Jan Łoś

KALENDARZ WIECZNY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

KALENDARZ WIECZNY.

WYBORY MIESIĄCZNE.

TU SIE POCZYNA WYKŁAD CZASÓW CZTERECH ROCZNYCH: WIOSNA, LATO, JESIEŃ, ZIMA.

JARMARKI.

OBJAŚNIENIA.

KALENDARZ WIECZNY

Łoś Jan

W niewielkiej rozmiarami ale złożonej z mych tylko dawnych i rzadkich książek bibliotece katedry w Strengnas nad brzegami jeziora Malarn w niedalekiem sąsiedztwie Stockholmu między innemi drukami polskiemi, wśród których jest kilka unikatów znajduje się również nieznany skądinąd "Kalendarz wieczny". Na jego karcie tytułowej nie zaznaczono, gdzie i kiedy go wydrukowano. Miejsce jednak druku łatwo odgadnąć z treści zabytku, osnutej na zdarżeniach codziennego życia Krakowa i jego najbliższych okolic. Czas ogłoszenia drukiem "Kalendarza" da się w przybliżeniu oznaczyć na zasadzie samych tylko cech zewnętrznych. Oprawiono go razem z 24 innemi utworami, których skrócone tytuły są następujące: 1) Aquila Aquilonis Petri Wężyk Widawski... Cracoviae 1601. 2) Wsiadanie na wojnę... X. Piotra Skargi... w Krakowie... 1602. 3) Gratulatio na szczęśliwy przyjazd Wojewody Kra' kowskiego, 1608. 4) Witanie Rady Stanów Koronnych... Kraków 1587. 5) Votum szlachcica... 1606. 6) Historya żałosna o prętkości i okrutności Tatarskiej, Kraków 1575. 7) Rozsądek... o komecie... przez Bernata z Krakowa, 1596. 8) Tyzbe z Piramusem Andrzeja Dębowskiego, u Wirzbięty. 9) Nowiny ze Francyey, Kraków 1590. 10) List Czartowski do superintendentów, 1609. 11) Sodalibus congregationis B. Mariae... Pragae. 12) Nobilibus... Pragae 1608. 13) Suyypd[X|j, aTa... Olomvcii 1608. 14) Fabrilium Silesiae... Vratislaviae 1582. 15) Schadzka ziemiańska... Piotra Zbylitowskiego... Kraków 1605. 16) Szoltys z klechą... Kraków 1598. 17) Paprockiego Dziesięcioro przykazanie mężowo. Kraków.

18) Bielskiego Pieśń nowa. Kraków 1588.

19) Paxillusa Komedya o Lizydzie. Kra" ków 1597. 20) Wyprawa żydowska na wojnę. Kraków 1606. 21) Kalendarz wieczny. 22) Fan' tazya krotofilna Stephana Zaduskiego. Kraków 1606. 23) Peregrynacya dziadowska... 1612. 24) Hymenaeus... Tobiae a Seyw... Nissae 1607. 25) Epitalamia... Laurentii Schopii Vratislaviae 1585. Z zebranych tu utworów najwcześniejszy pochodzi z r. 1575, najpóźniejszy z r. 1612, z wielkiem więc prawdopodobieństwem twierdzić można, że i "Kalendarz Wieczny" wydrukowano albo w ostatnich latach wieku XVI, albo też w pierwszych wieku XVII. Obecność w tym, tomie druków szlązkich, podpis na dole karty tytułowej: Valentini Cobiny D. Slawikow oraz okoliczność, że książki polskie, znajdujące się zwłaszcza, w Strengnas, stanowią łup wojenny przeważnie wywieziony z Ołomuńca i Pragi (por. J. Czubek w Pamiętniku Literackim III, 274 — 5), przemawiają za tem, że i ten tom zbiorowy Szwedzi zabrali gdzieś po za pelitycznemigranicami Polski.

O bibliotece w Strengnas i znajdujących się w niej rzadkich drukach polskich pierwszą wiadomość przywiózł do Krakowa prof. Ludwik Birkenmajer, wróciwszy z naukowej podróży do Szwecyi. Szczegółowe o nich wskazówki podaje wydany w r. 1863 w Stockholmie katalog Aminsona p. t. "Bibliotheca Templi Cathedralis Strengnesensis", gdzie na str. 375 zestał też zanotowany i nasz "Kalendarz wieczny". Cały ów tom zbiorowy sprowadzono do Krakowa, i z niego odpisano wszystkie unica polskie, z których "Pieśń nową" Bielskiego ogłosił już prof. Czubek w "Bibliotece pisarzów polskich". Za bytnością r. b. w Strengnas, dzięki uprzejmości zawiadującego biblioteką proboszcza katedralnego p. Otto Norberga, któremu na tem miejscu wyrażam wdzięczność, miałem sposobność zapoznać się bliżej z książką i jeszcze raz tekst skolacyonować z pierwodrukiem.

Jest to mała książeczka in 4 (sygnatura biblioteczna: Nr. 287), licząca 18 kartek nienumerowanych, oznaczonych tylko kustoszami od A2 do E, gdyż ostatnia kartka, zarówno jak pierwsza (tytułowa) kustoszy nie mają. "Kalendarz Wieczny" stanowi jeden z okazów literatury frantowskiej, czyli sowizdrzalskiej w Polsce. Jest to humorystyczne naśladownictwo licznych w XVI wieku "prognostyków", przepowiadających z wielką dokładnością nietylko stan pogody na rok cały, nietylko urodzaje zbóż i kruszców, t. j. stopień wydajności kopalni kruszcowych, nietylko warunki zdrowotności zależne od stanu powietrza, ale nawet i rozmaite w różnych państwach i okolicach flaktuacye w zakresie stosunków społecznych i politycznych. Polskie takie kalendarze znamy tylko z przypadkiem ocalonych fragmentów: jeden, rzekomo z r. 1516 częściowo przedni' kował Maciejowski w Dodatkach, str. 317. Dwa fragmenty inne opisał Celichowski w artykule p. t. "Dwa kalendarze polskie na r. 1528 i 1529" Poznań 1874 (odbitka z Warty), gdzie tez i tekst ich prawie w całości ogłosił. Inny arkusz, zapewne tegoż samego kalendarza na r. 1529 znalazł Łopaciński. W seminaryum Sandomierskiem, znajduje się "Praktyka Astronomów sławnej nauki krakowskiej na rok Bożego wcielenia 1533", z której zachowały się całe dwa arkusze, a i zpóżniejszych lat XVI w. mamy też jeszcze kilka okazów takiej pseudouczonej literatury, którą za mimowolną humorystykę poczytać można. Tak np. w kalendarzu na r. 1528 czytamy, że wtóra kwadra kwietnia w piątek przyszły przed niedzielą białą po 1 godzinie letnie ciepło da... że "w środę na noc mgła rośna będzie" i t. d. W "Osądzeniu" na r. 1529 wyłożono, które planety panować będą i jaki wpływ na sprawy ludzkie wywrą. Kalendarz zapowiada, że "panowie wielcy zamieszkałe a niedbale opuszczą karność a obronę pokoju a godne urzędniki składając, niegodnym podadzą, a danie niezmierne na poddane ustawią"; że w Polsce będzie spokój, ale w innych dalszych państwach wojny wy buchną, ze na niektóre zboża cena się podniesie, na inne znów spadnie, ze rudy żelazne dadzą kruszcu dosyć zwłaszcza w jesieni, a natomiast srebro mniej obficie w tym czasie będzie wydatne, że duchowieństwu na wiosnę niebezpieczeństwa grożą, z których je lato wyzwoli i t. d. We fragmencie Łopacińskiego czytamy, że w Wielkopolsce żony niezgodnie żyć będą z mężami, że na Litwę w marcu napadnie Moskwa z Tatarami i t. p. Układ takiego kalendarza najlepiej poznać można z fragmentu sandomierskiego: po przemowie następuje charakterystyka meteorologiczna wszystkich miesięcy roku według zmian księżyca; dalej idzie ogólna charakterystyka roku według panującej planety, wymienione są tu więc choroby i wojny, grożące ludziom, zapowiada się urodzaj lub nieurodzaj zbóż i owoców, większa lub mniejsza wydajność kruszców, następują potem prognostyki pomyślne lub niepomyślne dla Żydów i Turków i szczegółowe przepowiednie dla Polski, Węgier, Czech, Litwy, Mazowsza, Prus, Szlązka; dalej jest mowa o stanie królów i książąt, i znów osobno o czterech porach roku. Takiemi samemi bredniami zapełniali swoje kalendarze: Muscenius z Kurzelowa na r. 1566, Rogalius na r. 1577 i t. d. przez cały wiek XVI i później, a rzeczy tego rodzaju, mające więcej naukowy charakter, jak wydane w Krakowie r. 1572 "Judicium albo Rozsądek doskonały z gwiazdarskiej nauki" ułożony przez Grazera, a przetłumaczony i poprawiony przez Siennika, do wyjątków należą. Niewątpliwie ludzie oświeceni starali się tym pseudonaukowym zabobonom i oszustwom przeciwdziałać. Właśnie jednym z objawów takiego przeciw działania jest "Kalendarz Wieczny", którego autor we wstępie "do Czytelnika" zapewnia go, iż ci, co Minucye układają, "w swym sie zdaniu tak kołyszą, jak od wiatru słaba trzcina", bo gdy dziś piszą: będzie pogoda, "aż wnet przez rynsztoki woda bieży do futryny pędem". Celem więc jego jest wyśmianie owych minucyj, prognostyków, osadzeń, praktyk i t. p. wytworów nibyto astronomiczno-meteorologicznych, układanych dla zarobku, bo inaczej taki astronom "jakożby stroił żonę i sam ochędożnie chodził, gdyby pismem nie dogodził" ?

Może również pobudką do napisania "Kalendarza Wiecznego" były i owe broszury medyczne z przepisami, jak się należy strzedz w różnych miesiącach chorób różnych; jak wydany po polsku przez Stefana Falimierza "Ogród zdrowia", jak "Lekarstwa doświadczone" z rękopisu lekarza domu Pileckich (początek w. XVI) wydane przez Siennika w r. 1564, jak Szymona doktora z Łowicza (ok. r. 1535) "Lekarstwa w osobliwych nie" mocach" (wydał A. Wrzosek w Warszawwie 1904, odbitka z "Krytyki Lekarskiej") albo wreszcie jak "Dobrego zdrowia rządzenie" wydane w r. 1532 a na nowo ogłoszone przez T. Wierzbowskiego w "Bibliotece zapomnianych poetów i prozaików polskich" zesz. XI, Warszawa 1899. To też i autor "Kalendarza Wiecznego", mówiąc o chorobach lub cierpieniach, zwykle trafiających się w pewnych po" rach roku, nie zapomina o zalecaniu na nie swoich lekarstw sowizdrzalskich.

"Kalendarz Wieczny" najprawdopodobniej jest wytworem rodzimym, a nie naśladowanym, gdyż na gruncie czysto polskim istniały warunki, które taki objaw humoru wywołać mogły. Mamy wprawdzie i w pobratymczej literaturze czeskiej coś podobnego: przy sowizdrzalskim opisie "niejakiego wielkiego olbrzyma, który przez pewnego księcia na dzikiej wyspie był pojmany" znajduje się też "Pranostika (prognostyk), nie mająca własnego roku ani miana, ale stosująca się do roku bieżącego i do lat przyszłych" drukowana w r. 1587 a nowo wydana przez Dra Zibrta w pracy p. t. "Markolt a Nevim" w Pradze nakładem Akademii Czeskiej w r. 1909. Z porównania jednak tek" stu "pranostiki" z "Kalendarzem Wiecznym" okazuje się, ze oba te utwory są od siebie zupełnie niezależne. "Pranostika" ma układ zupełnie taki sam, jak i wszystkie ówczesne kalendarze, więc po przedmowie pisze o planetach panujących w roku (Potencya i Fortuna oraz Paupertas i Mizerya) potem przechodzi do ludzi uczonych, do stanu świeckiego, kupców, ludu prostego, który będzie pracować dla panów i choć nierad musi im dawać daniny; woli się wylegiwać na pierzynach niz na grochowinach, gdy nie ma wina lub piwa, pije wodę, a jeżeli kto nie ma czem płacić, niech sobie w świat idzie i do domu nigdy nie wraca. Potem idą przepowiednie o urodzajach, walkach i zamieszkach, chorobach, po czem szczegółowy przegląd miesięcy i lekarstw na choroby, zawsze jednakowo skomponowanych: z obłoków, z blasku słonecznego, z ryku oślego, z zębów wróblich, z komarowego sadła i t. p. rzeczy niemożliwych.

Pod względem artystycznym nasz kalendarz wierszowany znacznie wyżej stoi od czeskiego prozaicznego: w naszym znajdujemy więcej swobody w układzie i znaczną rozmaitość w budowie wierszy a na ogół wiersz odznacza się tu płynnością, w kilku tylko miejscach przedstawiając rytm nieprawidłowy. Całość, napisana z humorem, przeplatana wcale niekiedy udatnemi dowcipami, miejscami odbija w sobie idylliczny nastrój autora i jego poczucie uroków natury np. w opisach czterech pór roku, gdzie jednak ten nastrój nagle się zmienia ku koń' cowi wiersza, przechodząc w ton żartobliwy, iście sowizdrzalski. Gdzieniegdzie też autor i o struną ironii potrąca a kilkakrotnie ze współczuciem opisuje smutną dolę pracującego na roli ludu, wyzyskiwanego przez panów (Nr. 60, 67, 68). Nad wszystkiem jednak przeważa nastrój żartobliwy, niekiedy przechodzący w swa' wolą. Autor zbyt może często wspomina o Dąbiu, miejscu pobytu — zwłaszcza w lecie — nierządnic krakowskich, i na ten temat najchętniej dowcipkuje.

W przedruku zachowano zwykłą normę modernizowania pisowni według zasad, przy jętych w wydawnictwach "Biblioteki pisarzów polskich".

Jan Łoś.

KALENDARZ WIECZNY.

Kalendarz na wieczny czas z pilnością pisany,

W kamienicy gdzie niema dachu ani ściany

Roku nigdy byłego od początku świata,

Liczbe kładąc rachując policz długi lata.

Drukowano na wietrze a mgłą przyciskano

Deszcz papieru nie polał, przecie go wydano

I. DO CZYTELNIKA.

Nie myśl, Czytelniku miły,

Żebym w ten czas był opiły,

Kiedym ten Kalendarz pisał —

Kto był pijan, bogdaj wisiał —

Lecz, że mi sie to nie zdało,

Co na Minucyach stało:

Dziś — piszą — będzie pogoda,

Aż wnet przez rynsztoki woda

Bieży do futryny pędem;

Przetom sie zbrzydził tym błędem,

Chciałem to pokazać tobie

Ku twojej więtszey ozdobie,

Że ci, którzy o tym piszą,

W swym sie zdaniu tak kołyszą,

Jak od wiatru słaba trzcina.

Przeto im też nie nowina

Chybić prawdy, trafić w stronę.

A jakożby stroił żonę

I sam ochędożnie chodził,

Gdyby pismem nie dogodził?

Ale mój Kalendarz wieczny;

Możesz być z niego bezpieczny:

Co w nim piszę, nie omylę,

Przeto trwać będzie za chwilę.

Piszę jeszcze o chorobie;

Wyczytajże to tam sobie,

Com ja tez o tym napisał.

Jeśli łgę, bodajbym wisiał

2. O ZAĆMIENIU.

O zaćmieniu nic nie piszę: bywa go dość w nocy,

Kiedy jeden drugiego ku kątowi tłoczy.

3. ZŁOTA LICZBA.

Przedtym, teraz i potym Złota nie żal liczyć,

Gdyby go jedno kto chciał na zastaw pożyczyć.

4. OKRĄG SŁONECZNY.

Okrąg słoneczny więtszy, jak od starszych słyszę,

Dziewięć kroć niźli ziemia; tak tez o tym piszę.

5. MIĘSOPUST.

Mięsopust sie poczyna od Nowego lata

Do popielcu; tak ma trwać, póki sstaje świata.

6. Wyrażenie charakterów.

Jeśli chcesz brać lekarstwo, wetkni w zadek mydła:

Pofarbujesz i przędzę, nie rzkąc motowidła.

Chceszli też wziąć w pigułach, abo więc w syropie,

Trzeba będzie do stolca mieć gacie szyrokie.

Jedno sie drożdży opij, abo gnietek leśnych

Objedz sie, to będziesz miał dość stolców i wczesnych.

7. NA KREW.

Krew czas puszczać dobry jest, kiedy sie powalisz,

Bądź to cegłę, bądź kamień na głowę obalisz.

Jeszcze lepszy, kiedy cię chłop w łeb kijem sparzy,

Gdy sie z nim twoja miłość koło kart poswarzy.

Trzeci nawyborniejszy, kiedy lecą gęby,

Ręce, nosy i uszy, aże widać zęby.

8. BANIEK STAWIANIE.

Bańki tez nie źle stawiać, gdy sie kto upije:

Arom palcat z Węgierska, z Polska we trzy kije.

To tam Bańki jak kukle wysiędą na górę.

Ropa pójdzie miasto krwie, kiedy przetną skórę.

ASPEKTY.

9. ZŁĄCZENIE SATURNA.

Nie wychodź na ulicę, kiedy nie masz kopy;

Nie zasiadaj z dziewkami, nie graj kartów z chłopy.

10. SZESNY SATURNA.

Maszli grzywnę w kalecie, zażyjże biesiady,

Kaź sobie w dudy zagrać, ale sie strzeż zwady.

11. CZWARTAK SATURNA.

W piątek z Księdzem rozmawiaj a w niedzielę zasię

Przy cielęcej pieczeni posadź k'sobie Kasię.

12. TRZECIAK SATURNA.

Stara mali pieniądze, przysiądzie sie do niej,

A nie mali, wypchni precz; wszakżeć dyabeł po niej.

13. PRZECIWNY SATURNA.

Nie radzęć dziś nieboże (s) starym się potykać,

Mianowicie na ten czas, gdy mu nie masz co dać.

14. ZŁĄCZENIE JOWISZA.

Dobra dziś z Księżą sprawa, dobra i z Książęty,

Ale też nie opuszczaj pod wieczór kobiety.

15. SZESNY JOWISZA.

Idź na spowiedź, jeśli chcesz, do Księdza mądrego,

Ale przed nim, ma rada, nie płeć leda czego.

16. CZWARTAK JOWISZA.

Pomacaj sie za pytlik, coć tam w nim zostało;

Bo w nim według aspektu wczora było mało.

17. TRZECIAK JOWISZA.

To ty chcesz Minucye z tej przyczyny kupić,

Patrząc, jeśli dobry czas w puł żonę obłupić.

18. PRZECIWNY JOWISZA.

Nie patrzając aspektu, zalecaj sie komu;

Wszak jest kucharek dosyć i panny są w domu.

19. ZŁĄCZENIE MARSA.

Nie bij sie sam, ja radzę, bo stracisz w tej mierze:

Kiedy kto kogo klunie, basarunek bierze.

20. SZESNY MARSA.

Żołnierzowi przystoi wieść ufy ku boju,

A ty sobie z żoną siądź przy kuflu w pokoju.

21. CZWARTAK MARSA.

Dzień ten jest bojaźliwy, podobny do strachu:

Nie łaź barzo wysoko, byś sie nie stłukł z dachu.

22. TRZECIAK MARSA.

Chceszli, iżebyś wygrał dziś na pojedynku,

Idźże z kuflem zapasy, wygrasz miły synku.

23. PRZECIWNY MARSA.

W drogę nie chodź, ma rada, zwłascza przeciw nocy,

Boć dadzą z kąta kijem, ali zbędziesz mocy.

24. ZŁĄCZENIE SŁOŃCA.

Coć potym, żebyś z Królmi miał mieć jaką sprawę ?

Chyba z owemi w karciech, z tymi miej zabawę.

25. SZESNY SŁOŃCA.

Z mądrymi dobra sprawa, dobre z nimi żarty,

A z głupimi mym zdaniem dobrze grawać karty.

26. CZWARTAK SŁOŃCA.

Żart na stronę odłożę, przestrzegę cię śmiele:

Kiedy nie masz na piwo, nie pij wina wiele.

27. TRZECIAK SŁOŃCA.

Choć od pana co prosisz, przecie nie otrzymasz;

Rychlej od Żyda weźmiesz, jeśli zastawę dasz.

28. PRZECIWNY SŁOŃCA.

Nie wychodź na ulicę, siedź za piecem w ciszy:

Chcą cię wziąć do klasztora Franciskani Mniszy.

29. ZŁĄCZENIE WENUSA.

Żonę pojąć dobry czas, dobrze z nią i w nocy,

Lecz ją trzeba przylegać ze wciornastkiey mocy.

30. SZESNY WENUSA.

Zewlecz te stare haby, oblecz nowe szaty:

Dopieroż idź do panny od drugiego w swaty.

31. CZWARTAK WENUSA.

Nie jednoć ci miłują, co sie zalecają;

Miłują drudzy częściej, bo na staniu mają.

32. TRZECIAK WENUSA.

To ty tego podobno nie czujesz do siebie:

Ty sie dziewce zalecasz, a ona kpi z ciebie.

33. PRZECIWNY WENUSA.

Ja wierzę, że tym starym niemasz więtszey męki,

Kiedy mu młoda żona każe pić przez dzięki.

34. ZŁĄCZENIE MERKURYUSZA.

Dobrze starym rachować w tegodniu godziny,

A młodym zaś na brzuchu spisować nowiny.

35. SZESNY MERKURYUSZA.

Pismem sie szkoda bawić, lepiejby pisaną,

Jeśli nie tu na stole, wiec z Kaśką za ścianą.

36. CZWARTAK MERKURYUSZA.

Kupiectwem się zabawić, mężeby pokusić;

Jedno sie strzeż w poduszkach z towarem udusić.

37. TRZECIAK MERKURYUSZA.

Pisarza posadź w kącie, niech ci kreski pisze,

Licząc, wiele sie razow twój rząp zakołysze.

38. PRZECIWNY MERKURYUSZA.

Możesz sie dziś zabawić u panny Zuzanny,

Aleć po tej zabawce trzeba będzie wanny.

39. MIESIĄC W GŁOWIE SMOCZEJ.

W ten dzień chceszli całować, już śmiele pocałuj;

Szczęśliwiec sie powiedzie, lecz mieszka nie żałuj.

40. MIESIĄC W OGONIE SMOCZYM.

Być go wlokła przez gębę, ty sie nie obliźni;

Raczej od niej uciekaj, w łeb jej pięścią piźni.

Tak masz wiedzieć: kiedyć sie szcześliwie po wiedzie

Poranu, spodziewaj sie tegoż po obiedzie.

41.

Dni i Święta a przy nich Aspekty,

Słuchajże dalej jeszcze tej drugiej kolekty.

42. NIEDZIELA.

Jako Niedziela przyjdzie, ma to wiedzieć każdy,

Że dzień po dniu nazajutrz swój tryb trzyma zawżdy.

Ta Niedziela, skoro dzień, barzo zacne Święto,

Nie trzeba w nię nic robić; strzeż, by cię nie ścięto.

43. PONIEDZIAŁEK.

Poniedziałek nazajutrz z Niedziele pierwszy dzień;

Dla zacności Niedziele nie trzeba robić weń.

44. WTOREK.

We Wtorek na wszystko idź: na chleb i na zboże;

Jedno rozdziergnij mieszek kaczmarzu nieboże.

45. ŚRODA.

We Środę zaś drugi targ kucharkom na garce;

Podpiwszy sobie winem, przysiądź sie k'szafarce.

46. CZWARTEK.

Czwartek to jest dzień wolny od wszelkiej roboty:

Możesz przepić na winie, chceszli, i ze złoty.

47. PIĄTEK.

W Piątek do ryb raniuchno przyłóż swojej chęci,

A roboty tego dnia nie miej na pamięci.

48. SOBOTA.

W Sobotę idź do łaźnie, a piwa z grzankami

Niechaj ci nagotuje twoja własna pani.

49. RUBRUM DO KALENDARZA.

A tak nie trzeba rubrum w tym to kalendarzu:

Dobry czarny inkaust w moim kałamarzu.

50. OPISANIE POSTÓW.

Posty słusznie opisać, żebyśmy pościli,

A poscząc sprawiedliwie, byśmy w niebie byli.

To jest post sprawiedliwy: niemasz za co kupić,

Nie jeść nic do wieczora, strzeż się w ten dzień upić.

A skoro wieczór przyjdzie, acz usnąć nie miło,

Ale sie o jedzeniu przecię będzie śniło:

A tak ujdziesz obżarstwa i złego nałogu.

Mym zdaniem, że to będzie miło panu Bogu.

* BACK_DONE DONE DONE_OK DONE_OK_DEMO DONE_OK_DEMO_FIX fonty Klasyka literatury MobiDeDRM.py mobiperl pobierz_prc remove_DRM test *

Koniec wersji demonstracyjnej.

WYBORY MIESIĄCZNE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

TU SIE POCZYNA WYKŁAD CZASÓW CZTERECH ROCZNYCH: WIOSNA, LATO, JESIEŃ, ZIMA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

JARMARKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBJAŚNIENIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej