Emma Jeleńska

JUBILEUSZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

JUBILEUSZ

LAMMA SABACHTANI

ZWYCIĘZCY — ŚMIERĆ!

RÓŻA I MUCHA

ROCZNICA

A SŁOWIKI ŚPIEWAŁY...

PIECHOTĄ PRZEZ ALPY

JUBILEUSZ

i inne nowele

Jeleńska Emma

JUBILEUSZ

...»Raz jeszcze zatem, niech mi wolno będzie wznieść ten kielich na cześć naszego jubilata. Żyj nam, czcigodny panie! Pracuj, walcz, zdobywaj, a przedewszystkiem przyświecaj społeczeństwu naszemu swym umysłem jasnym, swem sercem gorącem, swoją jasną duszą! Bądź nam i nadal — tak jak byłeś od lat dwudziestu pięciu — wzorem mądrości i umiarkowania, wzorem wszelkich cnót obywatelskich, wzorem prawdziwego chrześcijanina. Niech żyje nasz Roman Bieniecki!«

— »Niech żyje! Niech żyje!« — zagrzmiało wzdłuż biesiadnego stołu.

— Muzyka, ukryta za roślinami, zagrała tusz. Zrobił się huk i gwar. Przechyliły się kielichy, polał się stary węgrzyn.

Naraz wszyscy zapragnęli mówić, śmiać się, dzielić wrażeniami. Długo już trwała uczta! I taką już nieskończoną ilość mów wysłuchano! Porwały się dokoła stołu głosy. Zaszumiało, zakipiało, jak w ulu.

Lecz powstał jubilat, zadzwonił w kieliszek, i znowu zrobiła się cisza. On zaczął mówić:

— Nie zasłużony, lecz szczęśliwy bierze. Tak, panowie i przyjaciele moi! Bo czemże moje zasługi wobec darów waszych? Darów tak hojnych, objawów uznania tak wzruszających, słów tak pochlebnych! Czemże zasługi moje? Jestem zawstydzony, wdzięczny i nie znajduję wyrazów na wypowiedzenie mych uczuć. Nie godzien jestem tych łask, nie zasłużyłem na nie... Patrzę dzisiaj na życie moje z wysokości moich pięćdziesięciu lat — i pytam: cóżem uczynił, aby mnie chwalono? Jest w społeczeństwie naszem — dzięki Bogu — tylu mędrszych, uczeńszych, bardziej utalentowanych, wybitniejszych ode mnie. Czemużeście na mnie zwrócili swoje oczy? Ach! panowie! tu odkrywam wielką prawdę i jasność wielka umysł mój oświeca. Podzielę się z wami myślami mojemi. Oto żyjemy w czasach smutnych dla duszy, w czasach ciężkich dla każdego czującego człowieka, w czasach, gdy zaginął — zdaje się — ster, przebrzmiały hasła, rozwiały się ideały, przeszłość zamarła, a przyszłość nieznana i groźna. W czasach, gdy pojęcia dobra i zła zdają się zlewać w chaos jakiś nierozwikłany, gdy wszelka potęga maleje, wszelkie bóstwa strącane są z ołtarzy, wszelkie dogmaty wyśmiane i lekceważone, a świat bez hamulca, bez wędzidła, bez żadnej kierowniczej gwiazdy, leci naprzód szalonym pędem. Gdzie?... Dokąd?...

Narodowi naszemu — najnieszczęśliwszemu z nieszczęśliwych — nie została oszczędzona żadna z tych goryczy, nie została ujęta ani jedna żółci kropelka. Pijemy wszyscy z czary boleści, z czary, nalanej żółcią, octem i piołunem. Pijemy z niej dawno, dawno... A trwożne oczy nasze patrzą w dal przed sobą, nie widzą nic. A usta szepcą, dokąd idziemy, dokąd lecimy w tym szalonym pędzie?... W tak strasznych czasach, przyjaciele moi, człowiek »z dogmatem«, człowiek, posiadający jakąś wiarę i pewność, człowiek, który — chociaż mroków przyszłości niezdolny rozświecić — wie jednak, dokąd sam idzie, i widzi drogę wyraźną przed sobą, który trzyma się oburącz prawd uznanych, taki człowiek jest dla swoich współbraci skarbem. Jest on jakby latarnią, zapaloną w noc ciemną przez litościwą rękę. Jego widok krzepi, jego przykład zachęca. Mimo wiedzy i woli staje się dla otoczenia swego drogowskazem i ogniskiem. I tu leży, panowie, źródło waszej dla mnie łaski. Nie zasługą zdobyłem serca wasze. Tyluż jest ode mnie godniejszych! Ale tem jedynie, żeście we mnie widzieli niezłomną a silną jak śmierć wiarę w objawione nam i nadane z góry boskie zasady i hasła. Oto moje prawo — jedyne, które przyznaję — do waszego uznania. Tak! ziemia się trzęsła pod stopami, burza szalała, piekielne moce się rozpasały, ciemności zalały świat, pokrzyżowały się drogi, tyle wielkich duchów zwątpiło i upadło. A ja szedłem wciąż drogą prostą... Idę nią jeszcze, da Bóg, nie zboczę i dojdę tam, dokąd wszyscy dojść powinniśmy, do wiekuistej szczęśliwości i spokoju...«

Szmer wznoszonych głosów rozległ się dokoła stołu.

A jubilat przesuną! palce przez gęstą, srebrzystą czuprynę, wstrząsnął głową i mówił dalej. Mówił pięknie, mądrze, skromnie, głosem wyrobionym i miękkim, który się niósł po sali i dźwięczał do najdalszych kątów. Streszczał tu przed słuchaczami całe życie swoje, cnotliwe, pracowite, oparte na »najświętszych zasadach«, na stałych, niewzruszonych prawach, na bezpiecznych przykazaniach, legowanych nam przez przodków.

Mówił gładko i uroczyście. Raz tylko, gdy wspomniał »ułudne sny młodości«, głos jego zadrżał, złamał się, i była chwila, że słowa bezładne zaczęły mu się w ustach plątać, a oczy, któremi tak śmiało po otaczających wodził, nagle zapatrzyły się w punkt jakiś dla innych oczu niewidzialny, utkwiły nieruchomo w jakąś dal... I była chwila milczenia... lecz chwila tylko.

I popłynęły znów słowa piękne, mądre, skromne.

Słuchano w skupieniu. Wszakże dla obecnych tutaj Roman Bieniecki był słońcem, dokoła którego grawitowali wszyscy. Był ich sztandarem, był jasnością ich głów, głosem ich przekonań, wyrazicielem ich zasad, tarczą, co ich broniła od wrogów, mieczem, który za nich walczył. Był ich wzorem i bożyszczem.

A gdy skończył mówić, rozebrzmiały znów dokoła głosy, na twarzach wzruszenie się odbiło, i sławiono go jeszcze długo.

Gdy wreszcie, późną nocą, Roman Bieniecki wsiadł do powozu i konie równym kłusem biedz zaczęły ku domowi, a ciepłe kwietniowe powietrze owiało mu twarz, odetchnął głęboko i szepnął do siebie:

— U szczytu... u szczytu...

Była jakaś ironiczna, trochę też smutna nuta w jego głosie, jakiś zgrzytliwy dźwięk i śmiech. A i czoło jego nagle zmarszczyło się, jakby chmura gradowa po niem przemknęła, i usta opadły mu pod siwiejącym wąsem.

Ale tego nie zauważył wcale siedzący obok ośmnastoletni Olo. Otulał sobie nogi kołderką i podnosił kołnierz od palta.

Spytał spokojnie: »Co papa mówi! Jaki szczyt? Jutro da capo ta sama historya«. Ziewnął szeroko i przeciągle. — »I gorzej, bo w domu. Mama od dwóch dni się miota. Wieńce nie wieńce! awantury rozmaite... Dom jak po napadzie tatarów. Wszystkie moje przyrządy gdzieś powyrzucali... — Wyciągnął nogi jak długie, wgłębił się w kąt siedzenia i dodał niedbale: — »Już to ja — przyznaję — na te honory nie leciałbym wcale«.

— Olo! — zawołał Roman Bieniecki i poruszył się gwałtownie. — Co ty mówisz! Więc ty sobie wyobrażasz, że ja... Więc ty myślisz?...

— Ja, papo, nic nie myślę w tej chwili, bo ogromnie mi się spać chce. A już, co do gustów, to przepraszam... ale każdy ma prawo mieć własny. Tolerancya! Toż to papy ulubiony konik.

Zamilkli obaj. W śpiącem mieście głośno dźwięczał tętent kopyt końskich.

Na twarzy Bienieckiego powoli rozpościerał się cień smutny. Brwi zsuwały się, a między niemi żłobiła mu się głęboka, ponura zmarszczka. Do ust zdawały się rwać jakieś słowa gwałtowne. Ale nie! Cofnęły się w głąb, nie wyszły.

Olo spytał nagle:

— A ten pan, co koło papy siedział, to książę Chuliński?

— Tak, książę Adam Chuliński.

— A czegóż on tu? wśród literatów?...

— Nie sami tylko byli literaci. Owszem, wielu innych było. A książę Adam jest od wielu lat moim przyjacielem. Przytem, jeden to z głównych właścicieli dziennika.

— Aha! To on to sprowadził z Anglii Dasuleja.

— Dasuleja?...

— No, tego reproduktora, co to po nim idą Maud, Sir Tom i Bluette. Maud w tym roku biega.

Roman nie odpowiedział. Trochę go drażniła mania sportowa Ola. Zwłaszcza teraz, w tej chwili, wolałby o tem nie słyszeć. Nie odpowiedział więc. Ale Olo po chwili znowu przemówił:

— To tylko nasze polaczki w takie pompy lubią się zabawiać. Na całym cywilizowanym świecie przecież nikt nigdy nie słyszał o żadnych jubileuszach. Tam inaczej swoich wielkich ludzi czczą: dobrze płacą za ich dzieła.

Roman oburzył się.

— No, mój drogi, pod tym względem nie mogę się uskarżać chyba! Wiesz dobrze, jak mi płacą za każdy artykuł, za najmniejszy wierszyk. Biorę, co chcę.

— Prawda, może i płacą teraz. A jednak, czy nam dużo. papa po sobie zostawi? Wiem, wiem, papa zaraz powie: dobre imię, nieposzlakowane zasady, sława, miłość i szacunek ludzki. To bardzo ładne rzeczy, owszem. Ale żyć niemi... Dziękuję!

Jeszcze głębiej zsunęły się brwi nad przygasłemi oczami Romana Bienieckiego. Jeszcze ostrzej zarysowała się brózda na jego czole. Odrzekł jednak zupełnie spokojnie:

— Zapominasz, mój drogi, że ja nie mam wcale obowiązku wam cokolwiek po sobie zostawiać.

Co mam, tegom się sam dorobił. Dorabiajcie się i wy!

— Ach, papo... wolne żarty!

— Jakto! Dlaczego?

— A choćby dlatego że... No, niechże papa spojrzy na mnie i powie szczerze, czy ja wyglądam na takiego, co się może »dorabiać«? Chyba może w cyrku, albo na dżokejstwie!

Roman zwróci) się ku synowi. W elektrycznem świetle lamp, które nad nimi płonęły długim szeregiem, siedział Olo, skulony w rogu faetonu. Drobna jego, nędzna postać, której rozwinąć nie mogły najgorliwsze ćwiczenia gimnastyczne, nikła w fałdach pleda, którym się owinął, a twarzyczka, o ładnych, dziecinnych jeszcze rysach, miała wyraz bezgranicznego zmęczenia. Dokoła oczu błękitnych, na które opadały ciężkie, trochę nabrzmiałe powieki, były już zmarszczki. Z dwóch stron bladych ust, pod wysypującym się złotawym puszkiem, rysowały się dziwne na tej młodej twarzy fałdy. Niedorosłe to było jeszcze, a już przeżyte; niedojrzałe, a już robactwem jakiemś toczone; bez krwi, bez sił, bez mięśni — pomimo sportowej manii — bez ciepła i bez zapału. Już w poczęciu samem na zagładę skazane, wiotkie, marne, płowe. W myśli Romana przesunęło się to dzieciństwo cherlawe, to pacholęctwo bezradosne. Westchnął.

Jednak, zwróciwszy się do syna, zaczął mówić:

— Masz lat ośmnaście, Olu, przed tobą życie ze wszystkiemi drogami otworem...

— Ach, papo — przerwał Olo niecierpliwie — jakież to drogi? Gdzież ja mogę iść? Nic nie umiem, niczego się nie nauczyłem przecie...

— To się ucz...

— Oho! łatwo to powiedzieć. Już za stary jestem na rozpoczynanie edukacyi. Chyba że — dodał, śmiejąc się — jeśli papa o mnie seryo się nie zatroszczy, to wypadnie się oglądnąć za jaką bogatą Żydóweczką.

— Nie licz na to. Teraz i Żydówki zmądrzały i za pierwszego lepszego dudka żadna nie pójdzie. A to ci zupełnie seryo powiadam, jeśli wychowanie twoje z powodu zdrowia było trochę zaniedbane, to aż nadto masz czasu do naprawy. Teraz zdrów jesteś zupełnie, powinieneś coś sobie obrać i sam o sobie myśleć. Nie zawsze rodziców mieć będziesz przy sobie. Ja niedługo już pociągnę... Niedługo...

I nagle, jakgdyby prąd zniechęcenia szedł od dziecka ku ojcu, Roman osunął się na poduszki powozu zmęczony, wyczerpany do dna, do samego dna swej istoty. Przymknął oczy. Żadna myśl nie kołatała mu się pod czaszką. Tylko ciężar wielki na niej spoczywał, olbrzymi ciężar i chylił mu głowę ku ziemi. I coś mu szeptało w sercu: Niedługo. Niedługo.

— Jeszcze nie śpią — odezwał się naraz Olo, wyciągając szyję i oczy mrużąc — w saloniku mamy oświecono.

Wjeżdżali przez ozdobną bramę na podwórze, gdzie dokoła szemrzącej fontanny kwitły narcyzy i tulipany, gdzie roztwierały się bzy na gałązkach, a wielki stary kasztan obrzucał koronką swych liści białe ściany pałacyku. Z piętra dwa oświetlone okna słały różowe promienie na wiosenną zieloność krzaków, na puszysty trawnik i na migocącą wodę fontanny.

Żwir zaskrzypiał pod kołami. Na ganek wyszedł służący i pomagał obu panom w wysiadaniu.

— Dobranoc papie — rzekł Olo zaraz w przedpokoju i zniknął.

— Jaśnie pani kazała, gdy tylko jaśnie pan przyjedzie, prosić do siebie na górę — wymówił z namaszczeniem lokaj.

— Do siebie na górę... — powtórzył Roman, zdejmując palto. — A czy jest tam kto jeszcze?

— Jest pan hrabia Płoski — odparł lokaj — ale właśnie jaśnie pani kazała...

— Idź powiedz pani — przerwał Roman — że zmęczony jestem. Na górę nie przyjdę. Jeśli pani ma mi coś do powiedzenia, niech będzie łaskawa zejść.

Po chwili, w wielkim swym wspaniałym gabinecie, zagłębiony w fotelu, Roman czekał na żonę. Pokój był nawpół ciemny. Mała lampka o zielonym kloszu, paląca się wśród porozrzucanych na biurku papierów, rozświecała tylko niewielki krąg dokoła. Zresztą było ciemno. I cicho. Tylko z wyższego piętra dochodziły przytłumione dźwięki fortepianu. Grano tam jakiegoś czułego walca.

Więc i Daisy jeszcze nie śpi« — pomyślał Roman. — »Co oni tam robią! Tak późno... I ten Płoski...« — Trochę irytacyi wzbudziło w nim wspomnienie tego człowieka. Nie lubił go. — »Coś tu za często bywać zaczyna — rzekł do siebie — »trzeba zwrócić na to uwagę Feli, że też ona sama tego nie widzi! A niby to doskonała matka...«

Na górze nagle urwała się muzyka. Nastała długa chwila ciszy. Aż kilka osób, razem rozmawiając, zaczęło schodzić po schodach.

— Pozwoli, o napewno pozwoli! — mówił młody cienki głosik.

Zaśmiano się. Potem ktoś się w sieni ubierał do wyjścia, coś jeszcze mówiono. Aż znowu młody głosik się odezwał:

— Niech pan tylko jutro wcześnie przyjdzie, o dwunastej.

— O dwunastej? No, postaram się wstać. Wchodowe drzwi otwarty się i zamknęły się za gościem. A w chwilę potem do gabinetu zapukano:

— Czy można? To ja.

Weszła pani Bieniecka. Była to kobieta lat czterdziestu kilku, bardzo piękna jeszcze. Wysoka, zgrabna, pomimo już występującej tuszy, jasna

blondynka, o wielkich oczach błękitnych i o cudownej białości cerze, ubrana była nadzwyczaj starannie, jasno i strojno, uczesana misternie, połyskująca złotem przepysznych włosów, brylantami kolczyków, białością zębów wśród uśmiechniętych warg, niezliczonymi pierścieniami, paznogciami wyszlifowanymi jak drogie kamienie na wypieszczonych rękach.

Zbliżyła się prędko do męża i, pochylając się nad nim, pocałowała go w czoło. Potem przysunęła sobie nizkie krzesło i na niem usiadła.

— Go, zmęczony jesteś? Ale wszystko dobrze poszło? Jakże?

— Owszem, bardzo było pięknie. Bardzo! Ale... dobrze, że się skończyło — rzekł Roman, opierając czoło na dłoni. — Jestem zmęczony.

— Kiedyż to jeszcze nie skończone, biedaku! A jutro...

— Tak! Jutro jeszcze...

— Wszystko już przygotowane. Salę jadalną ubraliśmy kwiatami. Śliczne zdobyłam rododendrony! A jutro przybędą jeszcze litery XXV, z kwiatów uplecione. Ładnie to będzie. Już zaprosiłam tych panów z »Dziennika«, z »Gazety«, z »Kuryera« — mam nadzieję, że dobrze to opiszą. Śniadanie wyśmienite! Chcesz wiedzieć menu? Mam, zdaje się, przy sobie. O, słuchaj! Barszczyk z krokietkami, pstrągi, sauce...

— Ach, pewien jestem, żeś to wszystko doskonale obmyśliła. I nie to mi w głowie... — Roman westchnął ciężko. — Bo i na co mi to wszystko!... — szepnął.

— Ależ, Romku! — oburzyła się żona — jakto, na co? To bardzo dobrze robi taki jubileusz. Ludzie zupełnie inaczej patrzeć na nas będą. Miałeś dotychczas pewne tylko koło zwolenników, teraz nikt się już nie ośmieli oponować, krytykę robić! Ale! Ja jestem bardzo zadowolona. Owszem, niech mówią, niech piszą. Im więcej, tem lepiej. Przecież to świetna reklama.

— Reklama! Jeszcze? Po dwudziestu pięciu latach pracy!...

— Ależ tak! Zawsze i wszędzie. No, mój drogi, nie udawaj romantyka, bo nim, chwała Bogu, oddawna być przestałeś. Potrafiłam ci te głupstwa wybić z głowy, prawda? I w gruncie serca, choć robisz złą minę, czujesz, że ja zawsze miałam racyę. Dobrzem ci się w życiu przydała. Przyznaj, czy, gdyby nie ja, miałbyś ten pałacyk, i ten ekwipaż, i te stosunki, i tę pozycję w świecie, jaką dziś mamy? Czy miałbyś nawet dzisiejszy jubileusz? Przyznaj! Nic dziwnego, że uważam to trochę i za własny jubileusz.

W pięknych oczach pani Bienieckiej zabłysły iskry tryumfu. Podniosła dumnie głowę.

Roman milczał. Ogarniało go coraz cięższe znużenie.

A pani Fela mówiła dalej:

— Więc miejże do mnie zaufanie. Gdy ja co radzę, to już z pewnością dla dobra naszego i dzieci naszych. Już ja się na tem znam! Nie przeszkadzaj mi, nie wymyślaj trudności, urojonych prawie zawsze...

— Ale... o cóż jeszcze chodzi? — spytał Roman, patrząc niespokojnie w twarz żony.

— O co chodzi... — odrzekła ona, spuszczając głowę i bawiąc się koronką od stanika. — No, chodzi o rzecz ważną, i nie zawracałabym ci tem głowy teraz właśnie, gdyś taki zmęczony, gdyby nie to, że... że oni oboje uprojektowali sobie jutro...

— Kto oni oboje? Nic nie rozumiem.

— Ach! jacyż wy mężczyźni ślepi jesteście! — zaśmiała się pani Fela — to coś okropnego! Jakto! nic nie uważałeś? Nie a nic?

— Czy chcesz mówić o Płoskim?

— Ależ naturalnie, że o Płoskim...

— Jeżeli tak, to powiem, że uważałem właśnie, iż on za często i wcale niepotrzebnie tu przychodzi, i chciałem cię ostrzedz nawet. Dziś naprzykład, czegóż siedział tu sam jeden z wami do późnej nocy?

— Ależ, Romku! On się stara o Daisy! Dziś się o nią oświadczył.

— O Daisy! — zawołał, zrywając się, Roman.— Ten rozpustnik! Ten zdechlak! Ten złoty młodzieniec, głupszy od stołowych nóg! Stara się o moją córkę! Ach, Felo, jakże mogłaś do tego dopuścić! Pani Fela najspokojniej wyjęła papierosa z ridiculu i sięgnęła po zapałki.

— Wiedziałam, że będziesz krzyczał — rzekła. — Ale gdy się spokojnie zastanowisz, zobaczysz, że w tym maryażu niema nic tak niemożebnego. Ja pozwolenie swoje już dałam — dodała, wypuszczając z ust obłoczek dymu.

— Co?!...

— Ja pozwolenie swoje już dałam — powtórzyła. — Teraz od ciebie zależy...

— Ja się na to nigdy, nigdy... nigdy nie zgodzę! — zawołał Roman gniewnie i odszedł wgłąb pokoju.

Wzburzony był do głębi. Daisy, tę słodką Daisy dać takiemu człowiekowi! To biedne dziecko rzucić jemu na pastwę! Byłaby to zbrodnia, grzech

O pomstę wołający, monstrualny grzech! Nie! nigdy! przenigdy!

Pani Fela wypaliła do końca papierosa, poczem, powstawszy z miejsca, poszukała popielniczki. Wróciła znowu do swego nizkiego krzesełka i zaczęła bawić się pierścionkami.

— Gdybyś przestał miotać się po pokoju — rzekła po długiej chwili milczenia — tobyśmy mogli rozsądnie kwestyę przedyskutować i przekonałbyś się...

— Ja nie potrzebuję przekonywania. Mam wyrobione zdanie o tym panu. Nie zgodzę się nigdy Daisy mu oddać...

— Jak chcesz. Bez twego pozwolenia, naturalnie, nie z tego być nie może. Ale nie rozumiem, dlaczego mówisz o Płoskim, jakby to był ostateczny szubrawiec. Że miody człowiek, i to jeszcze z jego sfery, hulał tam niegdyś...

Nagle Roman się uspokoił. Wrócił na swe miejsce i rzekł:

— Felo, mówmy poważnie. Gzy jako człowieka szanujesz Płoskiego? Czy, gdyby nie miał sześciu milionów funduszu, dałabyś mu córkę? Czy, kojarząc to małżeństwo, wierzysz, że Daisy będzie z nim choć przez jeden dzień szczęśliwa?

— O! dlaczegóżby nie miała być szczęśliwą. Daisy jest zanadto rozsądna i dobrze wychowana, aby miała po mężu spodziewać się jakichś poetycznych zapałów braterstwa dusz, wspólności ideałów, i tak dalej. Ona wcale sobie żadnych nadziemskich rozkoszy nie wyobraża. Wie bardzo dobrze, czem jest małżeństwo, i bardzo trzeźwo na to patrzy.

— Nie wmówisz we mnie, że dwudziestoletnia dziewczyna sama pragnie za pieniądze zaprzedać się takiemu Płoskiemu! Toby było przeciw naturze.

— Ty zawsze używasz takich gwałtownych wyrażeń. Daisy ma lat dwadzieścia, a zatem nie jest dzieckiem. Widzi jasno rzeczy! ocenia je wedle wartości, i nie lekceważy, tak jak ty, ani pozycyi, ani tytułu, ani owych sześciu milionów. A że człowiek jest dla niej sympatyczny, doskonale wychowany, należący do najlepszego towarzystwa, a przytem ogromnie w niej zakochany, więc czegóż jeszcze chcieć? Na kogóż jeszcze czekać? Szczególniej gdy się nie ma posagu. Ty zawsze mnie posądzasz, że ja Daisy tyranizuję. Ale słowo ci daję, że, gdyby ona powiedziała: nie! tobym nie nalegała. Ale ona sama tego chce, wierzaj mi!

— Nie wierzę, nie wierzę! Płoski nie może się podobać młodej dziewczynie. A chyba, że moja córka... dla pieniędzy... dla tytułu... Nie, nie! To być nie może!

— Ależ, Romku, jak ty zawsze przesadzasz! Cóż widzisz tak bardzo złego w Płoskim?

— Felo! Zmiłuj się! Znany gracz, pijak i rozpustnik. Człowiek, który nie ma jeszcze trzydziestu pięciu lat, a zdrowie już stracił. Przecież ręce mu się już trzęsą. Jakoby bez szklanki koniaku nie jest w stanie zrana wstać z łóżka. Morfinizuje się... No, ruina kompletna, zgnilizna. Pomyśl! Miłość u takiego człowieka czemże być może? Brudem! Ohydą! Przecież to wstrętne, to jest...

— Przepraszam cię, mój drogi — zawołała z godnością pani Fela — my, dobrze wychowane kobiety, o takich rzeczach nie pozwalamy sobie nawet myśleć.

Bieniecki roześmiał się ironicznie.

— Wy, dobrze wychowane kobiety! — powtórzył zgryźliwie. — O, nadzwyczaj dobrze wychowane! Zaprzedać córkę, to można, lecz o »takich rzeczach i myśleć nie pozwalacie sobie. O faryzeusze...

I znowu się uspokoił. Przeszedł się parę razy po pokoju, palce przesunął po czuprynie i oparł głowę o ramę okna. Na podwórzu cicho szemrała fontanna, bieliły się dokoła śnieżne płatki narcyzów. Gwiazd kilka świeciło na niebie. Od tych gwiazd szło ukojenie i rezygnacya. Go pomoże gniew? Co pomogą próżne wysiłki? Zawsze bywał zwyciężony. I teraz stanie się tak, jak ona zechce, jak ona postanowi. Po co ta walka?

Ale wszakże o dziecko tu chodzi, o biedną, małą Daisy, która serce ma przecież. On dobrze wie, jak to serduszko raz już się odezwało i jak mocno wołało o swe prawa. On to dobrze wie. Więc dopomódz jej musi, ratować, póki czas. Ojcem jest przecie...

Odwrócił się od okna i podszedł ku żonie.

— Przyślij mi Daisy — rzekł — chcę sam na sam z nią pomówić.

— Cóż to, Romku! Nie wierzysz mnie?

— Może i nie wierzę. W każdym razie mam prawo...

— Zapewne, prawo masz. Ale ona już śpi może.

— To ją obudź.

Pani Bieniecka wstała, lecz zawahała się jeszcze.

— Przynajmniej — rzekła — obiecaj mi, że o tamtym, o Stefanie Żuku, wspominać nie będziesz...

— Dlaczego?

— To ją zdenerwuje... zbałamuci. Dzięki Bogu, zapomniała... Więc po cóż... odnawiać...

Roman zamyślił się.

— Nie, Felo — rzekł — tego nie przyrzekam. Mówić będę, o czem zechcę. I proszę cię, dajże pokój tej kontroli — dodał gniewnie.

Pani Fela wolno, niechętnie wyszła z pokoju.

Roman ciężko się osunął w fotel, i czekał. A czekając, myśl jego wywoływała dawne obrazy, wspomnienia, cienie.

...Daisy, malutka jeszcze, wspina się na jego kolano, zarzuca mu rączki na szyję, i woła: »Mamusi, to się trochę boję. A papusia — nic a nic!«

...Daisy, czternastoletnia dziewczynka, z jasnym warkoczem na plecach, czatuje na jego powrót do domu, wymyka się Angielkom i guwernantkom i biegnie do jego gabinetu. — »Papusiu, szepce, mam coś do pokazania. — Ale to straszny sekret. Nie powie papuś nikomu?« — »Nie powiem.« — »Ani mamie?« — »Ani mamie«. Wyciąga, zaczerwieniona i uśmiechnięta, arkusz zapisanego papieru z kieszeni. — »O, papusiu, co ja napisałam!

Wiersze napisałam! Ach! mój Boże, jabym chciała być poetką, tak jak papuś.

... Idą razem wśród wysokich skał i ciemnych świerków Kościeliskiej Doliny. Daisy dorosła już, i śliczna, z wysoko upiętym węzłem złotych swoich włosów. Śmieje się, świergoce, jak wróbel, i plecie coś, plecie... Wyrwali się we dwoje w świat, zostawiwszy matkę z chorym Olem w jakimś niemieckim badzie, i dobrze im razem. Nagle, na zakręcie drogi, ukazuje się młodzieniec, siedzący na odłamku skały, przed nim stalugi, płótno rozpięte. Siedzi i maluje. Jest to artysta, Stefan Żuk, młody, rosły chłop, o ognistych czarnych oczach i równie ognistej duszy. I naraz oczy jego spotykają się z oczami Daisy. Jemu paleta i pendzle wypadają z rąk. Ona staje, rumieni się, drży, i jak zaczarowana patrzy w niego i patrzy.

...Pociąg ma odejść. Daisy, wzruszona, wychyla się przez okno, coś jeszcze mówi, coś szepce do Stefana. Usta jej drżą. Dzwonek, gwizd, pociąg rusza, coraz prędzej, coraz prędzej, oddala się. Daisy wciąż z okna wychylona. Na peronie maleje i wreszcie niknie z oczu sylwetka Stefana. A Daisy rzuca się na siedzenie, kryjąc twarz w poduszki, i wybucha wielkim, żałosnym płaczem...

...Ciemny wieczór jesienny, deszcz bije w szyby i wiatr wyje. Drzwi wchodowe otwierają się i zamykają z trzaskiem za Stefanem Żukiem, który odchodzi, odprawiony... na zawsze... Daisy stoi nieruchoma, blada, z zastygłą twarzą. Naraz stania się, łapie rękami powietrze i pada na ziemię zemdlona...

»Źlem wtedy postąpił — rzeki do siebie Roman. — Trzeba było się oprzeć i nie pozwolić Feli wszystkiem kierować. Wprawdzie, nie wiem, z czegoby żyli, on, naturalnie, nic nie miał. Ale dobry był chłop, i tak się kochali! Gdyby była poszła za niego, nie mielibyśmy dzisiaj przeprawy z Płoskim i jego sześciu milionami. Ach! to jest. okropne, okropne!... I Fela... jak ona może!...« Gorycz i jad, co na dnie duszy jego spoczywały, wzburzyły się. — »Jak ona może! własne dziecko... Ach, nikczemna dusza!« Ale nie. Należało nie burzyć się, lecz rozsądnie z Daisy pomówić. Może jeszcze coś da się zrobić.

Czekał więc cierpliwie. Daisy nie przychodziła. »Uczy ją, co ma mówić« — przemknęło mu przez myśl. Ale teraz nie da się oszukać. I wszystko należy uczynić, aby od dziecka odsunąć nieszczęście.

Drzwi cichutko się otworzyły. Weszła Daisy i stanęła przed nim. Wyglądała wyższa i smuklejsza niż zwykle, w powłóczystym szlafroczku, którym się otulała, drżąc trochę, ze wzruszenia czy też z chłodu. Z obu stron jej przybladłej twarzyczki spływały jasne warkocze, których końcami bawiła się nerwowo. Usta starała się złożyć do uśmiechu.

— Chodź tu bliżej, dziecko, usiądź przy mnie — rzekł Roman. — Trzeba, abyśmy się szczerze rozmówili. Chcesz wyjść za Płoskiego?

Chwilę milczała, z oczami spuszczonemi, splatając i rozplatając końce swych warkoczy. Aż podniosła głowę i, patrząc ojcu prosto w oczy, odparła:

— Chcę, papo. Roman drgnął.

— Więc tak... więc tak... — zaczął. — Chcesz? doprawdy... Nie rozumiem... Dlaczego chcesz wyjść za niego? Nie będziesz chyba udawała, że go kochasz?

— O! nie, nie będę udawała — zaśmiała się.

— Więc?... więc?... — i czuł, jak mu serce bije.

— Ależ, papo! Po cóż ta miłość? I bez niej żyć można. Miłość zawsze sprowadza cierpienie. A tak— o wiele lepiej... Człowiek wie, czego się trzymać przynajmniej. Nieprawdaż, papo?

— Nie, dziecko. Nieprawda. Małżeństwo bez miłości to jest rzecz straszna... straszna... — I Roman czuł, że po nim przebiegł dreszcz.

— A jednak, papo, prawie wszyscy się żenią i za mąż wychodzą bez miłości. Nawet mama mówiła, że i papa z mamą nie pobraliście się z miłości, ale tylko tak. Prawda, papusiu?...

Ach, prawda to była, prawda smutna. I jakże się teraz mściła!

— I że pomimo to, źle przecież nie jest.

O, ironio! Okrutna, ciężka ironio! Źle przecież nie jest... Mój Boże!

— Tak, Daisy — rzekł — bywają przykłady, że się ludzie pobierają bez miłości, i źle im nie jest, a przynajmniej nie najgorzej. Ale wtedy jest między nimi coś, cokolwiek: szacunek, wzajemne zaufanie, wspólność upodobań przynajmniej. A między Płoskim a tobą, dziecko, co będzie? Co was łączyć może? Wiesz, jaki to człowiek. Czy możesz się z nim zżyć? Czy możesz go szanować?

Daisy nie odpowiedziała. Z rękami splecionemi na kolanach, z pochyloną głową, siedziała nieruchoma. Brwi jej zsunęły się powoli, i żłobiła się między niemi głęboka zmarszczka. Myślała.

O czem myślała ta główka młoda? Jakie wspomnienia, jakie obrazy snuły się pod cieniem tych warkoczy jasnych? Jakie bolesne wspomnienia?

— Bo, proszę papy — rzekła wreszcie, a usta jej starały się koniecznie ułożyć do uśmiechu — cóż ja mam zrobić? Kiedym się przed dwoma laty zakochała i chciała za Stefana iść z miłości... — nagły rumieniec oblał jej twarz — toście go wtedy odprawili, bo był biedny. Tak! — zawołała z goryczą — tylko dlatego! A ja wtedy... i biedębym zniosła, i wszystko... wszystkobym zniosła! No, stało się. A teraz, gdy chcę iść za bogatego, skorzystałam z nauki, poprawiłam się, to mi mówicie, to jest, papa mi mówi, bo mama to nie, o wcale nie! że nie można, bo miłości nie mam. Mój Boże! czemużeście mi wtedy bronili! — zawołała gwałtownie. Ale wnet uspokoiła się i dodała: — A może i lepiej się stało. Bo ja teraz poznałam życie i wiem, że miłością i pięknemi ideami żyć nie można. I teraz sama nie wiem, ezybym zgodziła się być biedną. Teraz ja chcę mieć ładne suknie, i powozy, i stosunki, i dawać bale, i jeździć za granicę, i być otoczoną i elegancką damą. Teraz ja wolę być bogatą. A hrabia Płoski da mi to wszystko.

— Daisy, Daisy! jakież to okropne, co ty mówisz!

— Okropne... co ja mówię? papo! Okropniejsze, ach! o ileż okropniejsze było to, co ja przebyłam, zanim doszłam do tego. Ale teraz nie dbam już o nic. Wiem dobrze, że ja z miłości pójść za mąż nie mogę, to darmo. W tym wielkim »świecie« takich niema, którychbym kochać mogła. A wyjść za mąż chcę, i to jak najprędzej. A więc, czy ten czy ów, wszystko mi jedno! Bylebym miała z czego żyć wesoło — dodała, wstając nagle z krzesełka.

»A więc wszystko stracone! — myślał Roman. Nie spodziewał się po córce takiej zmiany. Przecież niedawno, stając u progu życia, rwała się do piękna, do światła, do poezyi i do miłości. W cóż się dziś obróciły te porywy?

Daisy zbliżyła się i usiadła znowu przy nim.

— Niech papa się nie martwi — zaczęła. — Mnie źle nie będzie. Bo ja sobie nie robię żadnych iluzyi. Znam hrabiego, wiem, jaki to ładny ananas. I jest mi to absolutnie wszystko jedno. Niech on sobie robi, co chce. Ale za to, jak będę taka bogata, to mnóstwo przyjemności mieć będę. I Olo także. Już zapowiedziałam, że kupię mu kilka koni wyścigowych, niech je trenuje i puszcza. To najwyższe jego marzenie. — Ożywiła się, mówiąc o Olu. — A potem wyrobię mu jakąś pozycyę, może dobrze ożenię...

— Dziecko! nie chodzi tu o Ola. Chodzi o całe życie twoje. Pomyśl, że...

— Ach, papusiu! Ja tyle już myślałam!

Jednak on zaczął mówić o małżeństwie, o szacunku, o minimalnych wymaganiach, jakie się mieć powinno, o własnem sercu, które może się kiedyś o swe prawa dopomnieć, o powadze rodzinnego domu, o dzieciach...

— Dzieci! — przerwała — ach, papusiu! Chyba że z takim, jak on, dzieci mieć nie można?...

Zdumienie go ogarniało. Boże! jakże on swojej córki nie znał!

Mówił jeszcze, lecz czuł z każdem słowem oddalającą się od niego duszę. Obcą mu się stawała, z każdą chwilą bardziej nieznana. Już nie ta Daisy mała o kochającem serduszku. Już nie ta rozkwitająca do słońca istota. Już nie ta płacząca na jego kolanach rozmiłowana dziewczyna. Tej nie znał.

I chociaż mówił jeszcze, a ona słuchała, bawiąc się końcami swoich jasnych warkoczy, czuł, że mówi w próżnię i że nić jakaś zerwała się między nimi.

A gdy znowu nadeszła żona i już obie razem ponowiły swe prośby o pozwolenie, on się zerwał z fotela i, ręce topiąc w czuprynie, z gniewem i rozpaczą zawołał:

— Pozwalam, pozwalam! A róbcie sobie, co chcecie!

**************

Wyszły obie. Drzwi się za niemi zamknęły. Był sam.

O, sam prawdziwie, samotny na tej wielkiej ziemi, na tym świecie szerokim. Sam, ze smutnem sercem własnem. Sam, ze zgryzotą i bólem. Sam, wśród ludzkiego tłumu.

Ach, ten tłum, ta wrzawa dokoła! Ten ruch, ta sława, ta popularność, ten fałsz i ta obłuda! Ach, ten wir i rozpęd, i gorączka zewnętrznego życia, ponad tym grobem, który w sobie nosił! Ponad tym grobem, gdzie leżą umarłe: wiara młodości, zapały i nadzieje, szlachetne usiłowania.

Dobro i prawda, miłość najdroższej kobiety, talent, godność, i sumenie leżą umarłe.

Wstał i szeroko roztworzył drzwi od werandy Krótka noc wiosenna miała się ku końcowi. Jeszcze gwiazdy migały na niebie, ale już od wschodu podnosiła się różowa jutrzenka, i liście na drzewach bielały. Miasto spało. I cisza była wszędzie.

Lecz niedługo potrwa ta cisza. Wnet zbudzi się miasto, zawarczą znów maszyny, zatętnią wozy, zadzwonią dzwonki, rozlecą się dzienniki, zadrgają telegraficzne druty, zaskrzypią pióra, rozszeleszczą się banknoty, i złoto się potoczy, i każdy burżuj spyta przy śniadaniu: jaka jest sensacya dnia? Dla jednych będzie nią jakaś kryminalna sprawa, dla drugich plotka teatralna lub towarzyski skandal, dla innych wreszcie spadek takich to akcyi na giełdzie, wykolejenie pociągu, odkrycie fabryki bomb, lub wystawa psów. A dla wielu, dla tych solidnych obywateli, dla tych mężów bez skazy, którzy spokojną noc spędzili u boku prawowitej małżonki, dla tych filarów społeczeństwa, dla tych kustoszów »najświętszych zasad«, dla monopolistów cnoty, dla nich sensacyą dziś będzie jubileusz Bienieckiego.

Tak, przez dzień cały iść będą do jego kwiatami przybranego domu deputacye, znajomi, przyjaciele, koledzy, reporterzy i ciekawi. Będą mu winszować, życzyć, chwalić, i wielbić, i czcić, i pod niebiosa go wynosić, i przyszłym wiekom i pokoleniom za wzór podawać, i upajać się jego wielkością i własną wymową.

A on? On będzie słuchał, będzie się uśmiechał, dłonie ściskał, odpowiadał wzruszonemi słowy. Będzie »wytrzymywał pozę« starannie. Będzie przez cały ten dzień robił szlachetność, skromność, bezinteresowność, wielkość.

A w sercu, tam na dnie, czuć będzie rozpaloną ranę swojej obłudy, swojego kłamstwa i fałszu. Czuć będzie szarpiące kleszcze sumienia i mękę, piekielną mękę zmarnowanego żywota.

Bo i czemże było jego życie, to życie, za wzór podawane tłumom, jeśli nie kłamstwem, tchórzostwem, podłością, szeregiem zaprzańców, kapitulacyą duszy przed wygodą ciała, łańcuchem wielkich i małych nikczemności, staczaniem się ze wzniosłych wyżyn ideału aż do letniego bagienka cnotliwych wygódek. Żebraniną o zaszczyty i o poklask tłumu, próżnością i marnością nad marnościami.

A wszakże, nie tak się zapowiadało. Ach, nie tak...

Roman przeszedł się po pokoju. Duszno mu było. Wychylił się na werandę. Niebo przybierało coraz jaśniejszą, seledynową barwę, a wschód był różowy i złocisty. Drobne, świeże listki, którymi jak zieloną gazą pokrywały się bzy i jaśminy, drżały leciuchno, tęskniąc do słońca, do ciepła.

»Wiosna! Wiosna idzie!« — szepnął Roman, oddychając głęboko chłodnem powietrzem przedświtu. Usiadł na trzcinowem krześle i patrzał na drobne listki, na aksamitną zieleń trawnika, na rozkwitły wieniec tulipanów i narcyzów dokoła szemrzącej fontanny.

»Wiosna idzie!« — powtórzył.

I nagle stanęła mu w oczach inna wiosna, dawno miniona, święta, Ver sacrum jego życia, tajemnicza doba zapłodnień i poczynań...

....................................

Miał lat dwadzieścia. Wyszedł dnia jednego z rodzicielskiego domu zgryziony i gniewny, bo odkrył, że dzieją się tam rzeczy, które jego sumienie drażnią. Jeszcze nie chciał rodziców potępiać, lecz czuł, że ich już szanować nie może. Wolał nie widzieć, nie pytać. Wolał nie wiedzieć, skąd się brały na ich stole przysmaki, zapasy w ich śpichlerzach, napęczniałe skrzynie i rulony złota w szufladach. Wolał o tem nie myśleć.

Szedł wązką drogą wśród lasu. Z obu stron ciągnęły się zielone głębie, rozświecone gdzieniegdzie białymi pniami brzóz. Nad nim różowiło się wysoko zachodnie niebo, i złote obłoki kładły się pasmami, a w głębi leżało jezioro. Była cisza. A jednak ziemia, i drzewa, i rośliny wszelkie zdawały się kipieć wezbranem życiem, rwącą żądzą, miłością stęsknioną a potężną. I on, idąc pod sklepieniem tego nieba, wpatrzony w głęboką toń jeziora, owiany wonią ziemi i świeżością lasu, uczuł, że i w nim coś się wielkiego poczyna. Coś się dwoi, coś wyłania, coś go unosi w górę, pod te złote obłoki, ku temu niebu olbrzymiemu. Budzi się w nim wiosna święta. Dusza mu wylatuje z piersi, daleko, wysoko leci, staje u samego źródła Piękna i Dobra, i pije ze źródła tego, pije długo, chciwie...

I widział szeroko rozlane wody innego jeziora, tam przed wiekami, w dalekiej ziemi, i tłumy, co się dokoła Mistrza cisnęły. Szedł Mistrz jasny i słodki, bosą stopą krocząc po nadbrzeżnym piasku. A płomień jego oczu leciał naprzód, naprzód, przez garnące się tłumy, przez kraje i narody, przez pokolenia i stulecia, i słowa z jego ust padały na schylone głowy rosą rzeżwiącą, i wnikały do serc, jak skrzydlate strzały, i w samo wnętrze wpuszczały swój grot. I szła od niego po duszach ludzkich wielka cisza, wielka miłość, braterstwo i zgoda. I odrywały się dusze od marnych, głupich swych trosk, i leciały za nim, wolne i jasne, ku błękitnym przestworzom, ku zorzom i gwiazdom.

I rozwiązywała się zagadka świata. Zamiast walki było współdziałanie, zamiast gorączkowego wybijania się na wierzch, spokojne trwanie na raz obranem miejscu, zamiast nienawiści — miłość, zamiast kłamstwa — prawda. Zakon przedwieczny, tkwiący w duszy każdego człowieka, rządził światem, i innego nie było potrzeba. Opadały same z siebie wszelkie rządy, wojska, kościoły, królestwa, sądy i kodeksy, dzieła ludzkiej ambicyi i chciwości, i był jeden Bóg na niebie i bratnia rodzina na ziemi. A słowa Mistrza: »Nie zabijaj! Nie cudzołóż! Nie przysięgaj! Nie sprzeciwiaj się złemu! Miłuj nieprzyjacioły twoje! Nie skarb sobie skarbów na ziemi! Bądź doskonałym!«... słowa te znajdowały echo w duszach, gdyż były w nich przed wiekami wyryte palcem Stworzyciela.

I w jego młodej, gorącej duszy ozwał się wielkim głosem Zakon, i Mistrza skrzydlate przykazania leciały do niej z nad dalekiego morza i wpuszczały grot swój w samo jej wnętrze, w głębokie, jeszcze siebie nawpół świadome, tajemnicze wnętrze jego duszy. Pomknęła ona za Nim poprzez wieki i przestrzenie, do świętych Mu stóp przypadła...

A gdy wróciła na tę ziemię, była dobrą i piękną, i pełną poezyi, i pełną po brzegi miłości.

I nad głębokiem jeziorem stojąc, otoczony wieńcem drzew rozkwitłych, pod ciemniejącą kopułą nieba, na którem już mrugały gwiazdy i wschodził wązki sierp księżyca, skąpany w wieczornych mrokach i w ciszy, wyciągnął ramiona do gwiazd i ślubował... Ślubował służyć jedynie Prawdzie, Dobru, Miłości, nieść przez życie duszę swą, jak drogocenną a kruchą czarę, która tylko najcenniejszym aromatem napełnioną być winna, wyzbyć się wszelkiej ziemskiej ambicyi i próżności, myśl swą trzymać wysoko i nie dać się jej zniżać do brudu światowego, serce mieć czyste mężne, i nieustraszone, żyć na szczytach, chociażby samotnie, w atmosferze górnej, i nie dać się nigdy ściągnąć w padoły. Ślubował...

Noc wiosenna, gwiazdy, drzewa i fale jeziora były mu świadkami.

I szły wiosny jedne za drugiemi, płynęły lata młodzieńcze. A on nie schodził ze swoich szczytów. Nieraz huczały tam burze, rwały wichry, chłód ścinał krew, przerażała samotność. Ale były też upojenia rozkoszne, wizye, wniebowzięcia i ekstazy. Były rozmowy z duchami wielkimi, ze świętymi obcowanie, granie chórów niebieskich i rajskie, przecudne melodye. Poezya pochylała nad nim swą promienną twarz. Filozofia otwierała przed nim ksiąg swych tajniki. A gdy mu niekiedy bywało tęskno i samotnie na wyżynach, gdy serce człowiecze zapragnęło słodyczy, utrzymywało go na nich przeczucie tego szczęścia, co jeszcze przyjść miało.

I przyszło wreszcie. Szczyty zajaśniały weselem, i trysnęły na nich potoki rozkoszy. Marta, dusza jego duszy, na nie wstąpiła. I odtąd byli we dwoje.

Ach, ten dzień pierwszego poznania!

Był w uniwersytecie na prawie. Na jednym z kursów wypadało mu studyować razem z lekarzami medycynę sądową. Był piękny dzień jesienny, gdy po raz pierwszy z kilku kolegami wszedł do audytoryum, przepełnionego już studentami-medykami. Osiadł na ostatniej ławce i czekał. Uciszało się zwolna na sali. Profesor zajmował na katedrze miejsce, rozkładał notatki, chrząkał i okulary przecierał. Wtem drzwi jeszcze się otworzyły, i wsunęła się prędko, lekko, cicho, trochę zdyszana i zapłoniona, trochę nieśmiała, młoda dziewczyna. Obejrzała się dokoła, wszystkie ławki były zajęte. Stanęła zakłopotana. A profesor wygłaszał już pierwsze słowa wykładu. Oczy jej wielkie, ciemne, a łagodne i miękkie, aksamitne oczy czarne obleciały, salę i spotkały się z jego oczami. I odrazu, od pierwszego wejrzenia, jakaś nić złota a mocna utkała się między nimi. On się przesunął i wskazał jej miejsce przy sobie. Przypadła doń cichutko, usiadła, położyła przed sobą notatnik i parę ołówków, i odwróciła głowę. Nie mógł już widzieć jej oczu. Tylko, na tle okna i jesiennego za niem krajobrazu, rysowała się jej postać, gruby węzeł starannie upiętych włosów, uszko różowe, okrągła linia podbródka, biały kołnierzyk u ciemnej bluzki, i jasna kokarda krawata, którego końce drżały jeszcze na jej zdyszanej piersi. Przez całą godzinę siedzieli tak, ona zasłuchana, on nie słyszący nic, a w nią wpatrzony. Dziwna błogość go ogarniała. Zdawało mu się, że dziewczynę tę znał już kiedyś, że jej właśnie szukał i że ją odnalazł. I było mu dobrze.

Po lekcyi wstała prędko, skłoniła mu się z uśmiechem i szepnęła:

— Dziękuję wam, bardzo dziękuję.

Odtąd na lekcyach sądowej medycyny siadywali już zawsze razem. Ale przez długi czas nie jeszcze nie mówili do siebie, tylko się witali i żegnali uśmiechem. Powoli znajomość się zawiązywała, powoli zbliżali się do siebie, i ostrożnie, nieśmiało odsłaniały się przed sobą ich dusze.

— Studyujecie prawo ludzkie, a potem będziecie braci sądzić i skazywać — rzekła do niego razu jednego, gdy przechodzili przez ogród uniwersytecki — wy, człowiek grzeszny...

Te słowa były mu objawieniem. Zrozumiał odrazu. Ach! więc i ona...

— Co?... — szepnął — co? I wy tak myślicie... że nie można... że nie trzeba?...

Czarne oczy zwróciły się na niego. Przejrzały go do głębi.

— Mówcie, ach, mówcie! — zawołała — wszystko mi powiedzcie, coście o tem przemyśleli.

Usiedli na ławce, w ustronnej alei, pod drzewami, z których wiatr ostatnie strącał liście. I on zaczął mówić. Z duszy jego, dotychczas samotnej, wylewał się potok wezbrany. Mówił o swej wierze, o wielkich snach braterstwa, zgody i dobroci, o wzniosłych postanowieniach, o swem życiu czystem i samotnem. Mówił o nauce Mistrza, co rozwiązywała zagadkę świata, o wielkiej ciszy, która z nią na ludzkość przyjść miała, o królestwie Bożem na ziemi, pożądanem i utęsknionem. Mówił też o poezyi, o swych natchnieniach, o podsłonecznych wzlotach.

Ona słuchała z pochyloną głową. Tylko czasem jej aksamitne oczy zwracały się na niego, obejmowały go długiem, gorącem spojrzeniem, a w ich głębiach zapalały się iskry.

— A wy — spytał wreszcie — także myślicie?

— Tak — odrzekła cicho — ja też ślubowałam...

I w paru słowach powiedziała mu o sobie. Nazywała się Marta Jańska, była córką mieszczanina z małej, zapadłej mieściny. Od dzieciństwa pragnęła się oddać ludziom i nauce. Po śmierci rodziców wzięła kilkaset rubli spadku po nich i tu na medycynę wstąpiła. Gdy skończy, postara się ludziom odsłużyć, oddać dług zaciągnięty...

Odtąd byli przyjaciółmi. Każdą chwilę wolną spędzali razem. Dzielili się myślami. Rosło między nimi przywiązanie wielkie, szacunek wzajemny. Powoli wschodziło i miłości słońce.

Aż wzeszło piękne, wspaniałe, gorące. I rzekli do siebie: »Pójdźmy razem przez życie!

I przyszła chwila zupełnego połączenia, a z nią raj prawdziwy na ziemi, dnie szczęścia, noce upojeń, szereg chwil złotych, promiennych, i sny w rzeczywistość wlane.

..................................................................................

Roman Bieniecki zerwał się z krzesła. Wspomnienia minionego szczęścia, obrazy minionych radości rozdzierały mu serce. Rwał srebrzyste swoje włosy. O! tyle mieć... i wszystko... wszystko utracić... — zajęczał. Oparł zbolałą głowę o kolumnę. I znowu ogarnęły go wspomnienia...

..................................................................................

Po zdaniu ostatecznych egzaminów, z dyplomami w kieszeniach, zamieszkali razem w małej chatce za miastem, u skraju sosnowego lasu. Co rano wyjeżdżali podmiejską kolejką do zajęć swoich, on do redakcyi i do biur, ona do szpitala, w którym udało się jej otrzymać posadę, a wieczorem wracali do swego domu i już należeli do siebie. Pod światłem lampy mijały szybko godziny. Czasem któryś z dawnych kolegów zawitał, z tych dobrych, szczerych przyjaciół, jedną wiarą złączonych. Czasem nowa książka, przywieziona z miasta, budziła długie rozmowy i spory. A zawsze był nastrój wysoki, zawsze patrzenie na świat z wysokości, zawsze postępek absolutnie zastosowany do zasady. Całkowita wolność, poszanowanie w bliźnim ludzkiej godności, żadnych kompromisów, żadnej słabości, służyć Dobru i Prawdzie jedynie. Nie być niczyim panem i niczyim sługą. Nie mieć nad sobą żadnej władzy, oprócz własnego sumienia. Nie mieć żadnych zobowiązań, oprócz świadomie i dobrowolnie na siebie wziętych. Nie przysięgać. Nie sądzić. Nie zabijać. Nie skarbić sobie skarbów na ziemi. Nie pożądać i nie zazdrościć. A żyć w zgodzie, w jasności, w zadowoleniu i w miłości społecznej. W tej ciągłej przytomnej myśli, że życie jest krótkie, a więc nie warto zatruwać je troską o marności przelotne, że Sztuka i Piękno, Dobro i Poezya są wieczne, a Miłość koroną wszechrzeczy, więc dla nich jedynie żyć, dla nich pracować i umierać jest zadaniem godnem człowieka. Że chociaż końcem wszystkiego jest powrót do wielkiej Niewiadomej, która nas wydała, do tej niezgłębionej otchłani, skądeśmy wyszli, to jeśli, w ciągu sekundy naszego ziemskiego istnienia, uda nam się dorzucić choć drzazgę do wielkiego ogniska, które Miłość zapaliła przed początkiem wieków, to istnienie nasze nie będzie bez ceny.

Takie były myśli, które napełniały umysły i serca mieszkańców małego domku. A za myślami szły czyny, i żadnej rozbieżności między nimi nie było.

A jeśli czasem zdarzyły się próby ich stałości i cnoty, to jedno o drugie oparci, z prób tych wychodzili zwycięsko.

Złączyli razem swoje dwie biedy, ale także i cudne sny o Pięknie, o szczęściu całej ludzkości, o podźwignięciu słabych, o sprawiedliwości i o cnocie, i o tej wielkiej Miłości, która cały świat ogarnie, i o tej wielkiej Poezyi, która cały świat upiększy.

Poezya też nawiedzała ich domek mały. W pierwszym roku ich pożycia wyszedł tomik jego utworów p.t. »Żale i Skargi.« Pierworodny syn jego ducha!

.....................................................................................

Wszak to dziś właśnie jubileusz tego pierwszego tomu obchodzimy — wspomniał Roman.— »Dwadzieścia pięć lat! Tylko dwadzieścia pięć! A zdawałoby się, że minęły odtąd wieki, że tamten świat gdzieś się zapadł. Ach, bo też i zstąpiłem w inny świat! O! gdzież jest tamto wszystko? Gdzież jesteś ty, Marto? Gdzie ty, mój mały synku? Gdzie wy wszyscy, przyjaciele i bracia? Gdzież jestem i ja, tamten, czysty, dobry człowiek, żadnym jeszcze brudem nie skalany? Gdzie śluby i przysięgi moje?...Odszedłem od was, wyparłem się was. Ze szczytów zeszedłem na doliny i w nich ugrzązłem. Ach, jak głęboko!«

»Ale...cóż mnie mogło do tego skłonić? Co...co to było? Dlaczego to uczyniłem?...« — zawołał Roman.

Dlaczego... Dlaczego... Ach! widział teraz... rozumiał...

....................................................................

W drugim roku ich pożycia urodził im się syn. Zdrowy był i tęgi chłopak. Ale Marta przechorowała ciężko. Po miesiącu zaledwie mogła się dźwignąć z pościeli. Gdy wróciła do swego szpitala, miejsce jej, pomimo obietnic, było już przez kogoś innego zajęte. Urywał się główny dochód rodziny, i bieda zaczęła zaglądać do małego domku.

Znoszono ją dzielnie, wesoło nawet zrazu. Ale on się gryzł i lękał. I coraz częściej myśli jego zwracały się do rodzicielskich dostatków.

Ojciec jego był od wielu lat pełnomocnikiem słynnego z rozrzutności hrabiego Maurycego, posiadał zaufanie jego i robił, co chciał, nie kontrolowany przez nikogo. Pieniędzy swemu chlebodawcy umiał na każde zapotrzebowanie dostarczyć. Ale i o sobie nie zapominał bynajmniej i obrastał w pierze na hrabiowskim chlebie. A że miał wokoło najgorszą opinię, to mu było obojętne, gdyż drwił sobie z ludzi. Matka dopasowana była do męża zupełnie. Pieniądze lubiła przedewszystkiem i życie swoje im oddała. Rosły więc kapitały w rodzicielskiej kasie.

O nich to coraz częściej myślał w chwilach niedostatku. Możeby napisać, poprosić, niech choć cokolwiek dadzą. Siostry przecie, wychodząc za mąż, coś dostały. Czemużby on?...

Ale Marta czuwała. Jakby przeczuciem wiedziona, ani słyszeć nie chciała o żadnem kołataniu do serca lub kieszeni rodziców.

— Nie, Romku, nie! — mówiła — to nie tacy ludzie, ja to czuję. I nie pomogą, i zechcą ci warunki jakieś stawiać, i duszę zabrudzić. Pracujmy sami! Tak źle zawsze nie będzie.

I pracowała. Leczyła, za byle jakie honoraryum biegła o każdej porze do chorego, a w domu gotowała, prała, szyła, aby tylko ukochani żyć mogli. Zima była ciężka, nieraz dokuczyła nędza, głód i chłód, nieraz rozpacz próbowała zajrzeć do małego domku. Ale ona stała na straży. Ach, jakże jasnowidzącym był jej wzrok! Jak umiała w porę zajrzeć w głąb duszy, pokrzepić, dodać wesołości i odwagi, precz odpędzać słabość, wszelkie kompromisy zniweczyć, duszę wznieść ponad przemijające potrzeby dnia, zmusić do lotu wzniosłego, wlać otuchę i nadzieję, a przedewszystkiem spokój sumienia i pogardę dla doczesnych marności!

Tak! własna dusza, jej godność, jej czystość, jej lot górny i śmiały oto była główna jej, prawie że wyłączna troska.

Ale jemu — o wstydzie! — jemu zaczynała niekiedy ciężyć ta surowa logika, ta niezłomność i niezachwiana jej wola. I pragnął już czasem wywczasów i użycia...

Pamięta raz, nadeszła wiosna i zazieleniły się łąki dokoła, a w lesie nad strumieniem zakwitły blade fijołki i białe, wątłe dzwoneczki. Pod niebem wysoko dzwoniły skowronki. Marta wyszła z domu, z dzieckiem na ręku, i tuląc się do niego, mówiła:

— Zobaczysz, Romku, wszystko będzie dobrze! Tylko wytrwać, tylko się nie dać! Nie ustąpić ani na krok! Życie nam przecie da tyle, aby na chleb codzienny starczyło, a więcej my nie pragniemy. Prawda, Romku?

A gdy on nie odpowiadał, zarzuciła mu wolną rękę na szyję i głęboko zapuściła mu wzrok swoich cudnych oczu do duszy.

— Romku, czyżbyś się chwiał?... — spytała trwożnie.

On spuścił przed nią oczy i stał niepewny, milczący. A gdy odeszła od niego smutna i poszła wgłąb lasu, on został i za nią nie pobiegł.

Była to pierwsza między nimi chmura. Chmura lekka jeszcze, wiosenna, która się prędko rozwiała, ale cień jej w sercu Marty pozostał. I widział nieraz, gdy patrzała na niego, cień ten, w jej oczach przemykający.

W tym czasie wyszedł drugi zbiorek jego utworów: »Z głębokości«, zawierający ulubione Marty poezye.

Lato zeszło szczęśliwie. Znowu byli wszyscy troje, pracy mieli poddostatkiem, byt znośny. Wróciły dawne chwile zachwytów, marzeń, upojeń i wzniosłych radości. Znowu Poezya zawitała w ich progi, znowu rozpogodziły się szczyty, i spojrzenia ich jasne i śmiałe wznosiły się ku gwiazdom. On zapomniał o swoich niemęskich obawach, o pokusach i o słabości swojej, a żył Dobrem, Pięknem, Miłością. Ach, i jaką Miłością!

Aż jednego dnia, gdy wracał do domu, ujrzał Martę, stojącą przed bramką. Coś go odrazu tknęło boleśnie. Trzymała w ręku depeszę.

»Ojciec umarł, telegrafowała matka, przybywaj natychmiast. Ważne sprawy«.

Ojciec umarł. Nie żałował go, bo go nigdy nie kochał. Ale był wzruszony. Pamięta, jak mu papier drżał w dłoni, a słowa więzły mu w gardle.

I czuł, że się coś w życiu jego zmienić musi. I nie chciał jechać. Ociągał się, zwłóczył. Aż przyszła druga depesza, nagląca. I musiał wyruszyć.

Szedł do dworca, niosąc małą walizkę, a Marta z dzieckiem na ręku odprowadzała go. Była smutna. Przez drogę nie mówili nic. Tylko, gdy stanęli na pagórku, skąd już widać było zabudowania kolejowe, ona rzekła:

— Tu się pożegnamy.

I zarzuciła mu ręce na szyję. A wtedy, patrząc mu głęboko w oczy, szepnęła:

— Czy wrócisz?

Nie zrozumiał wtedy. Ale odtąd, ach, jakże często myślał o tych słowach! Więc ona już wówczas przeczuła... Ona wiedziała...

Schodził z pagórka ku dworcowi kolejowemu i raz wraz za nią się oglądał. Stała na szczycie, z dzieckiem na ręku, na tle błękitnego nieba, a słońce wprost na nią padało. Jeszcze z daleka widział jej jasną bluzkę i słomkowy kapelusz i białą sukienkę dziecka. Powtarzał wciąż sobie w myśli: »Do widzenia, Marto! Do widzenia wkrótce!...« Ale czuł na sercu jakby kamień ciężki.

Nie przypuszczał jednak, aby ją po raz ostatni

.................................................................................

— O, Marto, Marto! — zawołał Roman — gdybym ciebie nie porzucał, jakże innem byłoby moje życie! Ach, za tę przeczystą i wzniosłą miłość twoją, za tego Ducha ewangelicznej dobroci oddałbym dziś, i jak chętnie! tę sławę, i tę popularność, i te hołdy, i te dostatki, i życie moje całe! Ty jedna, Marto, ty jedna wiedziałaś, gdzie szczęście, gdzie radość i spokój. O, czemużem ciebie opuścił!...

Mały domek pod lasem, pokoik o nizkim suficie z płonącą nad stołem lampką, ogródek, gdzie kwitły rezeda, lewkonie i bratki, jej rękami uprawiane, ławeczka pod starą lipą, na której siadywali wieczorami i, trzymając się za ręce, patrzyli w gwiazdy, i białe posłanie dziecka, i ona... ona, ta cicha, ta mądra, ta dzielna i dobra, ta wzniosła i święta kobieta, która była jego, a którą on porzucił... to wszystko przed oczami stanęło mu jak żywe...

Z jękiem zerwał się z miejsca.

Ach, uciec od wspomnień, uciec od swego życia! Ach, uciec od samego siebie!

.....................................................................

Porzucił?... Dlaczego? Jak się mogła stać rzecz tak potworna?

Matkę zastał osamotnioną. Córki były na pogrzebie, lecz odjechać musiały. Były więc wielkie lamenty nad własną niedolą i nad niewdzięcznością dzieci. Była i konieczność wejrzenia w interesy. Należało uporządkować je i zdać hrabiemu. Nawet przez wzgląd na pamięć zmarłego niepodobna było zostawić rzeczy w takim stanie. Zresztą, i o własny fundusz chodziło.

— Czy nie było to już wówczas główną we mnie pobudką? — westchnął Roman. Bo to pamiętał, że, gdy się znalazł, po tych kilku latach niedostatku, w domu matki, gdzie troski nie było o chleb, gdzie czuć było pewność siebie, jaką daje bogactwo, gdzie bankowe papiery spały po szufladach, a w kasie błyszczały rulony złota, gdzie nie było ani estetyki, ani kultury, ani poezyi, ani etyki nawet, ale gdzie były ruble, pamiętał, że odczuł ulgę. I myśl, że on także ma do tych rubli prawo, nie była mu przykrą.

— Co prędzej to uporządkować, spieniężyć, zrealizować swoją część, a wtedy urządzić sobie inne, lepsze życie — myślał. — Choć trochę użyć! Trochę dostatku, trochę przyjemności, to i Marta chętnie przyjmie.

W tej myśli, zabrał się do interesów. Lecz gdy wejrzał w nie, przeraził się. Był tam chaos nie do rozwikłania. Mnóstwo spraw rozpoczętych, jakby umyślnie zaplątanych i urwanych, jakieś niewyraźne spekulacye, jakieś procesy, fikcyjne sprzedaże i kupna, jakieś wydatki tajemnicze i, dochody niewytłómaczone. Widać było, że ojciec, nikomu sprawy nie zdając od lat wielu, szarpał zewsząd, gdy chodziło o dostarczenie hrabiemu pieniędzy, a nieraz i o własną korzyść. W tem się połapać narazie było niepodobna. Należało lat parę poświęcić, aby tu coś rozjaśnić.

Właśnie hrabia na to nalegał.

— Co to panu szkodzi, mój panie... — mówił swym znudzonym głosem, trochę przez nos — zapłacę panu tyleż, co i ojcu płaciłem, a pewnie z wierszyków i z artykułów i połowy tego nie zarobisz pan, co? Posłużyłbyś mi pan przez parę lat, doprowadziłbyś do ładu, a wtedy, no, wtedy rób pan sobie co chcesz. Możeby się w Warszawie co u mnie znalazło dla pana... Ja ojca pańskiego... no, może nie szanowałem, ale lubiłem bardzo.

Nigdy mi głowy nie nękał interesami, a pieniądze były. Może i z synem będzie mi równie dogodnie — co?

Więc pozostać? Tamto chwilowo opuścić, tu popracować, własne interesy wyjaśnić, za rozplątanie hrabiowskich wziąć dobrą zapłatę, a wtedy wrócić. Może... może byłoby to rozsądnie... lat parę nie wieczność. Młodość, talent, sława nie uciekną. Może poczekać...

Lecz... co powie Marta?

Bił się z myślami. Wreszcie napisał do Marty.

Odpowiedź jej nadeszła wkrótce.

» Biedny mój Romku, pisała, żałuję ciebie z całej duszy, bo widzę, żeś już swoją wolność utracił, a bardzo się lękam, aby w tych zawikłaniach nie przepadł i talent twój, i szczęście, i dusza. Ale co pomoże, że ci to mówię. Sam najlepiej wiesz, co masz robić. Co do mnie, przyznaję, iż to nowe życie, które mi proponujesz, przejmuje mnie trwogą. Obawiam się tych obowiązków nieznanych, tych stosunków z ludźmi, którzy są i będą zawsze obcymi naszym pojęciom, obawiam się najbardziej wspólnego pożycia z twoją matką. Nie może ono być zgodne. Lękam się utracić własny spokój duszy i nieraz być zmuszoną do kompromisów z własnem sumieniem. Ale cóż robić! Kocham cię tak bardzo, mój Romku, że odważam się na to wszystko, byleby być z tobą i znosić razem to nieszczęsne bogactwo, tak jakeśmy znosili biedę. Zgadzam się wziąć ślub i przyjechać do Ostrowca i mieszkać tam, dopóki ty się nie uwolnisz od tych interesów. Ale rozumiesz, iż, zgadzając się na to, chcę być — nie mówię serdecznie — ale grzecznie przyjętą przez twoją rodzinę. Postaraj się więc matkę tak usposobić dla mnie, aby potem życie wspólne było możliwem. Niech choć parę słów zapraszających do mnie napisze. Ach, jakże to wszystko smutne! Jakże szybko przeminęło nasze szczęście!«

I on to samo powtarzał sobie w duszy. Jakże szybko przeminęło szczęście! Lecz cieszył się nadzieją, że to wszystko przecie nie na wieki. I zaczął przygotowywać matkę do przybycia Marty. Ale tu spotkał się z gwałtownym oporem.

— Jakto! jabyrn miała wziąć do domu tę... dziewkę, mieszczankę jakąś! Twoją metresę! Jak śmiesz mi coś podobnego...

— Ależ ja z nią ślub wezmę.

— To jeszcze gorzej! Nigdy! nigdy na to nie pozwolę! Ty, mój syn, miałbyś się z taką żenić! Przybłęda jakaś! I ja miałabym ją za synową uważać!...

— Ależ, matko, od dwóch lat z sobą żyjemy. Jest mi ona najdroższą...

— Wielkie rzeczy! To ją rzuć do licha...

— Syna mamy...

— Jezus, Marya! A toś ładnie się spisał! To tem bardziej trzeba się odczepić. Poślę jej jakie trzysta rubli, no, niech będzie pięćset, i będzie koniec. Ale możesz być pewien, że na taki głupi maryaż się nie zgodzę. Wolę tu... tu paść trupem, niż żeby taka miała być twoją żoną. Zapamiętaj to sobie.

I nie pomogły przełożenia, prośby, nalegania. Matka ani słuchać nie chciała o Marcie pod żadną postacią.

— Bóg wie kto! Jakaś studentka, socyalistka! Za nic w świecie! Chcesz się żenić? Dobrze! Wynajdę ci porządną, bogatą pannę, której przynajmniej nie wstyd będzie pokazać. A to... obraza Boska!

— Jak mama sobie życzy. Jeśli tak, rzucam wszystko i wracam do Marty.

— Dobrze. Ale pamiętaj, że w takim razie grosza nie dostaniesz z ojcowskiego kapitału. Ja mam go w rękach i nic nie dam.

— A niech to wszystko jasne pioruny zatrzasną!

Został jednak, w niepewności, w męce, czekając, że się coś wyjaśni, lecz w gruncie duszy — przyznawał to teraz — coraz silniej się przywiązując do marzeń o dostatku, coraz głębsze zapuszczając korzenie w tej ciepłej, tłustej a smacznej glebie.

Aż dnia jednego przyszedł list od Marty. Był już wrzesień, i słońce igrało po żółtych i czerwonych drzewach. On stał na ganku, gdy mu list oddano. Wziął go i, nie otwierając, poszedł wgłąb ogrodu. Szedł i szedł przed siebie, a szeleściły pod jego stopami zżółkłe, martwe liście. Wpatrywał się w imię swoje, napisane na kopercie jej ręką, tą ukochaną ręką, którą tyle razy w swojej trzymał, z której zawsze spływała na niego moc i spokój. Wiedział, co będzie w tym liście.

I nie zdziwił się, gdy wreszcie otworzył i czytał:

»Mój drogi Romku! Po raz ostatni tak mówię do ciebie. Ale nie chcę, aby rozstanie nasze było gniewne lub pełne żalu, a przytem wiem, że nigdy drogim i ukochanym dla mnie być nie przestaniesz, więc jeszcze mówię: Mój drogi Romku! Długo i poważnie rozmyślałam nad tem, co mi zrobić trzeba, aby sumienie mieć spokojne. I widzę teraz jasno: nie możemy żyć wspólnie. Co innego ja, biedna mieszczanka, od dzieciństwa nawykła do wszelkich braków; ja, bez tradycyi, bez stosunków, bez domu; ja, która nigdy nie zakosztowałam dostatku i która nie wiem dotąd, co to jest zabezpieczone jutro. Mnie, jak ptaszkowi z gałązki, łatwo jest ulecieć w górę i dążyć ku szczytom. Tobie — trudniej. Dla ciebie zbyt ciężkie, zbyt surowe było życie nasze. Musiała przyjść chwila, przyszła, że ty, niezahartowany, zmęczyłeś się. Widziałam to oddawna, teraz wiem, że tak jest.

Nie myśl, że ci to wymawiam. Niema tu miejsca na żale lub wymówki, a zwłaszcza niema na nie miejsca w sercu mojem. Nie! w tem sercu nic innego dla ciebie nie będzie prócz miłości, wdzięczności za tych parę lat szczęścia, i wielkiego, wielkiego pragnienia dobra dla ciebie.

»Ale rozstać się musimy. Matka twoja ma racyę: ja na żonę dla ciebie nie jestem odpowiednia. Tobie teraz inną mieć wypada. Przytem — co też niemało znaczy — byłabym powodem ciągłej niezgody w rodzinie. Ty, jeśli już masz żyć z matką, powinieneś żyć z nią w spokoju. A widzę, że ona się nigdy nie da przejednać. W jej pojęciu ja zawsze pozostanę »upadłą« kobietą, a dziecko nasze »nieprawem« dzieckiem, bośmy mieli zuchwałość kochać się bez sakramentu. W jej pojęciu, od »takiej« zawsze można się »odczepić« większą lub mniejszą sumą pieniędzy. Już mi przysłała, z listem bardzo groźnym, pięćset rubli, które ja naturalnie, bez żadnego listu, nie omieszkałam jej natychmiast odesłać.

»Rozumiesz, że to wszystko: niechęć twojej rodziny i twoje własne »zmęczenie«, nie rokowałyby nam nic dobrego, gdybym dała się namówić do dalszego z tobą pożycia. Rozsądniej jest rozstać się cicho i po przyjacielsku. Na szczęście nie braliśmy ślubu i możemy to zrobić bez niczyjej interwencyi, ani też krzywdy. Bo i dziecku naszemu większą szkodę przyniosłoby otoczenie złe, niż to, że ojca nie będzie miało. Bądź o nie spokojny. Potrafię wypełnić obowiązki, jakie włożyła na mnie miłość nasza. Jest to mój syn. Jemu się oddam i wychowam na dobrego człowieka. Żadnej w tem pomocy od nikogo nie potrzebuję i nie przyjmę.

»Wiem, że w pierwszej chwili ten list mój będzie dla ciebie przykry, może nawet bolesny. Ale potem zrozumiesz, że mam racyę. Z dwóch rzeczy złych trzeba zawsze wybierać mniej złe. Teraz mniej złem jest nasze dzisiejsze rozdarcie, niż całe długie życie niezgody, wewnętrznej rozterki i kompromisów z sumieniem. Toby było straszne.

»Na zakończenie prośba: nie odpisuj! Muszę być silną i spokojną, aby znieść to wszystko i godnie wytrwać do końca. A każde odezwanie się twoje, każdy znak życia od ciebie wzrusza mnie jeszcze tak bardzo. Ponieważ żyć z sobą nie możemy, miejmy odwagę umrzeć dla siebie. O to cię proszę.

»A teraz żegnam cię na zawsze... Jeśli to prawda, że po tamtej stronie grobu jest indywidualne życie i miłość, jeżeli są światy jakieś, gdzie się duchy spotykają — a wierzę w to najmocniej — to i my kiedyś, oczyszczeni i wolni, spotkamy się jeszcze... tam... gdzieś! Ale już nie tu...

»Tu tylko myśl moja czasem do ciebie poleci, ale nigdy więcej nie ujrzą cię moje oczy. Żegnam cię. Marta«.

.................................................................

— Co powinienem wtedy był zrobić? — pytał siebie Roman, wpatrzony w tę przeszłość, co się przed nim rozwijała, jak długa, ciemna droga — co powinienem był zrobić?

Wszystko rzucić: rodzinę, której ani kochać ani szanować nie mogłem, spadek po ojcu, zrabowany z cudzych dostatków, stanowisko i karyerę, dobrobyt i wygody. A iść za dawnym głosem! Wrócić do małego domku na skraju lasu, gdzie miałem życie zgodne z ideałem, Poezyę, Piękno i Dobro, miłość najszlachetniejszej w świecie kobiety, dziecko własne, przyjaciół i braci, z którymi szło się ręka w rękę ku szczytom! Wrócić! Onaby mnie przyjęła z otwartemi ramionami, bracia witaliby radośnie. I przy nich, w twardym znoju, lecz w spokoju wewnętrznym, zeszłoby życie szczęśliwie.

A dziś... A dziś?...

Dziś mój jubileusz! Cha, cha, cha...

Dziś mnie czczą, chwalą i wielbią. Dziś mnie na rękach noszą i imię moje biorą sobie za sztandar. Bo ja jeden w tych czasach miałem »zasady «. Bo ja jeden byłem niewzruszony.

Dziś jestem wielki, sławny, bogaty...

A w duszy mojej?...

Ach! w duszy bezgraniczna zgryzota, bezgraniczny żal.

Bo kto raz wzbił się na wyżyny i spojrzał oko w oko przedwiecznej Prawdzie, i życie swe jej oddał, i z ideałem zawarł śluby... Kto raz wszedł na dobrą drogę życia, ten bezkarnie nie zejdzie na padoły i nie ugrzęźnie w poziomych bagniskach...:

A ja... cóżem uczynił?...

.............................................................................

Nie wrócił do małego domku. Nie odpisał na list Marty. Zwlekał, namyślał się. Dnie mijały, a on coraz bardziej grzązł w nowych obowiązkach i w nowych przyzwyczajeniach. Wziął się do rozplątania interesów i oddał im się gorliwie, tem gorliwiej, że nie chciał mieć ani chwili do myślenia. Jeździł, szperał po aktach, stawał w sądach, rozprawiał z kupcami, kłócił się z dzierżawcami, targował, pisał i rachował, a o niczem innem wiedzieć i słyszeć nie chciał.

Czasem, zdarzały się chwile, gdy zmierzch zapadł i na niebie zaświeciły gwiazdy, lub gdy wiatr szumiał i wył wśród gałęzi sosnowych, lub kiedy księżycowy promień przedarł się przez liście i położył się srebrną smugą na podłodze jego pokoju, lub wśród bezsennej nocy stanęło przed nim jakieś widmo szczęścia, i siadał na łóżku, patrząc w ciemność smutnemi oczami, zdarzało się, że żarła go tęsknota i porywał bunt. Wrócić... wrócić!...

Ale trzymały go coraz mocniejsze więzy. Ambicye różne wyłoniły mu się teraz z jakiegoś nieznanego zakątka duszy i oplatały go, jak siecią pajęczą.

A czasem też drżało w nim pytanie ciche, niesmiałe: »Czy byłbym jeszcze godzien?...«

Więc rwał się jeszcze zapamiętalej do pracy! do zapomnienia!

Interesy i hrabiowskie, i własne korzystały na na tem. Po dwóch latach mógł je zdać następcy swemu czyste i rozwikłane zupełnie, także fundusz po ojcu pozostały oddać do rodzinnego działu. Czy w tej podwójnej robocie idealna sprawiedliwość została zachowana, nie śmiałby ręczyć.

Zjechały się siostry z mężami, nie bez kłótni podzielono się spadkiem i rozjechano się na cztery strony świata, zabierając z sobą i matkę.

On został sam. I znowu stanęło mu w myśli pytanie: Czy wrócić? Słabiej jednak odzywało się teraz: Tak... może... może wrócić...

Lecz najprzód do Warszawy należało zajrzeć i zastanowić się nad propozycyą hrabiego. Bardzo korzystną propozycyą! Chodziło o ogólny nadzór nad domami, kapitałami, nad całym majątkiem. »Honoraryum« było duże, pozycya na początek świetna.

Pojechał więc. W Warszawie spotkał się odrazu z ludźmi, którzy go znali już, jako autora »Żalów i skarg« i »Z głębokości, i powitali go gorąco. Zaproszony do jakiegoś literackiego salonu, odrazu zajął sobą całe towarzystwo. Nic dziwnego! Młody był, piękny, utalentowany i jeszcze nieznany. Paniom się podobał. Został odrazu wciągnięty do koła bogatego i rozbawionego, został ulubieńcem, gwiazdą sezonu, ozdobą szanujących się salonów, naszym sympatycznym, naszym utalentowanym, naszym tak wiele obiecującymi. Bardzo prędko zżył się ze swoim frakiem, jaśniał na five o'cklockach, ukazywał się w teatrach, odwiedzał zakulisowe garderoby, flirtował na rautach, za wachlarzami prowadził rozmowy sentymentalno-wzniosłe z pannami, pieprzne i słone z młodemi mężatkami, zaczął się znać na koniach wyścigowych i klepał po ramieniu książąt i hrabiów. W głowie mu wciąż szumiało, jak w zamrożonym szampanie. Świat cały mienił mu się cudnemi barwami i czuł w sobie dziwną lekkość i ochotę do życia — i do użycia. Bo i czegóż mu brakowało? Interesującym był, lubionym, ba, nawet i kochanym przy sposobności, a dość już bogatym, aby sobie na wiele pozwolić. Pozwalał więc sobie, bez przesady, bez wulgarności, ale ze smakiem wychylał czarę życiowych uciech.

A gdy przyszła wreszcie chwila, że już, już zaczynało mu się przykrzyć, że czara uciechy miała mu się wydać ckliwą, że na usta jego już występował grymas przesytu, i wtedy szczęście go nie zawiodło. Bo spotkał na swej drodze Namiętność.

Poznał pannę Felicyę Balder. Była to wspaniała blondynka, typ staro - weneckich malarzy, która z wielką pięknością łączyła i niemały spryt. Córką była zbankrutowanego przemysłowca, ale matka jej pochodziła z arystokratycznej rodziny i o tem snąć nigdy zapomnieć nie mogła, gdyż kult dla »towarzystwa« zostawiła, umierając, córce, jako podstawową w życiu zasadę moralności. Felicya jedno miała dążenie: zdobyć sobie pozycyę, a posiadając jedno tylko bogactwo: piękność, troszczyła się o to, aby piękność tę jak najkorzystniej sprzedać.

Spotkali się na jakimś balu w chwili, gdy on zaczynał się już »blazować«, a ona bardziej niż kiedy potrzebowała wyjść za mąż, gdyż ciotka, u której mieszkała, groziła przeniesieniem się na wieś. On z miejsca został olśniony. Ona to spostrzegła i postanowiła korzystać. Wiedziała, że lepiej wydać się nie potrafi, bo co do tytułowanych epuzerów, pozbyła się wszelkich iluzyi. Przebiegła, umiejętna a zimna, jak lód, umiała go doprowadzić wkrótce do prawdziwego szału zmysłowego, a gdy raz w zapamiętaniu pochwycił ją w objęcia i do piersi przycisnął, zrobiła się awantura, i nic innego nie pozostawało, jak oświadczyć się o jej rękę.

.................................................................

— Przeklęty dzień! przeklęta godzina! — wybuchnął Roman i załamał ręce. Tak, bo w tym dniu zamknęły się przed nim na wieki drzwi do wolności, zapadło nad nim wieko.

I teraz stał na szczycie, do którego doszedł po dwudziestu latach pracy, i patrzał na owe ubiegłe lata, patrzał na swe życie...

Ach, jakież ono było?...

Był to pęd, był to wir, było rwanie naprzód, naprzód wciąż, ku złotu, ku zaszczytom, ku życiowym uciechom, ku sławie... Rwanie poprzez wszelkie przeszkody, przez ciała i serca braci, których strącenia w dół nie było nawet czasu zauważyć, poprzez własne serce, co niekiedy żądało innego pokarmu. Była to walka, straszna walka na ostre, z ludźmi, z okolicznościami, ze wszystkiem, co tylko na drodze stanąć się ośmieliło, walka zacięta, nieraz okrutna, gdzie środkami nie przebierano, a dobrym był każdy oręż. Był to zwłaszcza obłęd, halucynacya dziwna, gdzie rzeczy nabierały całkiem urojonej wartości, drobiazg, szczegół zasłaniał sobą całość wszechświata, a kwestya czyjegoś uśmiechu lub obojętności, udania się lub nieudania jakiej kombinacyjki, wynalezienia trafnego wyrazu, posiadania takiej to sumy takiego to dnia, stawała się kwestyą: być albo nie być. Zdobyć, dorobić się, dojść, były to wszechmocne hasła, co jak trąby wojenne grały mu w pochodzie, i ze snu budziły, i gnały na pole bitwy. Ale co ostatecznie zdobyć? Czego się ostatecznie dorobić? Dokąd dojść? — tego nie wiedział. I pytać nie chciał.

Bo czasem, w ciemną noc, u łoża jego stawało widmo, brało go za rękę i mówiło: »Cóżeś uczynił z duszą twoją? Gdzie ona?« A wtedy odpowiedzieć musiał: »Nie wiem. Nie wiem, gdzie jest dusza moja. Miałem ją kiedyś, lecz potem zgubiłem, gdzieś mi się zapodziała. Ale czasu nie mam szukać jej teraz, gdyż oto bankowe akcye podnoszą się i czuwać muszę, abym je w porę sprzedał, oto zakłada się dziennik wielki, i muszę się starać, abym jego kierownikiem został, oto myśli nowe ukazują się na widnokręgu, i muszę być na baczności, abym wyczuł tę, która popłatną będzie, oto wyrasta rywal mojej sławy, i muszę coś wymyśleć, aby go zgnieść, oto żona moja bal wydaje i potrzeba jej pieniędzy, więc fabułę jakąś z mózgu swego wysnuć i w szatę Poezyi ubrać ją muszę, abym ją sprzedał drogo i żonie pieniędzy dostarczył. Nie mam czasu szukać duszy mojej.« I widmo nikło, rozwiewało się w ciemnej nocy. Ale zostawał po niem jakiś nieokreślony strach.

Czasami w rzadkich chwilach przerwy między dwiema naglącemi sprawami stawał sam przed sobą i pytał siebie: »A to wszystko, po co? Ale nie szukał odpowiedzi, nawet jej nie pragnął, lękał się... Co prędzej myślą powracał do pędzących naprzód interesów codziennego życia.

Był jednak moment w życiu jego, gdy musiał stanąć w galopie, zastanowić się nad sobą, spojrzeć w przeszłość raz jeszcze, spojrzeć w przyszłość — i wybrać. Była to epoka różniczkowania się pojęć i zasad. Długo drzemiąca myśl ludzka zbudziła się, zerwała swe pęta i poleciała w świat. Wstawały dążenia określone, cele wyraźne, różne idee między sobą sprzeczne, hasła rozmaite. Każdy musiał się zdecydować, być czemś, do czegoś dążyć, nosić jakąś etykietę, należeć do jakiegoś obozu i szeregować się pod jakąś chorągwią. W społeczeństwie powstał zamęt. Każdy szukał sobie sprzymierzeńców, oglądał się za swoimi.

Wtedy to grono poważnych obywateli, trzymających się zasady, że wszystko jest jak najlepiej natym najlepszym ze światów, chcąc wątpiących powstrzymać jeszcze na skraju przepaści od zguby i lękając się, aby się nie opróżniły owczarnie i wiekowe twierdze nie pozostały bez obrońców, postanowiło założyć wielkie pismo »zachowawcze«. Pismo to, poparte znacznymi funduszami, miało stanąć odrazu na wysokości artystycznej i literackiej, niedostępnej dla innych. Oglądano się za redaktorem. Któż odpowiedniejszym mógł być od znanego już zaszczytnie poety i literata, a przytem człowieka, obracającego się w najarystokratyczniejszych kołach, od sympatycznego Romana Bienieckiego?

Ale... zasady jego? Jakież one były?

Dotychczas, tu w Warszawie, mało się z niemi popisywał. Ale z młodych jego lat dochodziły jakieś pogłoski trochę... niepokojące... Należało rzecz wyjaśnić. Zaufano jego słowu, zaproszono na prywatne zebranie, gdzie miał sformułować swoje credo i dać objaśnienia co do swego życia.

I tu właśnie był moment rozstrzygający. Ach, jakże pamięta ten dzień!

Wieczorem przyrzekł się stawić u księcia Adama Chulińskiego, a tymczasem straszną toczył z sobą walkę.

Cała przeszłość powstała z martwych i stanęła przed nim. I znowu przeżywał świętą wiosnę swojego życia, patrzał na postać słodkiego Mistrza i słuchał jego słów, wzlatywał na szczyty i poił się blaskiem słońca, klęczał u stóp Poezyi i podnosił oczy ku czystej Wiedzy. Znowu duchem był z Martą. I dźwięczały mu w duszy uznane i ukochane dawniej przykazania.

I przez chwilę porwał go wstręt do teraźniejszego istnienia. Ach, wyjść z tego wiru, z tego tłumu, z tego kłamstwa! Nie czuć na sobie kajdan, co każdą myśl w zarodku już skuwają! Nie być niczyim panem, nie zmuszać, nie gwałcić, nie wyzyskiwać swych braci. I nie być niczyim sługą: ani ludzkiego prawa, ani ludzkich konwenansów. Ach! być wolnym, jak te ptaki niebieskie, które nie sieją, ani żną, ani zbierają do gumien, a które ojciec niebieski żywi, jak te lilie polne, które nie pracują i nie przędą, a Salomon we wszystkiej chwale swojej nie był odziany jako jedna z nich. Ach! nie troszczyć się, nie frasować, być wolnym!

Nie! ofiarowanej posady przyjąć nie może. W piśmie »zachowawczem«! Nie! nie! Onby nie zachowywać te feudalne gmachy, lecz burzyć je pragnął, rozbijać, walić! Wszelkie obronne mury z ziemią równać. A sadzić natomiast cieniste ogrody, i pszeniczne zasiewać łany, dla wszystkich.

Poszedł do żony i oświadczył, że posady redaktora »Dziennika« nie przyjmie. Ona w osłupieniu obróciła na niego swe piękne oczy.

— Dlaczego?

— Bo zasady tego pisma nie zgadzają się z mojemi zasadami.

— A jakież ty masz zasady?

Chciał jej wytłómaczyć, przekonać. Zaczął coś nieśmiało mówić.

Ona wybuchnęła gniewem.

— Jakto! i ty dla takich bredni gotów jesteś świetne miejsce opuścić! Nie! wiesz, że to pojęcie. przechodzi! Ależ zasady »Dziennika« są jedyne, jakie człowiek przyzwoity potrzebuje mieć! Zmiłuj się, nie chciej świata przerabiać! Pilnuj siebie. Czegóż ci jeszcze potrzeba? Szczęście, no, bo takie warunki, jakie oni dają, to doprawdy szczęście, samo do rąk ci idzie, a ty odrzucić je gotów jesteś dla dziecinnych mrzonek. Ależ, zastanów się! Masz żonę i dzieci. Ty nie masz prawa dla jakichś tam zasad pozbawiać ich dostatku... pozycyi... Ty musisz wziąć tę posadę.

Próbował się bronić. Próbował mówić o wyższych nad »pozycyę« względach, o duszy swojej... Lecz pani Fela nie zrozumiała. Nastąpiła scena z wymówkami i płaczem. A skutek był ten, że tegoż dnia wieczorem, przed gronem dobrze myślących obywateli, złożył on wyznanie wiary tak zadawalające i wygłosił credo tak zgodne z najbardziej zachowawczemi wymaganiami, że wkrótce potem zasiadł tryumfalnie za redaktorskiem biurem.

Miał więc już etykietę na karku, obrożę złoconą, z grubym łańcuchem, do porządnej budy przykutym. Był »zachowawcą«.

— Przeklęty dzień! Przeklęta godzina! — powtórzył Roman i porwał się z miejsca.

Już słońce weszło na czystem niebie. Ozłociło listki, zagrała tęczą woda fontanny, niebieskie, długie cienie położyły się na ziemi. Trawnik błyszczał jeszcze od rosy, a narcyzy i tulipany podnosiły główki do słońca. Już z ulicy, tam za kratą, dochodzić zaczęły ludzkie odgłosy, jakiś ciężki wóz zaturkotał na bruku.

Roman zstąpił z werandy do ogródka. Tu, blizko, wszystko spało jeszcze. Było cicho. Tylko żwir zaskrzypiał mu pod nogami.

— Przeklęta godzina! — powtórzył — a wszystkiemu ona winna, ona!

Oparł się o pień wielkiego kasztana i patrzał. Pałacyk biały i śliczny stał przed nim. Modelowały się w słońcu artystyczne gzymsy, wznosiły się Ieciuchne korynckie kolumny, błyszczały wielkie szyby okien, za któremi zwieszały się koronkowe firanki, lśniły niklowe okucia, otwierał się podjazd okazały, gościnny, rozkładały się strzyżone trawniki, zdobne w klomby i rabaty, wszystko świadczyło o bogactwie, o wygodzie, o wykwintnych gustach,o życiu dostatniem, pańskiem. Był gust, była wzorowa czystość, ład, porządek. Czuć tu było rękę silną, a umiejętną i pewną siebie.

Lecz ta ręka, ta biała ręka kobieca, która tu rządy trzymała, wydala mu się w tej chwili wstrętną. Powstał przeciw niej bunt w jego sercu, i zawołał: Niechże i ona będzie przeklętą! I sam się uląkł tego wybuchu. — »Jakże jestem niespra-

wiedliwy« — rzekł do siebie. — »Za cóż ją, Felę, oskarżać o to, czemu ona bynajmniej nie winna. Wiedziałem, kim jest, i nigdy łudzić się nie mogłem, że ją przerobię. Ona jest taką, jaką jest. To tylko ja...

Bo i jakaż jej wina? Że była przez życie całe istotą próżną, płytką i wszelkim wyższym pojęciom obcą? Wiedział o tem od pierwszego wejrzenia. Czemuż ją obwinia? Ją, co mu dała doskonałe chwile zmysłowego upojenia, co go otoczyła atmosferą wyszukanej elegancyi, ją, która po swojemu była doskonałą żoną, bo i dbałą, i wierną, której sława nigdy nie doznała szwanku, a dobre imię było bez skazy, która, swym praktycznym umysłem objąwszy odrazu sytuacyę, zrozumiała, na jaką drogę wstąpić należy, aby się »wybić«, i jego na tę drogę pchnęła, która umiejętną dłonią chwyciła ster domu i rodziny i wiodła ją ku sui generis wyżynom, no, i przywiodła teraz, gdy wydaje córkę za Płoskiego i za jego sześć milionów, ją, która miała cel w życiu wyraźny: zdobycie »pozycyi«, i do tego celu dążyła wytrwale, ją, która o los dzieci dbała i ustalić go usiłowała wedle wszelkich przepisów etykiety i savoir-vivre'u, ją, która i mężem przez lat dwadzieścia umiała kierować i posuwać go wciąż naprzód, coraz wyżej, coraz pewniej, aż na szczyt dzisiejszego jubileuszu.

Tak, aż na dzisiejszy szczyt!

Czegóż się skarży i ją obwinia? Alboż mu źle? Czegóż człowiek rozsądny więcej pragnąć może?

Ależ naturalnie... czegóż więcej, mój Boże?...

Jej tylko wdzięczność, tylko wdzięczność... Cha, cha, cha...

Roman przeszedł się po ogródku. Cudny robił się dzień. Za kratą coraz częściej turkotały wozy. Słychać było stąpania ludzkie po asfalcie. Już i stróż koło domu rozpoczął krzątaninę. Służba wstawała także.

Roman cofnął się z pod kasztana w głąb ogrodu. Tam, wśród rozkwitających bzów, na ławeczce usiadł.

I znowu roje myśli go napadły.

Tak, czegóż mógł więcej pragnąć? Od lat dwudziestu pracuje ciężko, to prawda, musi wystarczyć na wszelkie, niemałe, potrzeby rodziny. Ale to zwykły los ojców i mężów. Wyjątkiem zaś jest pod tym względem, że wszystko mu się wiedzie: jako pełnomocnik hrabiego, zyskał uznanie, jako prawnik, odznaczył się umiejętnością i zdolnościami, jako redaktor »Dziennika«, umiał popierać zawsze to, co się najlepiej popłacało, i oparty o »najświętsze zasady«, szerząc kult szczęśliwej mierności, umiał wytworzyć dokoła »Dziennika« i siebie ogromne stronnictwo. Jako literat, jest lubiany za swoje pełne finezyi i wdzięku poezye, prawdziwe perełki artystyczne, i za wytworne artykuły, którymi się rozkoszują znawcy.

Jako członek społeczeństwa, jest, mówiąc bez fałszywej skromności, jednym z jego filarów. Bez niego — ma się rozumieć, w pewnych sferach — nic się nie dzieje, absolutnie nic. On nadaje ton, on kieruje, on prowadzi. On jest wcieleniem pewnych idei, sztandarem i wyrocznią. Jako człowiek prywatny, narzekać na losy również nie powinien. Jest zdrów, bogaty, ma za żonę jedną z najpiękniejszych w Warszawie kobiet, ma dzieci, wkrótce zostanie teściem hrabiego Płoskiego, ma pałacyk w alejach, ekwipaż, służbę, dobrego kucharza, starość zabezpieczoną, i ilu chce przyjaciół.

Wielką część, może największą, tego szczęścia zawdzięcza żonie.

Więc po cóż mówić: przeklęty dzień! przeklęta godzina!

Owszem. Błogosławioną niech mu będzie godzina, w której na wieki zatrzasły się wrota do tej waryackiej jego przeszłości. Błogosławioną niech mu będzie chwila zupełnego zerwania z mrzonkami, a wstąpienia na drogę realnej, trzeźwej, roztropnej pracy, na tę drogę gładką, prostą, moralną, udeptaną milionami nóg, z której się nie schodzi na manowce i nie błądzi po jakichś tam ostrych szczytach. I błogosławioną niech mu będzie ta kobieta, co go uleczyła z ewangelicznej sielanki, a wprowadziła w piękne salony, co go nauczyła cenić rzeczy wedle ich dotykalnej, a nie ideowej wartości, co mu dowiodła, iż treścią wszystkiego są honory i złoto. Błogosławiony również niech mu będzie ten dzisiejszy dzień jubileuszu, dzień chwały i uwielbień!

Tak, wszakże od lat dwudziestu na tę nagrodę pracuje.

Więc czemuż teraz tak mu smutno? Czemuż dusza, ta dawno zagubiona dusza, odzywa się w nim dziwnym jękiem i zaczyna dźwięczeć dawno zapomnianymi tonami?... Czemu woła za czemś... czemu tęskni i rwie się... i chce gdzieś lecieć, gdzieś zginąć... Byle daleko stąd... daleko!...

O duszo! nie bądź głupia! Czego ty możesz pragnąć jeszcze?

Wszakżeś sama na to dziś pracowała. Sama dobrowolnie tamtegoś się wyrzekła. Sama dążyłaś przez lat dwadzieścia do pierwszych miejsc przy życiowym stole. Teraz je masz. Ciesz się! ciesz się, duszo!

Nie! smutno i smutno...

..................................................................

Roman oparł zmęczoną głowę o pień drzewa i przymknął powieki. Zmęczony był. Dzień wczorajszy, uczta, mowy i toasty, wzruszenie, rozmowa z żoną i z Daisy, noc bezsenna, widziadła przeszłości.

Zmęczony był.

Oparł głowę o drzewo i przymknął powieki. I zaczęło mu się coś marzyć.

Wyszedł duch z jego ciała i szedł pustemi, ciemnemi drogami, drżący i zziębnięty. Szedł przez jakieś wielkie stepy, przez bezdroża. Szedł, i drżał, i płakał. Ale nikt mu nie odpowiedział. Widział, że dokoła jasnej lampy siedzą ludzie, bracia jego dawniejsi. Ale żaden drzwi mu nie otworzył. Więc duch jego upadł na progu, i pogrążył się w jakąś bezmierną boleść, i zapadł w jakąś przepaść bezdenną, czarną... Aż usłyszał najdroższy przy sobie głos: »Są światy, gdzie się duchy spotykają... I my kiedyś... I my, Romku...« I ujrzał, jak najdroższa postać przesuwała się przed nim, powiewna i mglista, i wstępowała zwolna na jakieś skaliste szczyty... Tam świeciło słońce. Ona ku słońcu szła...

Roman ocknął się.

— I my kiedyś... I my... Romku... — głos najdroższy był w nim, mówił, dźwięczał, wołał. Ach, jego wołał!...

— O Marto, Marto! — wyszeptał — weź mnie... zabierz stąd... unieś gdzie daleko... wysoko... ku słońcu! ku tym ukochaniem naszej młodości... ku Dobru, ku Pięknu i Prawdzie... Ach, tęskno mi... tęskno...

Wyciągnął ramiona do niewidzialnego swego marzenia.

— O młodości moja, wróć się, wróć się do mnie... Życie moje teraźniejsze, przepadnij i zgiń!

Niech będę znowu czysty i dobry! Poezyo! Prawdo! powróćcie!... Zabierzcie mnie stąd... wyrwijcie z tego bagna... Unieście tam... tam... wysoko... Och, umrzeć, wyzwolić się, otrząsnąć te kajdany... Och, umrzeć!...

Serce zamierało mu w piersiach, to trzepotało się, jak ptak. I zdało mu się, że chwila jeszcze, a pęknie i rozsadzi cielesną swą powłokę, a duch czysty i wolny wyleci zeń i pomknie wysoko... wysoko...

Naraz na żwirze zaskrzypiały kroki ludzkie. Roman otworzył oczy.

Szedł ku niemu młodzieniec. Przebóg! On sam to był we własnej osobie. On sam z przed dwudziestu laty. Młody, wysoki, piękny, z falującą nad czołem jasną grzywą, z tą samą twarzą o jasnych oczach, o jasnym wąsie nad pełnemi ustami, z tym samym blaskiem w spojrzeniu, z tem samem zamyśleniem w ściągniętych brwiach. On sam to był.

Szedł ku niemu, zbliżał się, patrzał prosto w jego oczy.

Przychodził z jakiejś nieznanej dalekości, z niewiadomej krainy, upiorem tu stawał, tajemniczej widmem przeszłości, zjawą, marą...

Zstępował w promieniu słońca, młody, piękny, odrodzony...

On sam to był...

Roman zerwał się i drżeć począł. Siebie widział, młodość swoją, wracającą do niego w ten piękny wiośniany poranek... I wyciągnął ramiona...

Widmo stanęło przed nim, tuż blizko, i spojrzeli sobie w oczy. Zwarły się ich źrenice.

Była długa chwila milczenia.

...................................................................

— Pan Bieniecki?... — ozwał się wreszcie głos młody.

— Ja... nie rozumiem... Ktoś ty? — szepnął Roman z przestrachem.

— Jestem Roman Jański.

— A!... — Roman zatoczył się, jak ugodzony gromem. Upadł na ławkę.

Było długie milczenie.

Wreszcie młodzieniec zaczął znowu:

— Jestem Roman Jański i przychodzę do pana z rozkazu matki...

— Matki... Cóż ona? Cóż ona?...

— Moja matka umarła — rzekł cicho młodzieniec.

Jęk, do krzyku podobny, wyrwał się z ust Bienieckiego. Porwał się obu rękami za głowę, a oczy jego wielkie, zrozpaczone, zaczęły zachodzić łzami. I osunął się nizko na ławkę, twarz ukrył w dłonie i szlochał.

Na twarzy młodzieńca wystąpił cień łagodny. Chwilę stał milczący, aż rzekł nieśmiało:

— Powiedzieć wszystko muszę...

— Mów... — wyjąknął Roman wśród płaczu.

— Moja matka — zaczął — i ja mieszkaliśmy zawsze w tym samym małym domku, u brzegu lasu. Ja jeździłem codzień do szkoły, potem do uniwersytetu, matka do swoich pacyentów. Miała ich bardzo wielu. Zdrowa była zawsze, pełna sił, taka młoda jeszcze! Aż niedawno wróciła od kogoś, co był na tyfus chory, i poczuła się niedobrze. Nie chciała się jednak kłaść, chodziła przez dni kilka, aż przyszła silna gorączka. Zwołałem kolegów, sprowadziliśmy najlepszych lekarzy, nic nie pomogło. Zaszła jakaś komplikacya z sercem, nie wytrzymała. Dziś dwa tygodnie, jak umarła.

— Przytomnie? — spytał Roman, nie podnosząc głowy.

— Tak, całkiem przytomnie. Odrazu wiedziała, że umrze. Bardzo spokojnie, bardzo odważnie przygotowała się do śmierci. Ona zawsze wierzyła, że jest inne życie. Ona zawsze mówiła, że ci, którzy tu chodzą dobremi drogami, muszą i tam, na przedłużeniu jakby tych dróg, odnaleźć się i spotkać. To ją krzepiło.

— Tak, ci, którzy tu chodzą dobremi drogami... — szepnął Roman.

— Przed śmiercią była chwila polepszenia. Zawołała mnie i opowiedziała swoje życie. Chciała, tak mówiła, zostawić mi dobrą po sobie pamięć i wyjaśnić to, cobym mógł sobie z czasem na złe wytłómaczyć. Była to próżna obawa, bo ja mam te same pojęcia i zasady, jakie ona miała, a przytem wiem, że była to wprost doskonała istota, i że nigdy nic złego nie zrobiła i nie pomyślała nawet. Ale jej to wyznanie sprawiło wielką ulgę. Cały ten dzień był jakiś cichy i dobry. Opowiadając mi życie swoje, włożyła na mnie obowiązek, abym zaraz po jej śmierci pojechał do pana i to mu powtórzył. Pamiętam każde jej słowo. Niech pan uważa...

— Słucham... Mów...

— Powiedziała tak: »Niech on wie, że ja za siebie nigdy nie chowałam do niego urazy, że mu darowałam wszystko i zawsze najlepiej mu życzyłam. Ale lękam się o jego duszę, tak, lękam się o tę piękną duszę...« — Potem długo leżała z zamkniętemi oczami. Aż zaczęła coś szeptać. Więc ja nachyliłem się nad nią i posłyszałem, że powtarza wiersze pańskie te, »Z głębokości«:

Duch mój się wznosi na szczyty,

Myśl moja rwie się w błękity.

Rozpiąłem skrzydła wichrowe

I lecę...

Lecz dalej nie pamiętała. Otworzyła oczy i rzekła: »Chciałabym raz jeszcze to posłyszeć, to takie kochane!« Więc przyniosłem książkę — ten tomik zawsze leżał na jej stole — i zacząłem czytać jedne po drugich wszystkie wiersze pana. A ona złożyła ręce na kołdrze i słuchała. A potem zdjęła z  palca ten pierścionek i powiedziała: »Tam mu to oddasz, i tę książeczkę także. I powiedz mu... że tam...« Ale nagła słabość ją wzięła, i nie dokończyła. — »Oto są... pierścionek i książka...« — dodał młodzieniec, wyjmując z kieszeni tomik wytarty i złoty pierścień z perłą.

Było znowu milczenie. Roman siedział ze schowaną w dłoniach twarzą. Łzy płynęły mu przez palce i padały jedna za drugą u jego stóp.

— Nazajutrz umarła — dokończył młodzieniec. I milczał.

Umarła. Marta umarła. Więc już nic nie po zostało z owych młodych, szczęsnych dni. Nic, oprócz tego pierścionka i tej wytartej książeczki, i pamięci jej słów, tych miłosiernych słów, któremi go żegnała i ostrzegała jeszcze, tego poselstwa miłości dozgonnej, miłości prawdziwej, oprócz tego żalu, co duszę zaczynał rozsadzać...

Nic.

A syn?

Roman podniósł głowę i spojrzał na swojego syna. Stał o drzewo oparty, z chmurą smutku na czole. Żałobę miał na sukniach, ale i w sercu musiał ciężką też nosić żałobę

— Wiesz, że jestem twoim ojcem... — zaczął Roman zwolna.

Na twarzy młodzieńca coś się poruszyło. Odleciał smutek. Podniósł głowę i zmarszczył brwi.

— Wiem — odparł. — Ale ja miałem tylko matkę.

— Tak, prawda. Jednakże... dzisiaj...

— Cóż dzisiaj? Ani dzisiaj, ani nigdy pokochaćbym pana nie mógł. Ona... to co innego. Ale ja... nigdy!

— Prawda — szepnął Roman i znów ukrył twarz w dłonie.

— Ona umiała przebaczać. Ja wiem, że trzeba, ale nie mogę...

— Prawda — powtórzył Roman.

— Może to panu przykre, co mówię — rzekł znowu po chwili młodzieniec — ale na cóżby się przydało kłamać! Między nami nie może być nic wspólnego, to jasne. Zresztą, panu to wcale niepotrzebne, nieprawdaż? Pan jest sławny, lubiany. Pan ma swój świat... swoją rodzinę...

— Tak, mam swój świat... swoją rodzinę — powtórzył Roman.

I patrzał na młodzieńca. A w myśli stawała mu obok niego marna, wątła postać Ola, o wązkich piersiach i pochylonych plecach, o bezmyślnej twarzy i głupowatym uśmiechu. I tamten był jego synem. Ach! nie, nie! Ten tylko, ten jeden był dzieckiem jego, dzieckiem miłości. Ten jeden był owocem jego najlepszych uczuć, jego młodzieńczej potęgi i siły. W niego przelał krew swoją, życie, bujną młodość, piękność i zdrowie, a ona mu dała swą duszę. Synem był ich miłości, ich zlanych ze sobą dusz, ich zjednoczonych serc, ich ciał, złączonych w rozkochaną jedność, był kwiatem ich obu istot.

Tamten było to dziecko konwenansu.

Do tego pięknego młodzieńca rwało się w nim coś, coś, co spało na dnie przez lat dwadzieścia. O, mieć takiego syna!

Patrzał na niego, pojąc duszę jego widokiem.

Milczeli.

— Spełniłem wolę matki — rzekł wreszcie młodzieniec — powtórzyłem jej słowa, teraz iść muszę...

— Iść?... Dokąd?...

— Wyjeżdżam zagranicę. Tam kończyć będę studya medyczne. Nie mógłbym teraz żyć w naszym domku... bez niej. Nie mógłbym...

— Jedziesz... sam?

— A kogóż ja mam na świecie? Przyjaciół kilku. Tak, gdy skończę, do nich powrócę, i razem będziemy... będziemy służyć Prawdzie — dodał cicho.

— A więc... a więc... — zaczął Roman nieśmiało i serce w nim dziwnie drżeć zaczęło — więc Ideał... jej Ideał... żyje? W tobie... w nich... żyć będzie?...

Twarz młodzieńca zajaśniała. Oczy otworzyły się szeroko, na usta uśmiech wystąpił.

— Żyje! — zawołał. — My jemu służymy. I wiecznie żyć będzie!

— Więc to tylko ja... — westchnął Roman i ukrył znowu twarz w dłonie.

.....................................................................

Jakaś ciemność go ogarnęła. Jakieś wieko nad nim się zawarło. Nie widział odchodzącego syna, nie widział, jak on się odwrócił i zdaleka patrzał na niego, i jak cień łagodny zasnuwał jego młodą twarz. Me słyszał jego oddalających się kroków.

Leciał w jakąś przepaść bez dna, w otchłań rozpaczy. Umknął mu grunt z pod nóg, zawaliły się dokoła wszelkie podpory i gmachy, słyszał łomot i huk, posypały się ruiny. Wpadł w przepaść czarną. I już nie czuł nic.

Nad nim słońce wędrowało coraz wyżej i wyżej, ptaszki podnosiły wesoły świergot, brzęczały muchy, fruwały motyle, pękały drobne pączki bzów, opodal szemrała fontanna i wdzięczyły się białe narcyzy, a wspaniałe hyacynty słały w przestrzeń swoją upajającą woń. Za kratą huczało już miasto. W pałacyku krzątała się służba, i ruch niezwykły się robił.

On siedział nieruchomy, z twarzą ukrytą w dłoniach. I już nie myślał nawet, i już nie wspominał. Tylko ból, jak nóż wyostrzony, wwiercił mu się w serce. Tylko ciężar jakiś ogromny, jak ciężar globu całego, wtoczył mu się na barki i przygniatał go nizko, nizko do ziemi. Poddawał się i pod tym ciężarem, pod tym bólem upadł...

A dokoła niego zrobiła się pustka, pustka tak wielka, że, gdyby miał ramiona, jak świat cały, długie, nie miałby jeszcze za co się uchwycić. I czuł to jedno, że nie pozostało mu nic — nic — nic.

Więc wpadał coraz głębiej i głębiej w tę otchłań czarną.

.............................................................................

Nagle szarpnął go ktoś za ramię. Ocknął się, otworzył oczy. Stała nad nim żona, strojna i uśmiechnięta, i coś mówiła prędko, potrząsając jego ramieniem. Nie zrozumiał zrazu.

— Szukam cię wszędzie — mówiła — jakże można! Dwunasta dochodzi! Z »Dziennika« już przyszli, śliczny, stylowy album przynieśli. Chodź prędko! Boże! jak ty wyglądasz! Chory jesteś, czy co? Ale chodź już... Nie można im kazać czekać.

I wzięty pod ramię, z ławki podniesiony, poszedł ku domowi i stanął w kwiatami ustrojonej sali przed gromadką czarno ubranych ludzi. Było ich kilkudziesięciu. Najokazalszy, siwy pan ze wspaniałym wąsem wystąpił naprzód i, założywszy lewą rękę za guzik, zaczął mówić:

— Czcigodny panie! nieraz tytułu tego nadużywamy, zowiąc czcigodnymi takich, którzy na to nie zasłużyli. Dziś jednak chyba za mało, w stosunku do ciebie, wyraża to miano. Godzien bowiem jesteś, panie, czci prawdziwej i gorącej, gdyż stanowisz tak rzadki przykład człowieka, który przez długi przeciąg lat dwudziestu pięciu służył jedynie Dobru, Pięknu i Prawdzie, który z drogi wytkniętej ani razu nie zstąpił, który duszą całą, talentem potężnym i wszystkiemi siłami swemi służył wzniosłemu ideałowi... który...

Naraz stała się rzecz okropna. Roman Bieniecki, który od początku przemowy dziwnie był niespokojny i jakby nie swój, nagle parsknął ogromnym, przeraźliwym śmiechem.

Mowca stropił się i urwał. Wszyscy spojrzeli po sobie. Pani Felicya do męża się rzuciła. Gromadka deputatów zbiła się w kupę przelękła i zdziwiona.

A on, z wykrzywioną śmiechem twarzą, wołać zaczął:

— Towarzysze, filistry! cha, cha! Wy mnie chwalicie! Mnie... mnie... Ja przez całe życie kłamałem, oszukiwałem was, siebie, wszystkich oszukiwałem... cha, cha! Jest za co chwalić... jest za co...

— Romanie! Co ci jest? Chory jesteś, słabo ci... — wołała pani Felicya, targając go za ramię i całkiem brutalnie usiłując go z salonu wyprowadzić. Daisy i hrabia Płoski pośpieszyli jej z pomocą. Olo, chociaż nie rozumiał dobrze, co się stało, za nimi poskoczył.

Wyprowadzono go prawie przemocą. Opierał się i wołał jeszcze, odchodząc:

— Ja jestem wzorem, cha, cha, cha! Bo mój ideał wygodny, bardzo wygodny. Mój ideał, to rubel, cha, cha...

I jeszcze z za drzwi słychać było śmiech jego.

W sali, kwiatami i wieńcami ustrojonej, została gromadka czarno ubranych ludzi. Spoglądali na siebie w zdumieniu.— »Sfiksował«, szepnął mówca. »Sfiksował«, powtórzyli inni. I na twarzach ich odbiło się zakłopotanie, i zaczęli wzajemnie pytać się siebie wzrokiem: co nam teraz zrobić wypada? Wynosić się? czy zaczekać jeszcze? Zasięgnąć wiadomości? doczekać ukazania się rodziny?

I stali tak bezradni, gdy wróciła pani Felicya, Olo i hrabia Płoski. Z uprzejmością i zwykłą dystynkcyą, zaczęła przepraszać za tak smutny wypadek, mówiła o nerwach, o przepracowaniu, dziękowała w imieniu męża, jeszcze przepraszała, a wreszcie, nadzwyczaj uprzejmie i serdecznie prosić zaczęła na śniadanie.

— To tylko nerwowe wzruszenie — mówiła — jestem pewna, że nic ważnego. Zaraz mu przejdzie. Nie psujmy pięknego dnia! On sam byłby zrozpaczony. Proszę, koniecznie proszę...

Towarzystwo przeszło do jadalni. Zadźwięczały na talerzach noże i widelce, brzękły nalane dobrem winem kielichy. Powstał gwar rozmów. I wkrótce jakiś młody literat, nie chcąc tracić przygotowanej mówki, wzniósł w pięknych słowach, w ręce szanownej małżonki, zdrowie jubilata!

........................................................................

A jubilat leżał jak martwy w swoim gabinecie. Chwilowy obłęd przeszedł. Zostało osłabienie wielkie, pustka.

Słyszał wyraźnie wszelkie w domu odgłosy i ruch. Słyszał gwar ludzkich rozmów, brzęk szkła, bieganie służby. Słyszał zajeżdżające i odjeżdżające z pod ganku powozy, otwieranie drzwi wchodowych, wchodzenie i schodzenie ze schodów. Widział przez zapuszczone rolety przedzierające się promienie słońca i czuł dokoła życie, ludzi, ruch. Ale zdawało mu się, że to wszystko jest od niego niezmiernie daleko. Że to wszystko rusza się i żyje gdzieś w nieskończonej przestrzeni, a przy nim jest pustka.

Leżał z przymkniętemi oczami, nieruchomy. Do pokoju wchodzili ludzie, stąpali na palcach, mówili szeptem. Przybył lekarz, wybadał, obejrzał i coś mówił o wyczerpaniu nerwowem, o ciszy, o spokoju.

Potem odeszli wszyscy.

Powoli i dom się uspokoił, i słońce zaszło, i cienie z kątów wypływać zaczęły. Ktoś małą lampkę zapalił, abażurem przykrył i odszedł.

I zrobiła się cisza.

Roman dźwignął się i usiadł na sofie. Przeszło osłabienie. Czuł się zupełnie zdrów. Tylko ból w sercu i ciężar na barkach nie ustąpił. Przytomny był. Rozumiał doskonale, że się stało coś niepotrzebnego, że coś mu się nagle z piersi wyrwało, co powinno było tam schowane leżeć.

Ale co? Nie pamiętał.

Natomiast, pamiętał doskonale dzieje przeszłej nocy. I znowu, w ciszy, zaczęły mu przed oczami stawać widma, obrazy, wspomnienia, mary przeszłości. Obejmowały go, tuliły... w objęcia garnęły. I czuł, że one mu duszę biorą i niosą ją wstecz ku rzeczom minionym, a drogim, I w półśnie, w półmarzeniu, wyzwalał się z teraźniejszości, cofał się w przeszłość. I jakieś ukojenie padło mu na duszę. Drętwiał. Zamierał. I było mu dobrze.

Aż głośniejszy jakiś ruch w pobliżu zbudził go. Tuż obok drzwi gabinetu usłyszał głos żony. Odprowadzała widać kogoś aż do sieni, bo mówiła tonem nadzwyczaj grzecznym:

— Ależ tak! Mój mąż będzie bardzo wdzięczny. Za dni parę zdrów będzie, i przyjdziemy państwu podziękować osobiście. Tyle dobroci! Jesteśmy wzruszeni...

Drgnął. Za dni parę! Tak, najdalej za dni parę zwykłe życie rozpocznie się na nowo.

Więc znowu wytężona praca umysłowa w redakcyi, gorączka artykułów, pędzenie za najświeższą wiadomością, gwałtowna polemika o zdania w gruncie obojętne, wychwalanie pod niebiosa lub rzucanie w błoto ludzi i rzeczy, kompromisy ciągłe, poza na moralność, na trzeźwość, na bezstronność, pochlebianie ludzkim słabościom, zjadająca umysł i serce ambicya, parcie się naprzód, wciąż naprzód.

Więc znowu gonitwa za rublem, spekulacye i obliczania, terminy, nadzieje, zawody, straty i zyski, kompromisy z uczciwością, co jeszcze protestuje czasem, i odwieczna troska, czy wystarczy, i wieczne silenie się o więcej, o więcej jeszcze.

Więc znowu banalne salony, tłum istot obcych i uprzejme uśmiechy, i pochlebne zwroty, i słowa, słowa, słowa. A w gruncie serc zazdrostki, ambicyjki, gniewy, schowane wilcze zęby i kocie pazury i żądełka zdradne. A na dnie gorycz, i zawiść, i kłamstwo.

Więc znowu ten dom rodzinny, elegancki, wykwintny dom, a zimny, jakże zimny! Znowu ta obcość, ta niemożliwość porozumienia się, to bierne przykucie do wspólnego łańcucha! Ten chłód, grzecznością maskowany!

Więc znowu ta gorączka pracy, wysileń, to parcie ku celom nie kochanym i niemiłym, to deptanie po bliźnich i po braciach, to gwałtowne sięganie po wmówione sobie szczęście. Ten galop bez sensu, bez wytchnienia.

Nie! Tego już nie zniesie. Nie może, nie może...

Z wyższych i piękniejszych krain zszedł on w te obrzydłe padoły, przez słabość, przez miękkość i tchórzostwo dał się oplątać i do jarzma przykuć. Stracił duszę swoją. I dwadzieścia najlepszych lat swego życia deptał błotniste i wstrętne mu drogi. Stracił wszystko, a nie zyskał nic, prócz honorów, których nie ceni, i złota, którego nawet użyć niema czasu. I oto doszedł do szczytu, do tego dnia jubileuszowego.

O ironio! ironio!...

Bo oto stoi dziś na tym szczycie, okadzony pochlebstwami i obdarzony stylowymi albumami. Stoi samotny, pomimo klaszczących wokoło dłoni, i przez nikogo nie zrozumiany. I widzi, jak wszystko to,coby kochać mógł, oddala i usuwa się od niego. Rodzina idzie własnemi, nie jego drogami, bo on jej żadnych dróg wskazać nie umiał. Syn Marty, dziecię jego miłości, odwraca się od niego, bo on go się wyparł. Przyjaciele dawniejsi o nim zapomnieli. Marta, umierając, każe mu powiedzieć, że się lęka o jego duszę, lęka się, i słusznie, że może i po tamtej stronie spotkać się nie będą mogli. Bo spotykają się tam ci tylko, co tu chodzą dobremi drogami.

— Zmarnowałem życie — szepnął Roman.

Lecz teraz... cóż teraz? Czy dalej w tem isnieniu trwać?...

Nie! nie może, nie chce, nie będzie! Przyszła chwila przełomu, zbuntowała mu się dusza, i dalej tą drogą iść nie zdoła.

Porzuci wszystko, ucieknie gdzieś daleko, na krańce świata. I w zapomnieniu, w ubóstwie, w pokorze, w twardej pracy, w pokucie czekać będzie wielkiego wyzwolenia. Porzuci wszystko. Ocieknie.

Nie! ani jednego dnia, ani chwili jednej dłużej pozostawać tu nie może. Duszno mu, ciasno. Dach ten go gniecie. Ściany go cisną...

Ucieknie... Ucieknie...

Wstał z sofy, zbliżył się do biurka. Prędko wyjął z szuflad bankowe papiery, akta różne, weksle, rachunki i dokumenty, wszystko razem związał i położył na nich adres żony. Na kawałku papieru nakreślił słów kilka: — »Moi drodzy, muszę was porzucić i odjechać daleko. Nie wrócę nigdy. Nie szukajcie mnie i miejcie za zmarłego. Życzę wam w życiu szczęścia i wszelkiego dobra. Fundusz zostawiam w porządku. Bądźcie dobrzy i szczęśliwi. R.B.«

Prędko, prędko wyjął paszport, kilka storublówek wsunął do pugilaresu, większą część zostawił, szufladę zamknął i klucz na biurku położył. Pierścień Marty włożył na palec, książeczkę jej do kieszeni. Wziął palto, kapelusz, laskę i wyszedł na werandę.

Noc już była. Za kratą turkotały powozy, migotały latarnie, huczało miasto. Tu blizko pachniały hyacynty, szumiała fontanna, i na tle ciemnego nieba rysowały się ładne kształty pałacyku. Na pierwszem piętrze paliły się lampy w apartamencie żony.

Roman cichutko, ostrożnie a śpiesznie przekradać się zaczął ku bramie. Jak złodziej ze zrabowanego domu, uciekał.

Lecz gdy już stanął w ulicy, odwrócił się. I długą chwilę patrzał w oświecone okna. A ciężkie łzy zaczęły mu się zbierać na rzęsach.

.................................................................................

Wszakże tam było wszystko to, co ludzie kochać i cenić tu na ziemi przywykli. Było to, do czego sam dążył i o co walczył przez całych lat dwadzieścia. Było osiągnięte... zdobyte...

Ach! czemuż tak wstrętne!...

Czemuż, dążąc wszystkiemi siłami umysłu i woli, nie zdołał sercem ukochać ani duszą przylgnąć? Czemuż serce i dusza zostały na zawsze tam gdzieś, na dawniej obranych szczytach! Czemu nie dały się wtłoczyć w szablony i, pomimo jarzma, zostały buntownicze i wolne!

Ach, czemu?...

Dlaczego teraz to straszne rozdwojenie?

Bo oto stoi za bramą własnego domu i czuje, że wrócić tam nie może i nie chce. Przed nim noc ciemna. I nie wie, dokąd się zwrócić.

Na całym wielkim globie, na całym szerokim świecie, niema nikogo swojego, żadnej blizkiej istoty.

Chyba tylko jej duch... z poza grobu... Chyba tylko jej duch tęskni do spotkania, obiecanego tym, którzy chodzą dobremi drogami...

O, na tę dobrą drogę wejść jeszcze!

— Marto! prowadź... kieruj... — szepnął Roman, odwracając oczy od oświeconych okien swego pałacyku.

I poszedł w ciemną noc.

Koniec wersji demonstracyjnej.

LAMMA SABACHTANI

SŁOWO WSTĘPNE.

Na puszczy.

Na Górze Oliwnej.

W noc zimową.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZWYCIĘZCY — ŚMIERĆ!

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

RÓŻA I MUCHA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROCZNICA

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

A SŁOWIKI ŚPIEWAŁY...

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PIECHOTĄ PRZEZ ALPY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej