William Shakespeare

JULJUSZ CEZAR

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY.

AKT PIERWSZY

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

AKT DRUGI.

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

AKT TRZECI

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

AKT CZWARTY.

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

AKT PIĄTY.

Scena pierwsza.

Scena druga.

Scena trzecia.

Scena czwarta.

Scena piąta.

JULJUSZ CEZAR

Tragedja w Pięciu Aktach

William Shakespeare

Przekład Adama Pajgerta.

Władysławowi Zawadzkiemu
w dowód
serdecznej przyjaźni
tę pracę poświęca
Tłómacz.

OSOBY.

Tryumwirowie po śmierci Cezara:
Juljusz Cezar.
Oktawjusz Cezar,
Marek Antonjusz,
M. Emiljus Lepidus,
Senatorowie:
Cycero,
Publjusz,
Popiljusz Lena,
Sprzysieżeni przeciwko Cezara:
Marek Brutus,
Kajus Kassjusz,
Kaśka,
Trebonjusz,
Ligarjusz,
Decjusz Brutus,
Metellus Cymber,
Cinna,
Trybunowie ludu:
Flawjusz,
Marullus,
Przyjaciele Brutusa i Kassjusza:
Lucyljusz,
Ticynjusz,
Messala,
Młody Kato,
Wolumnjusz,
Słudzy Brutusa.
Warro,
Klitus,
Klaudjusz,
Strato,
Lucjusz,
Dardanjusz,
Pindarus, sługa Kassjusza.
Artemidorus, sofista z Knidos.
Wieszczbiarz.
Cinna, poeta.
Wierszopis (Fawonjusz).
Kalpumja, żona Cezara.
Porcja, żona Brutusa.
Senatorowie. Lud. Obywatele. Straż.

Scena w pierwszych trzech aktach w Rzymie, w czwartym koło Sardis, w piątym pod Filippami.

AKT PIERWSZY

Scena pierwsza.

(Rzym — ulica. )
(Wchodzą: Flawjusz, Marullus i obywatele. )

FLAWJUSZ.
Precz ztąd! do domu... włóczęgi! próżniaki!
Czyż to dziś święto? Cóż to? czy nie wiecie
Że w dzień powszedni wam, ludziom rzemiosła,
Nie wolno chodzić bez oznaki cechu ?
Mów, jaki cech twój ?

PIERWSZY OBYWATEL.
Panie! jestem cieślą.

MARULLUS.
Gdzież twój skórzany fartuch, twoja linja ?
Czemuś się ubrał w twe najlepsze suknie ?
Ty co za jeden ?

DRUGI OBYWATEL.
Prawdę powiedziawszy, panie! to w porównaniu z innemi wykwintnemi rzemiosłami, moje jest sobie tylko łataniną.

MARULLUS.
Ale jakiegoś rzemiosła ? mów bez ogródki!

DRUGI OBYWATEL.
Rzemiosła, panie! które, zdaje mi się, mogę prowadzić z czystem sumieniem; to jest, ja naprawiam złe postępowanie.

MARULLUS.
Ale jakiegoś rzemiosła, łotrze! jakiego rzemiosła?

DRUGI OBYWATEL.
Proszę, niechaj panu nie rwie się cierpliwość; a jeśli się panu co porwie, to ja mogę naprawić.

MARULLUS.
Jakto rozumiesz, gapie ! mnie naprawić ?

DRUGI OBYWATEL.
Tak jest, załatać co się panu podrze.

FLAWJUSZ.
Więc jesteś łataczem obuwia ? tak ?

DRUGI OBYWATEL.
W istocie, panie! że zarabiam szydłem (1), jestem chirurgiem starych podeszew: gdy są w niebezpieczeństwie, ratuję ich.

Flawjuaz.
Ale dla czego nie jesteś w twym sklepie ?
Czemu tych ludzi wodzisz po ulicach?
Drugi obywatel.
Dla tego, panie ! aby schadzali swoje obuwie, a ja miał zarobek. Zresztą, w istocie my dzisiaj świątkujemy, aby obaczyć Cezara i cieszyć się jego tryumfem.

MARULLUS.
Czegóż się cieszyć ? jakąż zdobycz niesie ?
Jakiż to naród podbity, do Rzymu
Za tryumfalnym swoim wozem wlecze ?
Wy kloce ! głazy ! bezduszne bałwany!
Ludzie bez serca! ze Rzymian najgorsi!
Czyście nie znali niegdyś Pompejusza?
Jakżeście często łazili na mury,
Na okna, wieże, nawet na kominy...
Z dziećmi na ręku, tam siadywaliście,
Cały dzień boży czekając cierpliwie,
Aby obaczyć wielkiego Pompeja,
Jak się przesuwał przez ulice Rzymu;
A gdyście z dala jego wóz ujrzeli,
Nie podnosiliżeście takiej wrzawy,
Że nieraz Tyber zadrżał w swojem łożu,
Słysząc jak echo waszego okrzyku
Jego skaliste powtarzały brzegi?
A dziś najlepsze przywdziewacie suknie,
Dzisiaj tworzycie sobie dzień świąteczny,
I temu kwiaty sypiecie po drodze
Co tryumfuje zbroczon krwią Pompeja!
Ruszajcie !
Spieszcie do domów, i tam na kolanach
Módlcie się bogom, niech odwrócą klęski.
Które za taką niewdzięczność spaść muszą.

FLAWJUSZ.
O ! idźcie, dobrzy współobywatele !
Zgromadźcie wszystkich waszych biednych braci,
I za tę winę, idźcie nad brzeg Tybru
Zlewać do rzeki wasze łzy, tak długo,
Żeby aż miejsce najpłytsze strumienia
Jego najwyższe całowało brzegi!
(lud się rozchodzi)
Patrz! jak już żużle w ich łonie stopniały!
Pierzchli w milczącem uznaniu swej winy.
Ty idź tą drogą w dół, do Kapitolu.
Ja pójdę tędy. Z posągów po drodze,
Gdy spotkasz, zedrzyj świąteczne ozdoby.

MARULLUS.
Lecz czyż możemy na to się odważyć ?
Wszak wiesz że teraz święta Luperkalskie.

FLAWJUSZ.
To nic nie znaczy! na żadnym posągu
Niechaj nie wiszą trofea Cezara!
Pójdę, po mieście spędzać lud z ulicy,
I ty tak uczyń kędy ścisk napotkasz.
Jeśli wydrzemy ze skrzydeł Cezara
Rosnące pierze, musi nisko latać;
On, co inaczej uniósłby się w górę,
Gdzie nie dosięgnie ludzki wzrok, i wszystkich
Nas w niewolniczej trzymałby bojaźni.
(wychodzą)

Scena druga.

Tamże — plac publiczny.
(Wchodzą w processji z muzyką: Cezar, Antonjnsz przybrany do gonitw, Kalpurnja, Porcja, Decjusz, Cycero, Brutus, Kassjusz i Kaśka. — Wielki tłum ludu za nimi — między ludem wieszczbiarz. )

CEZAR.
Kalpurnjo!

SASKA
(do muzyki. )
Cicho ! Cezar mówi.
(Muzyka przestaje grać)

Cezar.
Kalpurnjo!

KALPURNJA.
Jestem tutaj, mężu!

CEZAR.
Prosto na drodze stań Antonjuszowi,
Gdy na wyścigi będzie biegł do mety.
Ho! Antonjuszu!

ANTONJUSZ.
Szlachetny Cezarze!

CEZAR.
O! niezapomnij dotknąć Kalpurnji
Śród twego biegu. Niepłodne niewiasty,
Jak mówią starzy, dotknięte w gonitwie
Zrzucają z siebie niepłodności klątwę.

ANTONJUSZ.
Będę pamiętał. Kiedy Cezar powie:
"Zrób tak!" — to dzieło już jest dokonane.

CEZAR.
Zacząć igrzyska! zachować obrzędy!

WIESZCZBIARZ.
Cezarze!

CEZAR.
Kto wola ?

KAŚKA.
Niechaj gwar ucichnie !
(do muzyki)
cicho raz jeszcze !
(muzyka ustaje)

CEZAR.
Kto wołał śród tłumu ?
Głos usłyszałem, co przez gwar muzyki
Przebił się do mnie, wołając: "Cezarze!"
Mów! Cezar słucha. "

WIESZCZBIARZ.
Strzeż się Idów marca.

CEZAR.
Kto jest ten człowiek ?

BRUTUS.
Wieszczbiarz, co ostrzega
Ciebie Cezarze przed Idami marca.

CEZAR.
Niech się przedemną stawi, abym widział
Jego oblicze.

KAŚKA.
Wyjdź z tłumu, wieszczbiarzu!
Patrz na Cezara.

CEZAR.
Coś mi mówił teraz,
Powtórz raz jeszcze.

WIESZCZBIARZ.
Strzeż się Idów marca.

CEZAR.
Oh! to marzyciel! Dajmy jemu pokój.
(daje znak ręka, marsz wojenny, wszyscy oprócz Brutusa i Kassjusza wychodzą. )

KASSJUSZ.
Pójdziesz obaczyć igrzysko gonitew ?

BRUTUS
Nie.

KASSJUSZ.
Proszę cię, pójdź !

BRATUS.
Ja igrzysk nie lubię;
Mnie braknie nieco tej żywości ducha,
Co ma Antonjusz. Tobie w twoich chęciach
Niechce przeszkadzać; żegnam cię, Kassjuszu!

KASSJUSZ.
Słuchaj, Brutusie ! od pewnego czasu
Uważam ciebie, i w twojem obliczu
Już nie postrzegam owej życzliwości,
Którą mi dawniej okazywać zwykłeś:
Nadto się stałeś obcym, nadto skrytym
Dla przyjaciela, który ciebie kocha.

BRATUS.
Oh! jesteś w błędzie. Jeślim wzrok zachmurzył,
To troska, którą widzisz w mojej twarzy,
Li mnie się tyczy. Od jakiegoś czasu
Różne uczucia mną miotają sprzeczne,
I myśli, które tylko mnie obchodzą...
To jeśli przeto mam stroskaną postać,
Niechaj to moich nie martwi przyjaciół,
Do których ciebie liczę mój Kassjuszu;
Ani już innej chciej szukać przyczyny,
Że biedny Brutus, sam z sobą we wojnie,
Źle okazuje swą miłość dla drugich.

KASSJUSZ.
A więc Brutusie! ziem zrozumiał smutek,
Który cię tłoczy, i dlategom w duszy
Knuł wielkie myśli i ważne zamiary.
Powiedz, czy możesz widzieć twarz swą własną?

Brutus.
Nie — bo nie widzi oko samo siebie,
Tylko w odbiciu, przez inne przedmioty.

KASSJUSZ.
Tak jest! I wielu skarży się, Brutusie !
Że nie posiadasz takiego zwierciadła,
Coby twą wartość odbiło ci własną,
Ażebyś cień swój własny mógł obaczyć.
Słyszałem nieraz najzacniejszych Rzymian,
Nieśmiertelnego wyjąwszy Cezara,
Jak rozmawiając nieraz o Brutusie,
I pod tych czasów stękając uciskiem,
Pragną, by Brutus patrzał ich oczyma.

BRUTUS.
Kassjuszu! jakże niebezpieczną drogą
Chodzić mi każesz; chcąc bym szukał w sobie,
To czego niema we mnie.

KASSJUSZ.
I dla tego
Drogi Brutusie! słuchaj mię z uwagą;
Gdy wiesz, że widzieć nie możesz sam siebie
Li przez odbicie: ja, twoje zwierciadło,
Tobie samemu chcę pokazać skromnie,
To co jest w tobie, o czem nie wiesz jeszcze.
A nie bądź względem mnie nieufnym, bracie! (1)
Gdybym był jednym z śmiejącej się zgrai,
Lub z tych co zwykli, powszednią przysięgą,
Narzucać przyjaźń pierwszemu lepszemu;
Lub gdybyś wiedział że ja ludzi głaszczę,
Potem spotwarzam, albo że należę
Do powszedniego biesiadników tłumu,
Wtedybyś słusznie mógł mnie się obawiać,
(słychać okrzyk i wrzawę za sceną)

BRUTUS.
Co te okrzyki znaczą? ja się lękam
Czy  lud Cezara królem nie ogłasza !

KASSJUSZ.
Lękasz się tego i a więc wnosić muszę,
Brutusie! żebyś nie chciał, by tak było.

BRUTUS.
Tak, nie chcę tego: a jednak go kocham.
Ale dla czegóż tu mię zatrzymujesz,
Kassjuszu? co mi masz do udzielenia?
Jeśli to dobra ojczyzny się tyczy,
To śmierć i cnotę staw mi przed oczyma,
Z zimną krwią będę na oboje patrzeć;
Bo tak niechaj mi bogowie pomogą!
Że bardziej cnota memu sercu droga,
Niźli śmierć straszna.

KASSJUSZ.
Znam tę wartość w tobie;
Równie jak dobrze znam twą powierzchowność.
Więc tak jest — cnota jest mej mowy treścią.
Nie wiem, Brutusie! co ty, lub co inni
Ludzie o życiu sądzą: lecz co do mnie,
Wolałbym nie żyć, niźli żyć w bojaźni
Przed drugą taką, jak ja sam, istotą.
Jam się urodził wolny, tak jak Cezar.
Ty również, bracie! pokarm nasz jednaki;
Jak on zarówno mróz znosić potrafim.
Raz, kiedy czas był burzliwy i ostry,
I Tyber dziko tłukł o brzegi falą,
Cezar rzekł do mnie: "Czybyś się odważył,
"Kassjuszu ! skoczyć zemną w bystre prądy,
"I tam dopłynąć aż do tego miejsca ?"
Na to, jak stałem w sukniach, tak skoczyłem,
I jemu płynąć kazałem za sobą.
On tak uczynił; strumień ryczał groźnie,
Myśmy go bili silnemi ramiony
I odpierali piersią uporczywą;
Lecz nim do mety mogliśmy dopłynąć,
Cezar wykrzyknął: "Ratuj mię, Kassjuszu!
Bo tonę!" A ja, jako ów Eneasz,
Nasz protoplasta, z trojańskich płomieni
Wyniósł na barkach starego Anchiza,
Tak omdlałego z fal niosłem Cezara...
I tento człowiek teraz stał się bogiem!
A Kassjusz marnym stworzeniem, co musi
Grzbiet swój uginać, jeśli Cezar raczy
Choćby mu tylko zlekka głową skinąć!
Gdy był w Hiszpanji, dostał zimnej febry;
A gdy choroby napadły go dreszcze,
Widziałem dobrze jak trząsł się... doprawdy
Że ten bóg trząsł się! wargi mu pobladły; (1)
To same oko, co dziś światu grozi,
Straciło blask swój. Słyszałem jak jęczał...
Te usta, które dziś Rzymianom każą
Słuchać i w księgi wpisywać swe słowa,
Wołały: "Daj mi pić, o! Ticynjuszu!"
Jak chore dziewcze. Bogowie ! durnieję
Jak mógł ten człowiek, tak wątłej natury,
W tyra dumnym świecie wysunąć się przodem,
I tak sam jeden odnieść palmę chwały!
(słychać okrzyki za sceną)

BRUTUS.
Znowu powszechny okrzyk. Mnie się zdaje
Że te oklaski są oznaką nowych
Zaszczytów, co się na Cezara sypią.

KASSJUSZ.
O! tak!... on kroczy po tym wązkim świecie,
Jak jaki kolos; a my, ludzie mali,
Pełzamy między olbrzyma nogami,
Sromotnych grobów szukając dla siebie.
Ludzie są czasem panami swych losów;
Nie gwiazdy winne, o! drogi Brutusie!
Ale my sami winni, żeśmy karły.
Brutus i Cezar! i cóż jest w Cezarze,
Że jego imię głośniejsze niż twoje ?
Napisz je razem, twoje równie piękne.
Wymów je razem, twoje równie dźwięczne,
Zważ je, a równej okażą się wagi,
Chciej niemi czynić zaklęcia, a Brutus
Wywoła duchy tak prędko jak Cezar.
Teraz mi powiedz, w imie wszystkich bogów!
Jaką się strawą ten nasz Cezar karmi.
Że tak zolbrzymiał ? O ! hańba ci wieku!
Rzymie! straciłeś wielkich ludzi płodność...
Bo kiedyż wiek był, od najdalszych czasów,
Którenby tylko jednym mężem słynął?
I aż do dzisiaj możnaż było wyrzec
Że jeden człowiek cały Rzym zapełnia?
Teraz, zaprawdę, w Rzymie miejsca dosyć (1)
Gdy tylko jeden mąż w nim się znajduje !
Oh! wszakże nieraz słyszeliśmy oba,
Od naszych ojców, że niegdyś był Brutus,
Którenby wolał widzieć w Rzymie rządy
Wiecznego diabła, aniżeli króla..

BRUTUS.
Nie wątpię wcale, że mig kochasz, bracie!
I to przeczuwani, co chcesz żebym działał;
Co sądzę o tem, i o naszych czasach,
Wyjaśnię później — na teraz cię proszę
Żebyś mię dalej popchnąć się nie starał;
O tem coś mówił pomyślę z rozwagą,
Co powiesz jeszcze, wysłucham spokojnie,
I znajdę porę, by ci odpowiedzieć.
Ale dopóty, zacny przyjacielu!
Niechaj ci tylko to wiedzieć wystarczy,
Że Brutus wolałby być prostym chłopem,
Niźli się liczyć między synów Rzymu,
W czasach tak twardych, jak nam teraz grożą.

KASSJUSZ.
Cieszę się, jeśli moje słabe słowa
Choć tyle ognia dobyły z Brutusa.

BRUTUS.
Już po igrzyskach, i Cezar powraca.
(wraca Cezar ze swoim orszakiem i lud)

KASSJUSZ.
Gdy tu się zbliżą, pociągnij za rękaw
Kaśkę, on swoim surowym sposobem
Powie nam, co się dziś ważnego stało.

BRUTUS.
Dobrze; lecz patrzaj, na czole Cezara
Tli gniewu plama, a reszta wygląda
Niby służalców wyłajana rzesza.
Kalpurnji lica blade, a Cycero
Takie ma dziko zapalone oczy.
Jak widzieliśmy, gdy mu w Kapitolu
Senatorowie w radzie się sprzeciwią.

KASSJUSZ.
Co to ma znaczyć, Kaska nam opowie.

CEZAR.
O! Antonjuszu !

ANTONJUSZ.
Cezarze ?

CEZAR.
Ja chciałbym
Mieć koło siebie li otyłych ludzi,
O gładkich twarzach, którzy śpią po nocach;
Ale ten Kassjusz ma głodne wejrzenie,
I wklęsłe lica... on myśli za wiele!
Oh! niebezpieczni są takowi Judzie. (1)

ANTONJUSZ.
Nie lękaj go się, Cezarze! w nim niema
Niebezpieczeństwa — to zacny Rzymianin,
I dobrych zasad.

CEZAR.
Oby był otylszy!
Nie lękam go się; ale gdyby trwoga
Nie była obcą memu imieniowi,
To niewiem kogo bardziej bym unikał
Niżeli tego chudego Kassjusza.
On dużo czyta, i uważa bacznie,
On ludzkie myśli umie wskróś przeniknąć.
Igrzysk nie lubi, jak ty, Antonjuszu!
Muzyka nie jest dla niego ponętną,
Rzadki ma uśmiech, a gdy się uśmiechnie,
To w taki sposób, jakby drwił sam z siebie
Że dat się czemsić do śmiechu poruszyć.
Oh! tacy ludzie nie mają spokoju,
Dopóki widzą wyższego od siebie;
I są dla tego nader niebezpieczni.
Mówie ci raczej co obawy warte,
Niż czego ja się boję: bo ja zawsze
Jestem Cezarem. Przejdź na prawą stronę,
Bo na to lewe ucho jestem głuchy,
I szczerze powiedz mi, co o nim sądzisz.
(Wychodzi Cezar, ze swoim orszakiem. Kaska zostaje. )

KASKA.
Szarpnąłeś mię za suknię, czy chcesz mówić ze mną?

BRUTUS.
Tak jest, Kaśko! powiedz nam, co się dzisiaj stało, że Cezar taki smutny?

KASKA.
Wszak byliście z nim razem — nie byliście może?

BRUTUS.
Nie pytałbym się wtedy Kaski, co się stało.

KASKA.
No, ofiarowano mu koronę, a  gdy mu ją ofiarowano. odsunął ją ręką, tak
(pokazuje gestem)
a wtedy lud zaczął krzyczeć.

BRUTUS.
A cóż znaczyła ta powtórna wrzawa?

KASKA.
Znowu to samo.

KASSJUSZ.
Krzyczeli po trzykroć: cóż trzeci krzyk znaczył ?

KASKA.
Tak, zaiste — a on ją po trzykroć odepchnął; ale za każdym razem lżej niżeli wprzódy, a za każdem odepchnięciem, moi poczciwi sąsiedzi wrzeszczeli.

KASSJUSZ.
Któż mu ofiarował koronę ?

SASKA.
No, Antonjusz.

BRUTUS.
Opowiedz nam jakim to się sposobem działo, drogi Kasko!

KASKA.
Mógłbym się dać raczej powiesić, niż wara ten sposób opowiedzieć. To było tylko głupstwo; nie zważałem na to. Widziałem że Marek Antonjusz podawał mu koronę; ale to nawet nie była właściwa korona, tylko tak. rodzaj dyademu, i jak wam mówiłem. on ją odsunął; ale jak mi się zdaje chętnie byłby ją przyjął. Potem mu ją znowu ofiarował Antonjusz, a on ją znowu odsunął; ale zdaje mi się, że bardzo niechętnie od niej odjął ręce. A potem ofiarował mu ją po trzeci raz, a on po trzeci raz ją odsunął, i znowu kiedy się wzbraniał ją przyjąć, zgraja wrzeszczała w niebogłosy, i klaskała w szorstkie swe dłonie, i podrzucała w górę swe zapocone czapki, i tak zagęszczała powietrze swoim oddechem, dlatego że Cezar nieprzyjął korony, aż Cezar omal się nie udusił; bo zemdlał i upadł. A co do mnie, nie odważyłem się nawet śmiać się; bojąc się, żebym ust nie otworzył i nie nałykał się takiego brzydkiego powietrza.

KASSJUSZ.
Ale czekaj, proszę cię... co? więc Cezar zemdlał?

KASKA.
Upadł na rynku, zapienił usta i stracił mowę.

BRUTAS.
To bardzo być może; on ma wielką chorobę.

KASSJUSZ.
Nie! Cezar jej nie ma; ale ty, i ja, i zacny Kaska, my mamy wielką chorobę. (1)

KASKA.
Niewiem co przez to rozumiesz; ale wiem że Cezar upadł; a jeżeli mu motłoch uliczny nie klaskał i nie wygwizdywał go, jak jakiego aktora w teatrze, tom nie uczciwy człowiek.

BRUTUS.
Cóż mówił gdy przyszedł do siebie?

KASKA.
Oto nim upadł, gdy widział że motłoch się cieszy z tego iż nie przyjął korony, rozdarł swą odzież na piersiach i ofiarował im swoje gardło do ucięcia. Gdybym był jakim takim rzemieślnikiem, to niech z łotrami pójdę do piekła, jeślibym był go nie wziął za słowo! I w tem upadł. — Gdy znowu przyszedł do siebie, powiedział, że jeśli co zrobił lub wyrzekł niedorzecznego, prosi czcigodnych panów, aby to przypisali jego chorobie. Trzy, czy cztery dziewczęta obok mnie zawołały: "O poczciwa dusza!" i przebaczyły mu z serca, ale nato niema co zważać; bo chociażby Cezar był pozabijał ich matki, byłyby zrobiły to samo.

BRUTUS.
I potem odszedł taki smutny ?

SASKA.
Tak.

KASSJUSZ.
Czy Cycero co mówił?

KASKA.
Tak jest, mówił po grecku.

KASSJUSZ.
Czegóż on chciał ?

KASKA.
Oh! jeśli ci to umiem powiedzieć, to niech ci się więcej w oczy nie popatrzę! Ale ci co go rozumieli, uśmiechali się jedni do drugich, i potrząsali głowami; lecz dla mnie to było doprawdy po grecku. Mógłbym wam jeszcze powiedzieć coś nowego: Marullus i Flawjusz zrzuceni z urzędu, zato że obdzierali szarfy z posągów Cezara. Bywajcie zdrowi ! Działy tam się jeszcze jakieś głupstwa; gdybym je sobie tylko mógł przypomnieć.

KASSJUSZ.
Przyjdziesz do mnie dziś na wieczerzę, Kaśko ?

KASKA.
Nie — obiecałem się gdzie indziej.

KASSJUSZ.
Może będziesz jutro u ranie na obiedzie ?

KASKA.
Dobrze, jeżeli ja będę żył, a ty będziesz trwał w twojej chęci, a twój obiad będzie smaczny.

KASSJUSZ.
Więc będę cię oczekiwał.

KASKA.
Dobrze — bywajcie zdrowi.
(Kaska odchodzi)

BRUTUS.
Jakże ten człowiek ociężał na duchu! .
Pełen był ognia, w naszych szkolnych czasach.

KASSJUSZ.
Takim do dzisiaj jest, we wykonaniu
Wszystkich szlachetnych i śmiałych przedsięwzięć;
Jakbądż pozorną przybiera ospałość.
Ta jego szorstkość jest tylko przyprawą,
Co strawniejszemi czyni jego słowa.

BRUTUS.
Tak jest w istocie. Żegnam cię tymczasem...
Jutro jeżeli zechcesz mówić zemną,
Przyjdę do ciebie; lub jeśli tak wolisz
Przyjdź do mnie, będę ciebie oczekiwał.

KASSJUSZ.
Dobrze — tymczasem myśl o sprawach świata.
(Brutus odchodzi)
Szlachetny jesteś, Brutusie! lecz widzęŻe duch twój zacny da się odwieść jeszcze
Od owej drogi, którą wytknął sobie.
Dla tego sercom szlachetnym przystoi
Obcować tylko z równie szlachetnymi.
Bo któż tak silnym jest, ażeby niczem
Uwieść się nie dał? Mnie Cezar nie cierpi,
Brutusa kocha, ale gdybym teraz
Ja był Brutusem, a zaś on Kassjuszem,
Mną on by przecie kierować nie zdołał.
Tej nocy jeszcze wrzucę mu przez okno.
Kartki, pisane rozmaitą ręką,
Jakby od różnych pochodzące mężów,
Wyrażające wielkie poważanie.
Które Rzym łączy z imieniem Brutusa:
W każdej nieznacznie, jakby pod zasłoną,
Cezara chciwość władzy mu okażę...
Wtedy miej baczność o sobie Cezarze!
Bo lub my twoje zrucimy tyraństwo,
Lub jeszcze gorsze czeka nas poddaństwo!
(wychodzi)

Scena trzecia.

Tamże — ulica.
(Grzmoty i błyskawice — wchodzą ze stron przeciwnych: Kaska z dobytym mieczem i Cycero.

CYCERO.
Dobry wieczór ci, Kasko! czyś Cezara
Już odprowadził do domu? Dlaczegoś
Tak zadyszany? czemu tak w słup patrzysz?

KASKA.
Czyliż nie wzrusza ciebie, Cyceronie!
Że się zatrzęsła ziemia w swych posadach
I drży jak listek ? Wierz mi, Cyceronie!
Widziałem burze, kiedy wichry gniewne
Rwały z korzeniem dęby rozłożyste;
Widziałem dumny ocean wzburzony,
Jako się wzdymał i pienił i szalał,
Jakby z groźnemi chciał się zetknąć chmury;
Lecz nigdy jeszcze do dzisiejszej nocy,
Nigdy aż dotąd się nie przechadzałem
Śród takiej burzy, co ogniami miota!...
Albo w niebiosach wre wewnętrzna wojna,
Albo też świat ten, zbyt rozzuchwalony,
Bogów na własną swą wyzywa zgubę.

CYCERO.
Czyś widział jeszcze co więcej z tych dziwów ?

KASKA.
Prosty niewolnik, znany ci z widzenia,
Wzniósł rękę lewą, która ogniem tlała,
Jakby dwadzieścia związanych pochodni!
Jednak ta ręka, na ogień nieczuła,
Została całą. Oprócz tego jeszcze...
I odtąd miecza już w pochwę nie kładę,
Lwa napotkałem koło Kapitolu,
Zmierzył mię wzrokiem, i przeszedł ponuro,
Nie napastując mię — Tam się zeszło
Ze sto wybladłych kobiet w jedną kupę,
Wyglądających dziko z przerażenia,
I przysięgały, że widziały mężów
Całych w płomieniach, kroczących przez miasto;
A wczoraj w samo południc, ptak nocny
Siedział na rynku i huczał i krzyczał;
Gdy się tak razem gromadzą te dziwy
Niech nikt nie mówi, że te albo owe
Mają przyczyny, całkiem naturalne:
Bo jestem pewny, że to przepowiednie
Straszne dla kraju, nad którym się jawią.

CYCERO.
Zaiste czas się dziwnie usposobił;
Lecz po swojemu budując domysły,
Często się celu rzeczy nie odgadnie.
Czy Cezar jutro będzie w Kapitolu?

KASKA.
Tak jest — bo kazał ażeby Antonjusz
Oznajmił tobie, że tam jutro będzie.

CYCERO.
Dobranoc, Kasko! nieslużą przechadzce
Burzliwe nieba.

KASKA.
Bądź zdrów, Cyceronie! wychodzi
(Cycero - wchodzi Kassjusz)

KASSJUSZ.
Kto tu?

KASKA.
Rzymianin.

KASSJUSZ.
Kaska, sądząc z głosu.

KASKA.
Dobre masz ucho, Kassjuszu — co za noc!

KASAJUSZ.
Bardzo przyjemna noc dla prawych ludzi.

KASKA.
Któż kiedy widział nieba tak grożące ?

KASSJUSZ.
Ten, kto tak pełną zbrodni widział ziemię.
Co się mnie tyczy, szedłem po ulicach
Narażając się na zgrozę tej nocy,
Taki bezbronny, jak mnie widzisz, Kasko!
Pierś obnażyłem na pocisk piorunów;
A gdy błękitne błyski zdawały się
Rozdzierać piersi niebios, wtedy właśnie
Sam się stawiałem za cel gromom burzy.

KASKA.
Ale dlaczego tak kusiłeś nieba?
Ludzką jest rzeczą czuć trwogę i dreszcze,
Kiedy wszechwładni bogowie zsyłają
Takich zwiastunów, aby nas przerażać.

KASSJUSZ.
Zbyt tępy jesteś Kasko, i brak tobie
Tych iskier życia, któreby Rzymianin
Winien mieć w sobie... lub ich nie używasz;
Wyglądasz blado i wytrzeszczasz oczy,
Przejęty jesteś trwogą i zdumieniem,
Widząc ten dziwny wybuch gniewu niebios;
Lecz gdybyś zbadał prawdziwą przyczynę,
Zkąd owe ognie i te błędne duchy?
Czemu naturę ptak i zwierze zmienia ?
Starcy śmieszkują, prorokują dzieci ?
Czemu tak wszystko wywraca porządek
I przyrodzone swe własności zmienia
W taką potworność ?.. poznałbyś: że nieba
Natchnęły one rzeczy takim duchem,
Ażeby były narzędziem przestrogi
I przerażenia potwornemu państwa!
A teraz mógłbym ci wymienić, Kaśko,
Męża takiego groźnego, jak ta noc,
Który grzmi, błyska i otwiera groby,
I ryczy, jak ten lew na Kapitolu:
Męża co nie jest mocniejszy od ciebie,
Albo odemnie osobistą siłą,
Jednak się rozrósł w kształty tak potworne
I straszne, jak te cudowne wybuchy.

KASKA.
Wszakże to Cezar tym mężem, Kassjuszu!
O którym mówisz.

KASSJUSZ.
O! niechaj ktokolwiek
Nim sobie będzie!.. bo Rzymianie teraz
Mają swych przodków lędźwie i ramiona;
Ale, o biada! duch ojców w nich skonał!
Dziś nami rządzą naszych matek dusze,
A nasze jarzmo i cierpliwość nasza,
Wskazują jawnie, żeśmy niewieściuchy.

KASKA.
Zaiste, mówią, że senatorowie
Chcą jutro królem ogłosić Cezara;
Koronę swoją ma nosić na morzu
I lądzie — wszędzie, oprócz tu, we Włoszech.

KASSJUSZ.
Wiem ja gdzie wtedy ten mój miecz poniosę.
Kassjusz z niewoli uwolni Kassjusza.
Tem, o! bogowie! czynicie słabego
Silnym dzielnością nieprzezwyciężoną,
Tem, o! bogowie! gromicie tyranów,
Że ani wieże kamienne, ni z miedzi
Ukute ściany, ni podziemne lochy,
Ani najgrubsze z żelaza łańcuchy,
Nie mogą sile ducha być zaporą;
Lecz życie, ziemską znużone niewolą,
Zawsze ma władzę samo jej się pozbyć !
A kiedy to wiem, niech wie reszta świata,
Że tę tyraństwa część, co na mnie spada,
Mogę ze siebie zrzucić, kiedy zechcę.

KASKA.
To i ja mogę — tak każdy niewolnik
Dzierży w swym ręku moc skruszenia pętów.

KASSJUSZ.
I  czemuż Cezar miałby być tyranem?
O! biedny człowiek! wiem ja że on nigdy
Niebyłby wilkiem, gdyby był w Rzymianach
Nie widział samych owiec; lwem by niebył,
Gdyby Rzymianie nie byli sarnami.
Kto wielki ogień prędko chce rozniecić,
Początek robi słabą tylko słomą;
Jakiemże śmieciem, jaką mierzwą Rzym jest,
Jeżeli służy za paliwo liche,
Ażeby przedmiot oświecać tak podły
Jakim jest Cezar! Ale, o! boleści!
Gdzież mię uniosłaś? może ja to mówię
Przed dobrowolnym służalcem? w tym razie
Wiem że mi za to przyjdzie odpowiadać;
Ale mam oręż, a niebezpieczeństwa
Mnie nie zatrwożą.

KASKA.
Mówisz to przed Kaską...
Przed takim mężem, który nie był nigdy
Donosicielem. Oto moja ręka!
Zbieraj stronników ażeby naprawić
Te wszystkie klęski: a ta moja noga
Dotrzyma kroku temu, co najdalej
Pójdzie w tej sprawie.

KASSJUSZ.
Zawarta ugoda!
A teraz Kasko, wiedz że nakłoniłem
Już pewną liczbę najzacniejszych Rzymian,
Aby podjęli ze mną przedsięwzięcie
Pełne zaszczytnie niebezpiecznych skutków.
Wiem że czekają w portyku Pompeja
Na mnie w tej chwili, bo śród takiej nocy
Nikt się pod gołem niebem nie ostoi:
Żywiołów postać sprzyjać nam się zdaje:
Taka podobna jest do naszej sprawy,
Jak ta noc strasznej, ognistej i krwawej.
(Wchodzi Cinna)

KASKA.
Wstrzymaj się chwilę... ktoś tutaj pospiesza.

KASSJUSZ.
To Cinna idzie: znam ja go po chodzie,
To nasz przyjaciel. Cinno ! gdzie tak spieszysz ?

CINNA.
Ciebie szukałem... Kto tutaj jest z tobą?
Metellus Cymber?

KASSJUSZ.
Nie... to Kaska — jeden
Z wtajemniczonych w nasze przedsięwzięcie.
Czy nie czekają tam już na mnie, Cinno ?

CINNA.
Cieszę się z tego. Co za noc okropna!
Kilku z nas dziwne widziało zjawiska.

KASSJUSZ.
Czy nie czekają tam już na mnie? mów-że !

CINNA.
Tak jest, czekają. O! Kassjuszu! gdybyś
Mógł tylko zjednać zacnego Brutusa
Dla naszej sprawy!

KASSJUSZ.
Bądź spokojny, Cinno!
Połóż ten papier na krześle pretora,
Gdzie Brutus musi go znaleźć; ten drugi
Wrzuć mu przez okno — a ten przylep woskiem
Tam do starego Brutusa posągu.
Zrób to i wróć do portyku Pompeja,
Gdzie nas zastaniesz. Czy jest tam Trebonjusz,
I Decjusz Brutus ?

CINNA.
Są wszyscy, prócz Cymbra...
Ten poszedł ciebie szukać w twoim domu;
A teraz idę umieścić te pisma
Jak mi kazałeś.

KASSJUSZ.
Do  Pompejusza potem wróć teatru.
(wychodzi Cinna)
Chodź ze mną, Kasko. Dziś jeszcze przededniem
Pójdziemy oba do Brutusa domu:
Trzy jego ćwierci do nas już należą..
Przy pierwszym szturmie podda nam się cały.

KASKA.
On ma wysokie miejsce w sercach ludu;
Rzecz, która w nas by zbrodnią się wydala.
Jego powaga, alchemiczną sztuką
Zamieni w cnotę i godność jej nada.

KASSJUSZ.
Jego i jego wartość i konieczną
Dla nas potrzebę jego uczestnictwa,
Trafnie oceniasz. Pójdźmyż teraz, Kasko!
Już po północy: a nim dzień zaświta,
Musim go zbudzić i być jego pewni,
(odchodzą)

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT DRUGI.

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT TRZECI

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY.

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY.

Scena pierwsza.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena druga.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena trzecia.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena czwarta.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena piąta.

Inna cześć pobojowiska.
(Wchodzą: Brutus, Dardanjusz, Klitus, Strato i Wolumnjusz. )

Brutus.
Chodźcie, przyjaciół moich niedobitki!
Usiądźmy tutaj na skale.

Klitus.
Statiljusz
Poszedł pochodnię przynieść, lecz nie wrócił; (1)
Pewnie pojmany został, lub zabity.

Brutus.
Siadaj — Zabijać to dzisiejsze hasło!..
Rzecz bardzo wzięta... Słuchaj-no, Klitusie!
(szepce mu na ucho)

Klitus.
Co?., ja, mój wodzu?., ani za świat cały!

Brutus.
Więc ani słowa o tem.

Klitus.
Raczej siebie
Wolałbym zabić.

Brutus.
Słuchaj Dardanjuszu!...
(szepce z nim)

DARDANJUSZ.
Jaż miałbym to zrobić ?...

KLITUS.
O! Dardanjuszu !

DARDANJUSZ.
O ! Klitusie!

KLITUS.
Czegoż
Złego od ciebie domagał się Brutus ?

DARDANJUSZ.
Żebym go zabił. Klitusie ! o ! patrzaj,
Jak się zadumał.

KLITUS.
Teraz tak napełnia
Smutek tę cudną czarę, aż oczyma
Już się przelewa.

BRUTUS.
Mój Wolumnjuszu!
Chodź tu na słowo.

WOLUMNJUSZ.
Coż mi powiesz, wodzu ?

BRUTUS.
Wolumnjuszu! to, że dach Cezara
Już mi się dwakroć zjawił nocną porą;
Raz, jeszcze w Sardis, drugi raz tej nocy,
Na Filippijskich polach: już nadeszła
Moja godzina.

WOLUMNJUSZ.
Wcale nie, mój wodzu !

BRUTUS.
Tak jest — wiem o tem, mój Wolumnjuszu!
Widzisz co teraz na świecie się dzieje;
Nad samą przepaść zagnali nas wrogi!
Otóż jest godniej samemu w nią skoczyć,
Niż czekać, póki oni nas nie wtrącą.
Wolumnjuszu! pomnisz żeśmy razem
Chodzili do szkól: więc w imie tej dawnej
Przyjaźni naszej. proszę cię, potrzymaj
Rękojeść mego miecza, bym nań skoczył.

WOLUMNJUSZ.
Nie przyjacielska to usługa, wodzu!
(głośna wrzawa za sceną)

KLITUS.
Uciekaj wodzu ! tu niema co czekać!

BRUTUS.
Bywajcież zdrowi!... i ty!... i ty także!
(ściska ich)
Tyś mój Stratonie, ciągle spal tymczasem,
I ty mi żegnaj Stratonie !... Rodacy !
Cieszę się z serca, żem w mem życiu całem
Ani jednego nie spotkał człowieka.
Któryby nie był mi wiernym. Zaprawdę !
Więcej ja chwały będę miał z tej klęski,
Niźli Oktawjusz i Marek Antonjusz
Tem swojem niemem zwycięztwem osiągną!...
Żegnajcież wszyscy!.. bo język Brutusa
Już prawie skończył dzieje jego życia...
Noc mroczy wzrok mój. spocząć pragną kości,
Co się trudziły na to. aby dożyćTej tylko chwili.

(Głośna wrzawa za scena, słychać okrzyk: "Uciekajcie!"

KLITUS.
Uciekaj wodzu!...

BRUTUS.
Uchodźcie! ja zaraz Zdążę za wami.
(Klitus, Dardanjusz, i Wolumnjusz wychodzą)
Proszę cię, Stratonie !
Ty zostań przy twym wodzu. Ty masz serce,
W życiu twem zawsze był rodzaj godności;
Więc trzymaj miecz mój i odwróć oblicze
Gdy się nań rzucę. Dobrze, mój Stratonie?...

STRATO.
Podaj mi tylko przódy twoją rękę;
Żegnam, cię wodzu !

BRUTUS.
Bywaj zdrów, Stratonie !
Teraz Cezarze! czas by gniew twój mijał!
Ciebiem daleko niechętniej zabijał!
(rzuca się na miecz, który Strato trzyma i kona)
(Wrzawa — odwrót — wchodzi]: Oktawjusz, Autonjusz,Messala, Lucyljusz i wojsko)

OKTAWJUSZ.
Co to za człowiek?

MESSALA.
Mego wodza sługa.
Stratonie! gdzie twój pan ?

STRATO. 
Wolny od więzów,
Które ty dźwigasz, Messalo! Zwycięzcy
Mogą już tylko w popiół go obrócić;
Lecz Brutus siebie sam tylko pokonał.
Nikt inny niema sławy z jego śmierci.

LUCYLJUSZ.
Tak musieliśmy cię znaleść... Brutusie!
Dziękić. żeś sprawdził: słowo Lucyljusza.

OKTAWJUSZ.
Wszystkich Brutusa ludzi w służbę biorę.
(do Stratona)
Czy chcesz człowiecze, zostać moim sługą ?

STRATO.
Dobrze, jeśli mi Messala pozwoli. 

OKTAWJUSZ.
Uczyń to dla mnie, Messalo!

MESSALA.
Stratonie !
Jak umarł wódz mój ?..

STRATO.
Ja mu miecz trzymałem,
A on nań skoczył.

MESSALA.
A więc Oktawjuszu!
Niech służy tobie człowiek, co ostatnią
Memu wodzowi wyrządził przysługę.

ANTONJUSZ.
To był flajlepszy Rzymianin z nich wszystkich !
Prócz niego, wszyscy inni sprzysiężeni,
Co uczynili, czynili przez zawiść
Ku Cezarowi; a on jeden tylko
W zacnym zamiarze powszechnego dobra,
Złączył się z nimi. Jego życie zawsze
Było łagodnem i tak w nim zmięszane
Były żywioły, że natura mogła
Powstać i światu całemu wygłosić:
"Oto był mąż!"

OKTAWJUSZ.
Więc się obejdźmy z nim wedle cnót jego,
I uszanujmy go częścią pogrzebu.
Niech jego zwłoki dziś będą złożone
W moim namiocie i tak jak przystoi
Dla wojownika, z oznaką godności!
Niech spocznie wojsko — my chodźmy w spokoju
Dzielić się chwałą, po tym szczęsnym boju!
(wychodzą)

KONIEC.