Aleksander Morgenbesser

JUBILEOMANIA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

XIX.

XX.

XXI.

XXII.

JUBILEOMANIA

Nowela galicyjska

Morgenbesser Aleksander

Zgrzeszyłem ciężko, o poprawie myślę,
Oto manifest do narodu kreślę.  

I.

Witaj narodzie, obyczajem stary,

Lecz młody sercem, bo kochasz bez miary

Boga i ziemię i ojczyznę całą,

Kochasz (kiś, jak się dawniej ją kochało,

I wierząc w chwałę narodu i cnotę,

Potępiasz podłą służalstwa robotę.

Witaj narodzie prostaczków naiwnych,

Tyś dla wypadków przeznaczony dziwnych.

A więc słuchajcie, zemnąście grzeszyli,

I wy "Zwycięztwa" świadkami-ście byli,

"Zwycięztwo książki!" (1) — to grzech, więc pokutę

W błagalną osnuć należy się nutę;

Więc księgowstrętu odwołuję brednie,

Wzory wszechwiedzy ogłaszając przednie,

I zadmę w surmę wiekopomnej sławy,

Zbiorów mądrości uczczenia ciekawy.

W jakich te skarby tajnikach ukryte?

Czy w grobach Skitów czekają spowite?

Całe Pokucie przebiegliśmy hoży,

Kopalnia zerów, pusty tam świat Boży,

Cóż to? Czy fata morgana nas łudzi?

Czy znów Tatarów pożoga się budzi ?

Cóż to? "Zwycięztwo książki!" Widzieliście

Jak z pnia Pokucia opadały liście,

I kwiat narodu przed książką pierzchnący

Hen! aż za Białą sparł się truchlejący;

Ztamtąd porwany, niesiony w bezdroże

Aż po Atlantyk i Śródziemne morze.

Patrz, tam... Monako! Tam nasze klejnoty

Z rewolwerowej powalone psoty

Leżą snem wiecznym, z litości grzebani,

Na nieświęconej ziemi pochowani.

A ci. w Karlsbadzkie wciśnięci zakątki,

Zaledwo dyszą, płucowemi szczątki;

Tamci, stękają na wyschnięcie szpiku,

Cuchnące cielsko kręcąc po trawniku,

Ten na atryzys skarży się w lamenty,

Poobwijany jak turecki święty!

Tamten paryskie zalega bulwary,

Utyskujący na gośćce, katary.

Dwaj powrócili, lecz miasto szpicruty,

Na kulach sparli cielesne deruty;

Wnet stary Kraków szczudłami zadudni,

W kruchtach godzinki spiewają obłudni...

(1) "Zwycięztwo książki." Poprzednie dziełko tegoż autora.

II.

Tabula rasa! — Żegnaj nam Pokucie,

Chwałę narodu w Rungórskiej czerp hucie.

Czego szukamy — na Podolu kwitnie,

Żyć na Podolu, jakżeż to zaszczytnie!

Ależ — którędy pospieszym tam dzieci ?

Szkodaby czasu, co marnie uleci,

Więc Horodeńsko-Zaleszczycką drogą

Dojdziem najprędzej, choć noga za nogą.

Przebóg! ta droga Bukowiny słucha,

Zabije serca. wyziębi nam ducha!

Tam czerniowieckie panują kahały,

Ferfassungstraje. giermany, centrały,

Polakożercze czyhają tam kupy,

Naszych rycerzów butwieją tam trupy,

Tam alma mater jaszczurcze ma oczy,

Morar przeciw nam z Apologią kroczy.

Tam, bizantyńska ucztuje biesiada,

Na ustach miłość, ale w sercu zdrada!

A więc wprost przez Dniestr, do Czerwonogrodu,

Do podolskiego pospieszmy narodu!

Na widnokręgu, patrzcie, już stolica

Ziemi podolskiej słonecznie przyświeca.

Potok Dżurynu po kamykach mruczy,

O dawnych dziejach przychodnia policzy...

O nie! — Wracajmy, nie tędy nam droga.

Tu skarga szumi w powietrzu — przestroga;

Widma straszliwe szybują w obłoki,

Z ócz wyciskają krwawych łez potoki.

Patrz, co za chmury, dziwadła przyrody!

Ach, to nie chmury, narodowe wrzody,

Sejm rozbiorowy, Rejtana katusze...

Tu — miłującą kraj ściskają duszę!

III.

Wy się gniewacie, dalej iść nie chcecie,

Bo zaproszeni na figle — płaczecie,

No, to przestańmy tych peregrynacyi;

Do zastawionej zasiądźmy kolacyi,

I nad Seretem, podolskim Dunajem

Poplądrujemy dawniejszym zwyczajem.

Oto — Trembowla! Siedział tu przed laty

Książę Wasylko, co miał dobre braty,

Więc. by nie widział światowych zdrożności,

Wzrok wyłupili bratu z pobożności.

Dziś tu już bracia nie wykłują wzroku,

Ale oplwają, to jawnie, to z boku.

Bądź zdrów Wasylku, trembowelski panie!

Nam spieszno spojrzeć na- sławy świtanie,

Patrz! nad tem siołem, u Seretu brzegu

Łuna światłości wstrzymała się w biegu...

Tam Parnasówka! jakże w ogniu płonie

Z tą aureolą — jak śliczne to skronie !

Któż w tym Olimpie, choć w płaszczyznie leży.

Przewodniczenie nad muzami dzierży?

To pan Onufry pięcioset-morgowy,

Piegawo-licy, lecz rumiany, zdrowy,

Z wąsem strzyżonym. rozumem bogaty,

Świadkiem wzrok pewny, świadkiem nos perkaty!

Istny Apollo, choć pięćdziesiąt-letny,

A że był bożkiem, więc nie był bezdzietny.

To też we dworze jest panna Basieńka,

Pulchna, jak pączek, choć w pasie jest cieńka.

A dwór — drewniany, pokryty gontami,

Zewnątrz bielony, z siedmią pokojami:

Jeden salonik, dwa mniejsze dla gości,

Dwa dla panienki, jeden jegomości.

Dla muz ostatni przeznaczon ochrony,

Biblioteki nazwą uraczony.

Ztąd owa jasność, owa błogość płynie.

— Pamięć o tobie nigdy nie zaginie!

We wsi cerkiewka z kamienia i cegły.

Trzy się po dachu kopuły rozbiegły,

Z boku dzwonnica i plebania dalej;

Tam ksiądz Dymitry pana Boga chwali.

A księdza chwali i obłaść i sioło;

Z uczciwem sercem można żyć wesoło.

Lecz pan Onufry zkąd nabrał tej weny,

Ze dwór podolski przemienił w Ateny?

Był to myśliciel ten pan piwnooki,

Przechodził światem jak długi, szeroki,

W Trembowli odbył kursa na sorbonie,

Słuchał wykładu o starym zakonie.

Tu mistrz z pod Pragi uczył alfabety

Sylabizować i czytać na wety,

A dając dowód, że pedagog szczery,

Uczył premiantów: "dwa razy dwa — cztery."

Po latach czterech został laureatem

I akademii prawym kandydatem!

Dwie akademie rywalizowały

O ten egzemplarz wiekopomnej chwały:

Buczacz z zachodu, Tarnopol z północy.

Zyzem wejrzenia rzucając jak z procy,

W końcu, tryumfem jezuitów sztuka,

Buczacz zabiła nieszczęsna asbuka!

A w Tarnopolu. zwykli Podolacy

Sześć lat śleczyli w olimpijskiej pracy,

Bo akademia jest to muz przybytek,

A hipokreny jest drogi napitek.

Ale Onufry umiał pić kuflami,

Z czary mądrości chłypał potokami,

I po dwóch latach stał napity gotów

Najśmielszych świadom pegaza obrotów!

Wrócił do domu z dyplomem w kieszeni —

Ojciec łzę otarł, tak mądrość tę ceni.

— Prawda, tu stoi, żeś skończył infimę?

Lecz to najgłębszą oznacza estymę.

Przecież ostatni a najgłębszy — jedno,

Toć to głowinę namęczyłeś biedną!

A gdy najgłębszych prawd jesteś doktorem,

Więc akademią skończyłeś z honorem!

Zostaniesz w domu, a miasto książeczki

Bierz się do żyta, pszenicy i hreczki.

Tak się też stało. Wnet przybyła żona

Przybyła córka, ale wnet od łona

Dzieciny, matkę sroga śmierć porwała;

Wnet dłoń synowska ojca pochowała,

Więc pan Onufry pozostał z córeczką,

Żytem, pszenicą, jęczmieniem i hreczką.

IV.

Umarł namiestnik we Lwowie. Bez mała

Szlachta z Podola w komplecie zjechała

Na pogrzeb. Także pan Onufry zjechał,

Ze jest szlachcicem dowieść nie zaniechał,

By nie mówiono: to ród bez klejnota,

Obywatelstwa podolskiego psota,

Że się pokazać między szlachtą sroma,

Płód to jakiegoś pewnie ekonoma.

— Taki animusz Tarnopol w nim zrodził,

Jakie to szczęście, że tam do szkół chodził!

Przecież ta podróż nie cieszy szlachcica,

Nie nęci kirem okręcona świeca —

Mil to dwadzieścia! Lwów w odległym kraju

Ani był świadom stolicy zwyczaju...

Tu, czeka orka i czynsze z arendy,

Tam się czas traci, tu robota wszędy.

Lecz co tu gadać — szlachectwo go wiąże,

A wiec stolicy przekroczył wrzeciąże.

Tu pan Onufry olśniony rozprysnął —

Zajazd podolski w ramiona go ścisnął.

Nazajutrz pogrzeb, a już od początku

Szlachcic głód poczuł w podolskim żołądku,

Więc gdy przy końcu zagasił gromnicę,

Ujrzał w powietrzu tłustą polędwicę,

Do niej też dążył, traktyerni szukał.

W domy zazierał, w okiennice pukał,

Czytał napisy, odgadywał godła,

Lecz go nauka w praktyce zawiodła!

Mnóstwo odczytał kawiarni, cukierni.

Wszystko tu było, lecz brak — traktyerni!

Lecz idzie dalej, czyta "dystrybucya",

Co to takiego? nowa kontrybucya?

O Boże święty — czy starych za mało,

By choć z Trembowlą uporać się dało!

Tam "Restaracya", więc dom restaurują,

Po co te głupstwa światu raportują?

Tu "dom zajezdny" — mam jeden, wystarczy,

I jeden dobrym rachunkiem obarczy;

"Handel bławatny" — tu grosz za to dają,

A u  nas w polu bławaty zbierają,

Można brać darmo! Dalej "Restauracya",

Cóż to takiego, i tu reperacya?

Widać mularzom tu sprzyja robota.

Dalej "Kasyno mieszczańskie", tu psota!

Mieszczan kasują! zapewne na chłopy,

I zamiast sukna, składać mają snopy.

Dalej "zegarmistrz" — za nim "Restauracya",

Tego za nadto — ogólna kuracya!

Trzęsienie ziemi pewnie tu igrało,

Szczęśliw śmiertelnik, co wyleciał cało;

Ludzkie schronienia zadrgały w posadzie,

Krnąbrnych żywiołów ulegając zdradzie —

Jam nic nie wiedział! — Srulu pejsonośny.

I na nowiny jak na zysk zazdrośny,

Przecież cię po to cierpię na arendzie,

Byś mi donosił, co się dzieje wszędzie —

Poczekaj! — Przeszedł, grożąc kułakami,

Most wiekopomny nad Pełtwy wodami,

Stanął, o Hotel Angielski oparty,

Świdrując wzrokiem w lwowski świat otwarty,

Nasamprzód utkwił wzrok w Pełtewne wdzięki.

Ujrzał nad brzegiem domeczek maleńki,

Ale ponętny, w stylu odrodzenia,

A wieniec drzewek lice mu ocienia...

Dopadł Onufry, głodem tam wiedziony.

Spojrzał, odskoczył, piorunem rażony,

Palce do nosa wznosi, nie oddycha,

Rzucił przekleństwo i czmycha i czmycha.

Wrócił do mostu, i stanął i sapał

Do ideałów utraciwszy zapał.

A tam z owocem kobieciny siedzą,

Zarobku żądne, wędzą się i biedzą.

Do tych Onufry zbliżył się z przemową,

Witając babki uchyloną głową:

"O wy! co znacie Lwowa tajemnice,

Zacne mężatki, wdowy i dziewice,

Odkryjcie prawdę przed synem Podola,

Niech zła w obczyznie nie gniecie go dola!

Powiedzcie — proszę — czy tu za pieniędze

Można ukoić żołądkową nędze?

Można, z mięsnemi dostać barszczu uszki,

I polędwicę z sosem, bez pietruszki?

Można tu dostać pierogów ze serem,

Butelki wina ze złotym papierem?

— Trzęsienie ziemi pochłonęło może

Z powierzchni ziemi owe dary Boże?

— Na tę perorę, babięta się duszą,

Z pustego śmiechu paznogcie gryść muszą.

"Panie! tu barszcze cebrami roznoszą,

Brygidzką ludność do spożycia proszą.

Tu polędwicę z rogami pietraszą,

I z ogonami i hreczaną kaszą;

A pierogami piece można lepić,

Zachcianki głodu na wieki zasklepić!" —

— "O! gdzie te skarby, gdzie ta manna z nieba?" —

— "Nie patrzcie w górę, tu czytać nie trzeba,

Bo gdzie powietrze tłustym swędem cuchnie.

Traktyerniczą znaleźliście kuchnie. " —

V.

Było mu nudno z głodu. Na Podolu

Nigdy takiego nie doznawał bolu

W dołku pod sercem, więc pędził jak strzała

Pod "Złotą gruszkę", co z wiatrem igrała.

Przypadł, otworzył drzwi, nagle odskoczył,

Bo przy drzwiach wielu dygnitarzy zoczył.

We frakach czarnych, z białemi serwety.

— "Tu konsyliarze chodzą na pasztety?"

Wrócił, trzykrotnie fraczkowym się kłania,

Chwycił się wąsów, tem trwogę odgania;

Ale głód nie wie o tych ceregielach,

Praw się domaga w żołądkowych trelach...

Szlachcic się usiąść kwapi, stołka chwyta.

A tu fraczkowy sunął nań z kopyta:

— "Tu siąść nie wolno, tu miejsce zajęte!"

— "Jakto zajęte? Czy masz ślepie kręte?

"Wszak tu nikogo niema, mój fraczkowy,

Przeciebym spostrzegł, wzrok jeszcze mam zdrowy,

Myślałem z razu, że ty konsyliarzem,

Teraz cię frantem widzę i kretarzem." —

— "Oho! wszak stołek wzniesiony nad stołem

Jest tegoż stróżem — tak, stróżem aniołem!

Więc proszę usiąść przy stole, pod ścianą.

Tam cudzoziemcom siedzibę przyznano —

Czy przynieść menu?" — "Jakto przynieść menu?

Men? — wszak to rzeka, co wpada do Renu.

Rzekę do Lwowa przenieść — co to znaczy?" —

—"Jestto spis potraw, cóż pan wybrać raczy?"

Wziął pan Onufry papier drukowany,

W próżniach odręcznem pismem połatany,

Chce czytać, trudno! — "Oddaj swemu dziecku.

Jam już zapomniał czytać po niemiecku." —

— "Wszak to po polsku, niech no pan spróbuje."

Więc wziął Onufry i — sylabizuje:

"Szodo, frykasy, pire i pularda,

Bifsztyk. szampiony, maroni, musztarda,

I to po polsku? mój panie fraczkowy,

" Na seło ludy duryty — bądź zdrowy!"

— "Ależ ja z panem tyle czasu tracę..."

— "Tracę — nie tracę — ja przecie zapłacę!"

— "Cóż panu przynieść?" —

— "Naprzód barszcz z uszkami

Dwie porcye mięsa z świeżemi grzybkami.

Dwie polędwice, ze serem pierogi,

A w końcu winka" — i na rynek w nogi.

Dostał specyałów, zjadł, oblizał wargi,

Lecz obrachunek nie minął bez skargi.

Uczył się przecie, że "dwa a dwa — cztery".

Tu pięć fraczkowe liczą traktyery!

I tak adycyą głowę mu nagięli,

Ze za półtora — trzy guldeny wzięli.

No, ale za to najadł się co zowie,

Aż humor wrócił i serdeczne zdrowie;

Więc poświstując, wyleciał na rynek,

W bazarach śledząc zamorskich nowinek.

Lecz tych klejnotów, złota, majestatem,

Co się z tych skarbów rozścielał przed światem.

Olśniony jęknął: "Ach, toć Parnasówkę

Trzebaby za nie zamienić w gotówkę,

By z tych piękności uszczknąć okruszynę,

Precz — precz pokuso! w tak słabą godzinę" —

Więc za pięć centów najął cycerona —

Wnet do zajazdu odwrotu dokona.

VI.

W zajeździe wesół, usiadł na kanapie,

Tłustemi rączki po brzuszku się klapie,

Uśmiech na ustach, i fajeczka w ustach,

O obiadowych rozmyślał zapustach;

O rachunkowych z fraczkowym przepałkach,

W końcu, o niczem — niebieskich migdałkach...

Błogosławionych snem zasnął powoli,

A spi tak smaczno, bo go nic nie boli.

Tak to ojcowie spali i dziadkowie,

Ale nie spali żydzi i wrogowie,

Więc gdy się pierwsi pobudzili z wiedzą,

Spostrzegli, że im tamci w gniazdach siedzą.

Powstał z posłania dziedzic Parnasówki,

Pchnął prawą nogę do buta kryjówki,

Schwycił za drugi, wtem we drzwi — pukanie!

— Wypadł but z ręki, jęknął na dywanie.

Drzwi skrzypią z piskiem, powstaje szczelina,

W ciemnym otworze zabłysła łysina,

A za łysiną zielonawe oczy,

Z pod oczu, orli nos ledwo nie skoczy...

I — ot! właściciel tych wszystkich piękności

W przybytku pana Onufrego gości.

Czy to nie człowiek? Zapewne — miał nogi,

Szczątki krawatki, siwy wąs ubogi,

Szary kubraczek i torbę pystrową,

I rękawiczkę jedną, lecz — balową.

Ciekaw Onufry, czy to człek z językiem:

" Kogo mam honor?... zapytuje z szykiem.

— Czy to jest honor — widzieć mnie? nie ręczę,

Bo do dzisiejszej sławy się nie wdzięczę,

Dawniej — co honor — wiedziałem, dziś[przeczę,

Choć tam niejedna pieczeń się upiecze.

Ot — lepiej chodzić, roznosić gazety,

Afisze lepić, spraszać komitety,

Niż giąć się w poły i głową wachlować,

Na kolejowe łapówki polować,

Nie dbam, jak żyw-em, o wyrodków zdanie,

Co braci wskażą wrogom na karanie,

Że ich sumienie zwracają ku stronie,

Gdzie matka płacze w ciernistej koronie.

Dziś zaś zmuszony afisze roznosić,

Mam honor pana do teatru prosić:

Dziś sławna sztuka — dziś grają Figara. " —

— "Figara? — Człeku, u was piosnka stara,

Wszystko upiększać, a przez zęby cedzić,

Najlepiej figa od razu powiedzieć.

Tyś niezawodnie jest posłem i bajesz,

Przywiozłeś z Wiednia figi i rozdajesz....

Lecz ja dziękuję. Ty krajowi figo,

Sobie koncesyą wieziesz za fatygę." —

—"Panie łaskawco: ! Nie o figi troska,

Przecież: Fujaro, to opera włoska." —

—"Opera włoska? no, są różne gusta.

Mnie lepiej włoska smakuje kapusta." —

—"Niechże smakuje! Dalej są dzienniki:

Tu narodowej gazety dwa pliki." —

—"Kochany pośle! błazeństwa się chwytasz,

Masz mnie za kpinę, czy o drogę pytasz ?

Czy dla narodu potrzebne gazety?

Może biszkokty, cielęce kotlety?

Nasz naród barszczem żyje i krupami.

Nie — gazetami albo kotletami."

— " Niech mu na zdrowie! Tu książki zabawne,

A tu skorowidz, wydanie poprawne."—

— "My na Podolu zwiem to: okulary;

Noszą je słabi, idący do fary,

Tych mi nie trzeba, chwała Bogu — widzę

I gołem okiem patrzeć się nie wstydzę."

— "Ależ to książka, proszę, spis to włości,

Imiona wszystkich dziedziców ichmości,

Wydrukowane na pamiątkę wieczną,

Na chwałę rodu, na sławę stateczną!" —

— "Co ty majaczysz? kiedyś mądry — szukaj,

Do Parnasówki po drodze zapukaj,

I o dziedzica zapytaj nazwisko."

Chwycił kolporter szlacheckie mrowisko,

Kartę po karcie przerzuca cierpliwy,

W końcu wykrzyknął, podskoczył co żywy:

"Otom odszukał w Seretuwem błocie

Włość Parnasówkę — więc witaj klejnocie;

Poczta w Trembowli, tam sąd powiatowy,

Imię dziedzica: Onufry Hreczkowy!"

— "Ach, mój ty pośle, czy ty prawdę głosisz?

Bo głos zanadto pompatycznie wznosisz,

Daj, niech, sam widzę, żem drukiem podany,

Bo jak to miło być wydrukowany!"

Wyrwał skorowidz, patrzy zachwycony,

Radby posłańca uścisnąć ramiony:

—"Prawda, prawdziwa! widzę, ot tu — blisko

Moje nazwisko, i włości nazwisko!

Czyż to nie zaszczyt, wiekom być podany

Ku czci, pamięci, przez wieki czytany?

Niech wiedzą ludzie, żem szlachcic w zagrodzie,

Równy marszałkom, równy wojewodzie.

Posesionatem na podolskiej glebie,

Z hreczka, pszenicą stojąc przy potrzebie.

Takie nam książki drukujcie Lwowianie,

Choć sława przy nas, przy was zysk zostanie!

Nie zaś gazety, nie zaś fejletony,

Bo na te świstki każdy grosz stracony;

Dobry polityk nigdy nic nie czyta,

Będzie jak było, o resztę nie pyta.

A więc skorowidz kupuję mój bracie,

A cóż tam więcej w tej torbie chowacie?"

— "Ten sam skorowidz."— "Wszystko zakupuję!.

Dziesięć się razy pomnożony czuję.

Niechaj rozniesie na Podolu sława,

Że Parnasówka w pierwszym rzędzie stawa

Tego, co wzniosłe, Ossolińskich torem

Biblioteki jaśniejąc splendorem!"

Wziął dziesięć książek z jednego kopyta,

Chętnie zapłacił, a w głowie mu — świta...

A gdy zaciągnął but na nogę lewą,

Stanął potężny — niebotyczne drzewo!

"Toć mi zazdrościć będą Podołanie,

Gdy w Parnasówce księgozbiór powstanie,.

Czy będą czytać? — no — będą zazdrościć.

Chwalą kiełbasę, choć zmuszeni pościć.

Jest już zawiązek; brakuje nie wiele.

Wszak szematyzmy, co leżą w popiele,

Wyratowane z pieprzowej mitręgi,

Pomnożą poczet książkowej potęgi;

A kalendarze, prezent z propinacyi,

Zaszczytnej w zbiorze doznają lokacyi.

Zresztą "Lwowianin" z kurtką oberwaną

Wzleci na półkę tem uradowaną.

Ho, ho, nie koniec na owych klientach,

Na tarnopolskich nie brak remanentach:

Książka rachunków wielkiego Mocnika,

Jest i łacińska jeszcze gramatyka

I geografia na szafie spoczywa,

Z starym zakonem potężnie poziewa.

W nowe was dzieci ubiorę kubraczki...

Na plecach każę powyzłacać znaczki,

Ho! ho! Naftuła jest na to doktorem,

Pierwszym kahału introligatorem;

Z jego to łaski tałmud przetrwał wieki,

Więc do Naftuły udam się opieki...

Jakoś to będzie! — Cały świat zachwycę.

— Powstał potęgą! — Opuścił stolicę.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej