju, jednę z najsilniejszych podpór jego praw, do których wyświecenia przyłożył się głębokiemi badaniami; jednego z znakomitych wodzów epoki 1880 roku, której służył jako poseł wielkiego wpływu, jako minister oświecenia publicznego, jako członek rządu, i uczonego pierwszorzędnego, bożyszcza młodzieży, pewnego przywódzcę dojrzalszego wieku; ale świat nie wie dostatecznie, że był to zarazem najskromniejszy z ludzi, że ten uczony, porwany zapałem walki, z stoicką stałością łączył naiwność dziecięcą, że ten starożytnik posiadał cnoty starożytne. (1)

(1) Mickiewicz.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Byłem bardzo młodym, kiedym go poznał w Brukseli w 1856 roku podczas pobytu mojego jako wolontaryusz w księgarni Muquardta, którą nabyłem w kilka lat później. Dom nasz był w ciągłych z nim stosunkach, dostarczał mu materyałów do jego prac, wydawał jego Lotniki wychodźtwa polskiego i ułatwiał mu wydawnictwo jego Géographie du moyen âge. Przychodził nieraz do księgarni na place royale, gdzie uczeni mieszkający w Brukseli albo przejeżdżający zbierali się i prawdziwą czcią go otaczali. Zdumiewającą była jego pamięć bibliograficzna, źródłem nieocenionem, z którego czerpali z podziwem znajomi wszelkich narodowości. Mówił dwunastu językami, a w pięćdziesięciu innych nowo i starożytnych umiał wyczytywać zdania i napisy, jako znakomity paleograf. Sławni oryentaliści Carmoly w Brukseli, Pietraszewski w Berlinie i cały zastęp innych znakomitości, codziennie niemal udawali się do niego o radę, w najzawilszych kwestyach językowych. Jego dwaj adjutanci, obaj już nieżyjący, adwokat Ludwik Lubliner i L. L. Sawaszkiewicz, nieraz się schodzili z nim w naszej księgarni i mieli dar szczególny ożywiania go i wprowadzania w dobry humor, z którego wszyscy korzystaliśmy. Wtedy z szuflady swych wspomnień wydobywał prawdziwe skarby, opowiadał w malowniczych i oryginalnych zwrotach przygody swe polityczne, profesorskie z czasów wileńskich, społeczne z czasów warszawskich, emigracyjne z pobytu na niegościnnej dla niego ziemi francuzkiej; a znał wszystko i wszystkich od najniższych do najwyższych sfer towarzyskich, a gdzie się tylko pokazał, wszędzie mu się otwierały wrota na oścież, pomimo że zwykle chodził w niebieskiej bluzie jak robotnik, w czapce starej bardzo, z daszkiem olbrzymich rozmiarów i wyglądał na dyogenesowskiego żebraka.

Ubiór ten plątał mu niejednego figla, ale ze stoickim spokojem znosił Lelewel te zadraśnienia miłości własnej i z nich często żartował. Pewnego dnia przynosi do prywatnego mieszkania swego wydawcy, korekty swego dzieła, "Lescoinsdu Moyen âge". Służąca, myśląc że ma do czynienia z żebrakiem, wypycha natręta całą siłą za drzwi. Po długiem parlamentowaniu zdobywa się staruszek na te słowa: "dites à votre mattre, que je suis Ie citoyen Lelewel". Na te słowa służąca pada przed nim na kolana i płacząc prosi go o przebaczenie... Imię Lelewela stało się prawdziwą legendą w Brukseli. Nazywano go le Diogène Polonais. Wszyscy mu! się kłaniali, a król Leopold I, ile razy go spotkał, podawaj mu dłoń, jakkolwiek znane mu były jego republikańskie; przekonania, z któremi się nie krył przed nikim.

Ile razy odwiedzał księgarnią, zawsze wszczynał długi rozmowę ze mną. Wypytywał się o najmniejsze szczegóły mojego życia, o mego ojca, którego dobrze znał w Warszawie, i o wszystko, co się kraju tyczyło. Nawet mizerne moje próby rymowane zajmowały go, jak wszystko co na obczyźnie przypominało mu Polskę. A umiał na pamięć sporo wierszy Mickiewicza, które ze wzruszeniem deklasował, Miał poczucie poetyckie bardzo rozwinięte.

Niezapomnę nigdy ostatnich moich u niego odwiedzin. Ze wzruszeniem wchodzę na wązkie schody, wiodące do jego skromnego, z dwóch pokoików złożonego mieszkania, na ulicy Marais St. Jean, dziś nazwanej rue des Eperonniers nr. 58. Pukam do drzwi.

— Kto tam ?

— Odpowiadam. A na to Lelewel:

— A proszę, wejdź no! Polak do Polaka wchodzi bez pukania. Gość w dom, Bóg w dom.

— Przychodzę z pożegnaniem, jadę do Paryża dalej się kształcić, przynoszę moje album i proszę o wpisanie waszego nazwiska na pamiątkę, mówię nie śmiało...

Siedział siedmdziesięcioletni starzec, schylony, w starym zapylonym fraku, nad zaczętą kartą, którą, rył scyzorykiem na miedzi. Odwrócił się do mnie, porwał za album, otarł łzę i wpisał te wyrazy, które podajemy w fac-simile:

Trzydzieści trzy lat minęło od tej ostatniej a serdecznej pogadanki, a każde słowo, które wtedy wyszła z ust wielkiego męża, jeszcze dzisiaj wyryte w mojej pamięci i w mojem sercu. Przez dwie długie godziny mówił — co się mu bardzo rzadko zdarzało — o sobie,

O młodości swojej, o nie spełnionych nadziejach, o przebytych walkach prawie od samego dzieciństwa, o swem credo religijnem i politycznem, o bezustannej pracy, która mu była pociechą, wśrod bezustannych niepowodzeń i rozczarowań. Na nikogo nie narzekał, ani na ludzi, ani na los. Wszystko rozumiał, więc wszystkim przebaczał. Z pobłażaniem o innych się wyrażał, ale dla siebie był surowym nad wyraz i niejeden z swych czynów z żałosnym, ironicznym uśmiechem krytykował. Rozmowę swoją" zawsze nauczającą, przeplatał anekdotkami, dowcipem żywym, czysto polskim, a nieraz wśród śmiechu łza zajaśniała na oku...

"Więc już nie wiedzieć prawie bez mała,

Czy Iza jest śmiechem, czy śmiech jest łzami,

Tak się łza z śmiechem już zlała"... (2)

Słuchając go z uwagą i namaszczeniem, zrozumiałem od razu, jaki wpływ przed pół wiekiem mąż ten na filaretów wileńskich wywierać musiał swym organem głosu, swem łagodnem obliczem, smutnym uśmiechem, okiem, które tak rzadko promieniało radością, bo odbijało cierpienia milionów... Zwykle milczący, zatopiony w swych myślach i wspomnieniach, mało się udzielał i niedbał o poklask ani uznanie. Mógł być niezrozumianym przez tych, którzy sądząc li tylko z powierzchowności, nie nurtują głębin duszy ludzkiej. Ale gdy jednem choćby słowem rozbudziłeś w nim zawsze młodzieńczy zapał, wtedy z jego warg, zaciętych boleścią, płynęły strumienie wspomnień, całe poemata przeżytych wypadków, najdrobniejsze fakta jego długiego żywota, ilustrowane misternie narysowanemi sylwetkami ludzi i społeczeństw, z którymi miał stosunki. A każde jego słowo zdradzało wielką, niemal uniwersalną wiedzę, pogląd filozofa i historyka.

Czuć było, że ten dziwak, odludek, anachoreta, oddzielony własną wolą. i siłą wypadków od ludzi, dla których tyle znosił boleści, skupił swe myśli w jedno ognisko, którego trzy promienie — ojczyzna, wolność i wiedza — ogrzewały smutny żywot tułacza. Dla nich zrzekł się, słodyczy rodzinnego kółka. Kraj był mu rodziną; dziećmi nowe pokolenia, w które wpajał przywiązanie do kraju, odsłaniając przed niemi wspaniałą przeszłość dziejową. Uczony głęboki, znakomity badacz starożytności, biegły numizmatyk, umiał się posługiwać mową jak najprzystgpniejszą dla dzieci, którym wpajał pierwsze zarysy historyi krajowej; a chociaż zarzucał sobie, że nie posiada nic takiego, coby przyciągało do niego słuchaczów i że się wyraża bez wdzięku, miał w sobie lepszy magnes — przywiązanie do kraju, które mu dawało, jakby drugie widzenie do przenikania tajników przeszłości; miał odwagę do poświęceń, których był męczennikiem i temi cnotami bezwiednie przyciągał swych uczniów za młodu, a licznych przyjacioł w późniejszych a ciężkich latach...

(1) Ludwik Wołowski na pogrzebie Lelewela w Paryża dnia 1 czerwca 1861.

(2) Wincenty Pol,

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Tych ciężkich lat trzydzieści spędził w Brukseli. Pamięć o nim jeszcze nie wygasła. Aby ją zachować, mamy zamiar spisać kilka wspomnień z jego pobytu w stolicy belgijskiej. O życiorysie zupełnym mowy być nie może. Czujemy trudność podobnego zadania. Wobec ludzi jemu podobnych, pigmejczycy naszego autoramentu przejęci być muszą uczuciem pokory, uwielbienia i przeświadczeniem o swej niedołężności. Brak zarazem materyałów do podobnej pracy. Posiłkować się możemy tylko temi, jakie się nam udało zebrać w obcym kraju, zdala od polskich księgozbiorów.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Jeżeli są narody, które już historyi nie posiadają, my do nich póty należeć nie będziemy, dopóki mężowie jak Lelewel nosić w sobie będą, żywą ojczyznę i oddychać jej życiem. Życie to jest nieśmiertelnem, bo jest duchem, czuciem, myślą, wiedzą, i epopeą narodu. Naród, który posiada Sobieskiego i Kościuszkę, Kopernika i Lelewela nie może zniknąć z widowni dziejów powszechnych. Życiorysy sławnych mężów stanowią drogocenny materyał, z którego przyszli dziejopisarze czerpać będą. Każdy z nas cegiełkę do tego dzieła przynosić powinien: oto usprawiedliwienie moje wobec tych, których mój szkic zadowolnię nie zdoła.

Belgia, ta ojczyzna łudzi,którzy ojczyznę stracili, była przez trzydzieści lat schronieniem wielkiego patryoty. Ci więc, którzy jak on na tej gościnnej ziemi znaleźli przytułek, mają, prawo i obowiązek utrwalenia pamiątki po ludziach, których żywot był przykładem dla żyjących, drogim dla kraju, a ozdobą dla społeczeństwa, wśród którego pracowali dla przyszłych pokoleń...

Tylko pobieżnie wspomnimy o latach, które Lelewel spędził w własnym kraju. Inni skorzystają z czasem, gdy okoliczności na to pozwolą, z krajowych wspomnień i materyałów i wzniosą pomnik profesorowi i mężowi stanu, który tak wielką odegrał rolę w pamiętnych dla nas wypadkach...

Do nas należy studyum nad uczonym, człowiekiem pracy, nad demokratą i filozofem w życiu prywatnem, nad myślicielem uzupełniającym dziełami literackiemi karyerę nauczycielską, wzbogacającym wiedzę pracami, które do "najznakomitszych bieżącego stulecia" (1) policzyć należy.

Sto lat już minęło, jak się Joachim Lelewel urodził w Warszawie (21 marca 1786). Rodzina jego podobno pochodziła z Niemiec i nazywała się von Loelhoefel von Loewensprung; ojciec jego Karol otrzymał u nas indygenat ze zmianą nazwiska 1777 r., umarł w sam dzień 29 listopada 1830 r., w 82 roku życia. Pod jego okiem kształcił się Joachim w pierwszych latach; od 1801 — 1804 uczęszczał do Collegium nobilium Scholarum Piarum w Warszawie, a nauki ukończył na uniwersytecie wileńskim (1804 — 1809), gdzie miał za profesorów historyi Tomasza Hussarzewskiego, a literatur greckiej i łacińskiej Ernesta Bogumiła Groddecka, o którym często z najżywszą przyjaźnią wspomina w swoich dzieiach (2). Od 1809 — 1811 przebywa w Liceum krzemienieckiem, fundacyi Tąd. Czackiego, i w Łucku na Wołyniu pod protekcyą swego stryja Kaspara Cieciszowskiego, biskupa kijowskiego, łuckiego i żytomirskiego, a następnie arcybiskupa metropolitalnego wszystkich katolickich kościołów w państwie rosyjskiem. W r. 1811 jest urzędnikiem w ministerstwie spraw wewnętrznych Wielkiego Księstwa Warszawskiego. W roku 1814 otrzymuje katedrę historyi w wileńskim uniwersytecie; w r. 1821, mianowany bibliotekarzem narodowego księgozbioru w Warszawie pod dyrekcya Bogumiła Lindego, bierze udział w konkursie ogłoszonym przez uniwersytet wileński w przedmiocie nauki historyi i otrzymuje palmę zwycięztwa. Wezwany ponownie na profesora historyi, wywiera wielki wpływ na młodzież:

1200 słuchaczy zapisuje się na jego kurs. Trzeba było nająć osobną, salę, zdolną pomieścić ten nieznany dotąd zastęp młodzieży, w której liczbie znajduje się Adam j Mickiewicz.

Każdemu znane są. wiersze poety do profesora, pisane pod wrażeniem jego odczytów. Należny to hołd, oddany dziejopisowi przez budzącego się geniusza...

Kursa jego trwają do roku 1824. Wykład jego jest nie mniej świetnym, jak wielkim wpływ jego na młodzież. Obawiano się tego wpływu: prześladowanie się zaczyna, nikczemne, machiawelskie, barbarzyńskie. Sam Lelewel daje nam o niem szczegóły w swojej broszurze, wydanej w Brukseli (u Briarda w 1844 r.) pod tyt.: "Novosiltzow à Vilna ou guerre impèriale avec les enfants et l'instruction, èpisode historique de 1824. "

Aby ocenić niezależność charakteru, podniosłość myśli, zapał przekonań profesora wileńskiego i wpływ moralny, jaki wywierał mimowolnie na każdego, co się do niego garnął, dość wspomnieć do jakiego stopnia się nad nim pastwiono. Wyrok wygnania dzieli się na dwanaście kategoryi, stosownie do wysokości winy. W ostatniej, najwyższej rubryce zapisano jedno tylko imię: Lelewel. — Gdzie szukać lepszego świadectwa jego prawdziwej wartości ?

Zmuszony porzucić Wilno, 29 listopada 1824, wraca do rodziny do Warszawy; wybrany (1828) posłem żelechowskim na sejm, rozpoczyna swą krótką a niefortunną karjerę, polityczną, do której nie posiadał potrzebnych warunków. Jako członek rządu narodowego i minister oświecenia w tak wyjątkowych okolicznościach spełnia' wszelako swe obowiązki do końca z poświęceniem i z bezinteresownością bez granic. Mieszka w małym domku na Długiej ulicy i nie przyjmuje żadnej pensyi, i a cały jego dochód wynosi dwa tysiące złotych polskich!

Na posiedzeniu rządu narodowego 20 grudnia 1830 fisze znany manifest narodu polskiego do ludów Europy,

Po osfatnim i akcie dramatu Lelewel opuszcza kraj. Oto jego słowa: "Porzuciłem na zawsze matkę, rodzinę, bibliotekę, moje zbiory bogate, te świadki kilku dziesiątek lat pracy, środki do życia i ziemię ojczystą.... " Pieszo, z torbą na plecach, przybywa do Francyi szukając przystani. Ale i tu jej znaleźć nie może. Chcąc ujść prześladowań nieprzychylnego ówczesnego rządu orleańskiego Ludwika Filips, porzuca Paryż 1 stycznia 1833. Nie dziś pora rozpisywać się nad okolicznościami, które spowodowały ten nowy a bolesny cios w burzliwem życiu naszego bohatera. Wspomnieć jednak wypada, że znalazł ta francuzkiej ziemi szlachetnego opiekuna i przyjaciela w osobie przyjaznego nam jenerała Lafayetta. Pod jego dachem w La Grange, zdala od świata i Judzi, wraca do prac ulubionych, od których czasowo oderwały go polityczne wypadki, w których tak ważną odegrał rolę.

Te ulubione prace, którym się wyłącznia oddawał aż do 1824, były: dzieje i geografia starożytna. Już w Tygodniku Wileńskim w 1815 r. drukowane artykuły o konieczności ścisłych nauk historycznych i "Jakim historyk być powinien", oraz jego dzieła "Historya" (Wilno 1815) i "O łatwym sposobie uczenia historyi", tłumaczone na wszystkie języki, zjednały mu rozgłos w świecie naukowym; a jego "Historya geografii" (Warszawa 1814), "Historya starożytna Indyi" (Warszawa 1820) i mnóstwo innych geograficznych monografii postawiły go od razu na równi z Humboldtem i z Ritterem, z którymi łączyły go związki przyjaźni.

Koniec wersji demonstracyjnej.