Józef Symeon Bogucki

KAPITALIŚCI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

PROLOG

OBRAZ PIERWSZY

I.

II.

III.

IV.

OBRAZ DRUGI

V.

VI.

VII.

VIII.

KAPITALIŚCI.

Tom II.

Tom III.

Tom IV.

EPILOG

OBRAZ PIERWSZY

OBRAZ DRUGI.

KAPITALIŚCI

Bogucki Józef Symeon

Romans w 4 tomach.

PROLOG

w dwóch obrazach.

OBRAZ PIERWSZY

NĘDZA

I.

— A ja powiadam że nie prawda

— A ja powiadam że tak.

— Otóż twoja koszula jest gorsza od mojej!

— Hola! jeżeli mojej brakuje rękawa, to w twojej za to same łaty.

— A w twojej dziury: wyglądasz jak w przetaku!

— Na czem lepiej wychodzę, mój bracie, ponieważ moich dziur już nie pogubię, a twoje łaty sypią się za każdym krokiem.

— Mam zatem więcej jak ty do stracenia.

— A to mi bogacz i marnotrawca! Wczoraj jeszcze miał całą spódnicę u koszuli, dziś mu pozostał z niej kaftaniczek, a z tyłu coś podobnego do fraka: nie wyjdzie trzy dni a zostaniesz o samym kołnierzu.

— To i tak zawsze coś znaczy!... ale to, co ty masz na sobie, aż na wieki nazywać sie będzie kawałem szmata ze śmieci.

— Jakby twoja była z łokcia; z drugiej tylko ręki przyszła ztąd, zkąd i moja; ja moją na śmieciach znalazłem, ty swoją kupiłeś od gałganiarzy.

— Niby już na śmieciach nie znajdą się lepsze i gorsze rzeczy.

— A prawda!... dwa gatunki nawet, jedne co mają same dziury, a drugie, same łaty.

— Otóż, co do mnie, ja przekładam te drugie.

— Ja wolę dziury.

— Ja wolę łaty: niemasz jak łata!

— Niemasz jak dziura!

— Otóż łata!

— Otóż dziura!

— Łata!

— Dziura!

— A więc zakład.

— Zgoda!

— O?...

— O co chcesz... o wszystko!

— Zatem ile masz pieniędzy?

— Dobre pytanie!... ani złamanego szeląga; a ty?

— Tyle co i ty.

— Więc na fanty!

— Tobie grać na fanty, gdy nie masz ani surduta, ani spodni, ani butów, ani czapki, ani...

— A cóż ty masz więcej odemnie?

— Łaty, które gubię.

— Kosztowne łaty! nie stawiaj tylko wszystkich na raz, boby cię to bracie nagle zrujnowało; po jednej, to ci wystarczy na półtora roku.

— A więc na kredyt?

— Brawo!... wszak jutro może tak dobrze mnie jak tobie pokazać się coś lepszego na grzbiecie; mam już nawet myśl w mojej głowie, która dziś jeszcze wszystko dla nas odmieni.

— A niechże cię uściskam za to, bracie!... powiedz tedy...

— Oto przewróćmy nasze koszule na lewą stronę.

— Tere fere kuku, strzela baba z łuku.

— Ha, ha, ha, ha!

Honni soit qui mal y pense. Przebaczcie, że aż po życzamy groźby z angielskiej dewizy, bo na prawdę, biada i biada temu, kto o tem źle myśli!... biada, kto nie wiedział że są w świecie śmieszności upominające się tylko o same łzy, więc płaczcie, bo te łaty i dziury, to wielki obraz własności zredukowanej do nic.

Nic, to straszna cyfra w majątkowym rachunku, któraby dreszczem przejąć powinna każdego; w sensie fizycznym, to czczość : brak postaci, brak materji, brak wszystkiego, w moralnym: przepaść bezdenna, czarna jak noc, przepaść co ciało zabija, pochłania każde życie gorsza jak czczość!

Szczęściem, że w ścisłem pojęciu rzeczy, własność ma każdy.

Iluż jest, co ustawicznie powtarza: nie mam nic! a jednak własność wyrażona w tej postaci, jest może rzadszym fenomenem w życiu społeczeńskiem, jakby się nam to zdawało. Żebrak o torbie i kiju, ma swoją torbę i kij; kiedy te straci, zostają mu łachmany; a niechaj los niszczyciel i tych go pozbawi, pokaże się że ma jeszcze kawał płótna na ciele, co kryje jego nagość. Widzicie jak już wysoko ludzkość postąpiła, nie znosi nikokogo bez koszuli! a mówiąc nawiasowo, koszula jest także jednem z wyrażeń idei o własności, może tylko ostatniem.

A jednak ci dwaj, co dopiero tak lakoniczną sprzeczkę prowadzili, niekoniecznie przesadzili w fałszu, mówiąc : nie mamy nic; bo jak sami widzicie, koszule ich utraciły już nawet prawo do swego nazwiska.

Lecz co dziwniejsza, że był to rok 1804, rok, w którym sankulotyzm polityczny, (wszczęty jeszcze za Ludwika XVI w Wersalu), wyszedł właśnie z mody, w chwili kiedy Konsul włożył na głowę cesarską koronę i nakazał francuzom i światu w przyzwoitej pokazywać się odzieży. Wyobrażenia francuzów przeszły w nowe stadium, i podobnie jak pierwsi nasi rodzice, pznawszy grzech swój, nagość swoją okrywać zaczęli. Ale kiedy francuz lub anglik stroi się w pióra albo aksamity, musi być koniecznie ktoś trzeci, co na drugim końcu ziemi chodzi właśnie bez koszuli, i to niech nam wytłómaczy, dla czego w tym roku pamiętnym i w Warszawie, dwóch koszul dla dwóch ludzi zabrakło.

A teraz poznajmy bliżej te dwie wyjątkowe ofiary.

Czy znacie te niedorosłe stworzenia boskie, co to bez rodziny, bez domu, bez mienia i zarobku, przebiegają często ulice stolic: brudne, bose, obdarte, najczęściej podobne do pęka szmat rozmaitych kolorów, na których skórze i kościach widzieć można ostatki odzieży do wszystkich odcieni towarzystwa należące?... Istoty, które społeczność, rzec można, tem tylko jednem obarczyła, aby po niej dodzierały stare gałgany, by te prędzej dostały się do papierni na białe arkusze?... To tułacz ulic, często malec rozpustny, próżnujący i nieużyteczny, choć ustawicznie czynny i ruchliwy; typ, który paryżanie ujęli dawno w stałe formy i nazwali gamin de Paris, to ulicznik, my tak tylko treść jego skupiliśmy, chociaż to nazwa pół-serio i półżartem.

Głębszy przecież myśliciel, filantrop, lub malarz charakterystyczny, co nie lubi żadnej rzeczy, jednym określonej wyrazem, nauczy nas, obojętniej szych widzów świata, że są pewne wybitne cechy, które małe te indywidua dzielą na dwa odrębne rodzaje. Obadwa będą ulicznicy: jeden tylko z zamiłowania; drugi z przeznaczenia.

Nikt też zapewne nie pomyślał, aby podobna rozmowa, którą zaczęliśmy powieść, miała miejsce w arystokratycznym salonie, albo że jej autorowie prowadzili ją z cygarami w ustach, wyciągając się na sofach godnych wystawy w Hyde-parku, nie zapewne. Ludzie upadli tak nisko, trafiają zwykle przez sympatję na właściwe miejsca. Było to na piasczystem wybrzeżu Wisły w stronie Solca, gdzie nie było jeszcze dzisiejszego bulwarku, a gdzie właśnie w owym czasie wyrzucano jak najwięcej śmieci, wywożonych z śmietników całej Warszawy.

Zwolennik dziur leżał rozkosznie wyciągnięty na zmielonej słomie, wpośród mnóstwa zużytych i porzuconych przedmiotów, które już dawno przestały nazywać się własnością, drugi, (łatysta), w podobnej co i tamten pozycji, używał błogiego far-niente, bawiąc się machinalnie okrawkami starego obuwia, które odgrzebywał z pod słomy kawałkiem kości wołowej.

Starszy miał około lat piętnastu, młodszy, zaledwie liczył dziesięć lub dwanaście.

Nie pojmujmy ich jednak na miarę niedorostków pokojowych. Ulicznik, jak każdy wychowaniec z pod gołego nieba, rozrasta się tak szybko, iż nie jeden dwudziesto-letni młokos, wyniańczony sztuką, obchuchany macierzyńskiemi usty, byłby obok tych dwóch stoików podobnym do rośliny z cieplarni, której zawsze coś niedostaje z natury.

Sprzeczka na ów temat: dziury i łaty, już dała nam ich poznać o tyle, że wszelki inny opis pokazałby się zbyteczny.

A i nas samych wyprowadza to z kłopotu: bo za prawdę, łatwiej upoetyzować cygana, łatwiej nadać wdzięk i barwę lada sabaudczykowi włóczącemu się z katarynką po bulwarach Paryża, łatwiej osłonić w szatę uroku każdą grupę owych lazzaroni z ulicy Toledo w Neapolu, co leżąc na słońcu do góry brzuchem, zajadają kasztany, pomarańcze albo makarony, łatwiej jeszcze coś zrobić ze wszystkich żebraków i kalek z pod portyku kościoła św. Piotra i Pawła w Rzymie, co płacząc umieją przynajmniej tak estetycznie wykrzywiać twarze, że ich wzory natychmiast chwytają malarze, aby tym ideałem piękności w postaci nędzy ludzkiej, ozdobić potem ściany pałaców całego świata, ale ulicznik z Warszawy jest tak prozaicznego stylu, że choćbyś miał imaginację poetów: Adama, Bogdana, i cały jęk pióra Malczewskiego, dowcip i wesoły humor Krasickiego... nic a nic nie zrobisz.

Starszemu było na imię Benedykt, młodszy nazywał się Nikodem.

Jedynem obudwóch uposażeniem była młodość, i ta silna, zahartowana żywiołami natury organizacja. Rodzina, dom, własność, wszystko to obce albo wątpliwe dla nich wyrażenia. Teatrem ich życia była ulica i to dniem; nocą, stawały się wybrzeża Wisły, ze swemi pustkami, błotem, kryjówkami i szychtami drzewa. Jakaż mizerna rola tych aktorów padołu! Szczęściem, że obadwaj byli jeszcze za młodzi, aby mogli już pojmować swoje stanowisko społeczne; starcom dopiero przystoi rzucać przekleństwa na srogość losu, który ich wybrał za swoje ofiary. Młodość jeszcze się nie zna, ani na przeznaczeniu, ani na trafie, ani na prawie, na niczem. Dlategoto zwykliśmy spoglądać na tych malców obdartych nie bez podziwienia, widząc zwłaszcza, jak odgrywają dramat swojej nędzy często zabawnie i komicznie, że naprawdę i na płacz i na śmiech się zbiera, nie wzbudzając myśli o emancypacji łachmanów.

Nikodem i Benedykt nie odstąpili nic z pierwowzoru prawdziwych uliczników, nawet w moralności, która u wszystkich bywa tak zawikłaną plątaniną dwóch, trzech i czterech charakterów, że i najgłębszy badacz przyrody ludzkiej nie wycisnąłby jednej normalnej litery z natury tych na los cywilizowanych pasożytów. Widziano nieraz Nikodema jak bolał, tuląc do siebie psa chromiącego z kalectwa na nogę — a nagle złamałby ją drugiemu, gdyby właśnie dobry honor poruszył w jego duszy tajne sprężyny jakiejś chimerycznej złości. Przed chwilą miał w piersiach serce, po chwili kamień. Benedykt znowu, płakał zawsze, gdy drżąc od zimna, lub krzywiąc się od głodu, żebrał o jeden grosz od przechodnia: a płakał boleścią duszy, i możemy zapewnić, wart był wtedy grosza, w tem nagle mógł go ten sam dobroczyńca zobaczyć, jak z nieoschłą łzą w oku przewrócił na środku ulicy koziołka lub stanął dęba na głowie, jakby najszczęśliwsze śmiertelne dziecko, wykarmione mlekiem i miodem od kolebki; zaprawdę, istoty to, w których dwie natury skomplikowane zostały; dopiero gra w nich anioł, już szatan.

Jeżeli kiedy najmniejsza okoliczność zebrała gdzie na bruku gromadkę ciekawych, to pewnie Nikodem i Benedykt, jak dwa duchy teatralne, występowali jakby z ziemi najpierwsi, stawając się zaraz najciekawszymi i najniesforniejszymi widzami. Lecz chociaż nie odmawiamy im nazwiska urwiszów, gotowych zawsze spełnić całą skalę grzechów ulicznych, (bo któryż ulicznik nie czuje się być wszechwładnym panem swojej woli, dopóki hasa pod gołem niebem z kolegami?), przecież obadwaj byli jeszcze jak 1 do 10 w stosunku do jednego pana gamin de Paris, który np. doszedł już do tej doskonałości, że nieraz dla zabicia czasu, tłucze kamieniami szyby po bulwarach, wartości po 500 franków. Ale bo też to ulicznik z samej stolicy cywilizacji całego świata, jak to mówią na serjo o sobie francuzi.

Nikodem i Benedykt mieli nawet świetne swoje czasy.

Było to w wielkiej epoce, kiedy w podartych na kawały sukniach, używali patentu swobody szlifowania bruku po celniejszych ulicach Warszawy; kiedy chodzili na cholewach, z wywróconemi na wierzch podeszwami; kiedy to jeden kawałek krajki na biodrach podtrzymywał wszystkie artykuły ich ustawicznie zmieniającej się garderoby. A było to prawdziwe bogactwo! Ileż to razy miewali na sobie surduty i fraki, owe surduty i fraki wysłużone długiemi laty panom i lokajom ; zatłuszczone następnie glansowaniem lichtarzy w przedpokojach; zużyte na froterce woskowanych posadzek, dopóki w końcu nie wyrzucono ich do śmietnika, na którym zaraz jawił się Nikodem lub Benedykt jak dwa kruki, przed któremi żadna nie ukryje się padlina.

Każda rzecz ma swego znawcę, jak widzimy, chłopcy najczęściej w mgnieniu oka rozszarpywali zdobycz między siebie i z głupiem szczęściem w sercu, przywdziewali na grzbiet stare rupiecie, które w ich rachubie były jednak nowością, ma się rozumieć, w porządku czasu. Lecz jakże często jeden dzień roli, jedna czasem godzina wydzierała im znowu tę całą chudobę wysokiej ceny, zwłaszcza, kiedy ostatni zgubiony guzik, sprowadzał nagle przed ich oczy bolesne rozczarowanie. Nazajutrz przecie, już na ich ciele inny krój, inny kolor, inne kształty. Surdut lub frak, kożuszek lub sukmanka, wszystko to dla nich zarówno. Pół fraka, trzy czwarte spodni, kamizelka długa po kolana, lub surdut aż do ziemi, wszystko to mniejsza jakie i jak leżało, było w zimie, a w lecie nie nago. Może się teraz kto rozśmieje, ale zakończymy powtórzywszy raz jeszcze, że takie właśnie były świetne czasy Nikodema i Benedykta.

Zycie to monotonne, zwierzęce, oparte więcej na trafie jak na wyrozumowanej kombinacji, zakłucił nareszcie płomyk duchowości, który z cielesnych więzów wydobył się po raz pierwszy na zewnątrz. Chłopcy jednocześnie zatopili się w myślach, a jak wiemy zkąd-inąd, pierwsze wybryki ducha bywają bardzo ekscentryczne.

— O czem tak myślisz Nikodemie? zapytał Benedykt spostrzegłszy coś kontemplacyjnego w twarzy swojego kolegi.

— Bierze mnie niezwykła chętka zabawić się przynajmniej raz w swojem życiu.

— Jakbyś przeczuł moje myśli; niech zginę jeżelim także nie marzył o tem dopiero... Dzieci bogatych ojców muszą mieć ustawicznie zabawki: kupują im koniki, wózki, ołowianych żołnierzy, drewniane pałasze, a my nic z tego jeszcze nie mieliśmy. Układałem właśnie sobie w głowie, jakby tu zrobić papierowego latawca i puścić go na Denasach.

— A ja, za coby kupić bąka i puścić go w niedzielę na Starem-Mieście, kiedy właśnie wszyscy będą nasi... co mówisz na to Benedykcie?

— Bąk! prawda, że i to rzecz zabawna; ale latawiec nie tyle kosztuje.

— Wszakże obadwa nie mamy pieniędzy.

— Zawsze bąka trzeba kupić na straganie pod Farą, a ja latawca sam zrobię.

— A papier, a gwóźdź, a ze sto łokci sznurka; tego wszystkiego na śmieciach nie znajdzie.

— A gdybyśmy coś ze siebie sprzedali?...

— Brawo! mój surdut wart jeszcze u żyda groszy 18, spodnie 6, to 24; czapka 4, to 28; a buty, kto wie czy nie warte jeszcze ze 2 grosze, to już czyni jeden złoty, tyle ile właśnie bąk kosztuje, duży, drewniany, ze sznurkiem, gotowy do puszczania... eh! niech zginę, będę miał jeszcze dzisiaj bąka!

— Sto łokci szpagatu to rzecz trochę za droga, mówił Benedykt, ale myślę że za moje spodnie po żołnierzu z artylerji, dostanę jeszcze tyle, że na wszystko mi wystarczy. A choćbym dodał i ten kaftan flanelowy po jakiejś babie... nu, Nikodemie, jakże myślisz?... patrzaj, oto żyd właśnie idzie.

Dwa serca zawrzały niezwykłem poruszeniem. Spełniło się przeznaczenie, ryzyko ukończone.

Nazajutrz właściciele: jeden bąka, a drugi latawca, odegrali pierwsze role w gromadzie licznie zebranych uliczników. Lecz piorun trzasł prędzej niż na gmachu uciechy stanął konduktor ocalenia. Latawiec skończył jak i wszystkie latawce, zaczepił się o komin i został na dachu jednego z domów gdzieś na Tamce, bąk doznał losu wszystkich rzeczy nadętych i huczących, trafił na kamień i rozsypał się na kawałki.

Nikodem i Benedykt spojrzeli teraz. po sobie i ujrzeli się prawie w koszulach, jeden z nich nawet znudzony ciągłem podtrzymywaniem spadających ustawicznie spodni, tejże chwili obrócił je na sztandar prawdziwie ulicznej wesołości; to jest, przeznaczył na wolanta, do gry którego przypuszczone zostały owe psy tułacze, rywale na każdych śmieciach Nikodema i Benedykta, a których zęby rozwiązały nareszcie koniec dramatu ostatniego okrycia nagości szalejącego trochę chłopca.

Ta zaledwie katastrofa odbiła się w sercach obudwóch rozpaczą; bo czyż' mieli czas pomyśleć przed zabawą, że odtąd będą mieli wzbroniony powrót na celniejsze ulice Warszawy?... Instynkt więc przeniósł ich nad brzeg Wisły, gdzie właśnie znaleźliśmy ich zajętych należytem ocenianiem swoich koszul, jedynych pozostałości na ciele. Losie niesprawiedliwy! daj im tylko na chwilę jakie takie łachmany, a znowu znajdą wstęp na śmietniki w dziedzińcach najpierwszych pałaców. Co to może w świecie ubiór!... daje nawet prawo do wolnego przebywania na arystokratycznych śmieciach.

Zmrok wkrótce miał zapadać, chłód dotykał ziemię (była to bowiem jesienna pora). Nikodem i Benedykt jeszcze nic w swojem położeniu nie postanowili. Szczęściem, był to jeden z dni pogodnych, które na serca dotknięte boleścią wywierają pewien wpływ sympatyczny, niecą nadzieję i pocieszenie; tak właśnie jak niebo zachmurzone, dżdżystość i mgła sprowadzają zwątpienie, upadłość ducha, splen.

— Czwarta bije na miescie; czy słyszysz Benedykcie? przemówił Nikodem do leżącego za ziemi kolegi.

— Słyszę... a jeszcze nic nie jedliśmy od rana.

— Dominik także nie przybywa.

— O szóstej już słońce zachodzi, o siódmej to i noc, myślę, że niezadługo będziemy mogli wysunąć się na ulicę...

— Aby dostać kijem od pierwszego lepszego, co lepiej ubrany od ciebie!... nie oddalę się ztąd, dopóki Dominik nie przyniesie nam starzyzny. To wcale dobry chłopak: on nas pewno tak nie zostawi. Ja miałbym wyjść na ulicę, gdzie i psy same tak dobrze się na nas znają, że lada szczenię nie daruje ci, żeby nie szczekało, dopóki nie dasz mu kamieniem.

— O to prawda, mój Nikodemie, przynajmniej na psów jest jeden sposób... kamienie, na ludzi tylko jeszcze nikt dotąd nic nie wynalazł; i rzecz dziwna, za co oni nie mogą cierpieć człowieka w gałganach!

— Że muszą nam dawać ustawicznie.

— Wszak im nikt grosza nie wydziera, ubogi tylko prosi.

— Ale jak da co który, boli go serce że dał, nie da... także go boli, że nie dał. Oniby nas wszystkich chcieli na raz powywieszać, i zrób tu co któremu!

— Eh, Nikodemie! zawołał Benedykt z pewną energią, a co myślisz o tem, gdybym ja został kiedy wielkim panem.

— Nazywałbyś wszystkich co chodzą w łachmanach... łajdakami.

Benedykt aż przysunął się do Nikodema z radości.

Sny i marzenia nędzy są zawsze na śmieszną skalę. Ale dozwólmy im tego bezkarnie; niechaj świat będzie sprawiedliwym: gdy już wszystko im zabrał i wszystkiego odmówił, niech przynajmniej zostawi jedyne dobro... wolność marzenia.

— Myślę jednak, że nie zapomniałbyś wtedy o mnie, dodał jeszcze Nikodem, przysuwając się także do Benedykta.

— O tobie i o Dominiku!... Jużto wszystkim obcym zabroniłbym zbierać po nad całą Wisłą gałgany.

— I kości!

— I kości także. Dopiero mielibyśmy wszystkiego po uszy!

— Od Dominika kupowałbym żelaztwo, jakieby tylko wygrzebał po rynsztokach. Żydzi na Pociejowie płacą mu za pełną czapkę dydka, a ja płaciłbym każdą po dukacie. Przyznaj sam, że to szczęśliwy chłopak ten -Dominik, prawdziwie jak dziadowskie dziecko; zawsze ci znajduje same grube sztuki: gwoździe, podkowy, haki, śruby, ale jeśli nie przyjdzie przed wieczorem, lub przyjdzie, a nic nie przyniesie na grzbiet i do żarcia, niech go jasny piorun trzaśnie, jak będę panem, zabronię mu zbierać po rynsztokach, tymczasem dzisiaj zbijemy go na leśne jabłko!

— Że go dziś zbijemy, to nam się uda, ale zabronić mu zbierać żelaztwa... bo nareszcie, co tobie, mój Benedykcie po kościach i po żelaztwie wtenczas, kiedy będziesz panem ?

— Głupie pytanie!... gałgany, kości, żelazo, to wszystko pieniądz, a cóż nam teraz przychodzi, kiedy się uda któremu zebrać porządną porcję?

— To prawda, ale wtenczas... wtenczas?...

— Wtenczas będzie wszystko moje, i koniec?

— Jakto? a dla mnie nicbyś nie zostawił?

— Nic, dlatego, żeś uparty!

— Śmiecie są przecież dla wszystkich!

— Powiadam, że nie pozwolę... i kto mi wtenczas co zrobi?

— Ja pierwszy o to się pytać nie będę.

— Co... ty?

— Tak... ja!

— Ty... ty?

__ Każdy ma prawo zbierać co drugi wyrzuci! odrzekł zuchwale Nikodem.

— Otóż ani ty, ani Dominik, ani nikt! postawię lokai dokoła! dodał, zrywając się na nogi.

— Kiedy tak, otóż wszyscy będziemy zbierali!

— Będziecie? zapytał, porywając za kołnierz Nikodema.

— Będziemy!

— Oto masz łotrze! — krzyknął w uniesieniu, obrywając cały kołnierz z plecami Nikodemowi.

— Rozbójniku ! krzyknął tenże, przywiedziony do ostateczności, gdy już pozostała część koszuli opadła z niego na ziemię, ja miałbym ci to darować?... nigdy!

I rzuciwszy się na Benedykta, podarł jego koszulę na drobne kawałki; a tak Jaśnie wielmożny i uniżony sługa, stanęli teraz wobec siebie, każdy, jak go matka na ten świat zrodziła.

I nic dziwnego, że w tej jednej chwili wściekłość ogarnęła obudwóch, rzucili się raz jeszcze na siebie i darli włosy na głowie, dopóki w końcu, utraciwszy równowagę, nie upadli obadwaj na ziemię.

II.

Nikodem i Benedykt toczą bój zacięty. Bokserowie angielscy, którzy się biją zwykle prawidłowo, poprawnie, jużby dawno mieli pałamane obojczyki, żebra, albo inne kości; ale nasze dwa fuszery w sztuce mordowania się wzajemnego, używali więcej nastrojonych pantomin, jak uczonych uderzeń; więcej nadrabiali miną, jak używali zręczności i siły. Była to bójka pospolita wszystkich naszych uliczników, która tem się przesila, że rycerze nagle odbiegają od siebie; zwycięzca zmyka przed zemstą, zwyciężony, ze strachu. Ani to porównać z walką byków, ani kogutów, ani to po hiszpańsku, ani po angielsku.

Ale niespodziewana katastrofa nagle wyprowadziła obudwóch z ambarasu.

Nikodem uczuł zrazu, że ktoś trzeci niemiłosiernie przekonywać go zaczyna po plecach o wrażeniach bólu fizycznego. Chciał się zerwać; ale uderzenia były tak stanowcze, iż w pierwszym momencie nie mógł tego uskutecznić. Na domiar niespodzianki, wysypał się z nagła obudwom na głowy cały pęk starych rupieci i zupełnie zakrył im świat przed oczami. To dopiero obudwóch postawiło na nogach.

Pierwej jednak, nim zdołali zedrzeć z głowy tajemnicze zasłony, głośny i wesoły śmiech ducha operatora rozwiązał im zagadkę. W głosie tym poznali szczęśliwego zbieracza starego żelaztwa, swego kolegę, oczekiwanego Dominika.

— Dominik! Dominik! zawołali zaraz z radości, zapominając o nieporozumieniu, a toćto ty zbóju świętokrzyski!... pójdź, niech cię uściskamy, djable!

— A daj was katu obudwóch, jakeście się gracko turbowali! Nikodemowi wsypałem ze trzydzieści koszałek w...

— Toś ty mnie bił koszałką?

— Dopóki mi się w końcu ucho od niej nie urwało, i nie wysypały gałgany na wasze łby.

— Kochany Dominik! a mówiłem zaraz, że przyjdzie i przyniesie starzyznę... A masz dla nas jakie żarcie ?

— Ba!... patrzcie... pełna czapka mięsiwa, odrzekł, zdejmując z głowy ostrożnie zatłuszczoną czapkę, w której było ubitych kilkanaście kawałków mięsa.

Chłopcy aż ręce nad czapką złożyli.

— Macie! rzekł imponująco Dominik, to wszystko dla was: są tu i flaki i pieczenia, ogon wołowy i wątroba, kluski i kura... ja wszystko biorę co mi dają po kuchniach, dodał, zgarniając w czapkę pozostałe na głowie kawałki.

Nikodem i Benedykt rzucili się do ochłapów i w jednej prawie minucie rozszarpali je między siebie, pożywając z zwierzęcą żarłocznością.

Wiemy, że Nikodem i Benedykt jedzą właśnie z godnym zazdrości apetytem, i poprzestańmy na tem. Zostawmy nawet obu na małą chwilę połykających żyły i błony, a raczej poznajmy osobę szlachetnego Dominika, który bez bilu i wszelkich praw, uchwalonych przez większość, podzielił się czem miał z kolegami. Zaraz go przedstawimy.

Nasz Dominik, możemy z góry zapowiedzieć, więcej kogo rozśmieszy, jak przerazi. Jest to sobie najpociesz-niejsze dziecko świata. Liczy dopiero lat 12. Ma tylko takie w sobie wady: że próżnuje przez dzień cały, lubi sypiać pod gołern niebem, jada z czapki, pije z buta; w ogóle, nie dba o swą toaletę, i nigdy się nie rozbiera. Wystawcie sobie nawet, że tak sobie ze świata nic nie robi, iż obszywa się cały w same ścierki. Zacząwszy od nóg, które są grubym pękiem szmat, przymocowanych łykiem lub sznurkami, aż do głowy, ma na sobie pół bryki krakowskiej tych wolno ku ziemi wiszących gałganów i rupieci, czyniących go nadzwyczaj podobnym do główki strzępiastej kapusty. Gdybym się nie bał użyć stworzenia boskiego do nikczemnych wynalazków i interesów ludzkich, obróciłbym Dominika z korzyścią na babę do zatykania komina, lub użyłbym za bałwana na postrach wróbli w owocowym ogrodzie. Cóż za serce w tym chłopaku! Zaledwie się dowiedział, że jego koledzy jeszcze dziś w ustach nic nie mieli, pobiegł natychmiast skomleć pod drzwi traktyerń i garkuchni, i uzbierał pełną czapkę czego Bóg chciał, a poczciwe ludziska oddali, nie mogąc już sami spożyć z obfitości albo z obrzydzenia; przyniósł, oddał i zasilił tem dwóch głodnych biedaków. Znając jeszcze smutną katastrofę ich ubioru, zrobił także nagim małą niespodziankę; bo przyniósł pełną koszałkę starych rupieci, wyżebranych po domach, dla okrycia ich ciała. Niechby był wiedział jeszcze, że w tak tragiczny sposób pójdą na kawały ich koszule, ręczymy, że byłby i o te się postarał u ludzi. O! ludzie wszystko oddadzą dla ubogiego, byleby tylko każdy trafił w tak szczęśliwą porę, że właśnie zawadzające w domu graty, wyrzucają się na śmiecie.

Tyle o samym Dominiku, a teraz o Dominiku, Nikodemie i Benedykcie.

Wszyscy, którym traf zdarza, lub nieszczęście zmusza, że pierwszy dzienny posiłek spotykają nad samym wieczorem, jedzą zwykle, nie bardzo dbając o należyte przeżucie pokarmu, łykają, a to kończy ucztę w mgnieniu oka. Nic też dziwnego, że już tak prędko przedstawiamy Nikodema, jak w głębi czapki Dominika czyni najściślejszy przegląd, nawet za podszewką, Benedykta zaś, jak o głowę Nikodema wyciera swoje zatłuszczone ręce.

— A niech zginę, co ja widzę ; na własne oczy! zawołał tenże, rzucając wzrokiem po śmieciach, na których leżały rozrzucone artykuły z koszałki. Benedykcie ! dodał, uderzając z radości pięścią w plecy oblizującego się chłopaka, a toć patrzaj, ty obżartuchu, co nam przyniósł Dominik!

— O mój Boże! to chyba sen! odrzekł mały, tyle gałganów!... Są nawet i pantofle; a jakie jeszcze pantofle ! któremi można rzucać sobie przez głowę, idąc środkiem ulicy... ja szaleję z radości! Dominiku! niech ci niebo dozwoli znajdować same dukaty po rynsztokach, zamiast gwoździ! Więc to wszystko dla nas?... bo na prawdę, jeszcze wierzyć w to nie mogę!

— Dla was, dla was obu; wybierajcie co się któremu podoba.

Chłopcy wzięli się natychmiast do przerzucania w tem nieocenionem bogactwie, każdy chwytał, co mu się pod rękę nawinęło. Była to dla nich nowa Kalifornia, prawdziwe el-dorado starych gratów.

— Czy widzisz Benedykcie, co za prześliczne spodnie! zawołał nanowo rozradowany do żywego Nikodem, wciągając je z pośpiechem na nogi.

— Spodnie z jakiegoś wielkiego pana.

— Jakiego jeszcze pana!... rzeźnika z Wolnicy... grubego jak beczka.

— Tam do licha! ozwał się na to Nikodem, gasząc ogień wesołości, kiedy w nich tylko jedna nogawica, bo druga oberwana po same kolano.

— Otóż masz! zawołał z kolei Benedykt, a dla mnie, widzę, wcale spodni nie ma, dodał, napróżno upatrując ich pomiędzy rzeczami.

— Głupie chłopcy, zachciało im się ubierać jak wielkim panom!... No, no!... oberwij drugą nogawicę po kolano, to i basta.

— Mówisz jak Salomon, Dominiku, będą wprawdzie za krótkie, ale jak włożę buty z dlugiemi cholewami... tylko, że nie widzę drugiego buta.

— Bo też tylko jest jeden, mój bracie, za to przyniosłem dwa pantofle i trzewik.

— A ciekawym bardzo, czem Dominik zastąpi dla mnie spodnie, przemówił zakłopotany Benedykt.

— Spodnicą... patrz, jaka pyszna! dodał, podnosząc z ziemi watówkę, u której wierzch całkowicie był obdarty, darowała mi ją baba z obwarzankami.

— Ten Dominik to wcale mądra głowa.

— Przymierz ją tylko na siebie, a ręczę że ci dojdzie aż pod same pachy; na wierzch weźmiesz za to surdut.

— Surdut?... jest więc i surdut.

— Ba!... jaki jeszcze surdut! po olejarzu.

— Nieoceniony Dominiku!

— Otóż moje spodnie już włożone, ozwał się Nikodem. Szkoda tylko, że nieco za wysokie, bo dochodzą aż pod samą szyję. Dawaj krajki Dominiku! zrobię sobie jeszcze szelki.

— O głupia głowo !... to się robi inaczej; już ja nosiłem takie spodnie, w którychbym się mógł ukryć cały z głową; zaraz ci to pokażę. To mówiąc, ujął za jeden guzik z tyłu, a z przodu za dziurkę, i zapiął na jednem ramieniu, potem dodał: a teraz wydobądź ręce na wierzch przez kieszenie.

— A to mi sposób dopiero! zawołał uradowany Nikodem, ty Dominiku mógłbyś najpierwszych panów ubierać ! Pomyślno tylko jeszcze, czemby tu osłonić ten goły kark i ramiona.

— Kaftanem, odrzekł, podejmując go z ziemi, powiedz tylko, że nie ładny!

— Kaftaniczek, jakiego nigdy nie miałem! flanelowy, prawdziwe pieścidełko!... musi być przynajmniej po jakim mularzu.

— Już co ja dostanę, to wszystko musi być takie!... A teraz but na jednę, trzewik na drugą nogę, a na głowę kapelusz.

— I kapelusz!... a chyba oszaleję z radości!... jeszczem jak żyję nie miał kapelusza.

— Oto go masz! odezwał się napuszony Dominik, podnosząc z ziemi straszydło. Może nie cacko?... brakuje tylko dna i kawałka skrzydła... ale to głupstwo!... skrzydło oberwie się do reszty, a wierzch zwiąże szpagatem, wszak i tak nieco za wysoki.

— Ja powiadam, że ty masz łeb, a we łbie olej, Dominiku!... Ale też rękawy u tego kaftana długie na dwa łokcie!

— Będziesz miał czem walić po karku Benedykta... ale gdzie się nam podział Benedykt?

— Benedykt?... do pioruna!... on chyba wpadł w wodę.

— Ha, ha, ha... patrzaj!... zaplątał się w spodnicę... wlazł pomiędzy watę i podszewkę.

— Głupie chłopcy, wam się śmiać ze mnie... lepiej mi pomóżcie, bo się duszę pod watą, ozwał się Benedykt.

A pomysłowy Dominik rozdarł w jednem miejscu dziurę i wyciągnął przez nią głowę chłopca.

— A teraz dawaj surdut, zawołał Benedykt, wciągając świeże powietrze.

— Oto go masz, moja ty babo z obwarzankami. A przypatrz się, jaki pyszny, żebyś potem nie powiedział, że ja same graty daję... Jest nawet jeden guzik na przodzie, każdy dałby jeszcze za taki surducik dwa złote.

— A gdzie plecy?... bo ani kawałka z tyłu sukna.

— A to mi osioł dopiero! włóż go tylko na siebie, a nie będziesz pleców widział.

— Dominik ma i koncepta!...

— Zrobię ci nawet półkoszulek z jednej ścierki, dodał Dominik, obrywając machinalnie ze siebie jeden płat szarego płótna, tymczasem wykręć czapkę ze sosu po flakach i włóż ją sobie na głowę.

— Eh! chciałbym już czemprędzej popysznić się na Denasach. Ja, bo lubię zawsze elegancko chodzić.

— Ja także nie od tego, dodał Nikodem, ukończywszy właśnie swoją toaletę. Ale powiedz nam Dominiku jak to będzie, jeżeli któremu z nas przyjdzie ochota się rozbierać ?

— Wygodniś! myślałby kto, że to pańskie dziecko, które będzie się rozbierać do łóżka. Wybijcie to sobie z głowy obadwa, bo aż do zdarcia wszystkiego nie możecie się rozbierać, dla tego lepiej, radziłbym wam zaszyć się na wszystkie strony, to najwygodniejszy sposób... wszak ja sam inaczej nie robię.

— Ty, to co innego... zgubisz jeden gałgan, przyszywasz inny, lub przywiązujesz szpagatem, ale my...

— Przyznam się wam, że jak tylko człowiek trochę lepiej ubrany, to i feniga od nikogo nie wyciągnie. Mój ojciec powiada, że jego gałgany więcej warte, jak najporządniejszy fraczek. A, żebyście wy teraz mego ojca zobaczyli... o ten dopiero ma ścierek na sobie!... a nie rozbierał się pewno już półtora roku... ja się tak od ojca nauczyłem... Chodźcie teraz na wódkę.

— I on nam jeszcze wódki kupi!

— Kupię!... kocham was obu... dalej w drogę!

I zaraz szanowna trójka poczęła zmierzać brzegiem Wisły, w stronę mostu.

Benedykt, uszczęśliwiony najbardziej ze swoich pantofli, któremi, jak się wyraził, można rzucać przez głowę idąc środkiem ulicy, nie omieszkał zaraz swej zręczności poprobować, co kilka kroków wyrzucając niemi w górę, jakby z procy.

Nikodem podobnież nie mógł sobie odmówić jakiego nec plus ultra sztuki. A że szczęście indywiduów zwykło się objawiać indywidualnie, w różnorodnych postaciach,

Nicio zatem, znać zwolennik gimnastyki, wybrał to, w czem miał właśnie upodobanie, to jest: zaczął iść na rękach, co mu z tak wielką przyszło łatwością, iż niepodobna było odmówić mu talentu.

Wpływ sympatyczny rozciągnął się jeszcze i do duszy Dominika, ale że ten nie był już zdolny do wydania z siebie żadnego artystycznego ruchu i gracji, zaczął więc świstać niemiłosiernie na palcach, to znowu piać jak kogut, nad uszami popisujących się akrobatów.

III.

Z jednej ze skromnych uliczek po za Kazimierowskim pałacem, wysunęło się kilka osób zmierzających nad brzeg Wisly. Powierzchowność ich nie zapowiadała bynajmniej owego instynktu stworzeń grzebiacych, co to lubią śmiecie z powołania.

Nikodem, Benedykt i Dominik poznali też łatwo, że jacyś obcy zawitali na terytorjum ich państwa. To nawet wywarło pewien wpływ na ich swobodną dopiero wolę. Nicio zawiesił na chwile koziołki i zaczął iść, jak Bóg ludziom przykazał, na nogach, Benedykt stracił chęć ciskania w górę pantoflami, Dominik umilkł jak kamień, doganiając machinalnie za swoimi.

Po nad samym brzegiem wody, zeszły się nareszcie obie te kompanje. Nasza trójka zgłupiała.

I nie było to bez zasady, jeżeli wyznamy, że w liczbie czterech przybyłych dopiero osób, znajdował się także 10-letni chłopczyk, który przez wrodzoną sympatję wieku do wieku, stał się zaraz głównym celem ich uwagi.

Nikodem, Benedykt i Dominik, na kilka kroków przed zbliżeniem się przychodniów, wstrzymali chód i tak już bardzo sparaliżowany. I nic dziwnego ! nędza bywa zwykle nieśmiałą, zwłaszcza wobec szczęśliwych świadków, którym los udzielił wysoką prerogatywę noszenia głowy do góry.

Mały chłopczyk nowoprzybyły, jak się to zaraz pokazało, nie dla samych tylko trzech proletarjuszów był głównym tematem zajęcia. Z obchodzenia się z nim otaczających go osób, poznać łatwo było, że jego znaczenie i wola na tem miejscu dawały mu przed wszystkiemi pierwszeństwo.

Trzymał za rękę więcej pulchnego jak tłustego jegomości w złotych na nosie okularach, który niemiłosiernie dźwięcznie wymawiał każde ą, a dublował r, czego się niezwykło używać w polszczyźnie.

Był to francuz, guwerner.

Kobieta, którą mały pupil trzymał drugą ręką za fałdy spodnicy, w kastorowym na głowie kapeluszu i z ogromnym workiem w ręku, krzyżowej roboty, odzywająca się tak łamanym językiem, iż zdawałoby się że wymawiając jaki wyraz, połyka właśnie figi lub daktyle, była bona panicza, angielka.

Trzecią figurą, ale najmniej dającą trudności w rozwiązaniu swojego znaczenia, był lokaj w liberji z metalowemi, białemi guzikami, wielkości talarów. Podobny do wszystkich, którym los dozwolił swobody noszenia sukien jaskrawych kolorów. Ten także tem się odznaczał, że z kilku wyrazów wymówionych po niemiecku, można go było uważać za część pana guwernera, był rodem Szwajcar, a którzy jak wiemy, mówić zwykli trzema językami, nie umiejąc żadnego.

Francuz, angielka, niemiec i polaczek nie przybyli tu z próżnemi rękami. Z po za surduta guwernera widać było wystający gruby tom dykcjonarza polsko-francuzkiego; podobnież z torby, już nieco podeszłej córki Albionu, wychylał się do połowy słownik angielsko-francuzko-polski.

Lokaj był prawie cały obładowany rozmaitymi przedmiotami, zwyczajnie jak to lokaj, którzy po wielkich miastach są tem, czem wielblądy w puszczach Arabii, za co ich panowie przypuszczają do zaszczytu noszenia srebrnych i złotych szychów; piaskowego koloru kamaszków, kapeluszy z piórami i akselbantów wszystkich siedmiu tęczowych kolorów. Ten, którego przedstawiamy, miał na jednem swojem ramieniu zawieszony lekki płaszczyk swojego panicza; w jednej ręce globus, znać świeżo kupiony przez pana guwernera; w drugiej mały koszyczek wykwintnej roboty, pełny owoców, ciast i cukierków. Pod jedną i drugą pachą przyciskał do siebie po kilka książek, także, jak się domyślać należało, dopiero nabytych po księgarniach, na umysłowy posiłek rozwijającego się w swoim rozumie człowieczka. Do towarzystwa tych czterech osób, należy tu także policzyć olbrzymiego wyżła alpejskiej rasy, z czarnym, długim, połyskującym się jak jedwab włosem, na karku którego imponowała szeroka obróż haftowana perełkami, zapięta na wielką, srebrną klamrę, od której spuszczał się ku ziemi srebrny łańcuch.

— Otóż i Wisła ! — rzekł owym miarowym, bakałarskim akcentem pan guwerner; a że Heliodorek zachciał ją zobaczyć na dzisiejszej promenadzie, takowa jest tu. Patrzaj na ona Heliodorek; ona zwa się po francuzku: la Vistule; imię własne, rodzaju żeńskiego, przypadek pierwszy... Powtórz Heliodorek.

— Wisła, la Vistule, imię własne, rodzaj żeński, przypadek pierwszy, odrzekł mały z cienką szyjką.

— Mistress Knox, przemówił następnie obracając się do angielki, niechaj mistress Knox powie do Heliodorek, jak la Vistule po angielsku.

— She Vistula, odrzekła bona głosem, któregoby jej każdy indyk pozazdrościł.

— Heliodorek niech mówi zaraz tak samo jak Mistress Knox.

— She Vistula, krztusząc się mały odpowiedział.

— A teraz z porządku po niemiecku, nie tracąc czas. Ty, Krystian! zawołał na lokaja, jak będzie la vistule, czyli Wisła, po niemiecku ?

— Die Weichsel, odrzekł lokaj jakby na komendę. — Die Weichsel, powtórzył uczeń automatycznie.

— Czy z prononsjacją należytą i właściwą każdemu językowi? uczynił taki zwrot mowy francuz do bony i lokaja.

— Perfectly, bąknęła angielka na znak potwierdzenia. Lokaj aż trzy razy powtórzył: sehr gut.

Z tego wszystkiego wnosić należało, że pan guwerner był tu głównie komenderującą figurą nad reprezentantami lingwistyki trzech narodów.

— Monsieur Bilboquet, ozwało się pisklę tonem pytającym, proszę mi powiedzieć: zkąd płynie ta Wisła, dokąd płynie i jak długa jest ta Wisła.

— Comment ? odrzekł zagadniony niespodzianie pan Bilboquet guwerner.

— Czy długa jest ta Wisła, pytam pana?

— Comment? powtórzył znowu zaambarasowany, i zaraz obracając się do bony, zapytał:

— Mistress Knox... czy mistress pojmuje należycie kwestją, jaką czyni Heliodorek?

Angielka zrobiła wielkie oczy, nie wiedząc, co na to odpowiedzieć, gdyż ile wnosić należało, nie rozumiała ani pytania ucznia, ani guwernera.

— Czy długa? raz jeszcze zapytał uczeń niecierpliwy, ostatni wyraz wymawiając grymaśnie i z przyciskiem.

— Długa... czy długa... Mistress Knox i ja, niech zobaczymy w naszych dykcjonarzach traduksją takowy wyraz: długa... czy długa.

Mówiąc to, wydobył wprawnie z poza surduta słownik, i zaczął szukać znaczenia tego wyrazu po francuzku. Angielka podobnież udała się w pomoc do swej torby, z której wyciągnęła zabrudzony i podarty wolumin.

Ale zaledwie guwerner przekonał się, że mały Heliodor pytał się o długość Wisły, co mu się trudniejszem w odpowiedzi zdawało, wpadł w nowy kłopot, spiesznie zamknął słownik, udając zagniewanego, i odrzekł z całą surowością mentora:

— A dla czego to Heliodorek zadaje niewłaściwą kwestję dla swój metr gramatyki i języka francuzkiego?... kwestję, która właśnie należy do jego metr geografii?... hę?... Niechaj zatem Heliodorek uczynić będzie takową na właściwej lekcji, między piątą a szóstą, po południu we czwartek... Mistress Knox! zamknij mistress dictionaire.

Angielka wpuściła książkę do torby, jak lalka za pociągnięciem sprężyny.

— Kiedy ja chcę wiedzieć zaraz, jak długa jest Wisła! odrzekł mały rozdąsany.

— A ja wolę, nie!

Pupil parsknął śmiechem z polszczyzny francuza.

— Helas !... uczeń śmiejący się ze swój nauczyciel! krzyknął pan Biboquet, uderzając się w czoło.

— Bo nie mówi się tak po polsku... ja wolę nie.

— Jak zatem mawiają takowy frazes Polaki? niechaj natychmiast odpowie Heliodorek na zapytanie swój guwerner.

— Odpowiada się: ja nie chcę.

— Nie chcę... jestto zatem przeczenie na twierdzenie słowa czasowego: chcieć.

— Albo odpowiada się: ja sobie nie życzę.

— Nie chcę; sobie nie życzę; to słowo należy do nieregularnych w polskim; niechaj tedy Heliodorek spamięta, co mówi guwerner. A teraz dla przykładu czynię zapytanie powtórnie i pytam: czy Heliodorek chce cukierków?... jak się odpowiada?

— Proszę.

— Chcę; życzę sobie; proszę! powtórzył francuz zdumiony. Słowo chcieć należy w języku polskim do najnieregularniejszych, jakich nigdy nie mieli Francuzi. I dla własnej korzyści, pouczony przez ucznia, zanotował sobie na okładce od słownika te mniemane odmiany słowa czasowego chcieć.

— A cukierki ? — zapytał z nagła mały.

— Heliodorek powinien wiedzieć, że wyraz: cukierki, po francuzku, les bonbons, użyty był jako par exemple z gramatyki; zatem Heliodorek nie powinien takowe cukierki chcieć, ani życzyć, ani prosić, jak stoi niegodziwie w gramatyce polskiej. Czy więc Heliodorek już nie woli cukierki?

— I owszem, pragnę jaknajprędzej.

— Sacre bleu! jeszcze jedna odmiana: pragnę! zawołał zdjęty podziwieniem. Te Polaki mają nieskończone perturbacje w konjugowaniu swoich wyrazów. Nie odpowiadają wprost na zapytanie, ale nieregularnie, przeto niechaj Heliodorek pamięta, że język polski jest bardziej niedokładny od francuzkiego.

— Jest niedokładniejszy od francuzkiego, mówi się, poprawił mały.

— Tak jest... Jak zatem będzie stopień najwyższy? — Najniedokładniejszy.

— Tres bien... fort bien! Heliodorek.

Widać, że nauczyciel starał się także przy każdej sposobności korzystać po polsku od swojego ucznia.

— A teraz proszę o cukierki.

— Nie ma takowe na promenadzie!

— Ja ich chcę zaraz.

— Cukierki oddają mu się w domu!

— Natychmiast! odpowie rozdąsany malec, bo inaczej powiem papie, że monsieur Bilboquet nie chciał mi powiedzieć, jak długa jest Wisła.

— Krystjan, zbliż cukierki!

Pokazuje się, że taki argument ucznia, wpłynął najpotężniej na skierowanie woli guwernera. Krystjan przysunął się z koszyczkiem, za nim wyżeł.

— Ach! co ja widzę! zawołał mały łakotniś, są i makaroniki, są i biszkopty! monsieur Bilboquet, ja proszę i o jedno i o drugie i o cukierki.

— Nie ma żadne ciasto dla Heliodorek, kiedy jest taki niezdeterminowany!... należy mu wolić albo same cukierki, albo same makaroniki.

— Mówi się: chcieć, monsieur Bilboquet, ale ja wolę biszkopty!

Wyrazy: chcieć i wolę, pomieszały do reszty głowę guwernerowi i odrzekł w najgorszym humorze.

— Te Polaki nic a nic nie umieją, nic nie znają, i nic nie mają! za to dużo gadają, na jarmarki piją, każdego szablami rąbają... Mistress Knox!

— What?

— Niech mistress będzie zaraz powiedzieć tak samo do Heliodorek! a nadto: że gramatyka polska i cały język polski jest także gorszy od angielskiego, i że Wisła, komparując onę do Tamizy, jest strumykiem, którą w Europie nie adorują, ponieważ na niej duże okręta nie pływają, że jej brzegi bulwarków nie mają, i że tylko w nią śmiecie wrzucają. Wszak mistress słyszała, że Heliodorek, zuchwały Heliodorek obiecuje powiedzieć do swój papa, że my dwa... nie dają dla on... informacji w geografii!

Mistress Knox, która z tego nic a nic nie zrozumiała, kiwnęła tylko głową na znak potwierdzenia.

Mały zajęty był tymczasem w najlepsze przebieraniem łakoci w koszyczku, obok którego słynny z dobrego apetytu alpejski wyżeł, wywijał coraz żywiej czarną i połyskującą kitą swojego ogona.

— Ah! jakież ja tu ładne postrzegam z cukru zwierzęta! a to zupełnie tak jak w bajkach Krasickiego; wszak prawda, monsieur Bilboquet?

— Nie prawda! — odrzekł rozsrożony guwerner.

— Jakto nie prawda, kiedy są w bajkach zwierzęta, np.: Baran dany na ofiarę, albo osieł i baran, ryba mała i szczupak, stary pies i stary sługa.

— Krasicki i wszystkie Polaki nic nie dobrze pisują, tylko francuzów imitują, a którzy jedni najwięcej i najlepiej książek formują. Polaki nie mają ani Volter, ani Rousseau, ani Cornelle, ani Rassin, ani żaden!... niechaj Heliodorek spamięta dobrze wszystkie te imiona własne! czy rozumi ?

— Doskonale.

— Powtórz Heliodorek.

Ale Heliodorek nie miał już teraz czasu, nabrał bowiem w obie ręce ciast ile się zmieściło, i zapełnił niemi buzię, poczem odetchnąwszy nieco, zapytał:

— Monsieur Bilboquet... czy pan pozwoli dać kawałek ciasta Hektorowi?

Hektor, było to nazwisko pięknego psa, a który coraz bardziej błagalnym wzrokiem, usiłował uprosić Heliodora, o przypuszczenie go do uczestnictwa jadła.

— No... monsieur... proszę o pozwolenie.

— Czegoż ja dowiaduję!... Heliodorek nie umie nawet po polsku! zawołał guwerner poprawiając na nosie złote okulary, należało jemu zapytać, czy ja daję permisją do dania dla Hektor, mały jeden urywek ciasto... Mistress Knox... zdumiej się mistress nad tym małym Polakiem!... Otóż nie daję takową permisją, a Hektor, precz!

Ale Hektor, który znać z Heliodorem w bardzo serdecznych zostawał stosunkach, nie odbiegł od niego ani na chwilę, tem więcej, że i tu porozumienie się między niemi szybko nastąpiło, bowiem mały, zaczął swemu czarnemu i kudłatemu przyjacielowi ciskać pod nogi kawałki biszkoptu, bez wyraźnego pozwolenia guwernera.

Ale na chwilę zostawiliśmy na uboczu ubogich trzech chłopców, zobaczmy też, co się w tej drugiej grupie teraz dzieje.

Nikodem, Benedykt i Dominik stoją na śmieciach jakby skamieniali, każdy w innej pozycji, przytwierdzony do ziemi, stoi oddalony o kilka kroków od drugiego. Prawdziwy artysta wziąłby ich łatwo za trzy symboliczne posągi, wyobrażające zdumioną nędzę ludzką. Najmniejszy ruch wiszących na nich gałganów, nie objawił znaku żywotności, rzecby można, że dusze ich uleciały, zostawiwszy ciało.

A jednak tak nie było, trzy te duchy wrzały właśnie nieznanym dotąd ogniem. Wszystko znikło przed ich wzrokiem w tej wielkiej godzinie, nie widzieli ani fal wody płynącej obok Wisły, ani lazuru nieba, ozłoconego wspaniale zachodzącem słońcem, ani nie czuli chłodu wietrzyka, zapomnieli nawet o swojem szczęściu, jakie jeszcze przed chwilą kołysało ich sercami. Widzieli tylko dziecię ubrane w bogate szaty, delikatne jak puszek łabędzi, białe na twarzy i rękach, z głosem miłym i dźwięcznym. Widzieli wszystkie starania, łożone dla niego w interesie jego oświaty, nauki, rozumu; widzieli wszechwładną wolę dziecka, pana i ślepe posłuszeństwo osób, oddanych na jego usługi; widzieli w końcu i ciasta i cukry, na rozkosze jego języka przeznaczone, łakocie, któremi to dziecię dzieliło się z psem ulubieńcem; boć nawet i ów pies sam, zdał się dla nich być czemś wyższem, porównywając go ze swoją nicością i upodleniem. Czyliż nie jeden nędzarz nie bywa przejęty rodzajem uszanowania dla podobnej istoty, jak ten Hektor, istoty, która w wysokich sferach towarzystwa znalazła szczęśliwe pomieszczenie?...

Benedykt z szeroko rozwartą gębą, z wyłupionym wzrokiem i rękami na głowie skrzyżowane mi, wówczas zaledwie zdawał się odzyskiwać przytomność, cofać ze snu złotego w starą rzeczywistość, kiedy dostrzegł kawałki biszkoptu, co moment padające na ziemię dla Hektora. Ocknęła go więc zmysłowość, na kilka nawet kroków podsunął się bliżej ku czarnemu wybrańcowi losu, który jednak, obecnie oddany rozkoszom zwierzęcej żarłoczności, stracił ochotę do warczenia.

Benedykt tem ośmielony, dał jeszcze parę kroków bliżej, łykając coraz bardziej ślinkę, oblizując suche usta, nie nawykłe do podobnych łakoci. Za każdym wyrzuconym kawałkiem, choćby okruszyną, którą już sam pies zdawał się pogardzać, Benedykt rzucał wzrokiem i podsuwał się o krok jeden coraz bliżej, coraz bardziej stanowczo.

Już teraz łatwo odgadnąć można było jego zamiar.

Heliodor, szczęśliwe dziecko, zwrócił nareszcie uwagę na Benedykta i dwóch jego towarzyszów.

— Ah! ah!... patrzaj monsieur Bilboquet! zawołał, pokazując na nich palcem, jacy to śmieszni chłopcy.

Nędzarze instynktowo skupili się do siebie, patrząc w ziemię, jak to czynią owce przestraszone widokiem swego nieprzyjaciela, jak czynią dzieci i nędzarze, czyli słabi i ubodzy, poruszeni obrazem jakiej przeważnej postaci. Na twarze chłopców wystąpił zaraz ów dziwny wyraz, złożony z mięszaniny bojaźni i wstydu, pokory i uszanowania.

— Hektor, huzia! poszczuł mały Heliodor psa gotowego do darcia na kawały każdego, co jak pan jego, niezdolny jest sprawić sobie lśniących sukien.

Pies zawarczał ukazując w pysku dwa kły białe jak kość słoniowa, szczęściem, w tym momencie był sługą natury a nie pana, zawarczał i wrócił do koszyka, do ciast, do pokarmu.

— Co to za ludzie, monsieur Bilboquet ? — zapytał następnie mały.

— Takie ludzie, zwają po polsku: łajdaki, po francuzku: les coquins, są oni rodzaju męzkiego jeżeli mężczyźni, a żeńskiego jeżeli kobiety, a wówczas Heliodorek powinien zwać na nią la coquine... Mistress Knox!... Heliodorek żąda, jak mówić na łajdaki po angielsku ?

— The Tatterdemalion, odrzekła zawsze lakoniczna stara bona.

— Krystjan niech mówi swoim niemieckim językiem.

— Ein Lumpenkerl.

Heliodor powtórzył po kolei te wyrazy.

— Monsieur Bilboquet, dla czego te łajdaki tak są brzydko ubrane ? nie mają ani majtków, ani spencerka z guziczkami, ani z piórkami kapelusza...

— Bo są biedni.

— A dla czego oni są biedni?

— Do Heliodorek nie należy wcale wdawać z takowe chłopcy.

— A dla czego mi się z niemi wdawać nie należy?

— Ponieważ Heliodorek jest synem księcia bogatego, a synowie książąt wdają się tylko z synami książęcymi, komunikują się z onymi i kochają wzajemnie, jak stoi właśnie w Nowym Testamencie, którego Heliodorek uczy się trzy razy na tydzień, to jest: w poniedziałek, środę i sobotę.

— Nowy Testament czyli Ewangelia, nieprawdaż?

— Doskonale!... tytuły najbardziej pamiętać należy. Bona na wzmiankę o Biblji westchnęła, jako anglikanka.

— Bogaci zatem, dodał rozumujący w myśl tej nauki Heliodor, niechaj przestają z bogatymi, a takie obdartusy z obdartymi. Czy to się także odmienia przez przypadki, jak uczy gramatyka?

Naiwne to zapytanie, pojął nauczyciel w sensie filozoficznym i odrzekł poważnie:

— Na kogo kiedyś spadną trzy miljony, jak na He-liodorek po śmierci papa, ten nie lękać ma przypadków, które odmieniają nie.

— A to tak samo jak przyimek, przysłówek, spójnik i wykrzyknik. Monsieur Bilboquet, czy mogę teraz dać jeden biszkopt tym łajdakom?

— Biszkopt! który jego papę pieniądze kosztuje!

— A Hektor dostał?

— Bo Hektor należy także do papa.

— Ale kiedy ja już sam zjeść nie mogę.

— Zatem resztę biszkoptu trzeba powtórzyć do koszyczka.

— Taki pokruszony... Hektor masz!... ja tak chcę! I domówiwszy ostatni wyraz ze złością, rzucił na ziemię kilkanaście kawałków pokruszonego ciasta.

— Heliodorek krnąbrny! krnąbrniejszy! najkrnąbrniejszy!

— Patrzaj, patrzaj, monsieur Bilboquet!... znowu jeden łajdak przybiegł do nas: on chce odebrać ciasto Hektorowi. Czy mogę go zwalić kamieniem? permetez vous?...

Guwerner wpadł w gniew prawdziwy albo doskonale go udawał, dobył spiesznie małą, czarną książeczkę z ołówkiem i ozwał się mentorskim głosem:

— Heliodorek... za nieposłuszeństwo dla swój metr gramatyki i języka francuzkiego... zanotowany zostaje w mój żurnal konduity na promenadzie.

— Pisz co chcesz sobie, a ja, dziś jeszcze powiem papie, że monsieur Bilboquet, pokazując na wszystko palcem, każe mi każdą rzecz nazywać po polsku, żeby się odemnie nauczył polskiego... już ja się wszystkiego domyśliłem.

Gruwerner jak piorunem rażony, schował swój żurnal konduity na promenadzie, do kieszeni.

Tu zaszła całkiem nieprzewidziana scena.

Benedykt, ujrzał nagle stracone wszystkie swoje nadzieje. Ciasto znikło w paszczy nienasyconego Hektora. Serce jednak uderzyło w chłopcu z całą gwałtownością żądzy, nie mógł już na dłużej odkładać raz powziętego zamiaru. Przyskoczył szybko aż pod stopy małego bogacza i porwał z ziemi jednę okruszynę, z tem zapewne usprawiedliwieniem, że przywłaszcza sobie rzecz już porzuconą, nienależącą do ludzi ale do zwierząt.

Hektor zwykle zuchwały ani. nawet nie zawarczał, bo też kawałek ciasta był tak mały, iż nawet nie był godzien jego zemsty.

Uszczęśliwiony chłopak odbiegł aż nad sam brzeg wody; i dotykając biszkopt do końca języka, zaczął kosztować jego smaku, gdy w tem nagle, zamaszyste uderzenie z tyłu, wyrwało go z niebios dopiero co otwartych, i strąciło w otchłań piekła!

Z wysokości kilku łokci wpadł w fale Wisły. — Oto masz za to łajdaku, po francuzku le coquin! zawołał zapyrzony od złości Heliodor, dokonawszy swojej zemsty, za obrazę psa faworyta.

Francuz, angielka i niemiec, wydali jednocześnie trzy wykrzykniki ze słownika trzech narodów. Sam tylko Hektor pokazał się w tej katastrofie bohaterem. W dwóch skokach stanął po nad brzegiem wody, za trzecim, miał się rzucić za tonącym; gdy przytomniejszy jeszcze francuz, schwycił za srebrny łańcuszek od obróży i powstrzymał go od zamiaru.

— Mistress Knox! zawołał, odciągając z całej siły wyżła. Niechaj mistress natychmiast pomaga mi od zanurzenia ten pies z obróżą haftowaną w wodę, który chce aportować chłopaka!... Prędko! prędzej!... jak najprędzej!

Mistress chwyciła za połę od surduta guwernera, gdy tymczasem monsieur Bilboquet zaledwie był zdolny powstrzymać zapał silnego i gwałtem wydzierającego się psa do wody.

— Krystjan tu!... Krystjan! zawołał jeszcze francuz, poznawszy prędko, że bona bardzo łatwo mogłaby mu oberwać połę od surduta.

Ale Krystjan zbyt obładowany mnóstwem przedmiotów, kręcił się niespokojnie na jednem miejscu, poznawszy, że koniecznie należałoby mu wszystkie rzeczy porzucić na ziemię pełną nieczystości. Zdołał jednak dwoma palcami chwycić za fałdy spódnicy pani bony, co sformowało rodzaj łańcucha.

— Niech wskoczy! Niech wskoczy! wołał mały ja to chcę zobaczyć.

Ale francuz ciągnął jeszcze bardziej.

— Mistress Knox i Krystjan niech pomagają należycie !... a czyliż nie najbardziej szkoda takową obróżę haftowaną!

— To moja siostra ją wyhaftowała na urodziny Hektora, dodał młody Heliodor.

Na taki argument guwerner dobył wszystkich sił swoich.

— Ciągaj! ciągaj mistress, choćbyś urwała całą połę!... Obróż haftowana ręką samej księżniczki!... a co za forsa w ten pies głupi i zuchwały!

Ale w tem, pękła klamra od łańcucha a guwerner i stara bona, padli w tył jakby pchnięci, na śmiecie. Hektor, jednym susem już był w Wiśle. Heliodorek parsknął śmiechem z przygody guwernera i bony.

— Otóż już po nasz pies! zawołał Bilboquet, leżąc jak długi na piasku.

— God dem! wrzeszczała raz po razie sucha mistress, dusząc się pod ciężarem tłustego francuza, który jej brzuch plecami przycisnął.

— Sacré bleu!... ten pies wart zgroza, i nie ma nic na jego usprawiedliwienie, za zmoczenie tę piękną obróż, haftowaną ręką... ah! pardonnez madame! zawołał z grzecznością właściwą francuzom, postrzegłszy dopiero że gniecie niemiłosiernie mistress Knox, i podniósł się na nogi.

Heliodorek ani na chwilę śmiać się nie ustawał.

— Heliodorek nie śmiać mi! wykrzyknął z całą złością, zwróciwszy na tę zuchwałość uwagę.

— Ha, ha, ha, ha! było całą odpowiedzią małego.

— Powstaj mistress na swoje własne nogi, przemówił do leżącej jeszcze bony, ja nie daruję nigdy ten zły Heliodorek, który jeden łajdak cisnął do wody i śmieje ze swój metr języka francuzkiego! Powstaj już mistress z tę nieczystość na ziemi, dodał, unosząc potłuczoną angielkę.

— Już go ma! już go ma! zawołał mały, spoglądając na wodę.

— A czyż nie mówiłem, że Hektor będzie aportował chłopaka ? — Patrzaj monsieur Bilboquet, jak on płynie trzymając za jedną nogę tego chłopca.

Ta wiadomość sprowadziła wszystkich nad brzeg wody.

— Gzy widzisz monsieur, jak Hektor dobrze pływa?... płynie prosto do brzegu, to wcale mądrze!.... Ale dla czego jeszcze ten chłopiec głowy tak długo nie wychyla?

— Czy Heliodorek widzi obróż na szyi u Hektor?

— Widzę... Otóż i jedna ręka ponad wodą!... Czy ten chłopiec z głową w wodzie oddycha?

— Czy Heliodorek widzi jeszcze obróż?

— Widzę... Otóż i głowa! Ale jaki on blady! dla czego on taki blady?

— A teraz widzi Heliodorek obróż?

— Widzę... ten chłopiec wcale się nie rusza; dla czego to monsieur Bilboquet?

— Heliodorek jest najnieznośniejszy, przez swoje ustawiczne zapytania.

— Otóż już jest na brzegu! zawołał mały z radością. Hektor tu!... Hektor tu do nogi!

— Ten chłopak z wody trzeba Hektor nauczyć wyjąć sam, lub te dwa jego kamraty, uczynił nareszcie filantropijną uwagę guwerner.

Ale pies już sam wszystko doskonale wykonał zostawił zemdlonego chłopaka na brzegu: nogi tylko same pozostawiając jeszcze w wodzie.

— Teraz dopiero się rusza, ozwał się mały, ani na chwilę nieustający w gadaniu, już podniósł nawet głowę.

— A zatem, przemówił odetchnąwszy wolniej guwerner, to znaczy, ze takowy chłopak, nic mu!... idziemy do domu; allons!

— Eh... ja jeszcze zostanę... chcę teraz zobaczyć jak będzie chodził ten chłopak...

— Ażeby ten łajdak i te dwa jego kamraty wzięli ochotę wyrządzić nam jakową satysfakcję, a nawet impertynencję?... allons, allons donc!

Nikodem i Dominik, którym zdarzenie to odebrało przytomność, teraz dopiero wrócili w prawa zdrowych myśli. Przybiegli natychmiast do leżącego na w pół w wodzie Benedykta i zaczęli go ratować.

— Awantura ukończona bez żadne, wielkie niebezpieczeństwo ! widząc to, przemówił stanowczo i z uspokojeniem guwerner. Dwa kamraty będą teraz dopomódz ten chłopiec. Mistress Knox i Krystjan niech wiedzą o tem, że nikt w całym domu niema wiedzieć o popełnionej wielkiej niedorzeczności złego Heliodorka, względem jeden łajdak w wodzie, jak również i o naszej awanturze na śmieciach. Heliodorek zaś, za takową swoją, wielką niegrzeczność, skazany jest na dostawanie tylko po pół porcji leguminy przy obiedzie, a to, przez dni trzy, poczynając od jutra!

Tu Heliodorek na prawdę się zasmucił i odrzekł z nieukontentowaniem.

— Jutro przypada właśnie krem migdałowy, który tak bardzo lubię, wolę nie dostać pieczystego, które prawie zawsze oddaję Hektorowi.

— Otóż tylko pół porcja krem migdałowy! odpowiedział z przyciskiem guwerner. A teraz, Heliodorek będzie jeszcze przez całą drogę, aż do domu, konjugował słowo zaimkowe, se noyer, po polsku utonąć się; a to, przez wszystkie tryby, czasy i osoby. Zaczynaj więc Heliodorek: tryb oznajmujący, czas teraźniejszy.

Ruszyli w drogę.

W owej to epoce, kiedy naród Polski już był dobrze zasmakował w obczyźnie, szczególnie w języku i obyczajach francuzów, nie trudno było o podobne indywidua, jak ów pan Bilboquet. Ojcowie i matki byli bardzo radzi, słysząc z ust dzieci wyrazy lub zdania z nad Sekwany, których nie zawsze rozumieli sami, a do nauczenia czego, dość było lada francuza. Dla tego zbiegali się do nas z Francji, po części ludzie bez najmniejszej znajomości zasad gramatycznych swojego języka, tem więcej jego literatury. Byli to ludzie, jak wątpliwej nauki tak i opinii, treścią ich mniemanych poświęceń było gonić po świecie za chlebem. Tę im tylko jednę oddać należy zasługę, że wszedłszy w dom, choćby najzamożniejszy magnata polskiego, umieli dzielnie odgrywać role poważnych mentorów: a występowali ze sztuczną powagą, do jakiej może w przedpokojach domów Paryża nie nawykli. Takt i zręczność z jaką umieli pokrywać swoje pochodzenie, a przytem ten nieoceniony język, który tak bardzo czarował wówczas modnych Polaków, długi czas jeszcze pozwolił im u nas rozpościerać swą szarlatanerję.

Bogiem a prawdą, nie mało oni starali się także przelać w młode nasze pokolenia to krzywdzące przekonanie, oparte na chełpliwości francuzkiej, że w Polsce wszystko jeszcze niewyrobione, proste i niedokładne. Ztąd także zapał młodzi bogatej do zwiedzania zagranicy, czego skutki nienajkorzystniej dla ogółu wypadły. Całem szczęściem, że starzy nasi ojcowie umieli dobrze użyć swego narodowego rozumu. „Chwal cudze a kochaj swoje" mawiali wyprawiając dziatwę w drogę, "zabierz z sobą głowę i pieniądze, synu, ale serce zostaw w domu: bo jak pracę naszą roztrwonisz po świecie, a rozum ci się w głowie przewróci, wracaj po odbiór swego skarbu, któryś u nas zostawił: szczęście i prawdziwe bogactwo mieści się w sercu człowieka!"

Później, kiedy język francuzki stał sie prawie potrzebą każdego dobrze ukształconego człowieka, pomyślano lepiej o sobie, i na panów guwernerów baczniejsze zaczęto dawać oko. Ojców naszych mógł kiedyś francuz oszukać, ale my, doświadczeńsi, ich dzieci, już nie pozwolimy się tak łatwo za nos wodzić.

Dla tego już dzisiaj w liczbie guwernerów i nauczycieli francuzkich, nie trudno znaleść ludzi godnych, prawych i gruntownej nauki, jakim powinien być każdy cudzoziemiec, szukający w polskich domach chleba, wdzięczności i jakiegoś szacunku.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ DRUGI

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

KAPITALIŚCI.

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

— A niech cię jasny piorun trzaśnie! wyleciał z wnętrza sklepu jak wystrzał karabinowy, metaliczny głos właścicielki zakładu. Wchodź, albo drzwi zamykaj!

Mężczyzna aż cofnął się na tak energiczne przemówienie.

— Panicz! dodała, poznawszy coś z innej natury.

— Chciałem tylko zapytać...

Nie dokończył, a już silna dłoń porwała go za rękę, jakby w kleszcze i wciągnęła do sklepiku.

— Albożto ciepło mnie nie kosztuje! pozwoliła sobie krzyknąć jeszcze z tym samym dźwiękiem, ja drzewo kupuję na łuty! Zdejmuj buty.

— Mówię, że chciałem się tylko zapytać o mieszkanie gospodarza domu.

— Znowu ta przeklęta stancja do najęcia! odrzekła wracając na swoje krzesło. Ja myślałam że on buty przyszedł podkuć !

— Przepraszam najmocniej, moją panie, ale...

— Swoją panie?!... spojrzyj co to śniegu nawaliło się na podłogę. Czekaj, tylko dokończę całej kopy, dodała z niższego tonu, rachując gwoździe. Ośmnaście, dziewiętnaście... dwadzieścia... kopa! zakończyła wrzucając odliczone ćwieczki do szuflady z licznemi przegródkami, pociągając jednocześnie na stoliku kredą nową kreskę.

Mężczyzna, znać nawykły do delikatności z ludźmi, umilkł na tak dobitne wezwanie, tymczasem ściągnął z twarzy swoją chustkę. Baba rzuciła na nią swoje przenikliwe spojrzenie, a potem zaraz zmierzyła całego od stóp do głowy, pokręcając z przekąsem głową.

Gdy młody ten człowiek teraz zaledwie pozwolił widzieć swoją fizjognomię, możemy także sami lepiej mu się przypatrzyć. Mógł mieć zaledwie lat 24. Lekki ciemnoblond zarost, formował na jego twarzy wąsiki i bródkę, które jednak jeszcze zupełnie nie miały prawa do tego nazwiska. Miły i ujmujący wyraz jego oblicza, mimo zbyt młodocianych rysów, i delikatności cery, pozbawiony był już owej, wrodzonej temu wiekowi ruchliwości, co dowodziło przedwczesnej, niejako klasztornej kontemplacji ducha, Oko, to jedyne ognisko widzialne dla świata, w którem zwykle tak dobrze odbija się rozum, serce i cały charakter wewnętrzny człowieka, miało w swojej barwie, oprawie i wypukłości ów szlachetny i pociągający urok, na którym nawet łatwo umieją się poznawać instynktowe jestestwa.

Nasza nawet gwoździarka, co już zapewne nie jednemu wypaliła prawdę, za to tylko że mu źle z oczu patrzało, nagle teraz straciła na głosie, spuszczając o jakie dwie oktawy w intonacji i przemówiła łagodniej.

— Zły czas obrałeś sobie do szukania mieszkania, kawalerze.

— To prawda, ale kiedy komu z czem bardzo pilno, a nie ma się kim wyręczyć, ten nie zważa ani na śnieg, ani na zawieruchę.

Słowa te wymówił tonem szlachetnej przyzwoitości i pewnej powagi, jeszcze nieco zawczesnej w charakterze jego wieku, przytem głosem dziwnej jakiejś boleści, który działa zarazem na ucho i serce każdego.

— Bardzo pilno... hm! powtórzyła z szyderstwem, nie mogąc mu przebaczyć tych wyrazów, to znaczy jakby natychmiast, a wiesz mój synu, że nie lubię ludzi, co to w środku kwartału zmieniają mieszkania. Jak mnie tu widzisz teraz siedzącą, przemieszkałam w tej dziurze dwadzieścia i pięć lat, które się właśnie w sam Nowy rok ukończyły, a przecie nie myślę się ztąd przeprowadzić... chyba Bogu się podoba, prosto na Powązki.

— Więc nie pani jesteś właścicielką tego domu, zapytał ?

— Poczciwy człowiek niczego się nie dorobi, odrzekła z nieukontentowaniem. Ale jeżeli chcesz koniecznie mieć tę stancję na trzeciem piętrze z alkierzem, to powiem ci otwarcie... żal mi cię jak i wszystkich, co już próbowali aby w niej zamieszkać.

— I dla czegóżto, moja pani?

— Mówię tylko, że żal mi cię i bardzo żal nieboraku, kto tam jesteś.

Ten tak tajemniczy frazes, ale pełen naturalnej prostoty w wyrażeniu, wywołał tylko na usta młodzieńca, ów lekki, wypływający z filozoficznego pobłażania uśmiech. Widać, że nawet więcej zajęła go ta mała intryga, co do samego lokalu, bo z przystępem nieukrywanej ciekawości, zapytał:

— I dla czegóżto, tak bardzo żałowałabyś mnie moja pani?

Tu baba ująwszy się rękami pod biodra, podniosła głos, i odrzekła:

— Kiedy jaki lokal przez lat trzynaście stoi w domu pustkami!... kiedy już całe Stare-Miasto wie dobrze jak dwa a dwa cztery, że jaki lokal dotknęła kara boska!... kiedy w nim ani do pół kwartału nikt wymieszkać nie może!... to chybabym nie dbała o zbawienie duszy, żebym nie ostrzegła o tem nieszczęściu każdego, coby chciał tę stancję wynająć koniecznie !

— Odbierasz mi pani wszelką nadzieję, chociaż nie wiem jeszcze dla czegoby nawet po trzynastu latach nie miał kto tego lokalu wynająć, ja zwłaszcza sam, który dziś jeszcze potrzebowałbym się gdzieś przeprowadzić.

— Na tak straszną zawieruchę!

— Okoliczności, moja pani, odrzekł na całe usprawiedliwienie siebie. Obszedłem już wiele ulic Warszawy, i nigdzie nie znalazłem odpowiedniejszego dla siebie lokalu.

— Miody a już uparty!... Powiem ci tedy kochaneczku, że jeżeli nie lubisz mieć w swoim pokoju wspólnika...

— Zapewne „sąsiada" chciałaś pani powiedzieć.

— Wspólnika mówię wyraźnie, nie poprawiaj babę! odrzekła podnosząc znowu głos do pewnej siły. Jeżeli nie lubisz mieć na stancji lokatora, to tam pewno spotkasz się z nim, chcesz czy nie chcesz!

— A to prawdziwie byłoby zabawnem ! Któżto jednak będzie tym moim wspólnikiem, jak pani nazwałaś ?

— Juścić nie ja, ani mój stary, choć także mieszkamy na trzeciem piętrze, naprzeciw tych drzwi zaklętych. Panie odpuść moje grzechy!... będziesz miał na stancji... djabła !

Młody znowu się uśmiechnął, ale z tą ironią rozumu umiejącą zawsze litować się z pobłażaniem nad ciemnotą prostego ludu.

— A miałabym cię całe życie na sumieniu, chłopcze, dodała, bo dobrze ci z oczu patrzy, tak że aż żal bierze, abyś już tak młodo ginął żywcem z ręki złego ducha!... Powiem ci tylko tyle... że przed trzynastoma właśnie laty, w tej samej stancji, umarł człowiek, którego dusza... pokutuje!

— To mi już trochę rzecz wyjaśnia, odpowiedział na nowo się uśmiechając. Któż to był ten grzeszny człowiek, i jak się nazywał?

— Nikodem Dąbek.

— Nie znam, a jego zatrudnienie?...

— To też to cały sęk, którego nikt jeszcze nie przerąbał... Tego ci nawet ani sam gospodarz jak się należy nie powie: bo, Bogiem a prawdą, różni różnie mówią, czem ten Dąbek był za życia; a przecież to każdy poczciwy człowiek powinien mieć w ręku jakieś rzemiosło. A co ty robisz, mój zięciu ? zagadła niespodzianie gwoździarka.

— Ja?... jeżeli mam być otwartym, odrzekł z pewnym ambarasem, to...

— Czem jesteś przecie?... Mój stary szyje buty na trzeciem piętrze, ja, na dole kuję gwoździe, a jeźli chcesz nas mieć za sąsiadów, a prowadzisz jaką profesję, co to stuku, huku, puku...

— Nie lękaj się o to, pani... ja także jestem... niczem. Baba już się porwała za boki, aby wybuchnąć daleko silniej, gdy młody człowiek dodał:

— Ale pragnę jak najprędzej zostać czemciś... dotąd poświęcam się naukom, które polubiłem... jestem literatem.

— Hm... dziwna to profesja! odrzekła spuszczając na dół ręce. Cóż przecie robisz ?

— Czytuję jak najwięcej książek, a to w sąsiedztwie nie robi żadnego hałasu.

— Zapewne że nie. To tak jakbyś się kierował na bakałarza... to także chleb, ale Dąbek...

— Czy długo mieszkał ten człowiek tam na górze?

— Bodaj czy nie lat dwadzieścia... Mój stary nigdy nie był kontent z takiego sąsiada... Za życia jeszcze można już było o nim mówić, że nie żył; bo powiedz tylko sam, mój zięciu, czy to człowiek z Bogiem w sercu nie wychodzi kiedy przez lat dwadzieścia na ulicę?

— Czy na prawdę mówisz, pani?

— Jakem wierna mojemu staremu!... Wszystkiego, ile zapamiętam, wylazł ze swej dziury dziesięć razy: a to czyni raz na dwa lata, mój panie! Wtedyto także trzeba było widzieć naszą Gołębią ulicę i całe StareMiasto, jak wszystko poruszało się i zbiegało na to dziwowisko, aby go zobaczyć!

— Musiał przy swojem dziwactwie także strasznie wyglądać? zapytał, zaczynając się interesować opowiadaniem gwoździarki.

— Powiem ci tylko, odrzekła, że o ile mój stary jest sobie krótki i mały, o tyle Dąbek był sążnisty, a tak cienki i suchy jak szkielet. Na twarzy trup prawdziwy : oczy w dołach zapadłe, nos jak strączek wiszący, a broda, to jakbyś widział dwie tylko szczęki obciągnięte skórą żółtą i pomarszczoną, zarosłą długiemi i ostremi kolcami. Nogi, ręce, to tylko dwie pary nagich tyczek. Dla chłopaków z ulicy, była to dopiero prawdziwa uciecha, jak im się Dąbek pokazał!... obrzucili go też zaraz błotem, wołając: „upiór! upiór idzie!"

— Ale jak to pani rozumiesz, nagie nogi i ręce... czyżby?...

— Ba!... powinnam była, prawda, zacząć od tego, że tak sobie ten człowiek z poczciwych ludzi nic nie robił, że pokazywał się na ulicy w tem samem ubraniu, które nosił całe życie w domu. Wystaw sobie, na Stare-Miasto wyłazić w szlafroka!... a szlafroczysko brudne, kuse, obszarpane tak, że wata kawałami za nim opadała, a krótkie, że nie przymierzając, kończyło się prawie tutaj, ot, dodała, dotykając się niżej kolan swego gościa, dlatego nie powinieneś o mnie źle myśleć, żem mówiła o nagich nogach Dąbka... Wszystkie kobiety już widziały te dwa wyschłe piszczele, co wyłaziły z pod szlafroka ; te nogi bez pończoch i kawałka okrycia, a czarne i za pozwoleniem tak obrosłe jak u niedźwiedzia, które ciągnął za sobą, gubiąc co moment stare pantofliska. Ręce także gołe aż po łokcie, z nabrzękłemi żyłami, wyglądającemi jak szpagaty; dodam jeszcze: głowa łysa, a nad oczami zielony arkusz papieru zasłaniający od światła... ot masz Dąbka w całej postaci... chociaż nie chcę już dodawać, że i ręce i piersi, tak samo były kudłate.

— Osobliwszy to człowiek, ten Dąbek!... To jednak nieco mnie zadziwia, że skazany, znać, na tak nędzne życie, zajmował przecie lokal dla miernej fortuny człowieka.

— A jakie jeszcze życie!... Nie uwierzysz, mój zięciu, jak ci jeszcze opowiem, dla jakichto naprzykład interesów Dąbek złaził z góry, dodała, pociągając go za rękę bliżej siebie, rada że znalazła nową ofiarę, gotową z całą cierpliwością wysłuchać tej historji od początku. Oto, po prostu, przesunął się jak cień pod ścianami, z jednego sklepiku do drugiego, wypytując po czemu wiązka drzewa, po czemu śledzie, po czemu ser, bryndza, gomółki, rzodkiew i wszystkie jego ulubione przysmaki, a potem zaraz, nic nie kupiwszy, wracał spiesznie do swojej kryjówki na górze i zamykał się na lat parę.

— I nic nie kupiwszy?...

— Obszedł tylko wszystkie miejsca, aby się przekonać, czy go żona w sprawunkach nie oszukiwała.

— Był zatem żonaty.

— Panie, odpuść... co to za małżeństwo!... Ożenił się z własną gospodynią, nie obmawiając, dlatego, żeby jej zasługi nie płacił, co talara na jeden miesiąc wynosiło... Podobno oboje nie jadali nigdy gorącego.

— Czy mieli dzieci?

— Tylko jedno... córeczkę... i choć nielubię obma wiać, jak mnie już zapewne poznałeś, mała urodziła się przed ślubem. Starą znaliśmy wszyscy dobrze, bo najmowała się po domach do wszystkich posług, aby chociaż czasem liznąć gdzie rosołu.

— Przecie od niej można było zasiągnąć jakiej wiadomości, o tvm zabawnym człowieku.

— Tyle wiedziała co i wszyscy. Kto zawiąże współkę z djabłem, ten i własnej żony do tajemnicy nie przypuści. Cały dzień siedziała w pierwszej izbie, a Dąbek tymczasem zamknięty był na rygle w swoim alkierzyku. O, bo jeszcze nie powiedziałam co najważniejszego. Jak tylko Dąbek się wprowadził, kazał natychmiast wszystkie zamki poprzerabiać i zaopatrzyć drzwi w żelaza jak u fortecy; była nawet u pierwszych drzwi gruba sztaba, zamykana na kłódkę, która wtenczas tylko pokazywała się nam od schodów, kiedy zdarzyło się Dąbkowi wydalić z domu na moment na ulicę.

— I nie domyśleć się tu z tego, odrzekł młody, że to był tylko chciwiec i skąpiec bogaty.

— Dąbek bogaty! tobie mój panie poprawiać starych ludzi!... Żona umarła z nędzy w szpitalu, a dziewczyna już w piątym roku musiała iść do służby.

— W piątym roku oddalać ojcu dziecko z domu w świat!... do ludzi!... a to okrutny zarazem był człowiek.

— Ale też dostawać raz na dzień tylko pół obwarzanka, jak ta mała, to prawdziwa łaska Boga, że ją Dąbek dał gdzieś na lepsze życie.

— I cóż dziecko w piątym roku zarobić może!

— Służy za popychadło: więcej zapewne wziął ją kto z miłosierdzia jak z potrzeby... Kto mi zatem powiada, że Dąbek był bogaty, to... ale mówiąc prawdę opłacał najregularniej przez całe lat dwadzieścia komorne z góry.

— Cóż jednak po śmierci jego znaleziono?

— To właśnie, o czem zawsze gadał wszystkim mój stary .. O! bo trzeba wiedzieć, że chociaż to szewc, ale ma łeb tęgi!... znaleziono cztery kąty i piec piąty... Siadaj zięciu choć na tym pieńku pod ścianą, bo nie lubię jak kto stoi, a chciałabym ci jeszcze opowiedzieć co się to działo po jego śmierci, kiedy Sąd wytrychami otworzył drzwi Dąbka.

— Wytrychami? odrzekł siadając machinalnie na małym pieńku.

— Dąbek dawno już był na tamtym świecie, i dawno już usechł jak sztokfisz wędzony, kiedy dopiero gospodarz po kwartale wszystkiego się domyślił...

— Umarł nagle.

— Jakie życie, taka i śmierć... Znaleziono go w alkierzu, w ogromnem krześle z poręczami; w tym samym szlafroku i pantoflach; z tem samem zielonem nad oczami papierem... Krzesło stało jeszcze przed biórkiern stoczonem przez robaki... Myślano nawet iż Dąbek żyje... aż tu tylko trup zeschły jak podeszew funtowa... widziałam go na własne oczy i sto innych kobiet aż z Zapiecka i Piwnej ulicy, cośmy najpierwsze do stancji się wpakowały, jak tylko drzwi otworzono.

— Krzesło... biórko, to zapewne i łóżko być musiało: a to już znaczy że miał meble.

— Nie lubię obmawiać, tem więcej człowieka po śmierci; ale kiedy chcesz odemnie prawdy, to widziałam tam jeszcze starą jak świat kanapę, na której jakeśmy tylko we cztery usiadły, rozsypała się na kawałki ; dwa krzesła, potłuczone lustro, w którem nikomu za nic w świecie nie pozwoliłam się przejrzeć; zegar z wagami i kilka obrazków na ścianie, ale łóżka... chcesz wierz, nie chcesz nie wierz, nie było żadnego... pościeli żadnej...

— Gdzież więc sypiał ten dziwny człowiek?

— Tam gdzie i umarł... w swojem krześle z poręczami... Ale zapytaj się gdzie spała jego żona, tego ci już nie powiem... Małżeństwo co nie miało u siebie łóżka... hm!... tego całe Stare-Miasto do dziś dnia nie może jeszcze pojąć i powiada, że to nieważne... Wreszcie, tyś kawaler, nie ma ci o tem co powiadać: pamiętaj tylko, że jak dnie bywają feralne, tak czasem i biedne żony trafiają na mężów, którychby nazwać feralisy! dodała z westchnieniem.

Młody mężczyzna podzielił z nią westchnienie, chcąc sobie lepiej zjednać sympatję jej serca, a zaraz potem zapytał:

— Cóż jednak Sąd wyrzekł w tej sprawie?

— Że Dąbek umarł z głodu... Słabł, słabł... tracił siły... w końcu, już nie podołał sam drzwi otworzyć, aby kogo wezwać na ratunek, i niech go tam Bóg nie karze za jego grzechy, siadł na krzesło i zipnął.

XI.

Ostatnie wyrazy gwoździarki wywołały pewne poruszenie rąk i głowy młodego człowieka, jakby oburzyła go wiadomość, że ludzie w mieście umierają z głodu, zaintrygowany jednak okolicznościami życia tego ekscentryka, uspokoił się po chwili i zapytał, jakby nawiasowo:

— Czy nieboszczyk nie miał jakich krewnych?...

— Zapewne nie; alboż to do ubogiego tak łatwo się kto przyzna. Gdyby był co zostawił, każdyby się nazwał jego kuzynem.

— A przyjaciół?... jednego może przyjaciela?

— Któżby potrafił żyć z takim człowiekiem.

— Może kogoś znajomego?

— Znajomy?... tak że mi gadaj... znało go pół Warszawy. A toż co mego starego o mało nieprzywiodło do rozpaczy, jeżeli nie te ustawiczne wizyty.

— Więc przyjmował także obcych?

— Nie było dnia jednego żebym ich nie widziała dwudziestu, a jakby wszyscy się uwzięli, prawie każdy przyszedł pytać mnie do sklepu o mieszkanie Dąbka, albo wlazł do mego starego na górę omyliwszy się prawie każdy. Nie cierpię tych wszystkich fanfaronów co to za nic mają człeka, że sami lepiej ubrani od niego.

— I tacy ludzie odwiedzali Dąbka? zapytał z nowem zadziwieniem.

— Tacy i nie tacy: panowie i hołysze, damy wyfiokowane i niby skromnisie, wojskowi, żydzi, a nawet, choć nie lubię obmawiaó, muszę i to powiedzieć, że widziałam księży... wszystko coś chciał, toś mógł tu zobaczyć, mój zięciu!... Byli tacy co przyszedłszy pieszo, wsuwali się do sieni ukradkiem jak szczury, inni pozwalali sobie zajeżdżać powozem... Alboż to mało napatrzyłam się przez lat tyle na tę hecę!... Po śmierci Dąbka jeszcze zabłądził jaki taki i nuże prosto do sklepu pytać mnie: „moja pani, czy jeszcze pan Dąbek mieszka na trzeciem piętrze?... czy pan Dąbek jest teraz w domu?... czy pan Dąbek już się wyprowadził?..." Dąbek i pan! to mnie najwięcej do wściekłości pobudzało ! Mój stary musiał aż skoczyć po rozum do głowy ; wykroił ze skóry ogromny but, przybił go na swoich drzwiach gwoździami i kazał wypisać ogromnemi literami : Tu mieszka Łukasz Falederowicz majster szewski; szyje i naprawia stare obówie, za mierną cenę... odtąd nikt się już nie omylił.

— Mam zatem przyjemność mówić z panią Falederowicz, odrzekł młody z wymuszoną grzecznością.

— Z Prowidencją Falederowicz, mój zięciu, odpowiedziała poprawiając nieco pęki loków nad oczami.

— Pani musisz mieć zapewne już dorosłe córki?

— Zkądże ci to przyszło do głowy, mój zięciu?

— Ponieważ ustawicznie nazywasz mnie tak pięknie: swoim zięciem.

— Bo człek z człekiem tak zawsze traktować powinien... Nie mam córek wcale, nie obmawiając mojego starego... dał Bóg jednego tylko syna, co już ojcu pomaga w profesji.

— To wcale pięknie ze strony jej męża; przyznaję mu rozum.

— To też to takiej drugiej głowy w szewcach nie napotka! Kiedy nawet wszyscy spierali się, że Dąbek albo był doktorem albo adwokatem, mój stary tylko raz rzucił okiem na karteczki, zażył zaraz tabaki i rozśmiał się z tych głupców.

— A jakież to były karteczki?

— Ze śmieci, których cały kosz wyrzucono na ulicę wnet po śmierci Dąbka. Nuż baby zbierać te papierki, nuż wołać wszystkie, że to są recepty, nuż wrzeszczeć po Starem-Mieście że Dąbek był doktorem; szczęściem nadszedł na to Łukasz, wziął tylko jedne do ręki, a baby już spuściły z tonu. Powiedział, co prawda, że są pisane po łacinie, że są nawet bazgrane nie pisane, że sam lewą ręką lepiejby napisał, bo cóż to u niego trudnego łacina! onby przeczytał nawet po turecku, choć wiem, że jak żyje tureckich liter nie widział. Rozpędził natychmiast baby z kupy śmieci i wszystkim zamknął gęby. Kochany mój Łukasz!... a rekomenduję ci go także, bo szyje jak najpierwszy szewc z Warszawy, ale cóż! kiedy tak nieszczęśliwy... że musi tylko łatać stare buty po innych partaczach, co to wprowadzili modę butów nie podkuwać.

— Jakaż ta szkoda żeś pani tych kartek nie zachowała sobie dla jakiej pamiątki! przemówił zajęty swoją myślą.

— Czekaj, czekaj! zawołała, kładąc rękę na czole, jak się czynić zwykło w przypomnieniu, zachowałam ich aż kilkanaście!... ale gdzie?... ot! zdaje mi się że tu... za tym obrazem, wskazała na wiszący jakiś wizerunek w drewnianych ramach, ale tak czarny od kurzu i brudu, że niepodobna było upatrzeć w nim pierwotnej barwy.

I uniosłszy się jednocześnie na krzesełku, sięgnęła ręką po za ramy, w zamiarze wyszukania tajemniczych papierów. — Zapewne umiesz także po łacine? zapytała jeszcze.

— Być może, że nie tak dobrze, jak jej mąż... ale...

— Bo też co stary człowiek to stary, a wy młodzi wiecie tylko jak pustą głowę do góry zadzierać... Oto jedna, oto druga, oto trzecia, dodała wygarniając z za obrazu papiery, które padły na stolik z gwoździami.

Twarz młodego ożywiła zaraz bliska nasycenia ciekawość, chwycił drżącemi rękami pierwszą wypadłą kartkę, mówiąc:

— Musiałaś pani te papiery przechować lat nie mało, miarkując z grubej warstwy na nich kurzu.

— Oto czwarta, piąta... szósta... nie zawracaj mi teraz głowy! wykrzyknęła opryskliwie. Muszę przeliczyć czy mi kto jakiej nie wykradł... siódma... ósma.., dziewiąta i dzie...siąta; są wszystkie! A toć się rozumie, że przez całe lat trzynaście, odpowiedziała dopiero na pytanie.

Ale człowiek ten, nie miał już czasu słuchać jej natrętnej teraz gadaniny: czuł tylko że trzyma w ręku klucz, który mu rozwiąże to wszystko, co pomięszała lub przeistoczyła prostota tej kobiety.

Lecz jakież było najsamprzód jego zadziwienie, gdy zamiast zapowiedzianej przez uczonego szewca łaciny, znalazł tylko jakieś notatki, dziwnej treści, ale najczystszą wypisane polszczyzną.

Na jednej z nich mieściło się :

„Nr. 13. Jedynak, do pełnoletności brakuje mu lat 2. Ojciec, matka i stryj przy życiu. Dozór nad nim zaniedbany, przestaje z młodzieżą lubiącą światowośó i zbytki. Wyraźny wstręt do pracy, wiadomość pewna."

Na drugiej kartce:

„Nr. 7. Wdowa, bezdzietna. Źródło dochodów niewiadome, wydatki niezmierne. Posiada w wysokim stopniu talent maskowania się."

Na trzeciej:

„Nr. 19. Karanym był kryminalnie za fałszerstwo podpisu. (Przenieść na inną listę)."

Na czwartej:

„Nr. 13. Starszy, (zamieszczony w księdze czarnej pod lit. P. p.)."

„Nr. 14. Młodszy. Rządność, pracowitość, oszczędność i ambicja, (obszerniej w księdze złotej lit. D. w.)."

Na piątej:

„Nr. 32. Złożył już testament w ręce Regenta N.; w którym cały swój majątek zapisuje na klasztory i dobroczynne zakłady, syn został wydziedziczony (zatem z ojcem ukończyć spiesznie, a z synem zerwać wszelkie stosunki).'-

Na szóstej:

„Nr. 42. Entreprener dostaw i robót publicznych. W dniu 19 Marca bawił na wieczorze u barona N. Nr. 117 (zobacz ten numer w liście nazwisk). Widziano go tam przy kartach: entreprener i karty! (podwoić nad nim dozór do d. 15 Lipca r. b.)."

Tu następowały trzy karteczki nieco odmiennego formatu, inną nawet ręką zapisane, kolorem atramentu w części niebieskim, w części czerwonym. Treść ich była taka:

Na jednej:

Nr. 378. Księżna (S. 4) i Zegarmistrz (X. X.) Garnitur brylantów; naszyjnik, branzoleta, grzebień, krzyżyk, (kamieni sztuk 147). Zegarków londyńskich 24. Wartość złotych polskich 82,000 (zredukowano na zł. pol. 13,500).

d. 13 Października 1827 r.

Na drugiej:

Nr. 56. (Z. w. h.) Serwis stołowy srebrny wyzłacany: waza 1 ; półmisków 6; talerzy 36; łyżek wazowych 4. stołowych 72 ; waga funtów 318 łutów 6. Oszacowane na zł. pol. 31,600 (druga wartość 15,000).

d. 1 Stycznia 1829 r.

Na trzeciej:

Nr. 101. Jubiler (R. g. 5); Hrabia (Y); Bracia Starozakonni (0. O.). Pudełko klejnotów nieoprawnych: brylanty, szmaragdy, szafiry, topazy, opale, turkusy ; rubiny, perły, w ogóle sztuk 116. Numizmatów złotych i srebrnych w ogóle 400 (pod dwoma pieczęciami samego hrabiego), 4 wielkie świeczniki szabasowe srebrne wyzłacane. d. 13 Marca 1831 r.

Młody ten człowiek przerzuciwszy okiem i myślą tę tajemniczą gmatwaninę interesów ludzkich, powikłanych, sprzecznych, niepojętych ; mający jeszcze w swojej pamięci skreślony świeżo przez gwoździarkę zarys życia i śmierci autora tych liter, istnych hieroglifów, na wytłómaczenie których potrzebaby pewnego klucza, albo inaczej, należałoby poruszyć tysiące najgłębszych kombinacyj, ażeby to wszystko zrozumieć w istotnem znaczeniu, młody ten człowiek zmartwiał na chwilę, stanąwszy jak posąg przed tryumfującą kobietą.

— A widzisz teraz paniczu, jak to mi raptem zgłupiałeś ! zawołała ujmując się pod boki.

— To tylko przyznam pani, żem nic nie zrozumiał z tego com przeczytał.

— Pokazuje się tedy, że nie umiesz po łacinie!... to nie mój Łukasz rozumny!

— Czy pani nie posiadasz więcej jeszcze tych papierów ?

— Dobry sobie!... a i tych jeszcze pojeść nie potrafił.

— Bo być może, że natrafiłbym na który z polskiem pismem, odrzekł z przymuszonym uśmiechem.

— Nie ma nic polskiego; Łukasz by to zaraz był powiedział.

— A co to jeszcze się bieli z po za ramy obrazu?

— Ah... to jeszcze są dwa papiery... zapomniałam, że wszystkich było dwanaście.

Młody człowiek był zaintrygowanym już do żywego, sam sięgnął ręką za wystający koniuszek papieru i wyciągnął go z za obrazu; gwoździarka, bo zawsze zainteresowana wszystkiem, cokolwiek tylko tyczyło się Dąbka, przebaczyła mu tę śmiałość.

— To jakiś list! zawołał wielce uradowany, rozwijając szybko papier.

— List?... maszże znowu mądrego! ozwała się z szyderstwem, niby to mój stary dawno mi nie powiedział, że ta bazgranina mieści w sobie przepis na robienie czernidła do butów; ale tak głupi przepis, że go ani pomyślał sam poprobować!... Ten drugi znowu papier, to aż zgroza przyjdzie mówić: jest to przecież trucizna skomponowana przez jednego cygana na otrucie wszystkich szewców, ażeby cały świat chodził boso... słyszał to kto co podobnego!

— A mnie się zdaje, że to chyba nie te będą papiery o których pani mówisz. Przeczytam jej nawet głośno adresy obu listów: „Do własnych rąk Nikodema Dąbek, przy ulicy Gołębiej, na 3 piętrze, od frontu... bardzo pilno".

— Po polsku?

— Po polsku.

— Czytaj chłopcze na całe gardło! wykrzyknęła poruszona w zapale na tak wielką wiadomość. Czytaj, jakeś mój zięć, bo zdaje mi się... że... już...

Ostatnie wyrazy wymówiła głosem urywanym, ujrzawszy nagle, że na twarz młodego mężczyzny, który ciekawszy może od niej samej, już z szybkością strzały przerzucać zaczął litery tego pisma, wystąpił wyraz przerażenia.

— Nareszcie, niech już słyszę ! ozwała się z iskrzącemi oczami, zaczynaj!

Człowiek ten tyle już sam odurzony, stracił do reszty przytomność pod natarczywemi wykrzykami gwoździarki; nagabany, nie miał nawet czasu rozważyć czyłi źle czy dobrze robi powierzając jej tajemnicę tych liter, i prawie machinalnie odczytał głośno te wyrazy: „Wyrodku człowieczeństwa!

Niechaj przeklętym stanie się ten dzień, w którym z tobą zawiązałem stosunki. N. N., którego tu nie wymienię, abyś swoim jadowitym językiem nie zhańbił jego zacnego imienia, zapóźno ostrzegł mnie, mówiąc: biada temu, kto raz jeden odważy się przestąpić próg tego piekła, które ty cichem swojem mieszkaniem nazywasz. Ja, który przez lat tyle okradałem dla ciebie własnego ojca i matkę, odważyłem się w końcu okraść przyjaciela!... Teraz dowiedz się, że to przekleństwo kreśli ci ręka obciążona kajdanami. To twoje dzieło, nikczemniku! N. N."

— Jutro wyprowadzam się aż na Pragę! krzyknęła baba, uderzając pięścią o stół z całej siły. Namawiam do tego Łukasza, namawiam cały dom, całą Gołębią ulicę, ba!... całe Stare-Miasto wyprowadzić się za mną musi, aż na Pragę! Teraz dopiero na wszystko otwieram oczy!... teraz wiem dlaczego wszyscy słyszą podedrzwiami tego grzesznika jęki i wzdychania: w dzień, w nocy, wieczorem, o każdej godzinie; wreszcie, znasz to tak dobrze jak i każdy", jak to jest, kiedy czyja dusza po śmierci przeszkadza, wrzeszczała miarowym taktem zaperzona zarazem od złości i oburzenia. A cóżto dopiero tamta łacina zawierać w sobie musi!

Młody człowiek tymczasem, ani na chwilę czytać nie ustawał, milcząc przebiegał wyrazy drugiego listu, który w jego ręku drgał jak listek.

Rzuć mi natychmiast to przeklęte pismo, które ja nieszczęśliwa, trzynaście lat przechowywałam za świętym obrazem!

— Eh! moja pani, odrzekł nieco z wypogodzoną twarzą, skoro ci przeczytam to drugie pismo, będziesz raczej odtąd błogosławiła tego Dąbka.

— Błogosławić Dąbka !... aż wszystkie tasiemki na mnie popękały!

— Powiadam ci, pani, że ucałujesz to pismo.

— Chłopcze!... chyba nie widzisz jak się wiercę na tym stołku, jakby kto w niego wbił sto kóp gwoździ zamkowych, pół-zamkowych, z płaskiemi i okrągłemi główkami!

— Posłuchaj tylko, pani... to pisze jakaś kobieta, i zaczął czytać:

„Dobroczyńco ludzkości!..." taki jest tytuł tego listu.

— Dąbek dobroczyńca ludzkości!... a już świat cały się zapada pod memi nogami!

„Osoba, czytał dalej, która dziś rano o 10 była w pańskiem mieszkaniu, którą raczyłeś nawet z tem samem przyjąć sercem, jak dawniej; jeszcze listownie odważa się błagać cię w tym samym interesie... Ratuj ją!... Twoje wielkie i szlachetne serce poznał już cały świat!... Aniele!... jak cię wszyscy nazywają!...

— Dąbek, anioł!... mdleję!...

„Odpisz natychmiast, czytał nieustając, i przywołaj mnie do siebie; ale nie bez pocieszenia, którego pragnę. Przystaję już na wszystkie warunki, jakie poprzednio na mnie nałożyłeś!... Odtąd błogosławić cię będę aż do śmierci, ja, moje dzieci, i całe przyszłe moich dziatek pokolenie; jak już tysiące cię błogosławi, których ocaliłeś od hańby i pognębienia świata!... Odpisz w imię Boga i ludzkości!... Czekam tylko do wieczora... bo nocą, kończę już kres zgubionego życia, jak zamierzyłam!... N. N."

— Cóż na to teraz odpowiesz, pani ? zapytał, chcąc ułagodzić przywiedzioną do ostateczności gwoździarkę. Czyś dobrze zrozumiała com przeczytał?

— Nie rozumiałam i nie słyszałam!... zdawało mi się, że sto dzwonów bije na gwałt, że się pali!... A tu jeszcze jak na złość ta przeklęta zawierucha pochowała po dziurach wszystkie baby, i ani jednej nie poświeci, żeby mógł się człowiek wygadać!... bo z tobą, mój panie, nie ma o czem mowy!... A tymczasem dawaj to natychmiast! dodała wydzierając mu z rąk papier. Dziś jeszcze w wieczór zapalam gromnicę i palę te cerografy, jak mi religia nakazuje!

— Uczyń to pani, jeźli jej się tak podobało koniecznie, odrzekł młodzieniec, nie chciej jednak więcej odstręczać swemu gospodarzowi lokatorów, ponieważ poznaję teraz, że ten lokal, przez trzynaście lat nie wynajęty...

— Coś ty wyrzekł, fanfaronie! krzyknęła teraz wcale nie na żarty. Alboż to nie obowiązkiem sumiennej kobiety, ostrzedz wszystkich, że gdzieś czyja dusza kołacze się po śmierci; nie powiedzieć każdemu że to lokal na wieki wieków już zaklęty!... Mnie aż lżej się robi na sercu, kiedy jaki taki ostrzeżony, zmyka potem ze sklepu oglądając się ze strachu na kamienicę! A wieszże teraz co znaczą te gwoździe, tu na ścianie? zapytała wskazując palcem.

Młodzieniec spojrzał z zadziwieniem na trzy długie rzędy mosiężnych gwoździków, wbitych aż po łebki, których jednak znaczenia nie mógł sobie wytłómaczyć.

— To znaczy, trajkotała dalej demokratka, że jak tylko ocalę jednę ofiarę więcej... wtedy łap zaraz za gwoździk i młotek, i łup, łup, łup go w ścianę aż po sarnę główkę!

Młodzieniec z litością pomyślał sobie w duszy, ile ta kobieta wyrządziła już krzywdy właścicielowi tego domu, odstręczając łatwowiernych. Tymczasem baba chwyciła już za nowy gwóźdź i młotek i zbliżyła ręce do ściany.

— Cóżto pani zamyślasz? zapytał łagodnie.

— Przybijam ciebie!... o! ja nie dam nic dla złego ducha! A uderzywszy raz ostatni młotkiem z dawno niepraktykowaną energią, sięgnęła wprawnie ręką obok na wiszącą półkę; porwała z niej flaszkę z wódką i jeszcze wprawniej do ust przyłożyła.

— Czy i to także należy do ceremonii przybijania gwoździa? zapytał z uśmiechem.

— Zawsze, odrzekła dobrze pociągnąwszy, źleby było, mój panie, żeby człek potem nie zalał jeszcze takiej sromoty!

W tem drzwi się uchyliły i wsunęła się do sklepiku

jedna, znać z najlepszych przyjaciółek zabobonnej guślarki; bo nim zdołała spuścić z głowy spódnicę, którą sobie zarzuciła osłaniając się przed zawieruchą; już gwoździarka wykrzyknęła nowym zwrotem mowy na swego dopiero ulubieńca.

— Patrz coś mi śniegu naniósł na podłogę, aż woda się leje pod samą ścianę! gdyby był chociaż dał co zarobić?

Nieznajomy nie myślał już dłużej słuchać i wysunął się ze sklepiku, zostawiając całą swobodę wynurzenia swoich dusz, dwom kumoszkom.

Jak długo przetrwało to sam na sam, tego nie można z pewnością powiedzieć ; ale pierwej jeszcze nim gwoździarka zdołała opowiedzieć to wszystko co zaszło, aż do końca, wpadł do sklepu, jak to mówią z wrzaskiem i trzaskiem, ów Łukasz małżonek, uczony szewc z trzeciego piętra Falederowicz.

Musiało zajść coś nadzwyczaj ważnego, kiedy na tak wielką niepogodę, zbiegł z góry tylko w brudnej koszuli, fartuchu i pantoflach, tak właśnie, jak siedział na trójnóżku przy reperacji starego buta, który jeszcze miał na lewej ręce, nałożony aż po łokieć.

Najpierwsze jego wyrazy, które więcej jak straszliwym wybełkotał głosem, były:

— Stancja, na trzeciem piętrze, z alkierzem, już wynajęta!

Gdyby kiedy piorun trzasł w sam próg drzwi gwoździarki, nie zrządziłby jeszcze tak silnego wzburzenia w całym jej organizmie. Miała jednak tyle jeszcze zna-

jomości i siły, że zapytała przerywanym, jak w omdleniu głosem.

— Kto....wy...na...jął?

— Jakiś młody... który dopieroco od ciebie wyszedł Prowidencjo!

Baba padła jak długa na poręcz od krzesła.

Uczony łacinnik tego tylko użył środka dla przywrócenia jej zmysłów, że począł chłodzić wachlując nad jej czołem cholewą od buta.

Znała lepiej zaradcze środki i naturę zemdlonej obecna kumoszka; bo ujrzawszy czworogramastą flaszę na stoliku, przyłożyła ją zaraz do ust na wpół otwartych pacjentki. Umierająca natychmiast wyciągnęła ręce aby sama jeszcze przytrzymała sobie flaszę i wychyliła ożywczy napój aż do dna.

KONIEC TOMU PIERWSZEGO.

Tom II.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Izabella Hortensja, osławiona piękność w r. 1820 w Warszawie, powołana jednomyślnie elekcją modnej młodzieży do królowania, zasiadła w owym czasie na bałwochwalczym tronie.

Uboga z domu Izabella Hortensja, była jednak bogata krasą wdzięków, dowcipem, wytwornem ułożeniem wielkiego świata, zaletami, jakie szybko bardzo rozwijają się w kobiecie samem nadskakiwaniem hołdowników.

Uboga! ależ każde bożyszcze piękności nie tak wiele cierpi dla majątkowego braku. Przelotną tę troskę, słodzi ustawicznie nadzieja strojna obrazami złotych marzeń, ale to marzeń, na jakie tylko okrzyczanym pięknościom zdobywać się wolno.

Dla tego Izabella Hortensja długo bardzo bawiła się w owe sny czarowne, dopóki w 21 roku swego życia, a czwartym panowania, nieprzebudziło ją straszliwe widmo, nazywane w języku młodzieży: „spowszechnienie."

Wtedy wybrała — i była wybraną.

Ten szczęśliwy śmiertelnik był stary, brzydki, przytem nie był ani księciem ani milionerem. Nazywał się Niemielnicki i odtąd Izabella Hortensya zapomnianą została pod osłoną pani Niemielnickiej.

Pan Niemielnicki był jednym z najzacniejszych i najszanowniejszych lekarzy w Warszawie; ale że takie zalety bywają pospolicie niezrozumiane od 21 letniej i pięknej kobiety, dla tego Izabella Hortensja zstępując z ślubnego kobierca, zostawiła na nim pierwsze łzy, co miały płynąć przez całe jej życie.

Miłość człowieka 50-letniego, nie jest chorobą gorączkową, w którejby najmniejsze zadraśnięcie jątrzyło serce, raniło, gangrenowało, zabijało. W tym wieku wszystkie dolegliwości, jakie nam może sprawić ulubiona kobieta, dotykają więcej rozumu, obudzają dumę, obrażają miłość własną, oburzają raczej jak przywodzą do rozpaczy. Pan Niemielnicki nie zapytał nawet swej żony, dla czego płakała; owszem, jak wyrachowany taktyk, udał, że tych łez nie widzi i nie rozumie, ale i nie obsypywał ją wymuszonemi grzecznościami i pieszczotami, chciał utrzymać przed nią swój charakter sprawiedliwego człowieka.

Wieczorem, kiedy w salonach nowo-zamężnej pary, światła gasnąć zaczynały, Izabella zalała się łzami po raz drugi, i w tym stanie odprowadzono ją do sypialnego pokoju.

— Cóż to jest? wykrzyknęła wstępując zaledwie nogą

— O mój Boże! odrzekła chora z boleścią, jedyny posiłek, co przedłuża dni moje, wyczerpany!... Czemuż w miejsce łyżki stołowej, nie używałam łyżeczki od kawy; toby na dłużej wystarczyło.

— Na jaką cenę jest to wino? zapytał.

— Na dwa dukaty... Oto są krople Eugeniuszu, dodała podając mu drzącą ręką flakonik tak, iż zaledwie zdołał go w powietrzu uchwycić.

Przejrzał potem flaszeczkę pod światło, z której rozeszła się silna narkotyczna woń, podobna do piżma i zapytał:

— Czy koniecznie aż trzy krople wlać należy?

— Trzy, koniecznie; tyle kazał mi doktor brać rano i tyleż na wieczór; dlaczego zapytujesz się o to?

— Ponieważ już zaledwie jedna pozostała, odrzekł z westchnieniem, napróżno trzymając długo wywrócony flakon po nad łyżką.

— A więc wszystko już dla mnie się kończy, odpowiedziała z goryczą, wszystko!... jakby już ręka, co kieruje nami, spychała mnie z tego świata, na którym tyle wycierpiałam!.. Daj!... daj Eugeniuszu... tę jednę jeszcze i ostatnią kroplę! dodała wyciągając ręce, latające w powietrzu, jak gałązki miotane wiatrem w różne strony.

Eugeniusz wlał w jej usta wino zaprawione na łyżce. Chora przyjęła napój, jakby w przekonaniu, że samo życie przyjmuje w gasnące ciało.

Zwykle po zażyciu tego narkotyku, twarz jej ożywiała jakaś poruszalność ducha, wypływająca jeżeli nie z bodźców materjalnych, to z czystej wiary, jaka często w jakich małżonkowie występowali przed sobą, akcja dramatu zbliżyła się do scen, z któremi potrzeba było wystąpić przed światem.

Mądrość chińskiego uczonego objawiła się jako prawdomowna !

Odtąd małżonkowie zaczęli być obsypywani tysiącem powinszowań, od wszystkich przyjaciół, a najczęściej mąż, w obec żony dziękował wszystkim najuprzejmiej za dobre ich serca, chociaż czuł w sumieniu swojem, że na te wszystkie grzeczności nie zasłużył. Być może, że 50-letni mężczyzna w miejsce wybuchów zemsty i gniewu, używa tylko najsprawiedliwszej kary, gdy swojem szyderstwem utrzymuje żonę w ustawicznej rozpaczy.

Izabella Hortensja wydała nareszcie na świat syna.

Żaden może z angielskich lekarzy, nie zajmował się jeszcze nigdy tak troskliwie około chorej małżonki.

Nieszczęśliwa ta kobieta, musiała do boleści fizycznych, łączyć jeszcze stokroć okropniejsze, bo moralne. Czegóżby nie poświęciła w tej chwili, gdyby jej udało się wyczytać jednę z głównych myśli swego niedocieczonego i prawie zabawnego męża? żeby mogła chociaż raz jeden pomówić z nim o tej fatalnej kwestji otwarcie? Nigdy jeszcze ta gra piekielna nie dała jej się uczuć bardziej boleśnie, nawet odurzająco, jak w tych wszystkich jego staraniach i troskliwości łożonej w godzinie jej rozwiązania. Uzbroiła się jednak w tę odwagę, że zaraz po wydaniu na świat dziecięcia, rzekła:

— Oto twój syn, kochany mężu!

— Bogu to najprzód dziękuję za twoją ofiarę. Hortensjo! odrzekł zimno, obojętnie, zajmując się dalej chorą.

Tę odpowiedź, po sto razy inaczej tłómaczyła sobie w duszy, udręczona kobieta, często nawet posuwała się aż do przypisywania mężowi jakiej wady umysłowej, chorowitego stanu głowy, w którą można bezczelnie wmówić wszelkie fałsze.

We dwa tygodnie po narodzeniu się dziecięcia, Hortensja otworzywszy ze snu oczy, nie znalazła je obok siebie.

Krzyknęła, jak każda matka; ale nie dano jej długo czasu do nowej rozpaczy. Jedna z sług wniosła właśnie do komnaty gorzki ten owoc tajemnej miłości, przytem podała swej pani zapieczętowany papier.

— Od kogo jest to pismo? zapytała ze drzeniem.

— Od pana.

— A pan?...

— Wyjechał właśnie w tej godzinie z Warszawy.

— Odejdź.

Spiesznie otworzyła pieczątkę; ale w kopercie nie znalazła nic więcej, jak tylko samą metrykę, którą przeczytała :

„Imię dziecięciu dano Eugeniusz. Rodzicami chrzestnemi byli, żebrak i baba kościelna; a ich imiona: Dominik i Gertruda. Narodzone z Izabelli Hortensji, matki i Heliodora księcia Otosławskiego, nieślubnych".

Przeciągły jęk uleciał z jej piersi, porwała do rąk dziecię, a uniósłszy je do góry, długo wpatrywała się w drobne rysy niewinnej twarzyczki i zawołała z rozpaczą :

— Biedna ofiaro!... całe twoje życie napiętnowane będzie hańbą nieprawości!

Piątego dnia nieobecności męża, Hortensja otrzymała list z poczty, a w nim takie wyrazy:

„Pani! przed kilku dniami mąż jej raczył mię odwiedzić na wsi, i nim zdołałem ochłonąć z podziwienia, przemówił:

— Czy wiesz, książę, że zostałeś w tych dniach ojcem? — Nie wiem; ale się tego spodziewałem.

— Czy wiesz także że syn jego została ochrzczony na imę ojca? zapytał spokojnie i z godnością.

— Także nie wiem; ale za to jedno gotów jestem stanąć naprzeciw podstępnego filantropa.

Mąż pani dobył zaraz z kieszeni parę pistoletów, mówiąc:

— Jeżeli zginę, przekazuję panu za powinność abyś uprawnił to dziecię.

— Pan wiesz dobrze, że do tego pierwej potrzeba jednej rzeczy... abyś sam umarł, odrzekłem mu z równą obojętnością.

Nazajutrz, mąż pani, przeszyty został kulą w piersi, w obec czterech świadków. Zostałaś wdową.

Heliodor książę Otosławski."

Dziwna rzecz, że ani jedna łza żalu nie spadła na ten papier. Być może, że w tym jednym roku pożycia z mężem, doświadczywszy ustawicznej trwogi miecza wiszącego nad jej głową, nauczyła się w małżonku swoim uznawać surowego tyrana, który nie wymawiając winy, karał stokroć boleśniej; który nie karząc otwarcie, karał jak kat-filozof, przez rozwijanie walki sumienia i podsycanie obawy... Dziś wszystko to runęło. Żona oswobodziła się jako wdowa, kobieta odżyła jako matka.

— Bóg to wszystko mi przebaczy ! zawołała, jeżeli ja tylko sama mam być widzianą jako sprawczyni dwoistego nieszczęścia!... Nagrodzę wszystko miłością dla mego dziecięcia, dla którego stanę się nie jako matka, ale jako kapłanka, gotowa poświęcić ostatnią kroplę krwi dla zmycia z czoła mego syna, haniebnego wyrazu „nieprawy!" Wtedy dopiero uznam się odkupioną w obliczu Nieba, kiedy ta mała istota, wróci nakoniec do prawimienia, godności i majątku naturalnego swego ojca!

Z marzeń, któremi niegdyś łudziła się ta kobieta w dniach panieństwa, wpadła w marzenia macierzyńskie, usiłując odzyskać dla dziecięcia to wszystko, czego jej nie dopisała piękność.

Dwadzieścia pięć lat pracy, pomysłów i zabiegów, na jakie tylko zdobyć się może namiętna kobieta, cóż jej dały w udziale?... nędzne schronienie na poddaszu, głód i blizką śmierć z wyczerpania sił w długiej walce.

Z dawnej piękności pozostał tylko cień kobiety. Jestto okręt styrany długą i szaloną podróżą po oceanie życia. Czemuż dziś rozbity, nie spoczywa jeszcze w' przystani; ale jakby z szczątków pozostałych probuje zbudować nowy statek i płynąć chce dalej i dalej?... Czyżby dusza tej kobiety została jeszcze 20-letnią? Jeszcze chcę być księżną! woła w szale, aby syn mój, Eugeniusz, nosił tytuł książęcy; jeszcze chcę być milionową, aby syn mój opływał w dostatkach i złocie; nareszcie chcę się nazywać Otosławską, aby Eugeniusz był prawym Otosławskim!...

Niech jeszcze jeden miesiąc wyczerpie jej zasoby, a z marzycielki wielkości ziemskich, zostanie szczypta prochu, którą pochłonie ziemia.

Lecz może też jeden dzień, jedna godzina, zrozpaczonej duszy wystarczą do zdobycia tego, czego dwadzieścia pięć lat energii nie podołało.

III.

Zostawiliśmy Eugeniusza jak odstąpiwszy od łóżka uśpionej matki, udał się do alkierzyka.

Jak tylko przeszedł za próg tego miejsca, uczuł zaraz to przykre i dojmujące zimno, pospolite w miejscach zamkniętych, długo nieopalanych. Był to maleńki pokoik o jednem oknie, umieszczonem w dachu, które dawało widok na same szczyty sąsiednich domów, na kominy i dymniki. Niewiadomo, czy z powodu tak niekorzystnej dla oka perspektywy, czy dla innych może przyczyn, ale zmarły ostatni tego pokoiku lokator, zamalował wszystkie szyby szarą farbą, co nawet jedyny weselszy obraz, jak widok nieba i światła, temu miejscu odebrało.

Całe zagospodarowanie się Eugeniusza w alkierzyku stanowiła stara, wyszarzana sofa, pokryta podartym drelichem, podobniejsza do tapczana, jak pokojowego sprzętu. Przy niej stał mały stoliczek z prostego drzewa i jedno krzesełko trzciną wyplatane. Oto całe bogactwo, syna pielęgnowanego sercem i namiętnością matki, dla wprowadzenia go do książęcego pałacu.

W jednym kącie alkierzyka, leżał na ziemi porzucony kuferek, jedyna własność kawalerskiej fortuny Eugeniusza. Także na kołku na ścianie wisiał jego płaszcz podróżny z grubego sukna, niegdyś błękitno-popielatego koloru. Wszystko tu w ogóle tchnęło smutkiem, tak, że słabego, nerwowego usposobienia człowiek, doznałby w tem mieszkaniu wszystkich wrażeń więzienia.

Eugeniusz postawił świecę na stoliku, a zaraz potem zajął się otworzeniem swego kufra. Mieściły się w nim po większej części książki, manuskrypta i mnóstwo papierów, które na różne strony ciskał, to na ziemię, to na stolik, to na krzesło, przeznaczając jedne do odczytania, inne jako podręczną akademicką bibliotekę.

Znalezioną tamże czapkę nacisnął zaraz na głowę, zaś skórzaną poduszkę umieścił na sofie, na właściwem miejscu.

Wkrótce pokazały się dwa florety, druciana maska i łosiowe rękawice od szermierki, co wszystko Eugeniusz odłożył na bok, na ziemi. Dalej, dobył pięknie zakonserwowaną trupią głowę, którą z zimną obojętnością złożył na stoliku; w końcu wyjął wielki pugilares, zabrudzony tak, iż nie można było oznaczyć w nim koloru. Pugilares ten wielkiego formatu, naładowany był różnemi papierami, które z obudwóch końców wystawały. Na widok tegoż, twarz młodzieńca nieco się ożywiła. Obejrzał go najstaranniej, jakby lękał się, czy w nieobecności jego jaka obca ręka nie przerzuciła tych papierów i uspokojony, wsunął go zaraz za piersi swojego palta.

Pozostała tylko w kufrze sama bielizna, którą bez żadnej troski o pogniecenie, filozoficznie pozapychał we wszystkie kąty kuferka.

W tej jednej godzinie, mały ten alkierzyk, stał się bardzo podobnym do jednego z mieszkań akademików niemieckich.

Poczyniwszy taki porządek, lub raczej ukończywszy pewien nieład, lubiany od wielu, zdjął z kołka płaszcz, owinął się nim starannie, dobył następnie z kieszeni płaszcza krótką, tyrolską, z rogu jeleniego fajeczkę i worek z tytuniem, nałożył nim fajkę i zapalił.

Po tym przyrządzie położył się na sofie, opierając głowę na poduszce i odetchnął po raz pierwszy po podróży, spoczął po wysileniach ducha, przygniecionego gmatwaniną wrażeń, doznanych nagle i niespodziewanie po tyloletniem niewidzeniu swej matki.

Te ubogie ściany, ten nieład, ten brud zalegający wszystko do koła i samo zimno nieopalanej izdebki, znikło w tej jednej minucieprzed wzrokiem Eugeniusza. — Dziwne to zaprawdę zrządzenie wyroków! mówił w swojem marzeniu Eugeniusz. Kiedy teraz zastanowię się nad całą historją ubiegłych dwudziestu pięciu lat mego życia, poznaję, że w mojem przeznaczeniu kryje się coś wyjątkowego... Gdyby zasady moje pozwoliły rozwinąć się próżności i dumie, może odważyłbym się powiedzieć, że jestem wyższym nad pospolitych ludzi... W tajemniczych i urywkowych aforyzmach mojej matki, uznałbym zapewne odpowiedzi Sybilli, które rozwiązywałbym z uprzedzeniem egoistycznego serca; szczęściem, nieznana ta intryga familijna, staje się teraz za błahą w obliczu tych wszystkich myśli, które wysnuwam z siebie na ofiarę światu!... Biedna kobieto! mówił dalej, ciebie strawiła rdza gorączkowych twoich przywidzeń!... Lecz co ten mózg chorowity chciał spłodzić, przeznaczając mnie właśnie za środek do swoich celów?... Od dziesiątego roku życia, usunięty zostałem od pieszczot matki... od jej łona, i dlaczego?... bo miałem rozwijać tajemniczy kłębek złotej nici, na końcu której miały się ukrywać trofea wszystkich zabiegów... Znalazła się nędza!... Jakiżto wielki zawód dla niej... a dla mnie wyrok niepojęty!... Szczęściem, że ten syn, któremu matka tak długo obiecywała zaczarowane królestwo złota, blasku, wielkości, szczęścia, ten syn przebył już właśnie szkołę rzeczywistej mądrości na ziemi... Ileż to razy zdarzało mi się, w kole ludzi znakomitych z rodu i majątku, spędzać godziny szalonych bachanalij, zbytku i rozpusty; ale nazajutrz, jak przyjaciel ubogiego kmiotka, uczyłem się pożywać z nim z jednego naczynia lichy pokarm!... Coś z nieba opiekuńczego przekazało mi to upodobanie w życiu wszechstronnem... w myślach ogólnych i poświęceniu się dla wszystkich!... Ale pracujmy jeszcze dalej... wytrwale jak bohater... Dzieło myśli niechaj się jeszcze wyrabia, wzrasta, a i czyn będzie wielki.

Po tych słowach dobył pugilares, otworzył go i wyjął kilka zeszytów papieru zapisanego drobnem pismem. Eugeniusz dotykał się tych papierów ze czcią, uszanowaniem i skruchą.

Na jednym z większych zeszytów mieścił się taki tytuł: Odkupienie Nędzy. Na drugim.

Upadek Zbytku.

— Nędza i Zbytek! powtórzył machinalnie w swojem marzeniu, to dwie kończyny socjalnego świata, pośród których rozciąga się niezmierna skala podziałów, cieniujących losy szczęśliwe i nieszczęśliwe człowieka!... Po za biegunami nędzy i zbytku, leży czczość. Lecz czyliż człowiek, nigdy niema zostać panem tych dwóch biegunów ! dodał z ogniem. Czyliż myśl promienista geniuszów, nie zawładnie nigdy niemi?... Czyliż żadna potęga ducha nie wystarczy w sile, aby... Dziwne przywidzenie zarozumiałej głowy! odrzekł po chwili rozwagi. I cóż, chociażby człowiek przelał całą mądrość swoją na papier... skupił wielkie dzieło w literach alfabetu, dowie się tylko w końcu, że i najświętsza z prawd, objawiona ludom jako dogmat, jest bierną. Idea może tylko rozświetlić świat cały... zbawić go może tylko czyn!... Przez dziewiętnaście wieków człowiek nie pomyślał usłuchać syna Boga!... Nędzo!... ty jeszcze długo, jak chwast zarastać będziesz łany ziemi, nim zrodzi się najpotężniejszy, co obejmie ramionami całą ludzkość... co ujmie się za upadającą Ewangelią! Bogu niech będą dzięki za tę pierwszą myśl, co nagich, głodnych i cierpiących, radzi leczyć upadkiem zbytku, rozpusty i marnotrawstwa panów! Taka idea nie jest świętokradzką, bo nie zdziera nic z ołtarza własności. Taka myśl to natchnienie!... a człowiek wszystko ma z nieba... nawet myśli; środki tylko należą do nas samych... Środki!... jakiż to dziwny wyraz w ustach istoty padołu!... Gwałt, wydarcie, pod hasłem: „jednemu wziąść, drugiemu dać" wszak to myśl anti-chrześcijańska!... Ale też tu właśnie leży skała i wir, tu Scylla i Charybda!... Czekajmy!

Zaledwie Eugeniusz domówił tych wyrazów, doszed, do jego uszu jakiś dziwny głos, niewiadomo z której strony, podobny bardzo do brzęku stron drucianych, popękanych na istrumencie muzycznym, który zaświszczał raczej metalicznie, niby gdzieś w obszernej i pustej sali. Zdarzenie to przerwało z nagła cały wątek myśli tego młodego marzyciela. Harmonia tego dźwięku była tak niezwyczajną, że Eugeniusz nie był w stanie żadnego z tym głosem stawić porównania. Wszystko trwało tylko kilka sekund, ale wrażenie obudzone w jego duszy, zdało się głos ten przedłużać jeszcze czas nie mały. Zbudzony, albo raczej strącony w rzeczywistość, która go dotaczała, spojrzał błędnem okiem w około siebie, po nagich ścianach, po belkach sufitu obielonego wapnem, na okno w dymniku, to na drzwi przymknięte od izby, ale nic nie dostrzegł, coby mu ten dźwięk wytłómaczyło.

Eugeniusz ułożył znowu papiery w porządku w pugilaresie, i schował go, zgasił potem świecę i zabrał się do spoczynku.

Zasnął, tuląc do piersi skarb myśli zebranych na papierze, z którym widać nigdy się nie rozstawał.

Było już prawie po północy, kiedy zdjęty snem Eugeniusz ocknął się raptownie, na swojem twardem i niewygodnem posłaniu. Ten sam głos, z większą tylko powtórzony mocą, doszedł jego uszu, przejmując go zadziwieniem pomięszanem z trwogą. Nie utracił jednak tyle jeszcze z natury pospolitych ludzi, aby w tym jednym momencie nie miał sobie przypomnieć całej cudownej historji Nikodema Dąbek, dawniejszego tej izby lokatora, którą mu gwoździarka, przy najmowaniu tego mieszkania, z takiemi szczegółami opowiedziała. Eugeniusz uczuł też lekkie bicie serca i szybsze poruszenie krwi w żyłach całego ciała. Uniósł nawet nieco głowy, aby zasłyszeć lepiej i zrozumieć charakter tak niezwyczajnej intonacji.

Ten sam świst i brzęk stron metaliczny, znowu ozwał się, przeciągając echo, jakby w zwaliskach.

— To on, Nikodem Dąbek! zawołał unosząc się na sofie, ale dlaczegożby mi się go lękać należało?

Człowiek, jakkolwiek zabobonny, ale z czystem sumieniem, pomyśli zawsze w podobnych razach, że za chwilę ujrzy przed sobą anioła, dusze tylko spodlone grzechem, zdziercy i krwią splamieni, w każdym szmerze czują djabła.

W obudwóch razach, lepsze jest zawsze spotkanie się z duchami w obec światła. Dlatego Eugeniusz wstał śmiało i zapalił świecę.

— Niepojęty to zbieg przypadłości! pomyślał, krótki rys życia tego człowieka zainteresował mnie o tyle może, o ilem upatrywał w nim typ prawdziwego ekscentryka. Są ludzie, co występują w świecie w rolach tak zabawnych, iż stają się godnymi uwagi najpoważniejszego myśliciela. Każdy człowiek wydaje inne fenomena; ale ten tu, zmarły przed trzynastu laty... dodał oświecając ściany alkierzyka, jakby dla przejrzenia czy w nich nie ujrzy jakiego otworu, i umilkł.

Teraz dopiero miał sposobność zobaczyć, że malutki ten pokoik, oklejony był papierem w kolorową kratkę, na tle perłowem. Obicie to jednak, stare, zabrudzone i w wielu miejscach obdarte, zapewne jeszcze za życia dawnego lokatora nie odbijało dla oka nic wesołego. Wszystkie ściany przytem, nabite były bardzo gęsto gwoździkami rozmaitej wielkości, na których kiedyś wisiały albo sztychy, albo rozmaite podręczne przedmioty.

Eugeniusz ściśle badający wszystko, dostrzegł jeszcze, że ściany te w wielu miejscach mieściły na sobie napisy; mianowicie pod każdym gwoździkiem. Były to po większej części nazwiska osób mu nieznanych, mężczyzn i kobiet; przy niektórych także znajdowały się notatki poczynione ołówkiem, jak: stan, wiek, czasem ulica i numer mieszkania. Więcej jednak upatrzył znaków hieroglificznych, złożonych z liter alfabetu i cyfr. Najbardziej interesującemi zdały mu się być krótkie jakieś zdania, aforyzmy, ukrywające w sobie zasadnicze ogólniki, np: Nikt nie jest wolnym od chciwości.

— O to prawda! pomyślał zaraz w duszy, powtórzywszy ten frazes po dwa razy. Ja sam może, co sądzę się być wolnym od pokus pospolitych, co nie gonię za znaczeniem i bogactwem, sławą... materjalnemi zyskami świata, chciwy jednak jestem spełnienia moich marzeń. Ale daj Boże, aby każde tchnęło podobną mojej chciwością, a nie nazwie się egoistycznem!

Kierując dalej świecą przy ścianie, przeczytał jeszcze: Niemasz człowieka bez egoizmu.

Aż mu ręka z lichtarzem zadrżała na tak niespodziewaną odpowiedź. Gdyby nie silne przekonanie, że zdanie to napisane być mogło przed kilkunastu latv, mniemałby, że duch niewidzialny podsłuchuje go i porozumiewa się, stawiając przed jego oczy piśmienne odpowiedzi.

Już chciał wracać na sofę, gdy przeszedłszy ze światłem nieco dalej, spostrzegł na tejże ścianie inny napis, ale tak niewyraźny, iż musiał aż zdmuchnąć kurz, jaki litery te pokrywał: Młodzież najmniej zna siebie samą...

— Wielka nauka! odrzekł bardziej zdumiony. Wszystko to jest jakby tajemnem ostrzeżeniem dla mojej zarozumiałej głowy!... Dziwna to jednak rzecz, dlaczego wszystko co tu przeczytam, tak łatwo odnosi się do mnie samego 1 I skrzętniej jeszcze zaczął wyszukiwać napisów.

Następny, który znalazł, zdawał mu się być tylko osobistą notatką: W miesiącu lutym, wydałem na żywność Zp. 8 gr. 11, (zatem Zp. 1 gr. 11 więcej jak należy). W marcu wydam tylko Zp. 5 gr. 19.

— Z tej strony charakteru już mi go dała poznać ta kobieta, z dołu. Radbym teraz jeszcze wiedzieć, czyli to była nędza, czy też bezprzykładne skąpstwo... W każdym razie, Nikodem Dąbek jest obudzającym interes człowiekiem... Ale otóż znowu postrzegam napis : Każdy cel jest możliwy, dopóki go wspiera żelazna wola. A zaraz pod tym, niżej: Zacząwszy raz nie ustawaj!

— O! to niepodobna! zawołał Eugeniusz odurzony, ażeby ślepy traf miał po trzynastu latach przekazywać nowemu lokatorowi te wszystkie maksymy, które tu znajduję !... Można rozum utracić, chcąc zbadać prawdę tego cudu. A do licha!... zaczynam wierzyć w groźby tej kobiety... Mówiła dobrze, że będę musiał przyjąć na mieszkanie złego ducha. A potem zaraz otrząsnąwszy się z chwilowego odurzenia* umysłu, z uśmiechem powiedział sobie: I cóż ztąd, że wszystkie te napisy tak dobrze harmoniują z moim interesem, kiedy stu innych co także mają swoje wielkie czy małe, ogólne czy osobiste cele, mogą tak samo przystosować do nich te wyrazy!... Prawdy moralne służą dla wszystkich! Człowiek co zostawił to pismo, miał widać za słabą wolę, aby wytrwać w swej namiętności; rzucał więc po ścianach odpowiednie swoim widokom dewizy, aby mieć ustawicznie przed oczyma gotowy bodziec, podtrzymujący jego upadającą odwagę... Cała tajemnica leży teraz w zbadaniu, gdzie zmierzał ten człowiek i za czem dążył?... Badajmy go tylko jeszcze w tych samych murach, gdzie żył i umarł, a powoli, Nikodem Dąbek przestanie być nadzmysłową istotą!...

W tym zamiarze zbliżył się w stronę, gdzie stał umieszczony w niży nie wielki piecyk z staroświeckich kafli postawiony. Otworzył spiesznie żelazne drzwiczki i ujrzał masę czarnego popiołu po spalonych papierach. Ciekawość jego do tego nawet stopnia się wzmogła, iż rozgarnął popiół, szukając jakiego śladu, któryby stał się tłómaczem umarłego.

Jeden zaledwie kawałek papieru, ocalony od płomienia, ożywił nadzieję Eugeniusza; chwycił go też prędko do ręki i obejrzał przy świecy. Była to cząstka listu z tytułem: Przyjacielu Nikodemie!

— O! to wcale co innego: list od przyjaciela! pomyślał. Dwa listy które wczoraj czytałem, pisane były ręką osób, których z Dąbkiem połączał tylko interes, ale przyjaciel... i poufały... Przeczytajmy, ile się pozwoli. I zaczął czytać.

„Im więcej badam świat, poznaję, żeśmy obadwa wygrali, zamieniając się w kamienie!...

"Nienawiść moja do całego rodu, wzrosła aż do obłędu. Nikodemie! nie ustawaj w tem co już raz poczuło twoje serce!... Co człowiek — to i wróg!... mnie nawet samego stawiaj niżej psa!...

„Między człowiekiem a człowiekiem, rzuciła natura skałę, na której interes osobisty zbudował świątynię, ta świątynia to obłuda, a nie miłość bliźniego.

„Poświęcam każdego na łzy, na rozpacz, na śmierć, byleby zyskać coś dla siebie!... Nie umie żyć, kto nie wydziera drugiemu!... Ja skradłbym łachmany z ostatniego żebraka, gdyby"...

Dalej było już upalone. Na odwrotnej jednak stronie u góry, kończyły się słowa listu; lecz co najważniejsza, ocalał podpis tego filozoficznego wyrodka, nazywał się: Kamil Złotouski.

— Boże! mój Boże! zawołał młodzieniec, w jakiemże to miejscu obrałem dla siebie schronienie!... Dreszcz oburzenia niech będzie tłómaczem, żem nie zaszczepił w sercu ani jednej litery z tego listu!... Kamil Złotouski  jakże mile brzmiące to nazwisko, a jednak to nazwisko szatana!

Nagle zaraz uderzyło go jedno przypomnienie, że widział przed chwilą na ścianie mnóstwo nieznanych sobie nazwisk, przy których także mieściły się bliższe tychże osób szczegóły; bo aż do ulic i numerów ich mieszkania. Pominął wszystkie, jako obce ; ale teraz zapragnął wyszukać jednego... Może uniesiony szlachetnym gniewem postanowił wyszukać w świecie, stanąć oko w oko z Kamilem Złotouskim, i zapytać, dlaczego został potworem !

Z całym pośpiechem rozognionej krwi stanął znowu pod ścianą, obitą najwięcej gwoździkami, i zaczął przebiegać listę osób, które jak cienie umarłych, zdawały mu się przesuwać przed oczyma, już jako ofiary zamordowane... drugi raz, jako wspólnicy Nikodema Dąbka.

Zbliżył płomień świecy do liter nieczytelnych i mocno kurzem przyciemnionych, tak, iż omal nie okopcił ściany, gdy w tem, silne dmuchnięcie, którego zimny powiew uczuł na całej dłoni, otoczyło go nagle ciemnością. Świeca zgasła, a zaraz potem struchlały, wypuścił lichtarz na ziemię.

— Panie! wielkie i niezbadane są dziwy w naturze Twojej! przemówił i bezprzytomny prawie dostał się znowu do sofy, na którą padł z wysilenia.

Nie spodziewajmy się aby ten człowiek przez całą noc zmrużył swoje powieki.

IV.

Nazajutrz, jak tylko pierwszy promień światła przedarł się przez szyby okna w alkierzyku Eugeniusza, tenże powstał zaraz na nogi. Miał twarz ponurą i zasępioną ; mniej jednak na umyśle swoim uczuwał odurzenia, bo wszelka trwoga, choćby najdziwaczniejszemi przypadłościami obudzona, nierównie silniej działać zwykła na ludzi w nocy jak za dnia białego.

W miarę nawet powiększania się światła, więcej także życia objawiać się zaczynało na jego twarzy. Byłby nawet teraz daleko zdrowiej sądził o całem zdarzeniu, ale ważność interesów rzeczywistych, nagłych i koniecznych, bardzo prędko oddaliły z jego myśli, i fantastyczne dźwięki jakie słyszał i owe zagadkowe zagaszenie świecy. Rzeczywistość smutna i dojmująca zajęła wszystkie jego myśli. Chodząc nawet po stancji obojętnie potrącał nogą lichtarz, leżący jeszcze na podłodze. Wiedział tylko że zbliżyła się dla niego stanowcza chwila, w której powinien skupić wszystkie siły umysłu, aby najtrafniejszym pomysłem wesprzeć los własny i ratować życie matki.

Wkrótce głos dzwonka z pierwszej izby, przywrócił mu całą przytomność. Spiesznie opuścił alkierzyk, aby zobaczyć i powitać przyzywającą go do siebie matkę, lecz jak człowiek z męzkiem usposobieniem, postanowił przed nią o wszystkiem co go w nocy spotkało, zamilczeć.

— Jakże się czujesz dzisiaj, kochana matko? zapytał zbliżając się za parawan.

— Każdego rana miewam się zwykle lepiej... wieczory tylko same powiększają moje cierpienia... a nawet obawy... Ale jakże wyglądasz blado, Eugeniuszu! dodała przypatrując się jego twarzy.

— Miałem sen niespokojny, odrzekł wahająco, jak człowiek nielubiący kłamać. Budziłem się także po kilka razy... wstawałam nawet, czyś tego nie słyszała?

— Nie... przespałam dobrze noc całą...

— Myśląc ciągle o poratowaniu naszej nędzy, ułożyłem, abyśmy chwycili się jeszcze innego środka, byle nie sprzedawać, co jest tak drogiem dla ciebie, moja matko... Co myślisz o tem, gdybyśmy jaką rzecz zastawili? naprzykład: to futro, dodał podejmując leżącą na fotelu salopę, podbitą sobolami.

— Prawdziwie nieoceniona twoja myśl, Eugeniuszu!

— A skoro tylko za pracę moją zbiorę zaliczoną sumę, powrócę ci twoją własność... miej tylko ufność w moje środki i poświęcenie się.

— Niechaj Bóg dopomaga wszystkiemu co zamyślasz ! odpowiedziała z rozrzewnieniem, jakie radośna nadzieja wywołała.

— Nie będziemy tylko mieli na zbytek, dodał uszczęśliwiony tą zgodą.

— Ale przyjmij także Eugeniuszu od doświadczonej matki naukę, że nie zawsze spełnia się wszystko, co sobie zamierzają ubodzy. Żyłam między bogatą klasą ludzi i napatrzyłam się nieraz, że raczej nędzarze stawają chętnie na usługi i ratunek bogatych. Kłopoty bogatego człowieka znajdują u wszystkich jakieś niesprawiedliwe zainteresowanie się... upadającego bogacza, podźwignie każdy, jakby spodziewał się, że później odbierze za swoją pomoc nagrodę... Doświadczyłam tej niesprawiedliwości na sobie samej. Dopóki udawało mi się odgrywać rolę zamożnej wdowy, miałam wstęp do wszystkich domów i chętną, a nawet zbyteczną pomoc i opiekę; skoro jednak już wyczerpywać się zaczęły moje fundusze, zaledwie jedna familia przyjęła mnie jako damę do towarzystwa; ale i tu, jak tylko wyznałam, że nie jestem w stanie pokazać się w ich domu z należną przyzwoitością... twojej matce podano do rąk kartę wkupną do sal Towarzystwa Dobroczynności!

Eugeniusz westchnął głęboko, dotknięty srodze tem, co po raz pierwszy usłyszał.

— Bądź ufna w swego syna, droga matko!... Odkąd ja jestem przy tobie, nie doznasz więcej poniżenia od obcych, moja praca cię wyżywi!

— Jesteś zapobiegliwym i masz dużo energii, odpowiedziała, ale przykład jaki ci dałam o ubogich potrzebujących pomocy, i bogaczach którym los także nie zawsze dopisuje, stosuje się właśnie do ciebie... szczególniej do twoich postanowień, które cię mogą w okropny zawód przyprowadzić. Wszak po raz pierwszy dopiero przychodzi ci zarabiać na życie? zapytała.

— Tak niestety! odrzekł. Bawiąc tak długi czas za granicą, byłem zawsze tego przekonania, że posiadam majątek... Nadsyłałaś na moje ręce dostateczną ilość pieniędzy, tak, że często nawet dzieliłem się z niemi z ubogimi kolegami. Mówiąc to, zawijał futro w chustkę, aby je łatwiej mógł zabrać ze sobą. Przebacz, kochana matko, mówił dalej, że tu przerywam z tobą rozmowę, bo chociaż nigdy nie ratowałem się pomocą rąk i zabiegów, wiem jednak, że najważniejszą rzeczą w takiem położeniu, jest umieć nie tracić czasu.

— Słusznie mówisz Eugeniuszu... a nasze położenie nie cierpi ani godziny zwłoki... Pierwej nawet nim zajmiesz się swoją pracą, należy ci dużo bardzo załatwić interesów... Idź, działaj i wracaj spiesznie pocieszać znowu swoją matkę..

Eugeniusz ukrył futro pod płaszczem i owinął się jego szerokiemi połami. Ale zaledwie tylko jeden krok odstąpił od łóżka, kobieta ta wybuchła głośnym płaczem. Żal, co tak gwałtownie ścisnął jej serce, sprowadził jeszcze konwulsyjne drgania. Łkając, nie mogła przemówić ani jednego wyrazu. Chwyciła tylko drżącemi rękami za koniec wystającego futra, które syn trzymał pod płaszczem, a to jedno, już wystarczyło mu za całą odpowiedź.

Nie obwiniajmy ją jednak o skąpstwo, kobieta ta całe życie swoje spędziła w lekceważeniu grosza i w rozrzutności. Był to ból moralny, wywołany początkiem prawdziwej ostateczności.

— Nie chcę już, nie chcę, ani wina, ani lekarstwa! zawołała. Mam jeszcze dwa sucharki, a te mi przez dwa dni życie utrzymać potrafią; a potem...

— Uszczęśliwiasz mnie, kochana matko, że ci mogę i w tem nawet dogodzić!... odbierz co ci jest tak drogiem, dodał składając salopę. Cenię nawet w tobie jeden przymiot więcej, że nie tak łatwo rozstajesz się z pamiątkami dawniejszego losu, dla mojej zimnej rachuby... dla korzyści!... Teraz ja rumienię się przed tobą, zapomniawszy, że mając dwoje rąk, gotowych do pracy, siły do podźwignięcia największych ciężarów, zdrowie do poświęcenia nocy na bezsenność i głowę twórczą... te zapasy mojej własności najsamprzód sprzedać mi należało!... Prawda, że nie będę już pracował w swojem własnem mieszkaniu; że nie będę malował obrazów, rozmawiając z swoją matką, jak sobie marzyłem... że ją opuszczać będę musiał, aby służyć u ludzi i zarabiać, ale powrócę każdego dnia, aby podzielić się z nią moim zyskiem. O! idę chętnie w tym świętym celu... chociażby natychmiast!

— I gdzie idziesz od swojej matki!

— Do pierwszego lepszego warsztatu.

— Mój syn sługą! zawołała w obrażonej durnie czcicielka arystokratycznych wyobrażeń.

— Alboż obok nauk co obciążyły moją głowę, nie posiadam tyle bogactw w ręku, umiem toczyć, wyrabiać rzeźby na drzewie i słoniowej kości, wyzłacać sztukaterje, robię także sztuczne kwiaty, nareszcie przyjmę dla siebie wszystko co chleb daje, bo umiem także tłuc kamienie!

— Zabij mnie! zabij Eugeniuszu!

— Nam żyć potrzeba, kochana matko! odrzekł pokazując tu stanowczo swoją wolę. W całym domu nie znajdzie ani jednego grosza, a przezorny, dziś na jutro pracuje! Przestań lać łzy i puść mnie!... Gdzie idę... nie wiem, ale to pewna, że nie wrócę bez nagrody, którą niebo udziela, a nie odmawiają ludzie! Nareszcie puść mnie, matko... bo jestem głodny!

— Stało się! zawołała z jakiemś tajemnem postanowieniem. Może tym jednym czynem tracę wszystko, ale mój syn nie pójdzie już do warsztatu!

Mówiąc to, uchwyciła za kluczyk, wystający w zameczku toalety i wysunęła szufladę do połowy.

— Cóż to jest za ocalenie? zapytał zdziwiony Eugeniusz. .

— Oto jest list, odrzekła, dobywając go ze szufladki, oddasz go podług adresu i to natychmiast... Spiesz więc... śpiesz Eugeniuszu... jesteś głodny!

Eugeniusz chwycił list do ręki i przeczytał na kopercie: „Do własnych rąk Jaśnie Wielmożnego Kamila Złotouskiego, Pana i Dobrodzieja."

Młodzieniec drgnął po przeczytaniu tego nazwiska.

— Kto jest ten człowiek? zapytał z oburzeniem, przypominając sobie jego okrutne zasady serca.

— Jeden z milionów, który zasłużył na błogosławieństwo ludzi!

— On, on!... ten Kamil?...

— Jestto najzacniejszy i najszanowniejszy człowiek, przed którym świat cały schylić winien czoło, za jego cnoty!... spytaj się o to pierwszego ubogiego, którego napotkasz na ulicy.

— Czy znasz osobiście tego człowieka? zapytał.

— Jego nie potrzeba znać wcale, aby pisać do niego.

— Ale potrzeba odwagi! odrzekł surowo.

— Interes tego wymaga.

— Jaki, jaki ?

— Ostateczność!... List ten przygotowałam jeszcze przed twojem przybyciem do Warszawy; gdybyś był o jeden dzień się opóźnił... już byłby doręczony.

— Ależ dzisiaj już ja jestem przy tobie !

— I wołasz : jestem głodny!

— Tylko raz jeden... a raczej wołam ustawicznie: pracy, pracy!... Chcę teraz wiedzieć co ten list zawiera?

— O nie zapytuj mnie o to tak groźno, Eugeniuszu... Idź i oddaj go śpiesznie, jak ci napis wskazuje...

Eugeniusz obrażony w szlachetnej dumie, rozłamał w oczach matki pieczątkę listu.

— Boże mój, Boże! krzyknęła kryjąc twarz w swoich dłoniach.

— Ja znam treść tego listu; i nie więcej się dowiem jakbym go nie otwierał!

— Ale nie znasz wielkiego serca Kamila Złotouskiego, który najlepiej zrozumiał naukę Chrystusa... „Niechaj nie wie lewica, co daje prawica!" Jego wspaniałość jest cicha... jego miłosierdzie nie poniża!

Chciał odrzec na to Eugeniusz, ale w tem ze środka listu, który rozwijał, wypadł na ziemię papier, grubo złożony.

— Cóż to jeszcze mieściło się w tym liście?

— Karta z opłaty na wolny wstęp do Sal miłosierdzia.

— Więc co robi to świadectwo w tym liście ?

— Postanowiłam je sprzedać.

— Nie podobna już bardziej poniżyć własnej nędzy, jak frymarcząc jałmużną...

— Ty nie znasz chyba nędzy z rumieńcem wstydu, kiedy tak mówisz, synu!... Ja nie umiem umierać w szpitalu!

Eugeniusz i list i kartę podarł nie czytając, potem odrzekł:

— A ja nie umiem żyć z jałmużny!

Rumieniec szlachetniejszego wstydu, teraz dopiero wystąpił na żółte lica jego matki. Milcząc chwyciła go za rękę i ucałowała palce.

— Boże. błogosław pracę twoją! zawołała po chwili. Idź gdzieś zamierzał!... z twoich rąk będę już jadła chleb warsztatowy!

Ileżto mąk i odwagi aby prosić; ileż potrzeba uczucia, godności, aby cofnąć rękę od jałmużny!

V.

Tegoż samego dnia, nad wieczorem, ubogie mieszkanie Eugeniusza i jego matki nieco weselszy obraz przedstawiało. Jednocześnie w piecyku i na kominku paliły się wiązki drzewa, których znaczna ilość leżała jeszcze na ziemi. Na półkach otwartej szafy widzieć się dawały zapasy skromnych artykułów żywności; a na stoliczku przy łóżku chorej, stało także zbytkowe ale konieczne pół-buteleczki francuskiego, starego wina i krople we flaszeczce.

Chora także nie potrzebowała otulać się tak starannie, łagodne ciepło pochłonęło i wilgoć powietrza i ostrość. Więcej siedząc jak leżąc na poduszkach przechylona, piła właśnie gorący napój z filiżanki.

Parawanik był do większej połowy łóżka odsunięty, w poblizkości którego ustawione były sztalugi do malowania, a na nich blejtram obciągnięty płótnem.

Ale najbardziej uderzającą zmianę przedstawiała osoba samego Eugeniusza. Kto go był widział jeszcze rano, jak wychodził na ulicę w paletocie, płaszczu i kapeluszu, nie uwierzyłby, widząc teraz w burej i kudłatej sukmanie wiejskiej, przewiązanej w biodrach czerwonym, kilkakroć razy okręconym pasem. Miał także na nogach buty z grubej juchtowej skóry, w cholewach których okrywały się nogawicy od płóciennych spodni. Przy kołnierzu od koszuli widać było wielką z czerwonej wstążki kokardę, spadającą mu na piersi z pewną fantazją. Niedostawało mu tylko na głowie wysokiej z siwerni baranami czapki, która właśnie w tej chwili przy jego nogach na ziemi leżała.

Strój ten widywany pospolicie na barkach włościana, zawsze prosty, niedbały i obwisły, okrywający nadto postacie ludzi ciężkich i nieruchliwej natury, na składnej figurze Eugeniusza, odbijał się z wdziękiem zidealizowanego kostjumu. Ale najgłówniejszą cechą tej piękności, była twarz jego sama, twarz z wyrazem myślącego człowieka: rysy szlachetne, cera delikatna. Ważny także interes obudzał ten chłop-artysta, w którego ręku nie cepy kradło, ale pędzel spoczywał.

Eugeniusz zajęty był właśnie malowaniem obrazu.

Wpływ tego kontrastu widoczne także wywarł skutki na umysł jego matki. Ustawicznie rzucała wzrokiem na niego, mierząc od stóp do głowy, gdy dawniej umiała patrzeć w jedne jego oczy. Więcej jednak w jej twarzy malowało się skłonienia ku fantazji syna, jak prawdziwego zadowolenia. Eugeniusz, jakby w historji jego życia od wczoraj nic nie zaszło, obojętnie przesuwał pędzlem po płótnie, kiedyniekiedy tylko odzywając się do matki. Wszystko co jeszcze dziś rano miał na sobie, poświęcił jako zbyteczne kosztowności, w zamian przywdział grube, proste i tanie, aby tylko swój mały dom zwisły nad przepaścią ocalić. Teraz z zaufaniem bez granic liczy na korzyści, jakich się po pracy swojej spodziewa. Cała przyszłość tych dwojga ofiar wstydliwej nędzy, spoczęła w pędzlu, a którego też Eugeniusz zdaje się z pośpiesznem wysileniem używać.

— - Dosyć już, dosyć niech będzie tej pracy, Eugeniuszu, przemówiła chora, odstawiając na stoliczek filiżankę. Malujesz już od pięciu godzin... poświęć teraz kilka chwil dla matki.

— Jeszcze tylko trzy pociągnięcia farbą a zaraz odpocznę.

— I co będzie przedstawiał twój obraz?

— Nędzę i cierpienia Łazarza, odpowiedział, ukończam właśnie głowę psa liżącego rany na jego nogach.

— Jakiżto przedmiot źle obrany! Zamiast usuwać z przed oczów wszystko, coby ci własny los przypominało, ty, jakbyś czynił igraszkę ze swojej niedoli, zdajesz się bawić w boleśne przypomnienia.

— Wszakże mówiłem ci matko, że nie dla siebie ten obraz maluję.

— Ale malując coś wesołego, nie doznawałbyś przy pracy wrażenia smutku. W tem także sztuka, aby umieć jeszcze swoją pracę osładzać.

— Ofiarowałem się światu, a któremu właśnie taki obraz jest bardzo potrzebny.

— Przedstawiać światu nędzę!... czyliż nie wolą wszyscy chętniej widzieć wesołość i pogodę?

— O! to prawda!... ale w tem właśnie wiele złego spoczywa. Są ludzie zamknięci całkiem w swoich sferach, gdzie tonąc w rozkoszach i zbytku, zwątpili nawet w istotną boleść nędzy. Są tacy, co ani raz jeden nie znaleźli sposobności zobaczyć jej w naturze: na słomie lub barłogu, w walących się chatach; inni, co rozmyślnie odwrócili oczy, aby całą nagością prawdy nie zakłócić swego szczęścia. Zepsuci lub ateusze, zatwardziali jak kamienie, doszli nawet do tego, że nie wierzą już w głód żebrzącego o kęs chleba, lub podejrzywają przykrości z zimna i wilgoci. Oni w każdym nędzarzu uznają istotę stępiałą w czuciu, przenaturzoną, która straciła ból i wrażenia; doszła szczęścia głazu!... rozumiesz mnie matko?... Dla tego też tym filozofom potrzeba prawdę narzucać innemi drogami... Mój Łazarz naprzykład, z tą boleścią na twarzy, w której starałem się umieścić nieco groźnego wyrzutu, a który tylko dostrzedz będą umieli sami Sybaryci, jakżeż trafiać będzie w głąb ich natury! O! to nie jest obraz dla samego oka... on przeniknie jeszcze jak duch do serc... do sumienia !

— Dziwna rzecz, w jakiej szkole mogłeś ugruntować w sobie wszystkie te zasady, z któremi się tak ustawicznie odzywasz.

— O! to się zdobywa okolicznościami w szkole, która się światem nazywa.

— Czyliż nie posyłałam ci dosyć pieniędzy, abyś nie cierpiał, a nadewszystko abyś mógł żyć z ludźmi, którzyby ci tylko o szczęściu mówili... bo nie sądzę aby te kilka dni, w których zaledwie poznałeś swoją rzeczywistość, zmieniły cię w tak zagorzałego filantropa.

— Żyć z ludźmi, którzyby mi tylko o szczęściu mówili, powtórzył z ironią słowa matki, żyłem z nimi aż nadto wiele, i właśnie obraz ich życia najwięcej wpłynął na zmianę moich wyobrażeń. Cofnąłem się też prędko od tych ludzi, a rzuciłem na świat ubóstwa i prawdziwej nędzy; ztąd oba krańce ludzkości nie są już dla mnie obcemi.

— To niepodobna, Eugeniuszu, aby nie miał być ktoś, co tak silnie wpłynął na twój umysł i wolę.

— Tego się przecież nie będę zapierał.

— Więc któż?

— Byli to młodzi akademicy niemieccy w Berlinie, Getyndze, Heidelbergu, uczniowie tak jak ja, filozofii z zamiłowania, ale urodzeni wysoko, bo dzieci baronów, hrabiów a nawet książąt starożytnych familii... podobnie i w Paryżu, gdzie widziałem na tych samych ławkach obok siebie, synów ministrów i parów.

Matka Eugeniusza na wzmiankę arystokratycznych tytułów, okazała lekkie ożywienie.

— Zatem młodzież tak wysoko urodzona? zapytała.

— Tak jest... Ilużto było takich, co dobrowolnie opuścili złocone komnaty w pałacach swoich ojców, przenosząc się na czas nauki w brudne izdebki po poddaszach lub w sutereny podobne do wilgotnych piwnic, aby tylko złączyć się z ubogimi kolegami i zamieszkać z nimi wespół jak bracia. Gdybym ci mógł, kochana matko, wypowiedzieć jakie to było nasze życie! dodał ożywiony przypomieniem. Wszyscy żyliśmy pod hasłem: precz dumny zbytku; filozoficzne tylko zaniedbanie zewnątrz, a pokora ewangeliczna w sercu !... Między nami nie było żadnej własności pojedynczej, każdy chętnie dzielił się z drugim co miał, u nas wszystko był wspólne, nawet myśli, nawet prawość, honor i poczciwość!

— Ale cóż ci książęta, hrabiowie, baronowie niemieccy? zapytała niecierpliwa.

— Odpowiem ci tylko tyle, że każdy z nich po ukończeniu nauki wracał znowu do swoich komnat pałacowych, gdzie owiany powietrzem innych sfer, wyparł się wszystkiego!... Jeden nawet, co najpotężniej wpłynął na myśl moją, był przecie tak grzecznym, że kiedym go spotkał jadącego na pysznym koniu na spacerze i zbliżył się, jak do jednego z najbardziej ulubionych moich przyjaciół... ten, odwracając się do swego żokieja, jadącego z tyłu, rzekł te słowa; „Oświadcz temu panu, że nie mam tego zwyczaju mówić publicznie z ludźmi, których nie znam"... Matko moja!... na tem miejscu ludzkość niech stawi pomnik twojemu synowi! On przejrzał i odrzekł w duszy: nędzarze swiata, odtąd do mnie należycie!

Tu umilkł na chwilę, przenosząc nagle myśl swoją do obrazu który malował. Na czoło Łazarza rzucił, pod wpływem uniesienia, kilka zmarszczek gniewu, kilka także pociągów pędzla zwęziło wargi w kącikach ust, jakby dla wydobycia zemsty.

— Tego tylko jednego tym wszystkim panom zazdrościłem, przemówił znowu, że wracali na łono rodzin; mniejsza czy bogatych czy ubogich, ale wracali do swoich ojców i matek!...

— Dobry Eugeniuszu ! odrzekła w rozrzewnieniu, byłbyś szczęśliwym, gdyby dziś ojciec twój... I umilkła.

— O mów jak najwięcej, kochana matko o moim ojcu! ozwał się odkładając na bok i pędzle i paletę i zbliżył się aż do jej łóżka, gdzie zasiadł w fotelu.

Nigdy jeszcze twarz ludzka, tak szybko i tak wybitnie nie zmieniła swoich rysów, jak w tym jednym momencie twarz matki Eugeniusza.

— Ty kochałbyś swojego ojca, synu! przemówiła z drzeniem w głosie, gdybyś mógł wiedzieć że twój ojciec... ale w tobie zawsze tkwi ta myśl, żeś go utracił.

— W jednym z listów pisanych do mnie za granicę, obiecałaś mi nadesłać portret mojego ojca, przemówił łagodnie, i nie doczekałem się tego.

— Przebacz mi to Eugeniuszu; ale nie miałam dosyć sił, aby się rozstać z tym portretem.

— Czy masz go jeszcze u siebie?

— Zapytujesz mnie tak właśnie, jakbym mogła jeszcze żyć po jego utracie.

— Zatem spraw swemu synowi jednę z największych rozkoszy i ukaż mu świętą postać ojca, który jest tam! dodał wznosząc oczy do góry.

Matka z pośpiechem otworzyła szufladkę od toalety i wydobyła medalion oprawny w złoto, z obu stron zamknięty.

— Ach, to ten sam! zawołał uradowany, który, jak sobie teraz przypominam, nosiłem na sobie aż do dziesiątego roku mego życia.

— Tak, tak Eugeniuszu! odpowiedziała otwierając medalion.

— Byłem wówczas zbyt młodym, abym mógł w tym medalionie uznawać skarb moralny, bawiłem się nim jak cackiem... płakałem nawet kiedyś mi go odebrała, a odebrałaś mi raz tylko, kiedym go pozwolił otworzyć i obejrzeć jednemu z starych sług naszego domu, który odrzekł: „to nie twój ojciec, paniczu; ja znałem pana doktora"

— Bluźnierca!... patrz, patrz Eugeniuszu! zawołała przedstawiając mu przed oczy otwarty medalion, na którym wymalowaną była miniatura mężczyzny, zaledwie 25 lat mającego.

Eugeniusz porwał ją z rąk matki i pierwej, nim ta zdołała sama przemówić, zawołał:

— Boże mój, Boże!... to drugi ja!.. też same rysy, toż samo spojrzenie, wszędzie tożsamość w najdrobniejszej cząstce muszkułów mojej twarzy... To mój drogi ojciec! dodał z wykrzykiem duszy, przyciskając medalion do serca.

Matka rozpłakała się spazmatycznie, potok łez rzucił się z jej oczu jak dwie krynice. Po dwudziestu pięciu latach cierpień, niebo po raz pierwszy przebaczyło męczennicy, porywając ją do raju, aby na chwilę błysnąć przed nią szczęściem. ,

Eugeniusz chciał podwoić w niej tę radość; przedstawił przed jej oczy miniaturę i przemówił:

— Nasyć się matko tym widokiem... to ojciec twego Eugeniusza!... to twój mąż!

Krzyknęła.

I radość i uśmiech i łzy, wszystko zatrzymało się jakby w biegu falującej duszy, bo ten jeden wyraz: mąż, strącił ją znowu na ziemię, gdzie poczęło się jej męczeństwo.

Eugeniusz tego nie zrozumiał.

— Miarkuj twoje uniesienia, kochana matko, ozwał się rozrzewniony, każdy tak gwałtowny wyskok duszy, rozstraja i niszczy organizm ciała. Namiętności, zapały, egzaltacje serca, to bój otwarty, wypowiedziany duszy a ja potrzebuję jeszcze twojego życia! Tu padł na kolana i przycisnął do ust jej ręce.

A w  tem matka chwyciła go za oba ramiona; a bystro zapuszczając wzrok swój w jego oczy, zaczęła mówić z trudnym do opisania szałem.

— Czy jesteś zdolnym przebaczyć matce, jeźli cię shańbiła w oczach świata?

— Mnie ?

— Czy czujesz w sercu tyle miłości synowskiej, że jej nie przeklniesz jak wyrodną?!

— Ja?

— Czy potrafisz także znieść odważnie cios inny, chociażby ten srożej cię przytłoczył, jak ta nędza, która nas pożera?!

— Co mówisz?

— Czy na koniec nie skonasz z upokorzenia i wstydu, gdy ci wyznam że ten ojciec... ten...

— Nareszcie dokończ, matko!

— To mój kochanek! wymówiła zasłaniając twarzrękami. Eugeniusz powstał na nogi.

— I cóż nieprawy synu odpowiesz? zapytała. Rozpusta dała ci życie, czyliż go teraz sam nie zakończysz nową hańbą, wydzierając je sobie jako samobójca?

— Nie, matko!... I cóż zależy na tem ludziom, jaką drogą przyszedł na świat człowiek, byleby umiał żyć pośród braci, jak chciał Bóg i sprawiedliwość ziemska? I toż to było droga matko, co cię kosztowało tyle wzruszeń, tyle łez!... Twój syn utracił prawo do nazwiska twego męża; nie może także nazywać się jak jego ojciec : nazwij go więc A., B., albo X... aż dwadzieścia pięć liter mieści się w alfabecie!... O zasługę moją sam się postaram u świata!... A teraz powiedz mi tylko czy naturalny mój ojciec jeszcze żyje?

— Żyje.

Ta wiadomość wywarła najsilniejszy wpływ na umysł młodzieńca.

— Czy jest także w stanie wolnym? zapytał.

— Tak jest... W kilka lat po twojem urodzeniu się pojął żonę, ale ta bezpotomnie zostawiła go wdowcem.

— Czyż to nigdy nie zgadzało się z twoją wolą, aby go skłonić do uprawnienia swego syna?

— Oto spojrzyj na twarz moją! odrzekła, i wyczytaj jak głęboko ta wola przez dwadzieścia pięć lat zapuściła ten wyraz „uprawnienie." Twoja matka dziś umiera, wyczerpawszy wszystkie siły w tej zaciętej walce!

— A więc znowu nie mam ojca! odrzekł stanowczo. A teraz chcę wiedzieć, jak się ten pan nazywa?

— Pragniesz zemsty, Eugeniuszu.

— Chroń mnie Boże, od tak nikczemnej namiętności. Usłyszawszy tę odpowiedź uradowana matka, dobyła z pośpiechem ze szufladki toalety jego metrykę, sporządzoną niegdyś przez szlachetnego ale surowego mściciela i podając ją synowi rzekła:

— Przeczytaj więc jakie nosić powinieneś nazwisko... Twój ojciec nazywa się...

— Heliodor Otosławski, wymówił Eugeniusz, spoglądając na papier.

— I książę!... Czemuż tego nie dodajesz?... ty, jego synu!...

— Bo to wyraz w świadectwie chrztu nawiasowy.

— Pan miljonowego majątku! dodała jeszcze, usiłując obudzić w nim albo dumę, albo żądzę bogactw.

Ale ani jedno więcej poruszenie muszkułów na jego twarzy, nie objawiło nowego wrażenia. ' — Nic więc, nic nie znajdujesz dla siebie w tym papierze!... nawet wyrazu „ojciec!"

— Ja tylko matkę mam samą! odpowiedział ponuro.

— Nareszcie poznaj teraz swoich chrzestnych rodziców, uczyniła ten zwrot, aby go upokorzyć.

Eugeniusz przeczytał:

— „Dominik i Gertruda"... Czy znasz matko te osoby?...

— Nigdym się nawet o to nie starała.

— I dlaczego?

— Wiem tylko, że ten Dominik, to prosty żebrak uliczny... a twoja chrzestna matka, posługaczka kościoła.

— A więc syn twój nie odmówi sobie tej prawdziwej rozkoszy serca! odpowiedział z ożywieniem. Odtąd najświętszym moim obowiązkiem będzie poznać ich i wywdzięczyć się po synowsku, za przyjęte na siebie pokrewieństwo z wody!... Dołożę wszystkich starań i zabiegów aby ich wynaleźć, jeżeli jeszcze żyją ci ludziska... Zapewne siwizna już dobrze pokryła ich głowy, czas stargał siły, przetrawiła nędza... jakaż tedy radość dla chrzestnego syna, jeżeli ostatnie dni tych dwojga biedaków, osłodzi troskliwością!...O! to jedno co prawdziwie mnie pocieszyło !... Zdaje mi się nawet, że odtąd będę szczęśliwszym, dowiedziawszy się, żem odebrał imię chrzestne, przysługą rodziców z prostego ludu... I któż, kochana matko, uczynił tak szczęśliwy wybór ?

— Pan Niemielnicki.

— Twój mąż.

— Nie zapomniał jednak o tera, co ci się z prawa krwi należało, dodała, bo podług tego papieru, zyskałeś sankcję kościoła, nazywać się Otosławskim: nie masz tylko prawa do jego tytułu i majątku.

— I osoby, dodał Eugeniusz, inaczej, byłbym uzurpatorem aż trzech rzeczy... Dzieci odbierają zwykle nazwiska, tytuły i majątki swoich ojców, ale przechodzące pierwej po matce.

— Wszystko to odpycha naraz twoja filozofia.

— To nieograniczone uszanowanie, dla praw społeczeńskich, a nie filozofia. U ludów wszystko powinno być wielkiem, co stanowi porządek, chociażby ten opierał się na fałszu i błędzie. Alboż cywilizacja nasza nie obaliła oddawna wszystkiego co Bóg przeznaczył człowiekowi w przyrodzonym porządku!... Nareszcie jakież szczęście, gdyby Eugeniusz, twój syn, zdobył nazwę Otosławski, posiadł tytuł księcia i miliony?... używałby tylko na ziemi szczęścia Lukkulusa, zostałby Satrapą!

— Czemużeś synu nie umiał tego powiedzieć, kiedym cię jeszcze przy piersiach nosiła! odrzekła z wysileniem, opuszczając głowę na poduszki.

Nieszczęśliwa zrozumiała nakoniec, że wszystkie dwudziestu pięciu lat jej marzenia, jej nadzieje, runęły w przepaść i rozprysły się o twarde rafy wyobrażeń jej syna. Wszystko ją teraz zawiodło, i kochanek i dziecię i przeznaczenie!

— Czy przebaczyłeś Eugeniuszu, ten jeden błąd młodości, swojej matce? zapytała jeszcze.

Eugeniusz ucałował ją w rękę z wylaniem się serca dobrego syna.

— A więc przebacz tak samo i ojcu twojemu. Milczał.

— Dla spokojności i szczęścia ostatnich dni swojej matki, przebacz!... Ależ prawda!... ty nie powtarzasz nic po dwa razy, nie przyznasz mu imienia ojca, rzekłszy raz, że go nie masz!... A więc przebacz, mojemu... kochankowi! dodała ze wstydem.

— Przebaczam!

Teraz matka ucałowała ręce syna, namiętnie, długo, dopóki ich sam nie cofnął, oszczędzając jej upokorzenia.

Już ciemność wieczorna zalegać zaczęła ich ubogie mieszkanie; Eugeniusz pamiętniejszy o przyszłość, wrócił myślą do swojej pracy, która go miała wraz z matką wyżywić. Odszedł na chwilę od jej łóżka i zaczął czynić niektóre przyrządy do wieczornej pracy.

Przy obu nogach sztalug przyczepione były dwa z prostej blachy lichtarzyki, w które Eugeniusz osadził dwie świece.

— Jakto? zapytała, widząc te przygotowania, czy myślisz jeszcze pracować wieczorem ?

— Wieczorem i całą noc, kochana matko... Zaraz nawet przenoszę te sztalugi i farby do alkierzyka, aby ci nie przeszkadzać, jeżeli uśniesz wkrótce, jak się spodziewam.

— Ależ pracowałeś dzisiaj tyle godzin!

— To jednak nie przeszkadza, abym nie miał pracować trzy razy tyle w nocy... Miałem w czterech dniach ukończyć mojego Łazarza, ukończę go zatem w dwóch dniach i dwóch nocach.

— Czyliż ci dla tego więcej za ten obraz zapłacą?... czy ci powrócą zdrowie, które zrujnujesz?...

— Ale prędzej o dwa dni zapłacą, odpowiedział. Nie zapominaj kochana matko, że uboga nasza familia jeszcze teraz o dwie głów się powiększy. Mam w Bogu nadzieję, że znajdę Dominika, mojego chrzestnego ojca i Gertrudę matkę, których sprowadzę tu, aby z nami mieszkali. Im prędzej tedy ukończę moją pracę, tem prędzej spotkam się z mojem szczęściem.

Mówiąc to, zapalił świece w lichtarzykach. Ujął potem zręcznie sztalugi wraz z obrazem i przeniósł do swego alkierzyka, w którym już jednę noc spędził bezsennie. A potem zaraz wróciwszy po inne przybory do malowania, przemówił do troskliwej o zdrowie syna, matki.

— Należy ci zawczasu przyzwyczaić się do tego, moja matko... Zaledwie skończę Łazarza, czeka mnie zaraz obraz inny. Mam już nawet plan gotowy: mój drugi obraz przedstawiać będzie Kleopatrę wypijającą napój, w którym była rozpuszczona perła wartości kilku milionów... Łazarz i Kleopatra, to dwa godła plagi świata: nędza i zbytek!... Zapewne uśmiesz teraz matko.

VI.

Już świtać zaczynało, a jeszcze w małem okienku na dachu dojrzeć można było przebijające się światełko. Eugeniusz całą noc pracował.

Kiedy nazajutrz znowu przedstawił się swej matce, był blady, jakby wstał z długiej i ciężkiej choroby. Oczy miał w głąb zapadłe, powieki zwisłe i zasinione, obadwa zaś białka krwią zaszłe, prawie różowego koloru. W chodzie i ruchach był ciężki. Wszystkie cechy bezsenności wyraziły się w całej jego fiizjognomii.

— Czy spałeś dobrze i długo, Eugeniuszu? Zapytała matka, spostrzegając te oznaki.

— Więcej mi snu nie potrzeba było ile spałem, odrzekł także zmienionym głosem. A jeżelim sobie za wiele ujął z odpoczynku, nadgrodziła to słodycz pracy. Muszę cię także pocieszyć, moja matko, że już robota moja doszła prawie do połowy... Jeszcze tylko ośm godzin w dzień, a sześć w nocy, a ukończę mojego Łazarza.

— O ! to zanadto wiele, aby mogło wytrzymać twoje zdrowie.

— Byłoby to ubliżeniem naturze młodego wieku. Mam dopiero lat dwadzieścia pięć i silny organizm... Wiem że muszę być nieco na twarzy zmienionym; ale to więcej się odnosi do prostej fatygi, jak do zrujnowania sił żywotnych. Najwięcej, co prawda, cierpią moje oczy, w których uczuwam ustawicznie jakieś nieznośne swędzenie, dla tego po skończeniu tego obrazu, będę musiał sobie przynajmniej jeden dzień odpocząć... Ale powiedz mi też, kochana matko, zmuszając się do obojętności w głosie, czyś nie miała dziś w nocy jakowej przeszkody?... tak, o północy... lub nad rankiem, nim jeszcze rozwidniało.

— Żadnej, odpowiedziała zdziwiona takiem zapytaniem, lecz zkądże ci przyszło badać mnie o coś podobnego?

— W rzeczy samej, dziecinnym może jestem, odrzekł jąkliwie. Rozumiałem, że wczorajsza nasza rozmowa, po której prawie w rozdrażnieniu nerwów usnęłaś, mogła sprowadzić łatwo przykre sny, co budzi, a czasem jeszcze wydaje w uszach jakby jakieś dziwne dźwięki...

— Nie, tego wcale nie doświadczyłam... przespałam najspokojniej przez noc całą.

Eugeniusz się zastanowił.

Widać, że i ta druga noc w alkierzyku, nie była dla niego wolną od tajemniczych zjawisk głosu, a może i czego więcej; postanowił tylko z rozsądnym uporem zamilczeć o tem zdarzeniu przed chorą matką.

Cały ten dzień przeszedł podobnie do wczorajszego, przy pracy pogadanka o lepszej przyszłości. Ludzie ubodzy żyją zawsze monotonją swoich interesów, swoich zatrudnień, swoich nadziei i cierpień.

Eugeniusz pracował jak zapowiedział przez dzień cały. Mimo usilnych nalegań, troskliwej o jego zdrowie matki, nie przełamał jednakże swego postanowienia. Przezorni biedacy nie odkładają nigdy nic na jutro, oprócz małej kromki chleba, która im sprowadza sny weselsze, a z wieczora nieci pociechę, że nazajutrz nie umrą jeszcze z głodu.

Wieczorem, po krótkiej pogadance, Eugeniusz znowu pożegnał swoją matkę, przenosząc się z robotą do alkierzyka.

— Bądź dobrej myśli, kochana matko, przemówił odchodząc. Wszak jutro już tryumf nagrodzi moją wytrwałość i pracę!... Skoro tylko otworzysz oczy, przywołaj mnie natychmiast, a przedstawię ci ukończone dzieło!

— Biedny chłopiec! pomyślała. Ileżto w nim szlachetnego zapału!... Ile przecie spodziewasz się otrzymać za swój obraz? zapytała.

— Nie powiadam żebym malował jak Rafael, jak Tycyan, jak Michał-Anioł, i nie spodziewam się także, aby mego Łazarza zakupili na wagę zlota... Mam mierny talent, pędzel mój jest rzemieślniczy, bo dla chleba a nie dla sławy... nie mam przeto nadziei otrzymać wiecej za tę pracę jak trzy dukaty.

— Aż trzy dukaty! zawołała z radością.

— Baczę już i na to, że obraz ten będę musiał sprzedać bardzo pilno... i z potrzeby.

— Mój Boże ! czyliżby dawniej taka suma wywoływała w duszy mojej tyle radości! Trzy dukaty!... to powinno nam wystarczyć przynajmniej na...

— A niezapominaj także, kochana matko, że za drugie dwa dni, może już stanąć gotowa moja Kleopatra,

Nie! nie!... my już nie powinniśmy mówić, że jesteśmy nieszczęsliwi... Niech ci Bóg  dopomaga synu !

Takie było ich rozstanie się drugiego wieczora.

Już była 10 godzina rano; kiedy matka Eugeniusza przebudziła się ze snu. Rażący blask światła dziennego już dobrze oświecał cztery ściany ubogiej izdebki tego mieszkania. Przez drzwi alkierzyka słychać było głośne chrapanie śpiącego jesze Eugeniusza.

— Poczciwy syn! pomyślała, nie dziwię mu się, że dziś zaspał dłużej jak zwykle, być może, że dopiero położył się nad rankiem. O! ja znam jego upór i wytrwałość!... Nie wątpię także, że obraz już ukończonym być musi, jak obiecał... niech więc śpi teraz, nie obudzę go jeszcze tak prędko.

I marząc w duszy o dzisiejszem swojem szczęściu, przeczekała tak całą godzinę. Eugeniusz jeszcze się nie przebudzał.

Ileż w tym krótkim czasie nie poczyniła sprawunków za owe zdobyte cudem trzy dukaty; ile nie sprowadziła w dom swój wygód!... A jeżeli i nadal praca Eugeniusza znajdzie odbyt, myślała jeszcze, ileżto szczęścia, ile odmiany w samym jej losie!... Tak nieznacznie z kłębka nadziei wysnuwała tysiące złotych nitek, a wszystkie świetne jak sny nędzarza! Ale i czas uciekał na tworzeniu tych czarownych planów wyobraźni. Już na wieżach Pijarskiego kościoła i Zamku wybiła 12 godzina. — Południe!

Teraz dopiero czas ten zdał jej się za długi. Wspomniała i na to, że Eugeniusz nie lubi pieszczot i unika zbytecznej troskliwości, żeby nie utracić co ma męzkiego w swoim charakterze. Nareszcie i serce mocniej w niej uderzyło, na wspomnienie, że prędzej zobaczy talent syna, obraz, dzieło jego ręki! a którego aż dotąd nie chciał jej jeszcze przedstawić. Rozsunęła szeroko skrzydła parawanu — a potem zaraz zadzwoniła. Chrapanie w alkierzyku natychmiast ustało.

— Ileż w nim czułości nawet we śnie, na skinienie swojej matki! pomyślała.

Niecierpliwa zadzwoniła po raz drugi. A zaraz potem pokazał się Eugeniusz.

Ale zdrętwiała prawie na widok, jaki się jej oczom niespodziewanie przedstawił.

Eugeniusz otworzywszy drzwi alkierzyka bardzo lekko, wszedł do izby matki krokiem drobnym i ostrożnym, jakby się obawiał potrącić o jaki przedmiot na ziemi. Ręce nawet trzymał wyciągnięte przed siebie i rozganiał niemi powietrze, tak jak robi każdy chodzący po omacku. Lecz nic dziwnego, jeżeli oczy miał zamknięte, zdawał się spać jeszcze, jak to i martwy wyraz jego twarzy pokazywał.

Wolą duszy chciał iść w kierunku łóżka matki, zkąd uleciał dopiero głos dzwonka, co go tu sprowadził, ale wzrok nie przyszedł w pomoc tej potrzebie. Spiący zboczył nieco i dostał się do bocznej ściany, przy której stała szafa, tę dopiero obmacawszy, skierował się w inną stronę, usiłując trafić do łóżka.

— Zaraz, zaraz, bądź cierpliwą, moja matko, przemówił nareszcie z cicha, pomacawszy jedno skrzydło parawanu. Czegóżto potrzebujesz o tym czasie odemnie?... ale najsamprzód, czy nie każesz zapalić świecy?

Trzeba bylo  widzieć to konwulsyjne prawie drgnienie wszystkich muszkułów biednej matki, która usłyszawszy te wyrazy, okropną odgadła rzeczywistość.

— Tu. tu!... bliżej mnie, Eugeniuszu! przemówiła głosem bez tonu. Świecy palić nie potrzeba.

Eugeniusz zbliżył się do łóżka.

— Siądź.

Zaczął macać rękami obok siebie, usiłując znaleźć krzesło, i siadł na niem, robiąc owe dziwne i nieswobodne ruchy, jak to zapewne każdy powtarza grubą otoczony ciemnością.

— Czy nie możesz usnąć, moja matko? przemówił, mając twarz obróconą w przeciwną stronę, czy też dopieroś się przebudziła?

— Nie!... tak nie jest, Eugeniuszu!... ja już nie śpię od dwóch godzin.

— Dla czegoż  to ?

— Myślę ustawicznie o tobie, a najbardziej że tak długo pracujesz... i w nocy! dodała wyczytując wrażenie na jego twarzy. Obawiam się, ażeby ta praca nie sprowadziła dla ciebie jakiego nieszczęścia.

— O!... nie lękaj się o to, moja matko — odpowiedział przecierając oczy.

— Zapewne już ten obraz ukończony?

— Nie... jeszcze jedna czwarta część pozostała... Zawiodłem się nieco, obiecując sobie wieczorem, ukończyć go, na jutro rano.

Tu spojrzała mu w oczy z bliska i krzyknęła. Miał otwarte. Białka i źrenice zrównały się pod jednym kolorem krwi, która rozlała się w naczyniach błony.

— Co ci jest, moja matko ? zapytał z troskliwością o jej stan obecny.

— Co mi jest, mniejsza!... ale ty, Eugeniuszu!... zdaje mi się że jesteś słaby.

— Cokolwiek!... Uczuwam nieznośny ból w obu oczach, który mnie aż zmusił do odłożenia reszty mojej pracy na jutro... Boję się nawet otworzyć oczu, aby mnie powietrze same nie raziło.

— Twoje oczy są otwarte! odrzekła z całą siłą głosu, nie umiejąc już dłużej przygotowywać go do wyznania prawdy. Tak, tak!... ja patrzę w twoje oczy, i widzę je przed sobą!

— Ty patrzysz w nie, matko!... i widzisz... jakby we dnie? zapytał pomięszany.

— Widzę, synu!... ponieważ dla mnie już dawno słońce świeci... dla mnie jest dzień!

— A dla mnie noc najczarniejsza! krzyknął prawie szalenie, przyciskając do oczu ściśnięte rozpaczą dłonie.

— Oh! oh!...

— Matko moja nieszczęśliwa, twój syn utracił wzrok!... Już przed nim znikł widok świata i twego oblicza... aby nie widział, jak pierwsza przed nim umierać będziesz z głodu! Wyrzekłszy ten straszny wyrok, skierował się ku niej i rzucił się w jej objęcia.

Biedna matka, zalała się łzami, których już syn nie widział, tylko czuł.

— Czego płaczesz, moja matko? zapytał jednak po chwili z łagodną perswazją. Czyliż nie mnie raczej należy się oddać rozpaczy? Niepodobna, aby niebo było dla nas tyle niesprawiedliwe, wydzierając mi wzrok na wieczność!... to jest choroba a nie kalectwo!

— Nie powiem, abyś już nigdy nie miał ujrzeć światła, odrzekła pocieszając go, ale to pewna, że za dni kilka wyczerpią się wszystkie nasze zasoby; a potem...

— Wrócisz znowu na tę samą drogę, na którą cię już dawniej rzuciło nieszczęście, odrzekł z poddaniem się. Bóg tem jednem tylko zadał nam cios prawdziwy, że mi nie dozwolił ukończyć tego obrazu; mielibyśmy już nie chleb, ale środki ratowania mego nieszczęścia, jeźli te oczy nie stracone na zawsze! Ale teraz, nie mając nic, musimy poddać się ostateczności!... Jeżeli zatem chcesz przeżyć jeszcze jeden miesiąc, może dwa... może trzy, za najpierwsze należy ci przeprosić tę kartę, która ci już raz dozwoliła wstępu do szpitala.

— Trzy miesiące życia, a potem śmierć w murach miłosiernego domu!...

— Nie wahaj się dłużej, matko!... Prawda, że pogardziliśmy oboje tym środkiem, ale syn twój miał jeszcze wzrok ; teraz należy ci to uczynić koniecznie. Wiem, że taki wyrok srodze dotyka twoją i moją dumę, ale należy mu poddać się, przywoławszy poprzednio całą pokorę chrześcijańską, zaleconą człowiekowi przez Ewangelią.

— Od kiedyż zatem każesz mi wstąpić do tego publicznego grobu?

— Kiedy? nie prędzej jednak, aż się staniesz w zupełności tego godną...

— Nie rozumiem cię.

— To znaczy, że masz jeszcze zabezpieczenie w sobie samej. W tych kilku błahych wartościach, które są tylko kosztownościami twojego serca, w tym martwym kapitale, kryje się aż trzy miesięcy życia dla ciebie! Przestaniesz wtedy kochać wszystko to coś dotąd tak ulubiła przez słabość, i wyprzedasz te rzeczy; a kiedy już ostatni szczątek przejdzie na kupienie sobie kawałka chleba, wtedy powiesz: „teraz dopiero mogę zacząć jeść chleb publicznego miłosierdzia!'' Trzeba nawet upadając nieść ludziom naukę, zawstydzisz matko te ex-magnatki, co to czasem wyciągają rękę o wsparcie na reperację starej landary, lub na wsparcie wytartej liberji lokajowi.

— Umrę tu chętnie ! odrzekła z rozpaczą, alez ty, ty Eugeniuszu, co umiesz dawać tak szlachetne rady ?

— 0 nie siądę zapewne z wyciągniętą ręką na kamieniu i nie poniżę tak mego kalectwa, abym go obrócił na kapitał procentujący się jałmużną.

— Prawda że ty nie upadasz tak prędko, nawet pod stanowczemi ciosami!... Zawsze jednak objaw swojej matce co uczynisz?

— Będzie to ratunek wszystkich stojących nad przepaścią, co odkrywszy nieochybną zgubę, rzucają pierwej w tę przepaść swoje słabości, opinje, przesądy, zanim w końcu rzucą się w nią sami. Ta prosta filozofia instynktu i mnie dalej prowadzić będzie; ale naprzód zaczekam głosu wyroku, jaki z nieba zapadnie... albo noc czarna przed oczami, albo dzień!

— A jeźli noc, nieszczęśliwy synu?

— Zacznę odtąd patrzeć na świat oczyma duszy i na duchową jego stronę... Wszakże i tam są piękności, i tam jest rozmaitość! Ślepota jest okrutną, ale jeszcze nie tak bardzo, kiedy nie wydziera myśli człowiekowi!

— Ale ja zapytuję o środki na utrzymanie twego ciała?

— O! nie stanę się zapewne ciężarem społeczności!... wystąpię na świat jako pracownik głowy.

— Będziesz jeszcze pracował!

— Dwojako nawet, moja matko: jako niewidomy, pomocą rąk; jako widomy w duchu, duchem. Widzisz, że już jestem zupełnie przygotowany na tę nieznaną wędrówkę, dodał usiłując jej okazać swoją swobodę, którą odzyskał. A teraz cofnijmy już z myśli te smutne obrazy, które do przyszłości jeszcze należą, powiedz mi raczej, czyś już wzięła dziś swoje lekarstwo?... Ja zaspałem, a pewnie nie umiejąc sama nalać kropel do wina, oczekiwałaś na mnie.

— Moje lekarstwo, moje krople, moje wino!... Ah Boże! ty poniżasz swoją matkę, Eugeniuszu, takiem zapytaniem. Myślisz o mnie, zapominając o sobie... Wczoraj jeszcze byłeś mojem wsparciem, ale jedna noc wszystko u nas odmieniła... dzisiaj ja staję się dla ciebie wyręczeniem i pomocą... Czyliż nie poznajesz jeszcze tego, że twoje kalectwo, cofa cię znowu prawie w wiek niemowlęcia... Zapytaj raczej, kto będzie odtąd kierował twojemi krokami?... kto ci zastąpi wszystko,, bo wzrok!

— Opatrzność! która wszystko utrzymuje.

— Ale i Opatrzności dopomódz sie należy, bo potrzeba, abyś swoją chorobę ratował.

— Bez wątpienia, moja matko, że pierwej przejdę przez tę próbę.

— Jak więc zaczniesz?

— Jak się nędzarz ratuje... Czyliż to nie tak łatwo! dodał z ironią. Nędzarz ma aż dwóch lekarzy: jeden nazywa się cierpliwość; drugi, czas. Ale i ja rąk nie opuszczę... Mamy jeszcze w domu na dziś i na jutro nieco żywności; jest chleb biały, jest mleko i sucharki dla ciebie. Trzeciego dnia dopiero należy nam wezwać pomocy... Oto właśnie naprzeciwko naszych drzwi mieszka prosty i ubogi człowiek... rzemieślnik ; uprosimy go, aby został pośrednikiem w naszem nieszczęściu... Wiem, że nie odmówi tej przysługi, jak ubogi sąsiad uboższemu... bo od takich tylko, moja matko, należy się nam odtąd spodziewać pomocy, albo inaczej płacić ich potrzeba. W każdym jednak razie wyprobuję sam wszystkie środki, aby tylko niezaczepić nikogo.

— Ale tobie lekarstw potrzeba, jako choremu, a to wszystko kosztuje.

— Najtańsze lekarstwa bywają instynktowe ; od tych więc zacznę... Najpierwszem będzie woda.

— To słusznie! ale czyż mamy ją u siebie?

— Prawda... ani jednej kropelki!

— Otóż już pierwszy ratunek zniweczony!

— I cóż ztąd?... są jeszcze inne lekarstwa, równie tanie i skuteczne.

— Wymień je tedy, Eugeniuszu... gotowam nawet teraz sama ci usłużyć.

— Przepaszę sobie oczy białą chustką, aby przeciąć komunikację z promieniami światła, których wpływ na zapalone błony oczu bardzo jest szkodliwy: drażni i powiększa ogień, który coraz bardziej nawet zaczyna mi dokuczać.

— Czy masz białą chustkę ?

— Nie mam żadnej... te, które mam, nie są jeszcze wyprane ; a ty, matko ?

— Moje podobnież... wreszcie już mi się tylko dwie pozostały.

— To źle... czyżby i tego środka należało sobie odmówić?... Ależ wzrok, moja matko, powinien być droższym człowiekowi jak wszystko!... Poświęcę więc jednę z moich koszul, które są właśnie wyprane, i podrę ją, aby sobie zrobić z niej opaskę.

— Jakaż strata!

— A przecież to tylko prosta przypadłość nędzarzy!... Widziałem już takich, co przeniknieni zimnem w swoich źle zaopatrzonych izdebkach, rzucali w piec krzesła i stoliki, aby się ogrzać choć na chwilę... Ubodzy płacą nawet podatek od swojej nędzy... Gliniane naczynie ubogiego, zawsze pierwej się tłucze nim srebrne naczynie bogacza. Co do mnie, jestem w pozycji takiego nędzarza, co skąpi ostatniego talara na chleb lub zgotowanie sobie talerza rosołu, aby potem, gdy głód przydługi powali go chorobą, oddał talara na zapłacenie apteki i doktora... Pójdę zaraz do mego tłomoka po koszulę.

— Nie, nie !... ja na to nie pozwolę, Eugeniuszu! zawołała z bólem serca.

Mówiąc to, oberwała kilka łokci garnirowań opasujących brzegi jej poduszek, i zrobiła z nich kompres.

— Zbliż się ku ranie, Eugeniuszu, sama przewiążę ci oczy, jest to batyst z najczystszych konopi, a na wierzch opaszę ci głowę jedwabną chustką, którą teraz niepotrzebnie używam.

Eugeniusz uczynił zadość jej woli.

— Wszystko to jednak nie jest środkiem jako lekarstwo, przemówiła jeszcze, robiąc na jego skroni kokardę z fularu.

— No... jeszcześmy też wszystkich nie wyprobowali, odrzekł z pewną goryczą. Najdzielniejszem lekarstwem z apteki ubogich, a którego koszt samo niebo przyjęło na siebie, jest sen.

— Dobrze mówisz, Eugeniuszu... sen! Kto jak ty, blizko dwie noce spędził w bezsenności, temu potrzebne odświeżenie sił ciała... Masz nawet silną gorączkę... czuję pod ręką jak pała twoja głowa... Czy masz także pragnienie ?

— Nieznośne.

— Napij się więc zimnego mleka, które stoi na półce w naszej szafie.

— Tak, toby mnie nieco ożywiło, ale to jest pokarm przeznaczony na dwa dni do naszego posiłku... Czuję jednak, że nie zniosę tej męczarni i raczej potem wolę być głodnym, a teraz napiję się nieco tego mleka.

Odwrócił się od łóżka i znowu wyciągnąwszy przed siebie ręce, macał na różne strony, zbliżając się w kierunku szafy.

— Dobrze... tu... tu, Eugeniuszu. Przemawiała matka, kierując jego krokami. Teraz jesteś blizko szafy... Sięgnij tylko na trzecią półkę u góry, a namacasz garnczek z mlekiem.

— Czy ten? zapytał się, dotykając stojących tamże naczyń.

— Nie... ten drugi... na lewo.

— A ha...

A w tem ręka jego pozbawiona miary ruchu, za silnie skierowana w to miejsce, przeważyła garnczek, który spadł, rozbił się i mleko zalało całą podłogę.

— Chyba jakaś pomsta z nieba, rzuca na nas cios po ciosie ! zawołała przenikniona nową stratą.

— Nic!... to nic, moja matko! odrzekł z umiarkowaniem Eugeniusz. Wszak mamy jeszcze chleb w zapasie, nie nazywaj zatem tak prostego przypadku pomstą z nieba... nam się tak mówić nie godzi.

— Ależ to pragnienie, które cię pożera... ta gorączka!

— Przyłożę język do zimnej ściany... do szyby i ochłodzę go chociaż w części... a potem sen wszystko przytłumi... Czy jesteś już uspokojoną o mnie? zapytał.

— Staraj się tylko usnąć jak najprędzej.

— Chciałbym jednak poprzednio przygotować ci wszystko, żebyś każdą rzecz miała pod ręką... Nie wiem nawet, czy będziesz umiała sama zaprawić to wino kroplami, gdy ci się tak bardzo ręce trzęsą.

— Poprobuję... wszak teraz już i ty nie możesz mnie w tem wyręczyć... Idź już, idź Eugeniuszu do swego alkierzyka; nie obudzę cię i nie przywołam, dopóki mi się sam nie pokażesz.

W pięć minut, już dało się słyszeć mocne chrapanie z alkierzyka. Natura upomniała się o swoje prawa. Eugeniusz zasnął.

VII.

Eugeniusz przespał aż do wieczora. 9ta już wybiła na mieście, kiedy się obudził i zaczął jęczeć.

Jak tylko ten głos bolesny doszedł uszu matki, natychmiast się do niego odezwała. Ale głos jej był za słaby, aby mógł dojść aż do alkierzyka, przytem Eugeniusz miał opaskę na oczach, która mu i uszy zasłaniała. Nie chciała także dzwonić, aby go przywołać do siebie, tyle w jego jęku było boleści, uprzedzającej że zapadł w ciężką chorobę.

Lecz miłość macierzyńska odważa się niekiedy na ofiary przechodzące siły matek.

Spiesznie zapaliła świecę, stojącą obok niej na stoliczku, potem spuściła nogi z łóżka; oblekła je w pantofelki ; zarzuciła na siebie sobolową salopę i pomimo wielkiego wycieńczenia sił własnych, zdobyła się na kroki i weszła do alkierzyka.

Eugeniusz leżał na sofie bez pościeli i żadnego okrycia. Usta miał na wpół otwarte, jęk po jęku wydając piersiami.

— Kto tu ? zapytał zaraz zdziwiony, usłyszawszy cudze kroki.

— To ja, twoja matka, Eugeniuszu, odpowiedziała zbliżając się aż do sofy.

— Boże drogi! nie jestem jeszcze tak słabym, ażebym sam nie miał przyjść do ciebie... narażasz się zbytecznie.

— Ależ ty, ty mój synu!... co ci jest, że tak ciężko wzdychasz ?

— Żaden ogień nie pali tak mocno, jak to czuję na moim języku! Gwałtowna gorączka obudziła we mnie tak wielkie pragnienie, którego ci nie jestem w stanie opisać!... Ah! wody! wody, kochana matko!... jednę tylko kroplę w usta!...

— Prędzej krew moją mogłabym poświęcić dla ciebie ! odrzekła dotknięta tem srodze.

— Wiem, wiem, że jej w domu niema!... zapomnieliśmy o najważniejszej rzeczy... Ah!... oddałbym połowę mojego życia, za ugaszenie tego pragnienia!

Mówiąc to, powstał ze sofy, usiadł na niej i zaczął robić piersiami z wysileniem.

— Czy długo spałem, zapytał po chwili.

— Już dziewiąta wybiła na mieście... Nie chciałam cię budzić ze snu, który wiem, że był ci bardzo potrzebny... Jakże się czujesz w oczach, Eugeniuszu?

— Zawsze ten sam ból i palenie... Ale teraz poświęciłbym sam wzrok za jednę szklankę wody! oh! co to jest cierpieć pragnienie!... Pójdę ztąd... takich męczarni dłużej znosić niepodobna!

— I gdzie pójdziesz, nieszczęśliwy, pozbawiony wzroku?

— Do sąsiadów... wody nie odmówi nikt nikomu... Czy masz ze sobą świecę, kochana matko?

— Mam ją właśnie w moich rękach.

— Odprowadź mnie zatem do drzwi pierwszej izby, a dalej już sobie poradzę.

— Abyś się zabił na schodach!

— Pamiętam dobrze ich położenie, wreszcie nie pójdę dalej jak do drzwi naprzeciwko... Ludzie ubodzy i pracowici, długo zwykle nie śpią; nie stanę im się tak bardzo natrętnym. Podaj mi tylko rękę, moja matko.

I po tych słowach przeszli zaraz do pierwszej izby, Eugeniusz otworzył drzwi i wyszedł.

Zbliżywszy się podedrzwi mieszkania szewca, doleciał zaraz jego uszu odgłos młotka, znany po warsztatach szewskich. Lekko palcem zapukał, potem ruszył za klamkę.

Drzwi były zamknięte.

— Kto tam ? ozwał się zaraz z warsztatu głos Prowidencji.

— To ja, wasz sąsiad z przeciwka, odpowiedział Eugeniusz. Bądźcie łaskawi otworzyć, moi dobrzy ludzie.

— Otóż masz!... już się tedy zaczyna! przemówiła opryskliwie gwoździarka. Ani mi się waż otwierać Łukaszu!

— Zapytam się go przynajmniej czego potrzebuje.

— Boi się spać z diabłem, alboż go nie ostrzegałam o tem, że tam nikt wymieszkać nie może!... Nie odzywaj się Łukaszu, bo jeszcze w dom nasz sprowadzi nieszczęście.

— Na poczciwość waszę zaklinam was, otwórzcie! ozwał się znowu Eugeniusz.

Największa cisza była odpowiedzią, po tem prawie rozpaczliwem wezwaniu.

— Eh, eh Prowidencjo! przemówił po chwili majster Łukasz, jeżeli Dąbek był złym człowiekiem i pokutuje po śmierci, toć przecie inni ludzie mogą być poczciwi, których ratować się godzi.

— Nie otworzę, chociażby go żywcem porywano do piekła!... A jeszcze jak na złość nie można się dowiedzieć co za jeden jest ten śmiałek!

— Gospodarz mówił podobno, że ma nawet przy sobie matkę.

— Jeszczem jej nie widziała... A i on sam coś zaczyna tak jak Dąbek; zamyka się i niepokazuje na ulicy... Czem wreszcie ci ludzie żyją?... bo nawet nie widzę, żeby im kto usługiwał... to coś podejrzanego, mój Łukaszu.

— Musi to być jakaś nędza.

— Dobrych mamy sąsiadów!... przyszedł niezawodnie prosić o kawałek świecy.

— A może też oboje cały dzień nic nie jedli?

— Przeżegnaj że się stary, i kończ swoją przyszczypkę u buta, odrzekła surowo Prowidencja.

— Proszę was tylko o kroplę wody, moi dobrzy ludzie, ozwał się znowu Eugeniusz.

— Widzisz Prowidencjo... on chce tylko wody.

— Dziś wody, a jutro chleba... ja znam takich sąsiadów !

—Wyniosę mu jednę bańkę wody, niech sie napije, jeżeli...

— Me przywódź mnie do wściekłości! krzyknęła, tupiąc nogą o ziemię, bo jak się sama odezwę do niego to popamięta że naprzeciwko mnie mieszkał!

— To się tak nie godzi, Prowidencjo! odrzekł poczciwy Łukasz. Ciebie Bóg nie będzie błogosławił... Nie było gorszego jak Dąbek, człowieka, a jednak po śmierci znalazł się taki, co go, jak religia nakazuje uczcił i pogrzebał. To też Bóg we wszystkiem dopomaga przezacnemu panu Kamilowi Złotouskiemu... ma pałac w Warszawie i ma miliony!

Ta wzmianka o Kamilu Złotouskim, tym niedocieczonym człowieku, który dał się już raz poznać Eugeniuszowi listownie, jako nieprzyjaciel rodu ludzkiego, drugi raz z opinii powszechnej, jako wzór rzadkiej prawości i cnoty, na chwilę odebrała mu czucie ciała, zapomniał po co stanął pod temi drzwiami, wytężył raczej słuch, każdy wyraz zachowując u siebie w duszy.

— Bierz z niego przykład Prowidencjo! mówił dalej szewc oburzony na żonę, pan z panów, a jednak z każdym żebrakiem pogada chętnie na ulicy jak z bratem i zasili go, byleby poznał jego nieszczęście. Alboż nie wpisał się jeszcze we wszystkie bractwa? Alboż nie słucha codzień Mszy i nieszporów?... alboż nie nosi szkaplerzy?... to też i Bóg daje mu anielskie myśli: rozdaje swój majątek na ubogich... 0! Bóg musiał Dąbkowi przebaczyć, kiedy tak pobożny i cnotliwy pan odprowadził go, idąc za trumną aż na same Powązki!...

— Ażeby też mąż mój miał takie bezbożne rzeczy mówić!... Bóg Dąbkowi przebaczył!... ty chyba Łukaszu porozumiałeś się z djabłem!

— Nie, nie!... mnie tylko serce boli... że ten biedny tak długo za drzwiami czeka. Gniewaj się jak chcesz, a ja mu tymczasem zaniosę całą bańkę wody!

Prowidencja krzyknęła jak furja. A wnet potem usłyszał Eugeniusz, jak szewc przebiegł przez całą długość warsztatu, stukając pantoflami i zaraz drzwi się otworzyły.

— Niechaj Bóg nagrodzi twoją usługę! zawołał. Podaj śpiesznie tę wodę... Utraciłem wzrok z pracy... a teraz gorączka paląca jak ogień...

Nie dokończył, bo tu, uczuwszy w swoich rękach zimne naczynie z wodą, porwał je, poniósł do ust i wychylił aż do dna.

— Jestem ci dłużnym za tę usługę, poczciwy człowieku... masz prawo po wszystkie czasy do mojej wdzięczności, przemówił jeszcze, podając mu swą rękę do uściśnienia.

Łukasz przyjął to braterskie podziękowanie.

Gdy w tem silna dłoń jego małżonki, uchwyciwszy rozczulonego szewca za ramię, wciągnęła go napowrót do izby, a zaraz i drzwi z hukiem się zatrzasły.

Eugeniusz znowu pozostał sam w sieni.

Tu grad policzków potężniejszych nad wszelki opis, dał mu się słyszeć przez drzwi... Sto przekleństw i sto potwornych wykrzykników, rozległo się jak echo grzmotu po całej sieni i wschodach.

Biedny szewc, zawojowany znać od dawna przez tę kobietę, wytrzymywał z cierpliwością męczennika karę, klęskę ciemnoty i zabobonu, za miłosierny swój uczynek.

Eugeniusz, co tyle zawsze posiadał mocy nad sobą, wolałby teraz umrzeć z pragnienia, jak znosić ten przykry wyrzut, że naraził tyle tego poczciwego człowieka. Chciał się nawet wmieszać w tę sprawę, jako pośrednik sprawiedliwości, ale wspomniał na swój stan odbierający mu wszelką powagę i pomoc ku temu. Ze ścieśnionem sercem powrócił znowu do swego mieszkania.

— Zkąd pochodzi ten hałas? zapytała zaraz matka, ujrzawszy go znowu obok siebie.

— Jedna z pospolitych scen w historji małżeństw prostego ludu, odrzekł smutnie kiwając głową.

— Kogoś biją... czy nie słyszysz jak krzyczy?

— Wiem, wiem, moja matko... Ten to krzyk jest zarazem i dla nas najboleśniejszą zapowiedzią, że odtąd od nikogo w tym domu pomocy spodziewać się nam nie należy.

— Czy ugasiłeś swoje pragnienie ?

— Tak jest; ale za to teraz serce moje zapalone zostało... Zapewnie zechcesz usnąć?

— Zastosuję się do ciebie.

— Byłoby to niesprawiedliwością, moja matko; gdyż u mnie właśnie teraz dzień się rozpoczyna.

— Dzień?...

— To jest, czas czuwania... wszak mój dzień i moja noc, są jednego koloru.

— Cóż jednak będziesz robił nieśpiąc, przez noc całą?

— Będę myślał. Uśnij zatem matko, ja nawet idę już do mego alkierzyka.

Po tej krótkiej rozmowie cisza i ciemność znowu zaległy obadwa pokoiki.

Nazajutrz, w ubogiem tem mieszkaniu pojawiła się scena podobna do owych z Tysiąca i jednej nocy, dziwna, fantastyczna, tchnąca cudownością, a jednak rzeczywista: bo z jej pojawieniem zapadł wyrok na losy tych dwojga nieszczęśliwych.

Eugeniusz nie czekając przywołania matki, opuścił swój alkierzyk aby się jak najprędzej z nią zobaczyć. Chód jego był jeszcze wolny, krok drobny i tęż samą miał na oczach opaskę. Ruchy jego jednak nabrały więcej wprawy, bo nie trzymał rąk przed sobą i mniej błądził na swojej drodze, idąc w kierunku gdzie stało łóżko matki. Jeszcze spała. Eugeniusz wziął ją z lekka za ręke i pocałował, jakby zawczasu przepraszając, że się poważył odbierać jej godzinę snu, tego zbawiennego dla chorych posiłku, który ona sama umiała w nim szanować. Otworzyła oczy.

Najpierwsze wyrazy, któremi odezwała się do niego, tchnęły miłością. Potem zaraz rzuciwszy wzrok na chustkę, opasującą jeszcze jego oczy, spiesznie zapytała:

— Czy nie próbowałeś patrzeć, Eugeniuszu?

— Nie miałem tego potrzeby, czując nierównie żywszy ból w oczach i zapalenie: wszystko się nawet pogorszyło.

— A więc żadnej nadziei!

Chciała jeszcze o coś zapytać, ale nagle ustał w niej wszystek głos, stłumiła nawet oddech, na widok jaki się jej oczom przedstawił.

Eugeniusz miał całą twarz i ręce bezprzykładnie posmolone, głowa nawet jego była tak grubo obłożona kurzem, iż ten osypywał ramiona i spadał aż na ziemię. Ten sam szary pył i pajęczyna, zalegały większą część jego ubioru i obuwia, jakby wracał z jakiego opustoszałego klasztoru albo zamku, wycierając się długo po strychach i piwnicach. Żadne przypuszczenie nie przyszło jej w pomoc na wytłómaczenie takiego zjawiska, tyle tylko była pewną, że sam nawet Eugeniusz o tem nie wie, iż się jej tak przedstawił, gdyż inaczej uprzedziłby ją o tak dziwnej przypadłości.

Chciała otwarcie zapytać go o znaczenie tego, coś jednak było, co ją jeszcze powstrzymało.

— Czy spałeś dzisiejszej nocy, Eugeniuszu? tyle tylko ośmieliła się go zapytać.

— Nie, moja matko... Cała noc zeszła mi na czuwaniu, na myślach... także kilka razy wstawałem ze swojej sofy i znowu kładłem się, aby myśleć... i wiele rzeczy dociekać.

— Teraz nie dziwię się, żem się aż kilka razy przebudziła słysząc...

— Coś słyszała? zapytał z pośpiechem.

— To musiały być tylko twoje kroki... Czy wiesz także Eugeniuszu, że jesteś nieco okurzony, jakby pyłem?... kilka także czarnych płatów pajęczyny przyczepiło się do twoich sukien.

Eugeniusz żywiej poruszył głową, co zdradziło jego pomięszanie.

— A to dziwne rzeczy opowiadasz mi, moja matko, odrzekł wahająco, być może, że ten alkierzyk...

— O! nie, dodała ośmielona, on jest za czysty, aby mógł zostawić na tobie tyle śladów, bo nawet ręce twoje i twarz, są aż do czarności powalane... na włosach także masz wiele kurzu.

— No proszę!... czyżbym to był przewidział! odrzekł zgarniając ręką pył z swojej głowy.

— Ah! jakże się sypie z ciebie!... powiedz już dobry synu co to znaczy ?

— Nie wiem... na prawdę, nie wiem, odrzekł, tonem zakłopotanego. Czyż to wszystko jednak nie jest bagatelą, aby nas tyle zajmować mogło!

Odpowiedź ta, wszakże mogła tylko silniej zaintrygować jego matkę, owszem nawet, ta myśl że Eugeniusz coś przed nią ukrywa, obudziła w niej żywą niespokojność.

— Czy wychodziłeś dziś w nocy ze swego alkierza? zapytała jeszcze.

— Nie miałem żadnej do tego potrzeby... Ale pomiń już to wszystko, moja matko, tem bardziej, że właśnie chciałem z tobą o czemś ważniejszem pomówić... Nie uwierzysz nawet z jaką niecierpliwością liczyłem nad rankiem bijące na wieżach godziny, żeby się z tobą jak najprędzej zobaczyć.

— Słucham cię Eugeniuszu.

— Oto najprzód chciałem cię zapytać, co może być to, co ci pokażę ? rzekł sięgając ręką do kieszeni. Oto jest... obejrzej dobrze, kochana matko i zaspokój ciekawość niewidomego.

— Jakiś pieniądz, odrzekła zdziwiona, odbierając go z rąk syna.

— A jaka może być jego wartość?

— Dukat! krzyknęła. Eugeniusz drgnął.

— Dukat złotem, jakby dziś dopiero wydobyty z pod stępla!

— To rzecz dziwna!... dukat! powtórzył w głębokiem zamyśleniu. Oddaj go, oddaj, kochana matko! dodał zaraz wyciągając ku niej rękę.

Matka zwróciła mu złoty pieniądz, który z pośpiechem wpuścił znowu do kieszeni, a z tej zaraz dał się słyszeć brzęk wielu innych.

— Musisz być bardzo tem zdziwiona, moja matko, przemówił zatapiając się w myślach.

— O ! niewymownie !

— Bo ja sam odchodzę od rozumu, przekonawszy się teraz, że to comiałem za prostą blaszkę, jest dukatem.

— Wczoraj jeszcze nie miałeś tego złota, Eugeniuszu... nie opuszczałeś także izby i nikt nie przyszedł cię odwiedzić.

— Wszystko prawda, moja matko!... ale to jeszcze nie koniec na tem. Chciej mi także powiedzieć, co może zawierać w sobie to pudełeczko? zapytał wyjmując z kieszeni.

Matka prawie wyrwała je z jego ręki.

— Zapieczętowane! ozwałą się, obejrzawszy małe pudełeczko, oprawne w safian czerwony. Pod spodem tego pudełka przylepioną jest mała karteczka na której mieszczą się jakieś znaki.

— Przeczytaj je.

— Numer 108... i dwie litery: M. Y... Czy każesz mi także odpieczętować to pudełko?

— A co znajduje się na pieczątce?... bo zapewne jaki herb mieścić się musi.

— Nie ma żadnego... jest to zwyczajny wycisk na laku z literami W. S. H.

Eugeniusz pomyślał chwilę, potem odrzekł:

— Otwórz to pudełko, matko.

Tego nie trzeba jej było drugi raz powtarzać. Zaledwie wyrzekł te słowa, już pieczątka była rozkruszoną a zdumiona kobieta zawołała:

— Brylant!

Eugeniusz drgnął po raz drugi. Wyciągnął zaraz rękę i odebrał klejnot matce.

— Spodziewałem się tego prawie, przemówił zmuszając się do spokojności, zwłaszcza kiedym się już dowiedział, że ta blaszka była dukatem... Brylanty i złoto !... zaprawdę to mięsza rozum ludzki!

I tu głęboko się zamyślił; kiedy niekiedy gestykulując rękami i głową jakby podczas rozmowy.

— O czem tak jeszcze myślisz, Eugeniuszu ? zapytała niecierpliwa tej zagadki.

— Chciałbym jeszcze raz jeden użyć twej pomocy, moja matko; ale...

— Straciłeś we mnie ufność i wiarę, odrzekła z łagodnym wyrzutem.

— Zbyt tylko kocham cię, odpowiedział z czuciem, i dla tego lękam się ażeby to, co ci jeszcze chciałbym pokazać, nie wywarło na twój umysł jakiego złego wrażenia... Złe moralne zabija czasem na miejscu... Aleć nikt inny, tylko ty już jedna na ziemi, możesz być tłómaczem najskrytszych dla mnie tajemnic... Bądź więc chwilę cierpliwą, a zaraz przyniosę ci rzecz nową, abyś mi powiedziała co w sobie zawiera. Po tych słowach odwrócił się z ostrożnością, odszedł od łóżka i wrócił do alkierzyka przyspieszając kroku.

Nie długo, wprowadzona w podziwienie matka, oczekiwała jego powrotu. Eugeniusz pokazał się zaraz, trzymając w rękach ogromną księgę, oprawną in folio, grubą i ciężką tak, iż widać było jak pod jej ciężarem wytężały się muszkuły jego ręki.

Księga ta na całej swojej powierzchni obłożoną była grubą warstwą kurzu, czego już Eugeniusz nie widział, zanurzając w nim prawie swoje palce. Od alkierzyka aż do łóżka, w kierunku jego kroków, pozostały na ziemi ślady pyłu, który opadł z okładek i brzegów foliału.

— Wszak to jest jakaś księga, którą trzymam? zapytał zbliżywszy się przed łóżko matki.

— I wielka księga, jakiej nigdy jeszcze widzieć mi się nie zdarzyło! odpowiedziała. Ale chciej otrząsnąć z niej wszystek kurz, którym jest pokrytą prawie na pół cala; gdyż...

— A tak!... być to może, że ta księga jest mocno zakurzona, ponieważ ją bardzo dawno nikt nie poruszał i wiele także lat przeleżała na jednem miejscu. Odrzekłszy to, spuścił księgę nieco ku ziemi, uderzając nią parę razy o podłogę. Ciężar jej aż zatrząsł wszystkiemi sprzętami w całej izbie.

— Chciej mi najprzód powiedzieć moja matko, czyli to jest księga pisana czy drukowana, może być nawet i to, że tylko sam czysty papier w sobie mieści... Oto zobacz, dodał rozkładając ją w środku, w pierwszem lepszem miejscu.

— Pisana, odpowiedziała matka.

Eugeniusz szybko zamknął księgę i wpadł w chwilowe zamyślenie po tej odpowiedzi.

— Znowu więc zapominasz o tem, że jestem twoją matką!

— Pisana, nie zważając na jej słowa, to źle !... pismo, wszak to przecież nie służy dla całego świata!... to jedno; a teraz, czy niewidzisz także jakiego napisu na okładkach lub na grzbiecie tej wielkiej księgi ? zapytał.

— Jeśli się nie mylę, spostrzegam jakieś litery wyciśnięte na złocie, ale dla zbytecznego kurzu nie mogę ich przeczytać... Zbliż jeszcze lepiej ku mnie tę księgę, Eugeniuszu.

— Najsamprzód chciej zobaczyć co mieści na grzbiecie, odrzekł zbliżając się tak, że już matka mogła się tej księgi dotykać.

— Poznaję cyfry, zawołała, jestto zapewne rok, od którego ta księga się datuje.

— Zatem jaka jest jej data, czy możesz to dopatrzyć?

— Rok 1825... To nie tak dawno Eugeniuszu.

— To też ta księga nie mogła mieć wcześniejszej daty. A teraz zobacz jej okładki, dodał obracając ją wierzchem do matki.

— Postrzegłam dwie wielkie litery wyciśnięte na skórze.

— Przeczytaj je więc.

— N. D.

— A... tak, dobrze... to początkowe głoski imienia i nazwiska jej autora, zatem tytuł musi się mieścić wewnątrz i zapewnie znajdziemy go na pierwszj karcie. Mówiąc to otworzył okładkę a matka Eugeniusza podobnież jak i on ciekawa, ozwała się:

— Tytuł, tak wielkimi literami, iż można go z najdalszej odległości przeczytać.

— Prędzej już, prędzej, moja matko! zaczynaj!... chciałbym go już usłyszeć.

I tu przeczytała:

TAJEMNICE MAGII
ZŁOTA I GLINY
CZYLI
WOJNA WIELKICH i MAŁYCH WŁAŚCICIELI.

— Dosyć, dosyć! zawołał cały w poruszeniu, wydzierając z rąk matki kartę, której koniec w swoich palcach trzymała. Więcej już nie jestem ciekawy!

— Tylko tę parę wierszy niżej, drobniejszemi literami, ozwała się przytrzymując kartę, bo zdaje mi się, że to będzie dewiza tej ksiegi.

— Ah matko! człowiek, co stracił wzrok, jest najnieszczęśliwszą istotą między żyjącymi!... Przeczytaj więc tylko jeszcze to jedno i ostatnie.

I znowu zaczęła czytać:

„I było siedm krów brzydkich i chudych, które pojadły siedm pięknych i tłustych; i siedm kłosów cienkich i suchych, które pożarły siedm pełnych i grubych."

— Te dwa sny Faraona! odrzekł Eugeniusz, zamykając książkę. Widzę teraz, że szatan N. D., czytywał nawet i Stary Testament... Niech cię to jednak ani przestrasza, ani zadziwia, moja matko... Widzisz że już odzyskałem całą swobodę moich myśli, jestem znowu na wszystko zimny, obojętny... Przeklnę tylko niezadługo moje życie, jeżeli teraz właśnie dowiem się, żem utracił wzrok na zawsze!

— A więc pragniesz przeczytać tę księgę!

— Tak jest... i dla niej to jednej...

— Czyliż ci w tem nie potrafi usłużyć twoja matka? nawet dziś... i zaraz!

— Nigdy!... Jeżeli po dziewięciu dniach mojej choroby przekonam się, że moje kalectwo jest nieuleczone... wieczne!... ta księga pójdzie prosto na ogień!

— Spalisz ją?

— Tak jest... i wszystko!

— Wszystko !...cóż więc masz jeszcze?

— Nie mówmy już więcej o tem. A teraz pozwól mi odetchnąć wolnej w samotności... Idę spocząć w alkierzyku.

— Nie powiedziawszy nawet do kogo ta księga należy?

— Do mnie.

— A to złoto, które dopiero widziałam?

— Moje.

— Ten skarb w kamieniach?

— Mój... Wszystko moje... jeżeli mi kiedy podoba się to posiąść.

— Lecz jak się to wszystko stało, Eugeniuszu?

— Jeszcze ci nie teraz odpowiem na to, matko.

— Przynajmniej uspokój mnie o tyle, abym cię nie obwiniła o...

— Ah! tak, prawda, odrzekł z przymuszonym uśmiechem. Jest w tym domyśle pewna loika, bo ten ubiór i buty zakurzone, te ręce i ta twarz zawalana, głowa osypana pyłem, mogą świadczyć, żem wychodził dzisiaj w nocy... Mogłem wyleźć kominem lub dachem, aby widzieć mieszkania śpiących sąsiadów... szkoda tylko, że z zawiązanemi oczyma, dodał z ironią. Takie wnioski tylko się jednej matce przebaczają! zakończył z gorzkim wyrzutem.

— Oh, synu! czyliż to wszystko wymówiłam !

— Nie zostawię cię jednak bez odpowiedzi, odrzekł. Co bądź pomyślisz o tem, moja matko, zostawiam to twemu rozumowi... powiem ci tylko tyle, że to jest: cud widomy łaski niewidomej. Po tej odpowiedzi na długo może znajdziesz mnie albo niezrozumiałym, albo wcale milczącym!

Zaraz potem udał się do swego alkierza, i czego jeszcze nigdy nie uczynił, mieszkając z matką, zasunął drzwi od środka na zasuwkę.

VIII.

Dziesięć dni zaledwie przeminęło od czasu jak Eugeniusz i jego matka zajmowali to ubogie mieszkanie, a ileż w tym krótkim przeciągu czasu zdarzeń. Nędza a potem praca, praca a potem ślepota, w końcu złoto! Rzecby można, że mieszkanie to dotyka wpływ czarów działanych potęgą aż dwóch duchów: złego i dobrego.

Poznaliśmy co umiał pierwszy, teraz zobaczmy jak sobie począł dobry.

Po dziesięciu dniach wszystko tchnęło innem życiem w mieszkaniu Eugeniusza. Znikły stare i połamane sprzęty, jakie tylko smutna ostateczność za dobre i piękne przyjąć musi, a w ich miejscu pokazał się nowy garnitur mebli, więcej jednak wytwornym gustem jak kosztownością zalecający się dla oka. Składał się z ośmiu krzeseł z ciemnego drzewa z politurą naśladującą palisander, obitych bawełnianym adamaszkiem, takaż kanapa, przed nią stół deseniowany w arabeski, pomiędzy oknami komoda a na niej zegar. Po nad komodą wisiało lustro w ramach na ciemno politurowanych, a przy jednej z ścian, szafa na pomieszczenie garderoby, zaś w kąciku serwantka, na półkach której błyszczało kilkanaście sztuk naczyń ze szkła i porcelany.

Parawan osłaniający dawniej łóżko chorej, teraz przestawiony był do drzwi, dla ich zasłonięcia, za to łóżko ubrane było firankami z białego muślinu, spuszczającemi się od sufitu aż do ziemi. Tyle ceniony od matki Eugeniusza, stoliczek z toaletą i fotel, pozostały na dawnem miejscu, jako pamiątka serca, które należało jej zostawić w pobliskości.

Podłoga niegdyś brudna, aż prawie do pewnej grubości błotem nałożona, była teraz po starannem wymyciu obciągnięta farbą ciemno-orzechowego koloru, i błyszcząca. A i ściany podobnejże uległy przemianie, dano im piękny zielony kolor z bogatym u wierzchu szlakiem. Szyby nawet okien, jeszcze tak niedawno brudne, popękane i pozalepiane papierem, teraz lśniły się szkłem nowo osadzonem. Gęsto draperiowane firanki, zawieszone na drążku pozłacanym, spadały w mnogie festony ku ziemi w dwóch przeciwnych stronach okien; kilka nakoniec wazonów z roślinami, wykończało cały efekt tego nowego obrazu.

Nie było to wszakże ubranie, w któremby można było upatrzyć prawdziwe bogactwo albo zbytek. Miejscowość sama, a nadewszystko szczupłość tego lokalu, ani dozwalała uczynić go odpowiednio wygodnym, ani arystokratycznym, bo tam, gdzie jeden pokój połączać musi salon, sypialnię, salę jadalną, budoar, garderobę, gabinet do pracy, przedpokój i kuchnię, tam choćby i w najumiejętniejszym rozkładzie i przybraniu, musimy zawsze napotkać coś niesmacznego. Lecz inaczej być nie może, od takich mieszkań dwóch tylko rzeczy domagać się należy, to jest: czystości i porządku.

A teraz przejdźmy do alkierzyka Eugeniusza.

Kto pojął dobrze ten charakter nie tyle ekscentryczny ile śmiały, tego niepowinno zadziwić, że wszystko w alkierzyku pozostało nie tknięte, prócz tego może, że nieład dni dziesięciu podwoił jeszcze bardziej efekt starego obrazu, dołączając do niego więcej brudu na podłodze i więcej kurzu na sprzętach.

Lecz co godniejsza zastanowienia!... Młody ten człowiek skazany na nędzę, której skutki najlepiej wyobrażały się w jego twardej i podartej sofie, zastępującej mu w ostateczności miejsce pościeli i łóżka, na której w boleściach i niewygodzie spędzał nocy bez okrycia, teraz, kiedy właśnie mógł wynagrodzić sobie wszystkie dawne cierpienia, kiedy mógł jak sam chciał, uprzyjemnić sobie pobyt w tym małym zakątku, on! pan złota! odmówił sobie wszystkiego, odepchnął co nowe, byle pozostać przy swojej starej nędzy, jakby ją ukochał już na zawsze.

A więc ani zbytek, ani szał, co opanowywa słabe charaktery wpływem jedno-dniowego zbogacenia się, pokierował jego myślą na te zmiany, które w pierwszym napotkaliśmy pokoju, była to tylko czysta miłość synowska, ofiarująca się matce dla dogodzenia jej nawyknieniom, które już stały się jej naturą.

A teraz od opisu mieszkania przejdźmy do osób, aby zbadać ile ten krótki czas wywarł na nie wpływu. Rzeczywistości złotej magii, rozwijają się zwykle szybkością piorunu.

Eugeniusz przechadzał się w pierwszym pokoju, mając ręce skrzyżowane na piersiach. W ubiorze jego nie zaszła żadna odmiana: taż sama szara sukmanka, przepasana czerwonym pasem, też same buty z grubej skóry i kokarda przy kołnierzu od koszuli, wszystko pozostało jak dawniej. Nie miał jednakże na oczach opaski, chociaż mocno zaczerwienione oczy i częste jego potrącanie się o rozmaite przedmioty w pokoju, przekonywały, że jeszcze tak dobrze nie widzi.

Matka Eugeniusza leżała jak zawsze na swojem łóżku i przypatrywała się bacznie wszystkim poruszeniom syna, rada że w jego chodzie widzi więcej pewności i pośpiechu. Dlatego na twarzy jej coraz żywsza malowała się radość. Widać, że słabość Eugeniusza tyle zrazu nabawiająca ją trwogi, już dzisiaj nie groziła niebezpieczeństwem.

Przed nią, na stoliczku stał mały serwis od kawy, na jednę osobę i kilka sztuk sucharków na tacy, przekonywających, że jeżeli ekonomika tych ludzi nie dozwala na żaden zbytek, nie zabraniała jednak rozsądnie wymaganych przyjemności. Widać tam także było kilka flaszeczek z lekarstwami, co uprzedzało, że i lekarze wzięli chorą pod swoje starania.

Nieszczęśliwa ta kobieta, używająca dziś tak niespodzianie darów nowego losu, przykładała do ust machinalnie filiżankę, pokrzepiając swoje siły ulubionym napojem, więcej jednak nierównie zdawała się myśleć i zajmować widokiem obecnego tu syna.

— Dosyć już niech będzie tak długiego milczenia, Eugeniuszu, przemówiła. Od czasu tej niepojętej dla mnie tajemnicy, odmieniłeś się prawie dla swojej matki.

— Jak to ? odrzekł wstrzymując swoje kroki, czyliż uważasz, że cię mniej teraz kocham jak dawniej ?

— Me to, ale widząc cię tak ustawicznie zamyślonym i milczącym, wnoszę że cierpisz, ukrywając to przedemną... Gdy cię o co zapytam, albo nie odpowiadasz wcale, albo odpowiadasz bardzo krótko. Gdybym cię nawet przez dzień cały nie zaczepiła sama, ty anibyś pomyślał przemówić do mnie pierwszy. Nie jest to żaden wyrzut, synu, ale prosta uwaga matki, któraby cię chciała koniecznie zobaczyć weselszym.

— O nie szukaj mojej wesołości na twarzy, odrzekł porywczo, bo nawet wśród największego szczęścia nie rozśmieję się dla oka ludzi... Ja oszczędzam mego uśmiechu na przyszłość, a mam nadzieję, że rozśmieję się raz jeszcze... ale tylko raz jeden!

— Domyślam się, nastąpi to wtenczas, kiedy już zupełnie odzyskasz wzrok, nieprawdaż Eugeniuszu?

— Dziwny twój domysł, matko!... Czyliż lekarze nie zrobili mi już tyle nadziei, że dziś nie mam żadnej obawy pozostać kaleką? Z ciemności, jaka mnie przez kilka dni otaczała, zaczynam stopniowo przechodzić do światła, już nawet dobrze rozpoznaję przedmioty. Jeszcze tylko dni kilka, a odzyskam wzrok zupełnie, mam zatem wszelkie prawo już dzisiaj się weselić.

— Jednak słyszę cię ustawicznie jak zniecierpliwiony, przyzywasz prawie tego wzroku dla siebie.

— Ale nie dla wzroku samego! odrzekł z ironicznym pół-uśmiechem. Oddałbym bez wątpienia po sto sztuk dukatów za każdy dzień przyspieszony!... Ja znoszę męczarnie Tantala! dodał, zaczynając na nowo przechadzać się po pokoju, wreszcie, wszak to już nie tak daleko!

W dziesięć dni po tej krótkiej przemowie, Eugeniusz rzeczywiście wzrok odzyskał.

Było to tylko gwałtowne zapalenie błon oczu, skutkiem wysilenia i nadmiaru pracy, zwłaszcza w porze nocy, w której Bóg wszystkim istotom zamykać kazał powieki. Każdy inny na jego miejscu nędzarz, pozbawiony środka ratunku, jak w pierwszych dniach swojej choroby Eugeniusz, popadłby w ciemność na całe życie.

Szczęście matki nie miało granic, ale niestety! czyż przewidziała co to szczęście w sobie mieści.

Eugeniusz zamknął się w swoim alkierzyku, jakby powiedział sobie: teraz, kiedym odzyskał już wzrok, teraz, kiedy mi wolno oglądać i lazur nieba i jasny promień złotej tarczy słońca, i ziemię i ludzi... dobrowolnie zamykam na wszystko oczy! Moim światem są cztery brudne ściany na poddaszu i ubogie sprzęty. Mojem szczęściem będzie sama myśl i to wszystko co z niej wysnuję, aby innym daleko jeszcze pokazać się wśród braci, skoro przyjdzie czas, że do nich powrócę.

Odtąd, już go tylko raz na dzień widywała matka, skazał ją na męki samotności i walkę domysłów. Zwykle o ósmej wieczorem pokazywał się przy jej łóżku. Pił z nią razem herbatę, a wtedy uszczęśliwiona nie wiedziała ile mu pytań na raz zadać, jaką treść rozmowy najpierwej wybrać, nie mogła także dosyć mu się napatrzeć i nacieszyć. A i w tem nawet nie odnosiła zupełnej pociechy, ponieważ Eugeniusz z każdym dniem stawał się zwięźlejszym w swoich odpowiedziach, każde zdanie jego było coraz krótsze, a prawie ustawicznie myślał.

Pół godziny zaledwie już go zniecierpliwiało, żegnał więc zaraz matkę i znowu znikał dla niej na 24 godzin.

Matka Eugeniusza ani raz jeden nie śmiała się go zapytać, czem się tak zajął, dla czego ją samą zaniedbał. Nie wątpiła jednak, że „Tajemnice Magii Złota i Gliny" ta wielka księga opisująca wojnę wielkich i małych właścicieli, którą Eugeniusz czytał bez wytchnienia i odpoczynku, zarówno w dzień jak w nocy, wydarła jej tyle chwil drogich sercu. Miała jednak tę nadzieję, że wszystko to nareszcie kiedyś znajdzie swój koniec lub znużenie. Eugeniusz wyczerpie wszystko co go tak bardzo dzisiaj zajmuje i wróci do dawnego trybu życia, jak przedtem, kiedy miał jeszcze za największą rozkozsz spędzać obok niej wszystkie godziny, przestawać z nią i pocieszać ustawicznie, jako słabą i nieszczęśliwą.

Raz tylko odważyła się go zapytać, kiedy wyjdzie na świat: było to już prawie po dwu tygodniach jego kontemplacji.

— Mam nadzieję, odrzekł, że to nastąpi jeszcze przed zbliżeniem się wiosny.

A był zaledwie początek lutego.

Odpowiedź ta nie była żadną pociechą dla biednej matki, zresztą Eugeniusz dogadzał jej we wszystkiem, często posuwając aż do zbytku swoją szczodrobliwość, serce jego chciało koniecznie nagrodzić co odebrał matce moralnego, poświęcając dla niej wszelkie zmysłowe rozkosze życia.

Zdrowie jej jednak, skutkiem wysileń lekarzy, znacznie polepszało, chociaż nie przeszło w ten szczęśliwy stan przesilenia, w którem człowiek po długiej chorobie wyrzec sobie może: jestem ocalony! Eugeniusz przeciwnie chudł, tracił cerę i o kilka lat więcej wygrał na wyrazie starości, mówimy: wygrał, bo wszystko w naturze i w wyobrażeniach ludzi ma swój porządek właściwy, który jest wdziękiem dla oka. Eugeniusz zyskał niejako na męzkości, rzecby można, że młodzieńcze jego rysy, teraz dopiero zrównoważyły się z rozumem i doświadczeniem, które ciało jego daleko były wyprzedziły.

Jakąż radością przejęło się serce biednej matki, kiedy w dniu jednym ujrzała go wychodzącgo ze swego alkierzyka o niezwykłej godzinie. Było to o 8mej z rana, co mu się po raz pierwszy zdarzyło od czasu jak zamknął się przed światem.

Twarz jego równie po pierwszy raz okazała więcej wyrazu swobody i życia zewnętrznego.

Uszczęśliwiona matka, wyciągnęła ku niemu ręce i wykrzyknęła głosem, oddającym lepiej jak same słowa, to co uczuła w tej chwili.

— Bogu niech będą dzięki, iż znowu odzyskuję syna! wyrzekła nasyciwszy się poprzednio swojem szczęściem.

— Przebacz mi kochana matko, jeżelim ci tem wszystkiem wyrządził wiele przykrości. Wczorajszego zaledwie wieczora ukończyłem ze sobą... teraz jestem wolnym. Powiedz sobie podobnie jak i ja, że z liczby lat swego życia utraciłaś jeden miesiąc, aby przyszłość cała twojego syna świetniejszym zajaśniała blaskiem.

— Dobrze... niech tak będzie, Eugeniuszu, niczego już nie żałuję, kiedyś mi tylko znowu powrócił.

— Jeszcze niezupełnie, moja matko.

— Przynajmniej odtąd nie będziesz się zamykał.

— Bądź tego pewną, tam już moje dzieło ukończone, dodał wskazując ręką na drzwi alkierzyka, ale teraz za to zaczynam działać wśród ludzi!... Dziś nawet wyjdę po pierwszy raz na ulicę.

— Do kogo, albo gdzie najprzód iść zamierzyłeś?

— O!... na to jeszcze sam nie umiem dobrze odpowiedzieć. Zawiązałem takie mnóstwo znajomości, wszedłem w taką masę nieprzeliczoną stosunków, przyjąłem na siebie tak niezmierną liczbę interesów ludzkich, tyle zagmatwanych i trudnych do załatwienia, że naprawdę, nie wiem sam od czego najprzód zacząć, aby z prawością i sumieniem ukończyć wszystko.

— O jakich mówisz interesach? o jakich znajomościach z ludźmi ? odrzekła zdumiona.

— Czyliż ja sam więcej wiem od ciebie! Tyle ci tylko powiem, kochana matko, że moje przybycie do Warszawy nastąpiło jakby pod wpływem wyższej jakiejś woli, która mnie do wielkich powołała celów... Skryty jestem, to prawda, ale i otwartością moją nie tak wielebym zaspokoił twoje wymagania, gdyżby to pomięszało twój umysł, lubiący proste wyobrażenia... Jeżeli nie wrócę za godzinę, to nie spodziewaj mnie się, kochana matko, aż na wieczór.

— Czy myślisz zaraz wyjść z domu?

— Zaraz... Nie powinienem nic odwlekać, moje interesa o ile są ważne, o tyle podobnież i pilne.

— Czy znasz kogo w Warszawie.

— Na prawdę, nikogo. Jednę tylko znam kobietę, która w sklepiku, na dole, podkuwa ludziom obuwia, i jej męża, biednego szewca, który mieszka na jednem z nami piętrze naprzeciwko... Ale mam nadzieję że nim upłynie dni kilka, już będę miał aż nadto wiele znajomości. Być nawet może, że w tym samym celu znowu będę musiał na czas niejaki opuścić Warszawę.

— Przyprowadzasz mnie do dawnej boleści tem wyznaniem, Eugeniuszu.

— Interesa moje wymagają, abym także odwiedził kilka osób, które w dobrach swoich przemieszkują, a przecie osobiście powinienem zobaczyć się z wszystkiemi i porozumieć się jak należy.

— Nie, nie! ty nie masz żadnych interesów, Eugeniuszu ! zawołała z czuciem, nie znasz nikogo w Warszawie, tembardziej na prowincji. Opuściłeś Warszawę dzieckiem, bo w dziesiątym roku życia, a zaledwie od dwóch miesięcy jak wróciłeś. Te dwa miesiące nie wydaliły cię ani na krok z domu, przesiedziałeś zamknięty w swoim alkierzyku... Wymień mi choć jedno nazwisko osoby do której pójdziesz.

— Do pana Kamilla Złotouskiego... a jak go świat i ty sama matko nazywasz... anioła.

— Którego wcale nie znasz.

— Którego nigdy nie widziałem.

— W jakim więc celu udajesz się do niego?

— Najsamprzód pragnę zobaczyć jak aniołowie ziemi wyglądają...

— Za szyderczo wyrażasz się Eugeniuszu o tak poczciwym człowieku, a to dowodzi że nie znasz go nawet z opinii.

— Hm! odrzekł, tłumiąc w sobie dalsze wyrazy, a potem uspokoiwszy się w duszy, przemówił łagodnie: Przestańmy mówić o tem, kochana matko, raczej pobłogosław mnie, abym na drodze mojego zawodu wyszedł kiedyś z tryumfem, z chwałą sędziego, który umiał być zarazem surowym i sprawiedliwym.

— Niechaj Bóg dobry nie opuszcza cię w każdem niebezpieczeństwie, synu! odrzekła podając mu jednę rękę, drugą wznosząc do góry, i obyś nigdy w swoich szlachetnych zamiarach zawiedzionym nie został!

Po tych słowach umilkła walcząc z tysiącem myśli krzyżujących się wzajem, usiłując koniecznie uchwycić jaki słaby wątek tajemnicy, którą Eugeniusz rzucił na jej umysł jakby zasłonę, jak tę opaskę, którą sam niedawno jeszcze nosił na swoich oczach.

Zaraz po ostatnich słowach matki, opuścił mieszkanie, pozostawiając ją w samotności.

Najpierwszą myślą jaka powstała w głowie matki po odejściu Eugeniusza, było zwiedzić jego alkierz... Mimo słabości, która ją tak długo w łóżku zatrzymywała, zerwała się natychmiast, i chociaż przyszło jej to z niejaką trudnością, dostała się do pokoiku syna.

Trwoga o los jego a może i wrodzona kobietom ciekawość, której zwalczać nie umieją, pobudziły ją do tego, tem więcej ośmielona że i sam Eugeniusz nie zdawał się stawać temu na przeszkodzie, zostawiwszy drzwi alkierza otworem. Spodziewała się tam ujrzeć, jeżeli nie stosy złota, brylantów i innych drogich kamieni, czarodziejską usypanych ręką, to przynajmniej ową wielką, tajemniczą księgę, której czytanie pozbawiło ją w Eugeniuszu na jeden miesiąc syna, przyjaciela i domownika. Wiedziała, że nie zabrał ją z sobą wychodząc z domu, a więc ta księga powinna teraz stać się dla niej tłómaczem wszystkich niedocieczonych wybryków serca i głowy jej syna.

Weszła do alkierzyka.

Ale tu zadziwienie jej przeszło wszelkie granice, gdy po najściślejszem przeszukaniu w najmniejszych załamkach i kącikach tej małej izdebki, po przetrząśnięciu wszystkich jej nielicznych sprzętów, nie znalazła ani klejnotów, ani księgi. Wszystko znikło, tak właśnie jakby ten sam duch niewidzialny, który te rzeczy złożył w ręce Eugeniusza, odebrał napowrót własność swoją, spełniwszy zamiar, który tylko jednemu na ziemi mógł powierzyć.

— Każdy jest uczestnikiem woli nieba albo piekła, ale nie każdy porozumiewa się wprost z aniołami lub duchami złego! przemówiła zawiedziona i wróciła na swoje łoże stokroć niespokojniejsza jak przedtem.

Teraz na dłuższy czas opuścimy tę matkę i jej syna, dozwalając pierwszej marzyć, jemu swobodnie odbyć zamierzoną drogę i działać.

Od obrazów nędzy i nieszczęścia tej familii, od jej cudownego ocalenia, przenieśmy się w inne dzielnice galerji losów ludzkich, nędza ma także swoje anomalia.

IX.

W teatrze Wielkim grano właśnie Łucją z Lammermoru. Utwor romantyczny powieści Walter-Scotta, muzyka czarująca Donizettego, sprowadziły liczną publiczność muzykalną i modną.

Między 2 a 3 aktem, foyer teatru napełniony był znawcami pięknego dzieła. Damy i mężczyźni przechadzali się tam i owdzie w rozlicznych grupach, rozprawiając o grze artystów, o talentach pierwszych polskich śpiewaczek i śpiewaków. W foyer wolno mówić o wszystkiem co piękne i modne, foyer jest bardzo podobny do felietonu jakiego dziennika, dziennikiem foyeru jest sam teatr.

Życie i ruch niezwyczajny panował właśnie w tej sali. Każdy chciał korzystać z 10 minut między-aktu, odświeżyć myśl i serce do wysłuchania wielkiej arji Edgara w scenie grobowej.

Interesujące zajęcie obudzało grono pięciu osób, dość szybkim krokiem przebiegających długość foyeru. Były to trzy kobiety i dwóch mężczyzn: matka, dwie jej córki i, jak się domyślać należało, dwoje młodych lwiąt ludzkiego oblicza, usiłujących na wyścigi przecisnąć się do serc panien. Obadwaj młodzi, ale tak, że prawdziwie zarzucićby im należało zbyteczny pośpiech z jakim w swoich rolach na świat wystąpili. Świat też dużo bardzo zapewne przebaczać im musiał, wnosząc z ich przesady i niejako ślepego naśladownictwa form życia i manierów podstarzałych lwów Warszawy.

Obadwa, jakby wyjęci z pudełka od cukierków, byli obrazem tej wymuszonej drobiazgowej elegancji, od której już dzisiaj same nawet kobiety odstępują. Włosy na ich głowach lśniące od pomad i olejków, zafryzowane były w tak drobne, pieszczotliwe loczki, iż nieledwie porównaćby je można było z wełną krymskich baranków, i to jagniąt na pierwszej paszy. Na tej kunsztownej okrasie głowy spoczywały dwa kapelusze, a ma się rozumieć najmodniejszego fasonu. Mieli na sobie paletoty w kolorach tak jasnych, iż jeden prawie zupełnie dochodził białości śmietanki, drugi, nieco tylko pomięszany z żółtym, miał niby naśladować barwę bardzo mlecznej kawy.

Obadwa przyciskali pod pachami lornetki teatralne w olbrzymich zamknięte futerałach, każdy także trzymał w ręku otwartą papierową torbeczkę z karmelkami, które co chwila podstawiali swoim wybrankom serca, gustu a może i interesu. Starszy dźwigał jeszcze na ręku drogi ciężar, wyobrażony przez szal francuzki, do jednej z tych dam nalezący, chcąc dowieść nieograniczonej służebności z czasów rococo.

To towarzystwo przeszedłszy szeregiem kilkakroć długość sali, zasiadło nareszcie pod ścianą, rozumie się że tylko zasiadły kobiety, bo dwa daniele stanęli naprzeciw nich, a wtedy zaraz wysłuchać można było następującą rozmowę:

— A cóżto teraz za świat! ozwał się jeden tonem kapryśnego nieukontentowania, żeby też nie przebaczyć młodemu człowiekowi, jeżeli zechce mieć swoją wolę. Wszystkiemu czego tylko dotknie naznaczyli jakieś formuły, co zamierzy, napotka prawidła, słowem, ani na jeden włosek nie można odstąpić od rutyny zamienionej raz w zwyczaj powszechny... a to na honor, wyrzec się można w końcu opinii świata i zostać na angielski sposób ekscentrykiem.

— Nareszcie chciej pan wszystko wypowiedzieć... bo jego introdukcja już za długa na dzisiejszy wieczór, odpowiedziała matka.

— Ah! pani hrabino... jestem od niejakiego czasu srodze zagniewany na ludzi!... Ten wiek dziewiętnasty, to naprawdę...

— Dosyć, dosyć przysposobiłeś nas pan do wysłuchania jego głębokich żalów.

— Otóż jakże to trafnie określiła pani hrabina!... ja się nie gniewam na świat, tylko mam żal do niego. I teraz znowu tracę odwagę chcąc wyznać... dodał spuszczając z całą skromnością oczy ku ziemi.

— Chciej pan dokończyć coś zaczął.

— Ale dobrze... pani hrabina ma zdanie tak gruntowne, że jej wynurzę moją boleść, dla zasiągnienia samej rady... Mam lat dwadzieścia cztery, to przecież zawsze coś znaczy, tym czasem napotykam ustawicznie ludzi, którzy ciskają w obieg jakieś przestarzałe maksymy, że człowiek mojego wieku nie powinien... naprzykład, trzymać do swojej wygody koni i powozu.

— Jak to?... pan sprawiasz ekwipaż? zapytały obie łanie.

— Otóż już zadziwienie ! które wystarcza za naganę, wtenczas właśnie, gdy ja, już po raz trzeci dają fabrykantowi a conto, na sprawienie lekkiego kabrjoletu, o jakim marzę w snach moich !... Ach, pani hrabino !... pani przynajmniej chciej powiedzieć inaczej jak wszyscy !

— Nie mogę, ponieważ świat ma zupełną słuszność za sobą.

— Znowu ten świat!

— Pański wiek stoi temu na przeszkodzie, nikt nie daruje młodzieńcowi podobnego zbytku, i nietylko obwini go o próżność, o chęć błyszczenia, o...

— Ale i o głupstwo mnie obwini, nieprawdaż pani hrabino?... O ja to wszystko dawno już wyrozumowałem! Powóz potrzebuje właściciela z dojrzałością, powagą, mającego nadto pewną w świecie pozycję, ale młodzieniec dwudziesto-kilko-letni będzie zawsze za taki grzech wyśmianym, wyraźna niesprawiedliwość!... Dziwna to dla czego mi jednak wszyscy przebaczają, widząc jeżdżącego cały dzień dorożkami, których koszt dzienny wynosi półtora dukata!... biedny świecie!...

— A to prawdziwy bicz obyczajowości a nie cywilizacja dla nas, zwłaszcza młodych, ozwał się drugi jelonek na bardzo cienkich nogach, bo jeśli mam być szczerym... ja w tych samych prawie jęczę okowach.

— Więc i pan... panie?

— Wszakże jestem jeszcze młodszym, bo kończę dopiero rok dwudziesty drugi. Jakkolwiek jestem pełnoletnim, nie pomyślałem nigdy ani o koniach ani kabryolecie, uczuwam jednak w sercu inne pragnienia, które także rozbijać się muszą pod surowością sądu świata... I tak, wystaw sobie pani hrabina, jaki mnie spotkał przed tygodniem zawód... Znajdując się w jednym z naszych magazynów jubilerskich, ujrzałem cudownej piękności szpilkę z brylantem najczystszej wody. Zapytałem natychmiast o jej cenę, odpowiedziano mi, że ostateczna jej wartość wynosi 3,500 złotych. Jednej chwili postanowiłem ją nabyć, i nawet wyjmuję z kieszeni pugilares... płacę... aż w tem, wchodzą do magazynu dwie dobrze mi znajome osoby i najpierwsze zadają mi pytanie, dla kogo tę szpilkę kupuję... Dla kogo? dla kogo?... dla siebie odpowiedziałem... I pan chcesz się z nią w świecie pokazywać?... Nieinaczej... Ach ! fi !.. odrzekła poważna dama, gromiąc mnie bardzo serjo, w pańskim wieku należy się skromność, naiwna prostota, a której nie ma zapewne w brylantach takiej jak ten, wartości... 0 świecie !... jakże nas chłoszczesz na rachunek swej spartańskiej moralności.

— A szpilka? zapytała jedna z panien.

— Naturalnie, że już ją nie kupiłem... pani hrabina nic na to nie odpowie?

— Tyle tylko, że w zupełności podzielam zdanie tej damy która mu w tym zbytku przeszkodziła.

— Widzę teraz że nie zadługo świat ograniczy wszystkich młodych ludzi aż do znaczenia pensjonarzy z nadzorem guwernerów.

— Alboż odmawiasz pan słuszności tym wszystkim, co nie znoszą przesadnego niejako narzucania się w młodzieńcu? Ludzie, którym wiek już zabrał i wdzięki i pierwotną zalotność, mogą nagradzać tę utratę błyskotkami nacechowanemi wartością, jakiemi są złoto i brylanty... chociaż to zawsze fałszywa droga zyskiwania serc i opinii!... Ale panowie, panowie!... mogłabym was obwinić o wygórowaną miłość własną a nawet o pedanterją.

— A! a! a!... wykrzyknęli pobici daniele, poddajemy się obadwa, abyś nas tylko pani hrabina nie chciała drugi raz tak srodze potępić!

— Tak nie jest!... tak nie jest!... mówił dalej jeszcze jeden. Ja uczuwam w sobie skromność prawie patryarchalną, i tak: zajmuję tylko mieszkanie pod numerem w hotelu... ma się wszakże rozumieć że w Angielskim.

— A ja, czyż zrobiłem inaczej?... mieszkam w Rzymskim, odpowiedział drugi.

— Może to skromne; ale to pewna że nie ekonomiczne, uczyniła uwagę hrabina.

— Oh ! pani! czyliż inaczej nie wpadlibyśmy obadwa w szał, któryby nas w końcu zaprowadził do tego, że każdy z nas musiałby mieć po dwanaście pokoi, a to z całym przepychem paryzkich kawalerów... przepychem, jakiego koniecznie zapragnąć musi człowiek z gustem i możnością... Hotel, to nasza oszczędność! Niech także baczy pani hrabina, że nie mamy własnych kuchni i zmuszeni jesteśmy jadać u Herteugo.

— A!... panowie także stołują się w Angielskim hotelu ?

— Od półtora roku, odpowiedzieli jednozgodnie.

— Zatem nie wierzycie także panowie i w oszczędność domowej kuchni?

— A któż to może zaręczyć do jakichby w końcu nie przyszło zachceń! odrzekł jeden przeszkadzając wyraźnie drugiemu, mającemu także gotową na ustach odpowiedź, kuchnia w domu i kucharz, doprowadziłyby nas do sybarytyzmu... Czyliż dla utrzymania w świecie towarzyskiego taktu nie należałoby zaraz zacząć przyjacielskich obiadów?... czasem wystąpić z kawalerskiem śniadaniem, dawać podwieczorki, a prawie zawsze Lukkullusowską kolację; a raz tylko wszedłszy w ten tryb gościnności, nie podobnaby było przerwać go bez narażenia sławy swego domu... Jadać w Angielskim hotelu albo u Michaux, jest to właśnie umieć panować nad sobą... Jesteśmy nieprzyjaciołmi zbytku na wielką skalę! Tu właśnie rozmowa przerwaną została.

— Hrabino ! ty jeszcze tu! zawołała jakaś dama, szybko przesuwająca się z trzema innemi przez foyer, spojrzyj że już wszyscy powrócili do teatru... trzeci akt już zaczęty.

— Spieszę, spieszę za wami! odrzekła powstając, a za nią obie panienki. Panowie! będę miała jeszcze tę przyjemność zobaczyć ich w teatrze.

Młodzieńcy uchylili kapeluszy. Kobiety znikły.

— Otóż co za nieuwaga! zawołał jeden, hrabina zostawiła mi swój szal.

— Biegnij za nią!

— Już jej nie widzę, odrzekł zaglądając w korytarz. — Idź do jej loży.

— Tak, nie wiedząc jaki miała numer, a w prawdziwym zostawiła mnie kłopocie, bo nie myślę wcale czekać w foyer aż do skończenia sztuki... jutro odeślę jej ten szal do domu.

— Wyborna myśl! to daje małą sposobność powiedzenia jej czegoś więcej, jakby to można było w naocznej rozmowie... bo ma się rozumieć, że szal należy odesłać z bilecikiem. Nam potrzeba korzystać z najmniejszej sposobności popierania swego interesu.

— No... zobaczysz jutro, co ja jej odważę się napisać... Myślę, że już teraz nie mamy tu co robić, powróćmy do domu.

— Nawet z pośpiechem, bo jak wiesz, mamy jeszcze dzisiaj...

— Cyt! przerwał drugi, oglądając się bojaźliwie. Jakaś tajemnica.

Zaraz potem opuścili foyer.

Mały ten obrazek towarzyski, wyjątek z zdarzeń pospolitych pięknego świata Warszawy, napotykany tak często po teatrach, po spacerach, po balach, po salonach, nie jest tu ani zawiązkiem intrygi, ani się nam też na dalszych kartach powtórzy. Nie zostawiliśmy też owej hrabinie, ani jej dwom córkom żadnego nazwiska, to figurantki naszej powieści.

Zajmiemy się jednak dwoma bogatymi młodzieńcami, których pierwszy wstęp na scenę świata, tchnie jeszcze taką świeżyzną. Tych przymujemy jako nowych bohaterów, naznaczając im nawet pewien udział w osnowaniu dalszych zdarzeń.

Młodszemu było na imię Artur, dwudziesto-czteroletni nazywał się Edward, czemuż nie Kastor i Pollux, kiedy taka zgodność, taka harmonia w ich myślach, taka spólność w ich zasadach!... Życie ich, to jakby jedna tylko zgłoska, nie utworzy z niej ani najkrótszego tak ani nie.

Idźmy w ślad za nimi. Może te przechwałki o swojej skromności, miały na celu pokrycie najszaleńszych zbytków, może umiarkowani w jednem, sieją złotem tam, gdzie należy właśnie milczeć: wreszcie, to cyt podejrzliwie wymówione z pewną ostrożnością, niewątpliwie ma także swoje znaczenie.

Bądź co bądź, postanowiliśmy złapać ich obudwu na gorącym uczynku.

Nasi dwaj znajomi opuściwszy plac teatralny, skręcili na Senatorską ulicę. Ale idźmy dalej za nimi, bo jak się teraz pokazało, zostawili hotel Angielski i Rzymski po za sobą, nie idą zatem do domu. Przeszli Senatorską ulicę, plac przed-zamkowy i już są na rogu Sto-Jańskiej ulicy. Młodzież lubi czasami w te strony zabłądzić o tak późnej porze, a Kastor i Pollux mają nawet prawo oddawać wizyty razem, chociażby to było w domu jednej tylko piękności... Ciekawa jednak rzecz gdzie pójdą? Przeszli jeszcze Sto-Jańską, aż do rogu StaregoMiasta, a gdzie dla zachowania najsilniejszego incognito, podnieśli do góry od paletotów kołnierze, tak, że każdemu tylko widniał wystający mały koniuszek nosa. Przechodząc środek rynku, zaczęli już coraz bardziej przyspieszać kroku, a więc są blisko celu. Rzeczywiście stanęli przed pięcio-piętrową kamienicą, licząc już i poddasze zamieszkane także przez ludzi. Tu wsunęli się do wązkiej sionki, gdzie dostali się na ciemne jak noc wschody. Lecz cóż to przeszkadza, jeżeli tylko kto dokładnie obeznanym jest z miejscowością. Przeszli pierwsze, drugie i trzecie piętro, ustawicznie sykając jeden na drugiego, aby nie robił żadnego hałasu, to też prawdziwie żaden kot nie przechodziłby schodów z taką zwinnością i ciszą. Idą jeszcze na czwarte. Niewątpliwie musi tam mieszkać uboga piękność, która zaczyna dopiero karjerę od szycia bielizny lub wyrabiania haftów, ci dwaj zapewne ofiarują jej swoją protekcję, to protektorowie biednej szwaczki. Cóżby na to powiedziała hrabina, zostawiona w teatrze, gdyby, jak przypuszczamy, każdy z tych panków zostawił w tym domu na stoliku opiekuńcze dwa Listy zastawne, każdy po 20,000 złot. polskich. Opiekunowie dwudziesto-czteroletni miewają ojcowskie serca, zwłaszcza dla panien szwaczek i haftarek. Do licha!... idą jeszcze wyżej, gdzie zaczyna się piąte piętro. Schody są już tak zwężone, iż tylko po nich pojedynczo przechodzić można. Pierwszych dwóch stopni wcale nawet brakuje, trzeci rusza się i grozi upadkiem, czwarty skrzypi niemiłosiernie, a w końcu tylko drabinka o pięciu szczeblach, przybita z ostateczności.

Na prawdę, musi tam mieszkać nędza na określenie której brakuje już wyrazu! Kastor jednak idzie śmiało, a za nim Pollux. Może też tu kryje się nieszczęśliwa familia... wdowa z dwanaściorgiem dziatek, żyjąca tylko wsparciem tych dwóch szlachetnie myślących młodzieńców, co publicznie unikają cienia zbytku, aby rozsypywać złoto w cichości i prawdziwej pokorze chrześcijańskiej.

Pilnujmyż ich zatem; wszak wyżej już nie mogą pójść, bo tu poddasze, tu wznoszą się wiązania z belek, tu wielkie okno w dachu dźwięczy poruszane wiatrem, tu z boków przez liczne dziury w dachu, zalatuje mroźne zimno, tu pełno gruzu, kawałki cegieł i utarte wapno ze starego tynku. Ciemność ukryła nam ich zupełnie, ale dało się zaraz słyszeć w jednym kącie poruszenie jakby klamki, potem i zakręt klucza w zamku, następnie skrzypnięcie drzwi na zawiasach, a i zaraz wpadło w oko nieco światła z jakiejś izby, ożywionej nieco promykami latarń z ulicy.

Weszli odwijając kołnierze od paletotów, chociaż w tej izbie takaż sama temperatura jak i na ulicy. Nareszcie poznajmy u kogo się znajdują, kto im te drzwi otworzył?... czy ta pracowita piękność, oczekująca na nich z niecierpliwością? Trzask o ścianę zapałki rozwiązał wszystko, ogień błysnął w rękach Kastora. Pollux podał zaraz cienką świeczkę, osadzoną w butelce i światło stało się!

Przebóg!... ci panowie są w swojem własnem mieszkaniu.

X.

Była to wązka a długa sień, niegdyś używana do suszenia bielizny, teraz na izbę mieszkalną zamieniona. Ogromny komin, w którym słychać było ustawicznie brzęczącą od przeciągu blachę, także dwa okna, z których jedno trzy razy większe od drugiego, ułożone z drobnych, brudnych i potłuczonych szybek, stanowiły jedyną cechę miejsca do mieszkania.

W miejsce sufitu, krzyżowały się spuszczone aż do podłogi belki, prawie czarne od starości, a na których unosił się pokład dachówek, szczelnie na krokwiach ułożonych. Podłogę stanowił tu także rzęd belek, zbutwiałych i przetartych, pomiędzy które nasypano gruzu, a następnie obłożono polepą z gliny i wapna. W wielu miejscach tej zaprawy czas powyżłabiał ogromne dziury, które dzisiejsi lokatorowie obrócili na szyfonierki do śmieci. Trzy tylko ściany upatrzyć tu można było, a z których jedna zaledwie otynkowana, jeszcze za panowania Władysława IV, jak tego dowodziły znaki kielnią przez murarzy na mokrem wapnie wyżłobione, to jest wielki krzyż i rok 1645, cyframi łokciowemi.

Sprzęty tej izby odpowiadały z doskonałą harmonią jej wartości. Składały się, rzecz dziwna, z jednego tylko łóżka, u którego brakowało całego boku i przednich nóg, które zastąpiono kilkoma cegłami, jedna na drugą położonemi. Na niem leżały dwa sienniki, z których przez liczny ażur wyłaziła słoma, i jedna poduszka z poszewką koloru zapadającego zmroku. Przed łóżkiem stał stołek, drugi pomiędzy oknami, na którym leżało pół bochenka chleba, kawał sera, skórki od serdelka (polskiego salami), pomięszane z wizytowemi biletami, mydło, do którego przylepiło się kilka starych kontramarek, szczotki od butów i pomada, szuwaks na stłuczonym talerzu, talia kart rozrzucona na pozwie Trybunału, kilka karmelków na szkarpetce, włosy jakiejś bogini ze wstążeczką, owinięte w receptę, flakonik kryształowy z napisem : „Lubin a Paris parfumeur" i wielki flakon ze szkła prostego z napisem: „Magenwasser" i mnóstwo drobnych a różnorodnych przedmiotów, nawet bilecik od jakiejś bachantki z corps de ballet, przypominającej się o podwieczorek, na którym dopisaną była ołówkiem notatka: „Moszek Lewekmajster przeprowadził się z ulicy Franciszkańskiej do domu Posnera, pożycza ! 8 od sta na miesiąc." Resztę umeblowania stanowiły dwa krzesła, walizka podróżna, kuferek i kawałek lustra na ścianie wprawionego w dziurze pomiędzy cegłami.

Mieściły się tu także niektóre artykuły z inwentarza domu, pod opieką stróża kamienicy zostające, a łaskawie przez lokatorów przyjęte, jakoto: drabina wisząca na hakach, parę bosaków, cągwie, taczki i wielka beczka z wodą, którą przykryto z wierzchu ogromnym arkuszem gazety Journal des Debats.

— Czy drzwi zamknięte? zapytał jeden drugiego, jak tylko świeca zapaloną została.

— Zamknięte.

— Na klucz?

— Na klucz.

— Pamiętaj o tem raz na zawsze, żebyśmy się czasem nie złapali.

Pokazuje się z tej obawy, że to jest mieszkanie zajęte pod najściślejszem incognito, do którego wszelki wstęp dla obcych został zabroniony.

— Brm!... przeklęte zimno w tej dziurze! zawołał Edward zaczynając się rozbierać nad walizą.

— Szkoda że nie ma w domu ani jednej kropli wódki, odrzekł Artur stojący nad otwartym kufrem, w który bardzo starannie układał zdjęty z siebie paletot.

Tu jeden i drugi wrzucili swoje perspektywy, aż futerał u jednej szeroko się roztworzył, lecz o cudzie XIX wieku!... obadwa futerały były próżne!

Edward zdjął z siebie czarną, morową wstążeczkę, której końce ukrywały się w kieszonce od kamizelki, a na której pokazała się wykłuwaczka od zębów, drugi, podobnież zdjął jedwabny kordonek, obiecujący światu trzymać w swoich więzach paryzki cylinder, na którym niestety! zabujał teraz w powietrzu... stalowy kluczyk od szkatułki.

W kilka minut Artur i Edward pokazali się w domowym negliżu. Artur włożył na siebie szlafrok, wysłużony tak, iż wyglądał jak jaki sztandar starego pułku, a kosztowną fryzurę swej głowy owinął starannie białą niegdyś chustką, dziś tak brudną i przesiąkłą pomadami, iżby nie jedno czworonożne stworzenie pokusiła do skonsumowania. Edward wdział stary surdut, niegdyś imponującej świetności, który tylko w drodze emerytalnej łaski nie dostał się jeszcze na śmiecie.

Zaraz potem Artur wyciągnął z łóżka jeden siennik i położył go na ziemi przy ścianie, gdzie ślady słomy dowodziły, iż to jest jego stałe miejsce do noclegu, następnie wyjął z jednego krzesełka ruchome wysłanie, i ułożył go w głowach na sienniku, dla zastąpienia poduszki, w końcu wyciągnął z pod stolika wąski a długi dywanik, z ogromną na środku dziurą, otrząsnął go z barłogu i nakrył nim swoje zaimprowizowane posłanie, otóż i kołdra!

Edward, właściciel łóżka, wystającą z dziur siennika słomę pozapychał na nowo i poprawił cegły, podpierające łóżko w miejscach gdzie dwóch nóg brakowało.

— Teraz, na honor, nie wiem sam od czego zacząć! przemówił tonem zakłopotanego, czy pierwej napisać bilecik do hrabiny... czy pierwej sobie buty wyczyścić. Tam do licha! znowu zapomniałem kupić szuwaksu.

— Wszak odłożyłeś pieniądze.

— Tak, ale ostatnią dziesiątkę oddałem za wpuszczenie nas do foyer.

Więc obadwa nie byli nawet w teatrze, kontentując się spacerem po foyer.

— Czy nie wiesz gdzie się podział nóż ze stolika? zapytał odsuwając szufladę, chciałem ukroić kawałek chleba.

— Nóż?... musi leżeć na kominie, skrobałem nim jeszcze dziś rano podeszwy od butów, żeby je oczyścić z błota, ukrój, to ja sam zjem kawałek.

— Nie widzę nawet sera, dodał pierwszy upatrując go między przedmiotami na stoliku.

— Oto leży, tu, na grzebieniu.

— Ach, to ten stary, z przeszłego tygodnia, co go już i siekierą nie ułupie.

— Ale dziś go zjemy z apetytem, bo myślę że i tobie kaducznie się jeść chcieć musi.

— Prócz mleka, nie miałem jeszcze nic w ustach gorącego.

— Otóż dajmy pokój i bilecikowi i butom, a zjedzmy najsamprzód kolację.

Edward pobiegł zaraz do komina, wziął nóż, oczyścił go nieco o cegły, rozdzielił na dwie połowy i zaczęła się kolacja.

— Nie uwierzysz, mój Edwardzie, mówił Artur zajadając, jak pyszne robi teraz Herteux szarloty z winogron.

— Z winogron?... niepodobna!

— Już nie z jabłek ani z wiśni... to za pospolite. Albo jak on z gustem umie ubierać swoje majonezy, to aż żal bierze naruszyć je nożem, tyle jest poezji na jednym talerzu... A jadłeś kiedy frykas sporządzony w połowie z ryb, w połowie z drobiu?

— Nie lubię, przyznam ci się, potrawek.

— Nawet polewki z madery?

— Ani to, tak samo jeszcze nie lubię legumin... Ostatnim razem u Micheau jadłem jakieś ciasto migdałowe na gorąco, to prawie mnie znudziło. Ale za to przepadam za zwierzyną.

— Dziwny gust!... u mnie niczem i zając i sarna, tylko..

— Ja też nie mówię o grubej dziczyźnie, ale wiem, żeby ci teraz smakowała jaka para bekasów?

— Zostałyby z niej zaledwie kosteczki, odrzekł Artur, któremu aż w zębach zaskrzypiała skórka od starego chleba.

— A bażant?

— 0 chciej go tylko pokazać!

— A jarząbki, kwiczoły... młoda cyranka? albo... do licha!... jak te sery polskie robią!... patrzaj cały kłos od słomy w środku widać, dodał wydłubując go nożem.

— Już to musimy sobie przyznać, że mamy gust obadwa wytworny.

— Mnie litość bierze patrzeć, jak nie jeden, chcąc popisać się u francuza w restauracji, wylicza wszystkie sposoby dań cielęcego albo wołowego mięsa... Czy wiesz Arturze, że ja jestem żenowany kazać sobie u Micheau lub Herte'go smarzyć kotlety, albo bifsztyk, nawet na sposób angielski... to za pospolite!

— Zupełnie jak i ja, ale dajno mi jeszcze kawałek chleba.

— Czy dosyć? zapytał odmierzając nożem.

— Jeszcze tylko ździebełko... ale co ten chleb tak wala ręce?

— To nic... rozlał mi się dziś rano atrament i chleb nieco się powalał. Oto większa szkoda że nie ma w domu ani kropli wody, żeby popić po tym serze, który jeźli. mam prawdę powiedzieć, dławi niemiłosiernie.

— Jest tylko miękka w beczce.

— Tak, dziękuję za nią... Woda z roztopionego śniegu, cośmy go z dachu nazgarniali. Ale a propos napojów, powiedz mi Arturze, jakie przekładasz wina, białe czy czerwone?

— Jak po czem i o jakiej porze, odrzekł, z ciężkością swój ser przełykając. Przy śniadaniu lubię białe, przy obiedzie czerwone, po obiedzie znowu białe, a przy kolacji tylko szampan!... Otóż masz! dodał krztusząc się z całej siły. Jakeś łaskaw, wody, czemprędzej wody z beczki!... bo się duszę!

I usłużny Edward porwał szklankę, przebił lód na wodzie i naczerpnął jej dla Artura.

— Popij, przemówił z pośpiechem podając mu wodę, a i mnie uwiązł kawałek słomy w gardle.

— A tak jeden i drugi usprawiedliwiwszy się przed sobą okolicznościami, napili się miękkiej wody, która im jednak bardzo smakowała.

Trzeba wiedzieć, że ci panowie wstydzą się nawet wielu rzeczy przed sobą, nie mówią nigdy o swojej nędzy otwarcie, każdy brak umieją zastąpić jakąś naturalną pociechą, a usprawiedliwiają się ustawicznie z każdej rzeczy kłamstwami, dla pokrycia swego niedostatku.

— Przysięgam, że więcej do ust takiego sera nie wezmę! przemówił Edward wrzucając resztę do szuflady.

— Ja, aż do śmierci!... alboś sądził żem go jadł z głodu?... jadłem z fantazji, odrzekł Artur chowając ser do kieszeni szlafroka.

— To tak samo prawie jak i ja... co jadłem tylko z kaprysu.

— Zapewne będziesz teraz pisał swój bilecik?

— Chciałbym... ale to przeklęte zimno pokurczyło mi palce, zresztą, sprobuję.

— A nie zapomnij także wtrącić parę wyrazów i o mnie, donieś jej, naprzykład, że mam zamiar na wiosnę pojechać do wód za granicę. Zaraz ci poszukam papieru, mam przecudny welin, wyperfumowany de l'eau de Mysteres de Paris.

— Widziałem także u ciebie złoty piasek?

— Fi! to już nie modny, ale mam różowy, pomieszany z kryształowym. Czy będziesz pisał po polsku?

— W połowie po polsku w połowie po francuzku.

— Kocham cię za to Edwardzie, że tyle dbasz o moją i o swoją opinię. Ty masz ten sam prawie takt co i ja, prowadzisz ten sam dobry ton co i ja, unikasz także wszystkich pospolitych znajomości i wszelkiego starcia się z gminem, a przy tem wszystkiem, piszesz w połowie po polsku w połowie po francuzku... niech cię uściskam za to, Edziu!

I dobry ton rozczulony, wpadł w jakieś karesy, aż w tem, w pośród uścisków, ostatni szczątek świecy osadzonej w butelce, przechylił knot, i zgasł na dnie, otaczając magnatów ciemnością.

— Czy jest świeca? zapytał Edward Artura.

— Czy jest świeca? zapytał Artur Edwarda. Żadnej odpowiedzi; obadwaj rozczarowani na kilka chwil umilkli.

— Idźmy spać, przemówił w końcu Artur.

— Bonne nuit, jutro napiszę list do hrabiny, jak chciało przeznaczenie.

Wkrótce, w dwóch stronach izby słychać było chrzęst słomy i nieznośne brzęczenie blachy, poruszanej wiatrem w kominie. Edward marzył jeszcze czas niejaki, układając frazesa w połowie po polsku w połowie po francuzku... myślał i o papierze welinowym, wyperfumowanym wodą de Mysteres de Paris, i o piasku różowego koloru, pomięszanym z kryształem, dopóki nie zasnął.

XI.

Nazajutrz, kiedy Artur i Edward jeszcze w najlepsze spali,, silne uderzenie do drzwi wyrwało cały zamek słabo w spruchniałej futrynie osadzony i drzwi na rozszerz otworzone zostały. Piorun, który tak potężną zdziałał katastrofę, ukazał się zaraz na progu, zbudzonym z nagła lokatorom. Był w postaci suchego i czarnego jak węgiel żyda, a nazywał się, Moszek Lewekmajster, pożyczający na 18 procent na miesiąc, jak to już notatka leżąca na stoliku, uprzedziła.

Jestto jeden z najjaśniejszych piorunów, a które zwykły trzaskać zaraz z rana na pierwszego.

Jak tylko młodzież zrozumiała ten fenomen, poczęła ziewać i wyciągać się, udając spokojność, piorun tymczasem wolnym krokiem zbliżał się do leżącego na łóżku Edwarda.

— Ach ! to ty, kochany panie Lewekmajster! zawołał z radośną czułością w głosie Edward, powiedz mi jednak, jak wszedłeś tutaj, kiedy drzwi były zamknięte? — Czy pan nie wiesz, że jaki lokator taka stancja, jaka stancja takie i drzwi, jakie drzwi taki i zamek, poważnie piorun odpowiedział.

— Ecoutez Artur jaki nasz Lewekmajster dowcipny, przemówił Edward do zwijającego się w kłębek na ziemi.

— A teraz pan mi chciej powiedzieć, jak się to stało żeś mię zapewnił iż mieszkasz w Angielskim hotelu, a znajduję cię pod strychem na Starem-Mieście ?

— Siadaj, kochany Lewekmajster.

— Od trzech dni szukałem pana po wszystkich hotelach.

— Jak myślisz Arturze, czymu powiedzieć dla czego?... bo mógłby sądzić że mieszkamy tu z konieczności.

— Niech Lewekmajster sam odgadnie... on, co ma tak wielki rozum!...

— Żyd ma tylko ten rozum, że wynajdzie każdego. Powiedziałeś mi pan, że na pierwszego pod słowem honoru...

— Jakto!... czy to dziś?...

— Pierwszego i oto jestem.

— Dziś pierwszego! krzyknął zrywając się z łóżka na równe nogi aż kilka desek wypadło. A to okropnie, żeby zapomnieć się tyle!... I mówisz wyraźnie że dziś mamy pierwszego?... powtórz mi to raz jeszcze, panie Lewekmajster, bo głupieję z radości! dodał zaczynając przechadzać się boso, szerokiemi krokami.

Żyd przy całej biegłości odgadywania rezultatów, nie mógł jednak zrozumieć dlaczego Edward tak bardzo się unosi i zapytał:

— Niech wiem dla czego pan dobrodziej tak głupieje z radości?

— Nie przeszkadzaj mi teraz, odrzekł opryskliwie coraz szerszemi krokami przemierzając długość strychu. Potem założywszy ręce na krzyż, mówił niby do siebie w zamyśleniu: 2500 a 500 to 3000... najem mieszkania i meble 3000 to 6, powóz i konie 7000 to 13, długi moje 1000, 1200, 1750, 2100... zaraz, zaraz... a tobie wiele się należy, panie Lewekmajster?

— Tylko 300 złotych, odrzekł żyd wyjmując śpiesznie z kieszeni rewersik Edwarda.

— Dobrze! to wyniesie razem 17900, dodał, prawie jak strzała przebiegając tu i ówdzie. Ale cóż to będą za kłopoty! ja temu sam nie podołam! Tu skupywać rzeczy... tu robić obstalunki... tu płacić długi... Aleć potem odetchnę!... O! niepodobieństwem było, choćby o jeden dzień przemieszkać tu dłużej... tu w tej dziurze!... Powiedz mi otwarcie, panie Lewekmajster, co myślisz sobie o mnie znalazłszy mnie w takiej jamie?...

Żyd ruszył ramionami i odrzekł najspokojniej:

— Myślę że pan już lepiej mieszkać nie możesz.

— Co!... A więc nie uwierzyłbyś i w to nawet, że dziś o godzinie dwunastej w południe, odbieram 30000 złotych polskich, Listami Zastawnemi, które ojciec mój nadesłał mi z Ukrainy na ręce jednego z tutejszych bankierów!

— Wszak przeszłego miesiąca tak samo nadesłała panu babka 10000 z Podola.

— Cóż ztąd, kiedy przegrałem je tegoż samego wieczoru.

— Na Nowy Rok miałeś pan także sprzedać swoją schedę, obliczoną aż na pół miliona.

— Dlatego właśnie samego jej nie sprzedałem, bo czyż podobna brać pół miliona za jeden milion dwakroć sto tysięcy! Wystaw sobie panie Lewekmajster: czternaście wsi, szesnaście forwarków i miasteczko!... a trzebaby być szalonym a nie właścicielem ogromnego majątku, żeby się dać tak niszczyć dobrowolnie!... Wreszcie przebłagałem już mojego ojca i poczynając od dziś, nadsyłać mi będzie jak najregularniej do Warszawy 30000 rocznie... Schowaj do djabła ten rewers, panie Lewekmajster, który zapłacę z jakim zechcesz procentem!... dziś!... pod słowem honoru! o dwunastej i pół, w samo południe !... a jeźli nie wierzysz... to ci poświadczy jeszcze mój kolega, który zna najlepiej wszystkie moje interesa.

— Przeciwnie, panie, ja znam najlepiej jego interesa.

— Ty, ty panie Lewekmajster? zapytał mocno zadziwiony.

— Tak jest... ponieważ w przeszłym tygodniu mówiłem z pańskim ojcem osobiście, odrzekł żyd bystro wpatrując się w ściągającą się twarz Edwarda.

— Więc jeździłeś aż na Ukrainę?

— Nie, jeździłem tylko do Suwałk, gdzie go przypadkiem znalazłem.

— Alboż mój ojciec mieszka w jakichś Suwałkach.

— Ale pod Suwałkami.

— A to mi prawdziwą nowość opowiadasz! odrzekł zmuszając się do dawnej roli.

— Żyd trafi wszędzie gdzie tylko idzie o pieniądze... widziałem się z pańskim ojcem.

— Może mylisz się, panie Lewekmajster.

— Żyd nie myli się także, gdy idzie o pieniądze.

— I widziałeś moje dobra?

— Widziałem tylko dobra pana hrabiego, u którego ojciec pański pełni obowiązki ekonoma.

— Pleciesz coś czego nie rozumię, trafiłeś na mojego imiennika, i...

— Oto jest list do pana, odrzekł żyd nie spuszczając z oka ustawicznie mieniącej się twarzy Edwarda.

— Po coś więc jeździł do tego pana? jakiegoś ekonoma? zapytał list odbierając.

— Ażeby mi wypłacił złotych trzysta, ze schedy milion dwakroć sto tysięcy, która na pana przypada.

— Których ci zapewnie mój ojciec... ten pan... nie zapłacił.

— Ani jednego nawet szeląga. — Domyśliłem się tego.

— Ja podobnież domyśliłem się tego, dowiedziawszy się, że ojciec pański pobiera od hrabiego złotych sześćset rocznie.

— A niech zginę jeżeli z tego choć cokolwiek zrozumiałem! Czy słyszysz Arturze co za pomieszanie?... trzeba właśnie zdarzenia, ażeby gdzieś pod Suwałkami, znalazł się jakiś ekonom mojego nazwiska, a do tego mający w Warszawie syna, tak jak ja z imienia Edwarda!... Ależ tam do licha! zawołał spoglądając na adres, ten pan Edward, syn ekonoma tytułowany jest przez ojca sekretarzem konsula angielskiego w Warszawie.

— Co właśnie przekonać go powinno, że do pana ten list napisany.

— Ja sekretarzem konsula ? cóż to wszystko znaczy ?

— To znaczy: żeś pan nie inaczej zawiadomił swego ojca, a który jest najpewniejszym nawet pańskiego znaczenia...

— Jakiż cel tak niegodziwego podstępu?

— Inaczej nie byłbyś uzyskał pan złotych czterystu, na które się biedny ojciec jego zapożyczył, dla sprawienia mu angielskiego munduru z haftem, szpady i kapelusza z plumażem.

— A do miliona piorunów, to już za długo!... panie Lewekmajster! zawołał udając zdziwionego. Czy słyszysz wszystko, Arturze?

Ale Artur ani pisnął. Zwinięty jak jeż pod dywanikiem, czekał rozwiązania tej komedji, i gdyby nie ogromna dziura na środku dywana, żyd byłby się nawet nie domyślił, że tam się ukrywa postać ludzka. Poznawszy jednak, że już zdradzono jego incognito, postanowił przyjść w pomoc Edwardowi i ozwał się, poprzedzając wyrazy pustym śmiechem.

— Więc aż dotąd nie domyślasz się Edwardzie, że zrobiono z ciebie żarcik?... ten pan ekonom z pod Suwałk, to osoba podstawiona przez hrabiego, mojego najlepszego przyjaciela.

— A niech nie doczekam dwunastej godziny i trzydziestu tysięcy, jeżelibym się był tego domyślił!.. Wstydź się panie Lewekmajster, żeby się tak dać oszukać!... przy tem, natrętnym jesteś, tak, że nie podobna z tobą mieć więcej interesów. Przyjdź, jak ci mówiłem, o dwunastej do Angielskiego hotelu.

Żyd usiadł na krzesełku.

— Myślisz sobie odpocząć, panie Lewekmajster.

— Tak jest, do dwunastej godziny.

— Gdy ja za pół godziny wychodzę?

— Wyjdziemy razem... Pójdę z panem wszędzie, do jego przyjaciół... i gdzie tylko pan się udasz.

— O dziewiątej mam być u mojej kochanki, dla której wczoraj kupiłem piękny szal, za tysiąc dwieście złotych, myślę, że nie zechcesz mi przeszkadzać.

— Tem więcej pana nie odstąpię.

— Pójdziesz za mną aż do mojej kochanki?... żartujesz ze mnie, panie Lewekmajster!... muszę ci ten szal pokazać.

Mówiąc to, otworzył kuferek, wyjął szal i rozłożył go przed okiem zdziwionego żyda.

— Prawdziwie piękny!... a na którybym panu złotych pięćset wypożyczył, odrzekł żyd, wprawnie oceniając wartość szala.

— Ależ to szal już ofiarowany!

— Wykupisz go pan o dwunastej godzinie, odebrawszy trzydzieści tysięcy z Ukrainy.

— Tak... ale...

Lecz tu Edward umilkł, bo żyd wydobył z kieszeni ogromny i brudny pugilares, rozłożył na stoliku i ukazał spore paczki papierów bankowych, nierównie silniej działających, jak wszelkie wyrazy zachęty. Zaraz potem, dla powiększenia efektu, wysypał z jednej kaletki kilkanaście sztuk złota, które z magicznym brzękiem potoczyły się po stoliku.

Potęga tego zwrotu z filozofii Starego Zakonu, była tak silną, iż jeż, zwinięty pod dywanikiem, przebrał postać ludzką. Artur bowiem wyciągnął się jak długi, a przez dziurę od dywana, ukazała się para błękitnych oczu, strzelających promienisto w prostym kierunku na stolik, pugilares i złoto.

— Nasz Lewekmajster jest czarownikiem! ozwał się do Edwarda, któremu żywe poruszenie krwi wydobyło na twarz niezwykłe rumieńce.

— Czy słyszysz Arturze?... złotych pięćset do dwunastej godziny!

— I bez procentu, dodał żyd śledząc wszystkie zmiany kolorów na twarzy Edwarda.

— I bez procentu... słuchaj dobrze Arturze... bo na honor! jest propozycja tak w właściwą porę uczyniona, że jestem gotów zobaczyć się z tą damą dopiero po dwunastej... rozumiesz mnie?

— Zobaczysz się z nią wtedy kiedy ten szal wykupisz, chociażby to nastąpiło dopiero.

— Po upływie jednego roku... Zapewne zechcesz panie Lewekmajster, aby ci coś napisać?

— Tak jest... mianowicie: że mi pan szal sprzedajesz za złotych pięćset, z prawem wykupu w dniu pierwszym tegoż miesiąca.

— A więc to dzisiaj?

— Dzisiaj... położymy tylko datę wyliczenia waluty w którymkolwiek dniu z roku zeszłego.

— Jesteś nawet biegłym w prawie, panie Lewekmajster, zaraz ci napiszę...

Tu Edward porwał w drżące ręce papier, ten sam, na którym wczoraj obiecał skreślić kilka wyrazów do hrabiny, ów papier, welin, perłowego koloru, wyperfumowany wodą de Mysteres de Paris, i napisał na nim dowód sprzedaży szalu, z prawem odkupu na dzień dzisiejszy, co uczyniwszy, zasypał paryzkim piaskiem, różowego koloru, pomięszanym z kryształem.

Żyd tymczasem, w miarę przybywania liter na papierze, zwijał szal, dopóki w końcu, nie ukrył go pod szeroką połą swojego surduta.

— Oto leży wyliczona waluta, przemówił, odebrawszy także dowód z podpisem Edwarda.

— Widzę tylko złotych dwieście na stoliku.

— Ponieważ jeszcze nie wyliczyłem wszystkiego, odrzekł żyd z krwią najzimniejszą, sięgając ręką do kieszeni, należy się panu jeszcze złotych trzysta i oto są! dodał, rzucając na stół stary rewers Edwarda.

— Przeklęty smoku! krzyknął zawiedziony w swojej rachubie Edward.

Żyd już zniknął. Czerwone morze, przez które przebył suchą nogą, znowu skupiło swoje wodne fale i ani śladu gdzie dopiero stąpał.

Artur tej samej chwili wyskoczył z pod dywanika i stanął jak posąg naprzeciw Edwarda. Spotkały się ich pomięszane spojrzenia, ale głosy umilkły, rzecby można, że w tym jednym momencie pamięć ich odbiegła, i że każdy w niemem przypomnieniu szukał w twarzy drugiego co w myśli zagubił. Edward tulił ustawicznie ramionami, na znak niewinności; Artur rozkładał ręce, jakby mówił „już się stało". I długo jeszcze obadwa nie umieli zacząć rozmowy, nareszcie Artur ozwał się prostodusznie:

— Mój Edwardzie, pożycz mi do jutra sto złotych, jakeś łaskaw... tylko do jutra!

— Ależ hrabina, hrabina!

— Wmówimy w nią obadwa, żeśmy jej szal powrócili. Opuściła foyer z takiem pośpiechem, iż można śmiało wnosić, że była nieprzytomną; a potem weszła do loży... trzeci akt już był zaczęty... zajęła się natychmiast śpiewem i nie prędzej przypomniała sobie o szalu, aż po ukończeniu sztuki... Jeżeli chcesz, napiszę ci rewers na sto złotych, które mi pożyczysz... do jutra.

— Do jutra!... ciekawym zkąd masz nadzieję dostania pieniędzy! odrzekł nieukontentowany.

— Oh! mam swoje źródła dochodów, o których ci jeszcze nie mówiłem, i jeżeli dzisiaj pożyczysz mi sto złotych...

— Zostanie mi się samemu sto... i wartoż było oddawać szal żydowi!

— Wymówię cię za to tak pięknie przed hrabiną, iż będzie najpewniejszą, żeś jej szal zwrócił w foyer, i że go tylko, śpiesząc się do loży, zgubiła... a to już warte sto złotych!...

W tem przemówieniu poznał Edward, że jego przyjaciel uważa się w części za wspólnika tego interesu, któremu się temsamem i połowa zysku należała, z bólem serca odsunął sto złotych na stoliku, które Artur porwał, nie mówiąc już więcej ani o jutrzejszym zwrocie ani o rewersie.

Prędkie to porozumienie się, w niezwykły ruch obudwóch wprawiło. Każdy jął się przygotowywać do najrychlejszego wylotu na ulicę, dziś dla nich dzień prawdziwego życia, bogactwa w rzeczywistości 1 Dziś nie pójdą zapewne przechadzać się po foyer, ale próżne od lornetek futerały zaniosą aż do krzeseł teatru, dziś nawet nie skłamią, jeżeli który powie, że jadł obiad u Micheau albo u Herteu'go. Za jutro nie ręczymy, ale dziś, każdy do syta użyje swoich stu złotych w kieszeni.

W mgnieniu oka Artur porwał z kuferka swoje pantalony i przypiął do nich lakierowane strzemiączka, widać, że postanowił wystąpić dzisiaj bardzo paradnie.

Edward zasadził but na rękę aż po sam łokieć i zaczął pociągać go szczotką, utrzymując muzykalne staccato, akompaniamentem pełnego życia finału z pierwszego aktu Lukrecji. Ale nagle zamilkł operzysta, na widok nowej głowy ludzkiej, ukazującej się przeze drzwi uchylone.

— Czy zastałem w domu?... pana...

— Zamykaj drzwi do pioruna!... bo wypuszczasz ciepło ! krzyknął Edward poznawszy chłopaka od krawca. Jakiego u djabła szukasz tutaj pana ? zapytał nie ustając czyścić swojego obuwia.

— Pana... Eau de Cologne, ale podobno inaczej się nazywa i niewiadomo gdzie mieszka,

— A... a... ten pan Eau de Cologne?... przeciwnie, mój przyjacielu... to właśnie jest mój pan, ale niemasz go teraz w domu, odrzekł podwajając w najlepsze glansowanie buta.

— A kiedy będzie go można zastać?

— O! nie spodziewaj się tego tak prędko, mój bracie!... ponieważ wczoraj właśnie wyjechał do Paryża... wiesz przecie że to francuz.

— Nie wiem i nie znam go wcale, majster tylko obiecał mię dobrze wynagrodzić, jeżeli go gdzie wynajdę, lecz wszystko mi się zdaje, że... A kiedy powróci z Paryża ?

— Za półtora roku... Pojechał odebrać po swoim dziadku sukcesję... żebyś tak wyraźnie majstrowi powiedział... Zostaliśmy tylko ja, jego lokaj, i ten oto pan, jego kamerdyner, którzy najęliśmy to miejsce dla przechowania nadesłać się mających z Paryża mebli. Ale kto ci u djabła wskazał aż tę górę?

— Sam majster.

— Do licha!... twój majster jest bardzo niedyskretnym, że nie chce czekać, aż mu mój pan sam pieniądze odeśle... Czy masz w rachunkach zamieszczone do wypłaty jakiemuś krawcowi? zapytał Artura.

— Jest należytość za kompletny ubior zrobiony na kredyt, w czasie kiedy jeszcze nasz pan bawił na letniem mieszkaniu pod Warszawą, będę dziś u tego krawca i zapłacę.

— Kamerdyner pana Eau de Cologne, dziś zapłaci... czy słyszałeś?... Wynoś się zatem teraz i nie przeszkadzaj nam w zatrudnieniu.

Chłopiec natychmiast się oddalił, a Artur z Edwardem, jednomyślnie natchnieni, zaintonowali znany śpiew z Roberta djabła: „Dobry gracz nie ustaje"...

Ale ledwie ostatnie dźwięki uleciały, dał się zaraz słyszeć na schodach jakiś głos najpodobniejszy do klątwy. Nowy przybysz zamierzał do tego mieszkania na wygnaniu. Pod samemi prawie drzwiami jeszcze zabrzmiały wyrazy:

— Na przeszłego pierwszego brakowało tylko dwóch schodów, teraz już trzech niedostaje, jeżeli tak dalej będzie, to w końcu nikt się do nich nie dostanie.

— Ach! to nasz szewc! .. poczciwy Łukasz Falederowicz z Gołębiej ulicy, zawołał Edward wesoło, ale ponieważ winniśmy mu za siedm par butów, zatem najsamprzód schowajmy pieniądze ze stolika.

Mówiąc to, zgarnął sto złotych do szuflady, a zaraz potem ukazał się szewc w swojej własnej osobie, który z wielkimi ukłonami a nawet z rodzajem jakiejś nieograniczonej uniżoności i szacunku, kłaniał się tym panom aż do ziemi.

To należy wpierw wytłómaczyć.

Falederowicz, mąż już nam znanej gwoździarki, uczony, jakto oceniła sama połowica, miał wysokości cztery stopy, głowę miał w stosunku do ciała za ogromną i najeżoną posiwiałym włosem. Wąs oliwkowaty, długi aż za brodę, nadawał mu cechę marsową. Nosił zwykle czerwoną chustkę na szyi, z ogromnym węzłem, kamizelkę kanarkowego koloru, z pod której spuszczał się do połowy brzucha stalowy łańcuszek, na końcu którego wisiało zalotnie pół funta rozmaitych kluczyków. Obecnie miał na sobie surdut ceglastego koloru z metalowemi guzikami, nadzwyczaj przestronny i długi aż po kostki, bo Łukasz z dawna kazał sobie robić wszystko na wyrost, co jest najlepszym dowodem, że go jecze nie opuściła nadzieja podniesienia się w górę choć na parę cali. W ręku trzymał kij pleciony z jałowcowych gałęzi, a którym idąc ulicą, umiał wywijać jakby tambor-major.

Że szewc lubi pić, to nie zadziwiłoby nikogo, ale polityk!... to anomalia! Był jednak Łukasz, mimo to najskromniejszym człowiekiem i sam nie śmiałby tego na serjo o sobie powiedzieć, wyrażał się też przed światem, że do polityki czuje tylko słabość, że jest pasjonowany do nowin zagranicznych i wewnętrznych państw i narodów... że chciałby wszystko znać i wszystko wiedzieć, a nawet kto szyje dzisiaj buty Sulukowi Cesarzowi Hajty.

Słabość tę odkrył Edward jeszcze przed półtora rokiem, kiedy raz, Falederowicz przyszedł brać miarę, pokazał dwie łzy w oczach, czyste jak dwa brylanty a to na wzmiankę o śmierci O'Conela! Edward tę ekscen-tryczność szewca przyjął z tak komicznej strony, że zaraz rozwinął przed nim kalejdoskop politycznego stanu całego świata. Mianowicie dotknął finansowej części państw Europy i przekonał zdumionego szewca, że kredyt z polityką także idą w parze, na dowód stawił Anglię, słynną z potęgi i długów; Francję aż po same mury Paryża zadłużoną i wszystkie państwa, zarówno wielkie jak małe, co pobratały się z Rotszyldem, zatem on, co choć winien już za jednę parę butów, ma prawo żądać od tak dobrego obywatela, kredytu na drugą.

Odtąd zawiązały się serdeczne stosunki ciekawego szewca z pełnym dowcipu i pomysłów Edwardem, który dociągnął aż do siedmiu par wywrotków, płacąc za nie jak najregularniej rewolucjami własnego utworu, któremi zaalarmował prawie wszystkie narody.

Biedny Łukasz miał także i szczęśliwe momenta, w których go na chwilę opuszczała polityczna mania. Wtedy uzbroiwszy się w żelazną wolę, wpadał do mieszkania Edwarda z bohaterskiem postanowieniem odebrania choć jednej dziesiątej części swojej należytości, ale niestety! Edward rozłożył tylko na stoliku stary jaki numer angielskiego Times, zatopił się w nim cały, bezprzytomnie wydzierając sobie włosy z głowy, dopóki tak dalece nie rozpalił stojącego przy drzwiach szewca, iż ten okazał tak głupią minę, jak gdyby wyraźnie mówił: „przyszedłem do ciebie po pieniądze, ale chętnie ci skredytuję jeszcze jednę parę, tylko mi przeczytaj choć dwa wiersze !"

Ale dziś, Falederowicz postanowił zamknąć na wszystko i uszy i oczy i głowę i serce, a czuć tylko w żyłach płynący metal, przynależny mu za siedm par, od półtora roku. Jeżeli wszedłszy tu, kłaniał się bardzo nisko, to miał szacunek dla wielkich ludzi; ale przyjaźń przyjaźnią a interes interesem, myślał w duszy. Zaklął się także na wielkość i upadek Napoleona, że odtąd nie da się tak jak dawniej, za nos wodzić, i choćby w Times się mieściło, że go wyspa jaka cała powołuje na króla, on sto jeden razy nie usłucha i odmówi, wołając tylko zaciekle, nad uszami najpierwszego z polityków: zapłać ! zapłać ! zapłać !

Wszedł, podkręcił wąsa, kij podniósł aż na ramię, co mu się nigdy nie zdarzyło, i przemówił zmuszając się do wściekłości:

— Panie Maraskino ! czy widzisz ten siniak pod mojem lewem okiem? i ty, panie Chateau-Margo przypatrzcie mi się obadwa !

— Na dwa nasze honory, nic tego nie rozumiemy! zawołali obadwa, obleczeni w nazwiska własnego wyboru!

— To znaczy, że Prowidencja, porwawszy wczoraj wieczorem kopyto, cisnęła nim w moją twarz, za to żem się wzbraniał udać do was po pieniądze!

— Twoja żona, panie Łukaszu, jest anti-socjalistka! odrzekł Edward. Robić komu siniaki na twarzy! to się nie zgadza z duchem czasu, który wszystko co żyje, wzywa pod sztandary miłości braterskiej i powszechnego pokoju... Ach! żeby to Cobden wiedział.

— Siniaki wszystkich kolorów, już wywołane zostały raz na zawsze z obyczajów cywilizowanych ludów! dodał Artur. Cóżby na to we Francji powiedziano: że jedna Prowidencja...

— Panie Maraskino i Chateau-Margo! dosyć niech będzie tego! jestem głuchy jak kamień! Nareszcie, nic wam już nie wierzę...

— On nam nie wierzy!

— Me wierzę nic, a przyszedłem po pieniądze.

— Czy słyszysz go Chateau-Margo?... Łukasz chce pieniędzy! odrzekł Artur tonem poważnie zadziwionego.

A to aż litość bierze, żeby jeszcze do dziś dnia o niczem nie wiedzieć!

Łukasz zrobił ogromne oczy, niepojmując znaczenia tego zwrotu mowy.

— Pokazuje się z tego, że od miesiąca nie czytał ani wierszyka z gazety, dodał Edward zakładając ręce.

Łukasz na wzmiankę wyrazu „gazeta" wstrząsł się.

— Chcieć pieniędzy wtedy właśnie, kiedy myślą o tobie Łukaszu, abyś był tak bogatym jak Krezus...

— Panie Maraskino! wrzasnął szewc spuszczając kij do ziemi, nie przewracaj mi pan klepek w głowie!... Kto o mnie myśli, kiedy pan nie myślisz?

— Francja!

Łukasz kichnął, tak mu ta odpowiedź zakręciła w nosie.

— Mówię, Francja o tobie myśli!

— Do pioruna! znowu zaczynają się żarty! odrzekł uzbrajając się w nową siłę.

— Ty chyba z nas żartujesz, panie Łukaszu! Alboż dotąd nie wpadły do twoich uszu te dwa tylko wyrazy: socjalizm, komunizm ?

— Słyszałem tylko o kopytach, a co mi tam wszyscy djabli do komunizmu!

— Ślepy człowieku! a toć komunizm, to właśnie pieniądze należące ci się od nas za siedm par wywrotków.

Łukasz trochę pokręcił głową i zapytał umiarkowańszym głosem.

— Któż mi zatem za nie zapłaci, jeżeli nie pan, panie Maraskino?

— Francja !

— Brrrm!

— Nie brrrm, panie Łukaszu, tylko wyrzuć za okno wszystkie swoje kopyta, a twoja żona młotek i gwoździe a szyjcie dniem i nocą worki!

— Worki? do czego worki?

— Tak, worki, na pomieszczenie dwóch milionów!

— Panie Maraskino!

— Trzeba być partaczem a nie szewcem, żeby aż dotąd nie wiedzieć, że cały świat przystępuje do równego podziału majątków i wszelkiej własności!

Łukasz pokręcił wąsa.

— Dowiedz się Łukaszu, że już wszystkie pieniądze we Francji zsumowano i rozdzielono pomiędzy lud tak równiuteńko, że ani pół grosza nie dostało się jednemu więcej od drugiego. Każdy francuz dostał w gotowiźnie dwa miliony, 7 i pół grosza. Za Francją zatrzęsły się już całe Niemcy i całe Włochy!... Wszystko co żyje, szyje worki, nie długo zabraknie płótna w całej Europie ! Komunizm, jak lawa wulkaniczna leje się na lewo i prawo, aby świat zmienić w jednę tylko ogromną kasę!... Wszędzie wypłaty i wypłaty!... wszędzie tylko słychać brzęk złota i srebra!... A jaki ruch, jakie życie !... Szewcy jeżdżą już w Paryżu brać miary kare-tami, mają warsztaty w pałacach, krają skóry na stołach z palisandru, nożami oprawionemi w złote trzonki z brylantami!... Łukaszu! chybabyś zmysły postradał, żebyś chciał dzisiaj odemnie pieniędzy, kiedy za lada moment, krzykną ci nad uszami z politycznej trąby: „Łukaszu Falederowiczu i Prowidencjo! idźcie odebrać z głównej kasy swoje dwa miliony!"

Na obwisłe policzki odurzonego szewca, wystąpiły gorączkowe rumieńce, chciał coś odrzec, ale Artur usiłując także z swej strony powiększyć sprawione na jego umyśle wrażenie, stanął przed nim i zapytał:

— Czy będziesz jeszcze umiał milczeć, co ci powiem?

— Jak skała! odpowiedział cały drżący.

— Wydam tedy przed tobą jednę z największych tajemnic stanu! Powierzę twojej wiadomości dzień i godzinę, na którą właśnie masz mieć wszystkie worki już gotowe!

Łukasz przytulił ramiona aż do uszu i czekał dalszych wyrazów.

— Na przyszłego pierwszego! na godzinę pierwszą w nocy.

Szewc stracił siły, a z za rękawa wypadła mu Tabakierka, z wyobrażeniem syna Napoleona.

— A teraz milczenie i jeszcze raz milczenie! zawołali obadwa okropnym głosem.

— Jeden twój wyraz nieostrożnie wymówiony, zgubi całą sprawę, dodał Edward.

— Oh! oh! ale jak ja to wszystko wytłómaczę Prowidencji!

— Szalony! I on chciał kobietę przypuścić do tajemnic stanu! on, co miał milczeć jak skała! Czyliż pragniesz aby stało się tak samo, jak niedawno u Hottentotów, kiedy uczyniono na tajnem posiedzeniu wniosek, aby wzbronić raz na zawsze kobietom przyczepiania krowich ogonów do włosów. Djabeł wmięszał się w tę sprawę i jeden z członków gabinetu wygadał się z tem przed żoną... a nazajutrz, kiedy już miano wszystkie ogony zabrać i spalić na publicznym placu, na całym Przylądku Dobrej-Nadziei znaleziono tylko dwa jedyne ogony! A to okropnie!... zbrodnia niesłychana!... Ależ ty Falederowiczu! człowieku cywilizowanego kraju, który nie jesteś Hottentotem, umiej być panem siebie i ani piśnij o tem przed kobietą, która ci zwłaszcza robi na twarzy siniaki!

— Na poczciwość, nie pisnę!

— Ani jednego z tych dwóch wyrazów: komunizm i socjalizm... ba!... ani nawet jednego k ani s, a to przed upływem miesiąca !... Losy świata spoczęły teraz na końcu twojego języka!

— A ja nieszczęśliwy miałem to za wierutne głupstwo!

— Co takiego?

— Ko... i So...

— Cyt!... A więc znałeś już te potężne dwa wyrazy?

— W jak najniewinniejszy sposób.

— I nie wyznałeś nam tego od razu!

— Ach,panie Maraskino opowiem jak się wszystko stało... Jestem bo pasjonowany na śniadanie do wędzonki...

— A jakiż ma związek wędzonka na śniadanie z komunizmem albo socjalizmem ?

— Posyłam raz chłopaka, aby mi jej przyniósł na jednej nodze, ćwierć funta, od rzeźnika... Wraca, aż tu patrzę... wędzonka owinięta kawałkiem gazety...

— Czy słyszysz Château-Margo co za profanacja?... w XIX wieku gazetami owijają wędzonki!

— Tracę tedy apetyt, mówił szewc dalej, i zaczynam pożerać oczami pismo... aż tu, najpierwszy wyraz jaki mi wpada, jest: Kom...

— Milczenie!

— Drugi wyraz : Soc...

— Ani mrumru!... I cóż dalej?

— Wszystka krew zaczyna mi uderzać do głowy... wiercę się na moim trójnogu jak opętany... Chciałbym jednej godziny strawić te wszystkie litery i nie mogę... To trwa aż do godziny ósmej wieczorem, w której właśnie wychodzę jak najregularniej na bawarskie piwo i, nie śmiem tylko obrazić pana, ale tam, spotkawszy się z jednym Niemcem, co wrócił prosto z Frankfurtu nad Menem...

— Z Niemcem?... przerwał Edward, czemuż u pioruna nie spotkałeś się z Francuzem !... ostatni proletarjusz z Francji, co zbiera po śmieciach gałgany, więcejby ci powiedział o socjalizmie, jak Niemiec na bawarskiem piwie... A słyszałeś co o warsztatach narodowych ?

— Także od Niemca z Frankfurtu nad Menem.

— I cóż ci na to powiedział?

— Że w Paryżu wszystkie próby upadły...

— Bo któryż rozumny człowiek będzie sobie łamał głowę nad organizowaniem pracy... kiedy najdogodniejszy środek, dać wszystkim do ręki gotówkę... Rusz sam tylko konceptem Łukaszu i odpowiedz na poczekaniu: czy jesteś za udzieleniem ludziom pracy, czy za gótówką?

— Ach! któżby się wahał nie przyjąć gotówki!

— Jesteś najpierwszym z komunistów!... Gótówka to całe hasło...

— Socjalna krew w tobie płynie! dodał Artur. Po co te warsztaty narodowe, kiedy najmilsze człowiekowi pieniądze w gotowiźnie. Wystaw sobie tylko, ogromne koszary, nazwane naprzykład, pracownią szewców. Miano zebrać wszystkich w ten jeden gmach i kazać im szyć buty na łeb na szyję, dla całej Francji, nie wyłączając Algieru... Cały warsztat miał być podzielony na wydziały, sekcje i prezydjum. W prezydjum branoby miary i gdzie mieściłby się dziennik obstalunków... Wydział krajania skóry chciano podzielić na dwie sekcje: jedna szycia cholew, druga samych podeszew. Wydział czernidła i glansu byłby jeden; a ma się rozumieć, że musiałaby być także i ekspedytura do wydawania ukończonego obuwia ludowi ; archiwum do przechowywania kopyt i miar, nakoniec kasa!... Kasa, co było najmędrsze z całej organizacji ! Nie dość tego, bo inni jeszcze zaszli wyżej: chcieli bowiem mieć tylko jeden gmach wspólny dla szewców, dla krawców, stolarzy, kowali, w nim zbudować ogromną kuchnię, umieścić kociół, większy jak krater Wezuwiusza i jednę dla wszystkich zostawić łyżkę którąby każdy czerpał sobie do woli republikańską zupę, o dwunastej w południe!... Czy podobna, ażeby szewc mógł kiedy jadać jedną łyżką z krawcem, nie wydarłszy sobie oczów!... Brednie to niesłychane, panie Łukaszu... A wołali wszyscy na całe gardło: precz z własnością! wszystko jest dla wszystkich, a wszyscy są wszystkiem!... Miało być tak nawet, że w końcu chciano uszyć tylko jeden but na całą Francję, w którymby wszyscy chodzili!... Gzy to praktyczność, Łukaszu?

Szewc ruszał tylko ramionami, odurzony mnogością słów i obrazów, coraz monstrualniejszych jednych nad drugie.

— To też nic dziwnego, że warsztaty narodowe nie mogły się ostać, jak sobie zamierzono, mówił Edward dalej. Szczęściem tylko, że któryś dowcipniś, ruszył francuzkim konceptem i ożenił komunizm z socjalizmem.

— Ożenił?...

— Ożenił, to znaczy, że dwie idee splótł bratnim węzłem politycznego powinawactwa, z którego to małżeństwa zrodziło się na świat pisklę, które zaczęło zaraz wołać do każdego, bez różnicy stanu, płci i wieku: „ja będę miał pieniądze i ty będziesz miał pieniądze i on będzie miał pieniądze, i my będziemy mieli pieniądze i wy będziecie mieli pieniądze!"... A co, panie Łukaszu ażeś wąsa pokręcił! Zatem, mnie tylko jeszcze jednemu zrobisz ostatnią parę butów na przyszły wtorek i basta!... Czy masz moją miarę u siebie?

— Ach, panie Maraskino! odrzekł szewc zakłopotany, Prowidencja mi ją spaliła!

— Wyraźna manifestacja! Twoja Prowidencja jest furją w sensie polityki domowej!

— A nadto, rozbiła o ścianę cztery pańskie kopyta, na których przed rokiem własną ręką napisaliście swoje imiona: na jednej parze Maraskino, na drugiej Chateau-Margo!

— O zgrozo! a wszak to już bunt dopełniony... Czy wiesz Łukaszu, że gdyby to, coś wyznał, stało się we Francji, już sto broszur wydanoby o twojem nieszczęściu, sto rycin i sto plakatów, a pierwszy lepszy komitet przygotowałby wniosek dla Zgromadzenia, aby natychmiast wydało dekret, wzbraniający białogłowom machania rękami w przytomności mężów, a tym sposobem postać świata zmienionąby została, jak mówi polityczne przysłowie francuzkie.

— Ach, wielmożni panowie! pozwolicie mi odetchnąć.

— Wielmożni! wielmożni krzyknęli obadwaj odbiegając od przestraszonego szewca. Coś ty wyrzekł, Łukaszu!...

— Czemże więc panowie jesteście?

— Jestem najordynarniejszy z Maraskinów!

— A ja!... plugawe Chateau-Margo, jak lura!

— Niechże was przeproszę, panowie!

— Panowie!... co już także zniesione zostało jeszcze w roku 1793, ze śmiercią Ludwika XVI! Jesteśmy filozofami wieku, czy wiesz co to znaczy?

— Słyszałem już od was na przeszłego pierwszego o Djogenesie, który mieszkał tylko w beczce.

— Otoż my, co mamy jeszcze cztery ściany na mieszkanie, nie warci jesteśmy jednej klepki z jego beczki. Jak Djogenes rzekł pierwszy do Aleksandra Wielkiego Macedońskiego króla: „nie chcę nic od ciebie, nie zasłaniaj mi tylko słońca"... odtąd, zaimek osobisty ty, począł się rozszerzać w liczbie pojedynczej i mnogiej, w gramatyce świata, dopóki nie został ogłoszony jako prawo za Robespiera, Marata i Dantona, do których nawet lokaje mogli mówić ty, tak głośno jak im się podobało... ty Robespier, ciebie Robespier, tak jakbyśmy mówili między sobą: ty Falederowicz, ciebie Maraskino, tobie Chateau-Margo!... No, żebyś do nas odtąd nie przemówił inaczej. A teraz... weź miarę i nie upominaj się o pieniądze, jak przystoi na republikanina, na obywatela! na brata! słowem na uosobionego ty! wobec dwóch ty, potrzebujących butów, a nie mających właśnie pieniędzy!

— Dosyć, dosyć mi tego!... wystawiajcie swoje nogi do miary; przysięgam wam zrobić po dwie pary, choćby mi Prowidencja w końcu łeb rozbiła!

— Brawo!

— Nareszcie się rozsrożę jak lew i nie dam sobie łba rozbić, jak powiedziałem! dodał wyjmując miarę z kieszeni, postawię w warsztacie barykady!

— Brawisimo, Łukaszu!

— Kobieta nie powinna przewodzić nad mężczyzną, jedna baba głupia, ultra-głupia!... Aż wszystka krew burzy się we mnie!... Dla czego Prowidencja zrobiła mi siniaka, kiedy jak rzekłeś, ty Maraskino, jest to niezgodne z duchem czasu! Dlaczego mi pali miary i o mur rozbija kopyta!... Dla czego mi wzbrania robić buty na kredyt, komu mi się podoba!... Wpadnę jak wściekły do domu i sprawię jej taki bankiet reformatorski, że cała Francja się zadziwi!

— O! o! to znowu trąci domową anarchią!

— Cały dom przewrócę do góry nogami!... wszystko potłukę i powyrzucam! precz z naczelnikami w spódnicy !... niech żyje Rze...

— Hola! hola Łukaszu !

— Nie ma hola, kiedy szewc robi rewolucję!... Ten kij sękaty roztrzaskam zaraz dzisiaj o plecy szewca z Frankfurtu nad Menem, co ośmielił się powiedzieć: że nie tak będzie w świecie jak chce Francja!... ale jak Parlament, co świat cały chciałby podzielić na dwie równe części: na Niemcy i Nie-niemcy, a wszystko Niemcy!... Dawaj nogę ty Maraskino!

Rzucił kij i czapkę o ziemię, ukląkł przed siedzącymi na krzesłach uczniami szkoły Djogenesa, i wziął im miarę w duchu braterskiego poświęcenia.

— Czyś już przyszedł nieco do siebie, Łukaszu? zapytali nie chcąc w tym stanie wypuszczać szewca na ulicę.

— Tak, cokolwiek, odrzekł zażywając tabaki.

— Potrzeba jeszcze, żebyś ochłonął, to znaczy, żeby Prowidencja ani się domyśliła, żeś nam obiecał zrobić buty na kredyt.

Łukasz odetchnął wolniej, otarł pot z czoła, dobył tabakierkę z za rękawa i podał demokratom.

— No... teraz wracaj do domu... i milcz, a nadewszystko nie wywijaj kijem idąc przez ulicę, bo to usposabia do wścieklizny... Bądź zdrów, poczciwy Łukaszu !... a teraz pozwól nam ubrać się spokojnie i wyjść także na ulicę, w dalszej sprawie ludzkości...

I Łukasz z nabitą głową o dwóch milionach z komunistycznej kasy, oddalił się z tego djabelskiego młyna pomysłów, zostawiając Edwarda i Artura, myślących o tem jedynie, czy sztuka się nie zdradzi i czy szewc rzeczywiście przyniesie obiecane buty.

Wpół godziny już byli obadwa gotowi do wyjścia na ulicę. Po sto złotych w kieszeni dodało im nawet tyle życia na twarzy i w ruchach iż nie jeden spotkawszy ich pomyśli, że wracają tak rano z balu a idą zacząć dzienne bachanalia szczęśliwców tej ziemi.

Zaledwie Edward pokazał się na ulicy, krzyknął na dorożkę z miną tak imponującą i arystokratyczną, jakiej nie miał pewnie od kwartału.

Dorożka zajechała.

Artur poprawił tylko końce muszlinowych mankietków i wskoczył w nią jak motyl w kielich kwiatu, odzywając się swoim zwyczajem do dorożkarza:

— A pamiętaj jechać po naszemu... rozumiesz!... Staniesz przed teatrem pod samą cukiernią... Siadaj Edwardzie.

Ale w miejsce Edwarda wsunęła się jakaś obca postać, w stósowanym kapeluszu na głowie i szpadą przy boku, jedna z tych, które to czasem zwykły zabiegać ludziom drogę, a stawiając przed oczy arkusz stemplowanego papieru mówią: W Imieniu panującego i prawa i t. d. i t. d.

Był to komornik, użyty zapewne w interesie jednego z tysiąca wierzycieli Artura, co sie później pokaże.

— Czy przed teatr, panowie? zapytał dorożkarz.

— Nie... pojedziesz na Leszno, odrzekł najspokojniej komornik, staniesz przed domem więzienia za długi.

— Adieu Edziu! przemówił Artur, zasyłając mu z dorożki całus końcami paluszków.

KONIEC TOMU DRUGIEGO.

Tom III.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Była jedna z godzin po obiednich, kiedy za bramą żelaznej kraty dał się słyszeć trzask bicza, odbijający się głośnem echem po obszernym i pustym dziedzińcu pałacu.

Trzaskano napróżno pół godziny.

Były to trzy podróżne powozy, dobrze upakowane, zajęte przez same kobiety, o ile jednak wnosić należało, jedna tylko, siedząca w pierwszym, uważaną być mogła za panię, inne, składały dwór przybyłej magnatki.

Rozkaz wyszedł z pierwszego powozu i chwycono się jedynego środka, że małą dziewczynkę przeciśnięto przez otwór pomiędzy kratami i wysłano w charakterze deputata do jakiejbądź żyjącej w tym gmachu istoty, aby raczyła drzwi otworzyć.

Dziewczynka strawiła drugie pół godziny na daremnem próbowaniu do wszystkich drzwi, na próżnem wybijaniu szyb, chodząc od okna do okna, wszystko bezskutecznie ! Zdawało się że w tym gmachu wymarła cała ludność, zostawiając opróżnione mury, pierwszemu lepszemu na mieszkanie.

Obiegłszy cały dziedziniec, przeszła przez zrujnowane arkady i dostała się do zwierzyńca. Uderzyła ją zaraz na wstępie mała chatka, do której zbliżywszy się naturalnym instynktem, uchyliła drzwi i zastała tam podeszłą niewiastę, blisko 90-letnią i młodą 20-letnią wieśniaczkę, które stały się dopiero opiekuńczą pomocą niecierpliwiącej się za kratą pałacu, damy. Młoda nie chciała jednak usłużyć w tem sama, wskazując tylko dziewczynie, gdzie się udać powinna, aby przywołać starego Babtystę, Intendenta, do otworzenia kraty.

Tym sposobem za trzecie pół godziny krata otworzoną została i nareszcie powozy wjechały na dziedziniec.

Ale poznajmy najsamprzód Babtystę.

Jan Babtysta, dworak prawdziwie arystokratycznej natury, urodzony w przedpokojach na dworze księcia, typ rzadkiej wierności i przywiązania do domu który mu dał początek, wychował i dotąd karmi chlebem łaski, przeszedłszy wszystkie stopnie w hierarchii dworskiej, poczynając od pachołka, został w 70 roku życia, gracjonowany tytułem Intendenta opustoszałego gmachu, co tak pochlebiało jego dumie, iż nie mógł mimo starości rozstać się z służbą, aby zakończyć dni ostatnie w niezależności i odpoczynku.

Mimo tak podeszłego wieku wyglądał jednak bardzo czerstwo, w ruchach nawet samych okazywał dosyć życia i siły. Biały jak śnieg włos na jego głowie, ale już bardzo przerzedzony, zwykł był sobie zgarniać gładko na poorane czoło, obcinając równiuteńko w okrąg, po nad samemi prawie brwiami, co wyrazowi jego twarzy, dość jeszcze rumianej, nadawało cechę poczciwej prostoty. Przyzwyczaił się także od najdawniejszych czasów nosić białą chustkę na szyi, lecz ta tylko jedna i ostatnia pozostałość, charakteryzowała w nim pokojowca wielkiego pana, bo prosta kapota z szaraczkowego sukna, długa aż po kostki, czyniła go podobniejszym może do dzwonnika parafii.

Trzeba było widzieć radość poczciwego staruszka, kiedy znagła z kilkoletniego letargu obudzony, dowiedział się, że dom ten, oddawna cichy i spokojny, dotknęła tak ważna katastrofa, jak przybycie obcych osób. Na tę wiadomość począł natychmiast mówić do siebie, gdyż biedny staruszek, osamotniony nieszczęściem swego pana, obracał często dar mowy nawet do rzeczy nieżyjących, mówił do murów, do posągów, do obrazów na ścianach, mówił do ścian samych, wszędzie i zawsze mówił, nawet do kluczy któremi drzwi otwierał, co go nieraz bardzo komicznym czyniło.

Ale dziś goście do zamku zawitali, aż trzy powozy, Babtyście spadli ludzie jakby z nieba, z którymi będzie mógł nagadać się do woli, lub jeźli tego odmówią, będzie mówił do ich powozów, do koni, raz jeszcze może przed śmiercią uczuje się szczęśliwym, czego już wszelką utracił nadzieję.

Ale nie to tylko jedno odbiło się w sercu Babtysty tak żywą radością, dowiedział się przecie, że dama, przybyła do pałacu, była właśnie rodzona siostra księcia Heliodora, jego pana, niegdyś księżniczka Adela Otosławska, dziś wdowa po Marszałku gubernialnym, która zawsze umiała żyć huczno i okazale, tak w swoich dobrach na Wołyniu, jak w Paryżu, Wiedniu, u wód Niemieckich, albo w całych Włoszech, jak i tu zapewne nie zechce żyć inaczej.

Babtysta znał księżnę od małego, lubiał w niej wzniosły i dumny charakter i, jak sam powiadał, był dla niej najuniżeńszym, za to tylko, że jedna z całej familii umiała żyć po książęcemu, umiała być księżną z Otosławskich.

I pobiegł natychmiast dać znać swemu panu o tak ważnem zdarzeniu w pałacu.

Książe bawił jak zwykle w swoim gabineciku, od którego poczciwy sługa znalazł drzwi zamknięte, co było znakiem, że mu pod żadnym pozorem wejść teraz nie wolno. Ale tak ważna nowina ośmieliła o tyle uszczęśliwionego Babtystę, że przynajmniej przeze drzwi powierzył ją księciu, nie odebrawszy jednak żadnej odpowiedzi.

Zaraz potem pośpieszył do nowoprzybyłych, aby im ułatwić rozlokowanie się w pałacu, dogodzić potrzebie gościnności, a nadewszystko... mówić i mówić!

Otworzył także apartamenta dla dostojnej księżnej, niegdyś przez nieboszczkę księżnę, matkę, zajmowane, następnie umieścił w kilku pokojach cały dwór, złożony po większej części z panien pokojowych, nie zapominając o powozach, o koniach i służbie stajennej, która w obszernych szopach i wozowniach nieco za pałacem umieszczoną została.

Mimo tak ciągłego zajęcia, wracał ustawicznie pode drzwi gabinetu i słuchał skinienia pana, ale książe, jak nie dzwonił tak nie dzwonił na Babtystę.

Zniecierpliwiony staruszek chwytać się zaczął sposobów, ażeby koniecznie stać się natrętnym swemu panu, kaszlał i mruczał pode drzwiami, probując wszystkich tonów od najniższego do najwyższego, ale nic nie obudziło czujności księcia. Powtórzył więc raz jeszcze wielką nowinę pełnym głosem i odszedł dotknięty srodze na sercu.

Po nad samym wieczorem, kiedy już wszystkie nowo zajęte pokoje należycie ocieplone zostały, kiedy i światła zapalono, szczególniej w małym saloniku do przyjmowania poufnych przyjaciół, w którym właśnie bawiła pani Marszałkowa, rozpisując listy, Babtysta urzędownie do niej przywołany został.

Na tę wielką wiadomość odżyła w nim z nagła cała dworskość sługi arystokratycznego domu. Nie mógł jednak przenieść na sobie, aby miał w pokojach, przed tak znakomitą panią, przedstawić się w kapocie i w trzewikach z grubej, juchtowej skóry, pobiegł więc do swojej izby, zrzucił wszystko ze siebie, co mu się zdawało za ciężkie i nieprzyzwoite, przywdział frak granatowy z metalowemi guzikami, odmienił bielszą chustkę, bielszą kamizelkę, przypiął także dewizki do zegarka, a na nogi włożył trzewiki z lakierowanej skóry, ozdobione srebrnemi sprzączkami, potem uczesawszy włosy gładko i obciąwszy je prawie pod linią nad oczami, pośpieszył na rozkazy księżnej.

— Czy dałeś znać księciu o mojem przybyciu do zamku? zapytała, nie nazywając nigdy inaczej tego gmachu, tylko zamkiem, co się niewymownie Babtyście podobało.

— Po dziesięć razy, najłaskawsza pani, odrzekł zakłopotany że nie mógł osobiście zobaczyć się z księciem.

— Jednakże upływa już pięć godzin a nie oglądam jeszcze mego brata... Cóż mówił książe, skoro się dowiedział o mojem przybyciu?

— Ani jednego wyrazu, najłaskawsza pani, ponieważ, jeżeli mam prawdę powiedzieć, nie jestem swego pewnym, czy książe pan usłyszał mnie przezedrzwi gabinetu, przez które jak już mówiłem, dziesięć razy, a zawsze coraz głośniej powtarzałem o przybyciu księżnej pani do zamku.

— To znaczy żeś nie widział księcia wcale, odrzekła marszcząc nieco brwi nawykłe do ruchu. Czyś zapomniał już, Babtysto, jak się to służyło w dawnych czasach !

— Otoż księżna pani obwinia mnie o brak gorliwości, albo co gorsza, Boże chroń mnie od tego! o lekceważenie jej rozkazów! Wina to raczej fatalności, albo nieszczęścia, najłaskawsza pani, że mi się nie powiodło widzieć księcia!

— Fatalność, nieszczęście ! powtórzyła te wyrazy tonem zadziwienia,

— Wprawdzie książe pan lubi samotność nadewszystko i nie znosi widoku ludzi, ale przybycie dobrej pani do zamku, księżnej Marszałkowej, jego godnej siostry!... o! to rzecz nie wytłómaczona niczem, tylko czarną me-lancholją;

— O czem mi znowu mówisz, Babtysto! zawołała Marszałkowa fałdując trzy pulchne podbródki.

— Ach! prawda!... Księżna od tylu lat nie widziała swego nieszczęśliwego brata, który, niestety! nie jest już tym co dawniej, kiedy to ja, stary Babtysta, byłem właśnie pierwszym pokojowym księcia jegomości. Oh! słodko wspominam zawsze tę szczęśliwą epokę! dodał stary zrzęda, kiedy to książe pan lubiał żyć i umiał żyć w Otosławiu. Zawsze wesół i swobodny w salonach jak prawdziwy pan z panów, a hojny, gościnny i dbający o honor domu, jak magnat polski!... Ale otoż widzę księżnę panię zamyśloną...

— Babtysto.

— Jestem na rozkazy, najłaskawszej pani.

— Powiedz mi, od jak dawna spostrzegasz te zmiany w charakterze księcia?

— Boże sprawiedliwy!... toć nie poczęło się wszystko w jednym dniu ani w jednej godzinie, podobnie jak i ja, nie od razu zostałem Intendentem zamku!... Jeszcze przed dwoma laty książe przyjmował u siebie gości, od półtora jednak roku, przestał lubić polowanie, a rok jak sprzedał Alibo, swoją ulubioną klacz arabską, na której po całych dniach błądził w najsamotniejszych okolicach Otosławia, a sześć tylko miesięcy, jak oddalił z zamku całą służbę, zostawiając zaledwie mnie, jako Intendenta, dodał z dumą, i jednego kucharza, ażebyśmy w tych pustkach nie umarli z głodu... Odtąd tylko ze drżeniem zbliżam się do jego gabinetu, w którym książe pan zamyka się całodziennie odczytując stare brewiarze. Biedny mój pan, nieszczęśliwy!... co wieczór za niego wznoszę modły do świętej Urszuli patronki nieboszczki księżnej matki, ażeby nareszcie zechciała przebłagać niebo, które tę klątwę na nasz dom cisnęło!

— A z kim książe najwięcej przestawał w ostatnich dniach swego przejścia w ten stan nieszczęśliwy? zapytała.

— Na świętą Urszulę patronkę! z nikim, albo ze wszystkimi!... Z każdym rozszedł się po przyjacielsku, chociaż w ostatnich dniach nikogo już za przyjaciela swego nie uznawał? Zdaje się jednak, że książe pan tylko się przeżył... Oh !... gdybyś go teraz zobaczyła, najłaskawsza pani, wszak ma dopiero lat 50, a ja 70, tymczasem książe biały już na głowie jak gołąbek, mnie przynajmniej z tyłu głowy nieco szpakowacizny pozostało... A jakaż to twarz poorana i bolesna, jaka cera, jakie oczy zapadłe!... wszystko to nabytek ostatnich trzech łat samotności, które księciu zabrały lat trzydzieści.

— Nie ulega wątpliwości, że to jest moralne cierpienie ! powtórzyła Marszałkowa w zamyśleniu, dziwna to tylko, dlaczego w listach swoich do mnie, nie wspomniał ani raz jeden wyrazu „nieszczęście"... owszem nawet, wiedziałam że jest zdrów, wesół, spokojny i szczęśliwy.

— Hm, hm! mruknął na to Babtysta kręcąc się niespokojnie. Zdaje mi się żem źle zrobił uprzedzając o tem księżnę, przemówił pod nosem.

— Powierzając siostrze wiadomość o nieszczęśliwym stanie brata! odrzekła uchwyciwszy ostatnie jego wyrazy.

Babtysta założył na krzyż ręce.

— Zleś tylko patrzał na wszystko, mój stary, nie mogąc dociec prawdziwej przyczyny cierpień swego pana. dodała.

— Zaczynam być niespokojnym, odrzekł spłoszony jak młokos, bo na świętą Urszulę patronkę nieboszczki księżnej matki! mnie, co choć jestem Intendentem nie wolno badać i myśleć, co mój pan chce mieć w tajemnicy.

— Nie jestem ani intrygantką, ani kobietą złośliwą, odrzekła Marszałkowa z nieukontentowaniem. Podejrzywasz mnie Babtysto. tu właśnie, gdzieby ci przynależało wystąpić z całem zaufaniem, jeżeli tak jak mówisz, kochasz swego pana,

— Mogę tylko powiedzieć, że książe jest zawsze prawym, szlachetnym i uczciwym synem swego rodu! odrzekł ponuro schylając głowę przed Marszałkowa z uszanowaniem, jak gdyby błagał ją o przebaczenie za swój charakter nieugięty.

— O dawniej, mój stary, nie znałeś się na takich skrupułach! odrzekła z przyciskiem.

— Dawniej, to prawda, dawniej nie byłem nawet, jak dziś Intendentem, przypomniał Marszałkowej swój tytuł, usiłując ją zmusić aby go wedle zasługi nazywała.

— Powiedz mi jednak, co to jest za młode dziewcze, które mieszka w zwierzyńcu, w małej chatce za zamkiem ? zapytała jakby nawiasowo.

— Księżna pani wie... o tem? odrzekł zadziwiony.

— Wszak gdyby nie ona, nie byłabym się tak prędko dostała do pałacu... Nie wymieniłeś mi jej wcale, mówiąc o osobach podzielających w zamku samotność księcia.

— Ponieważ Zuzanna, liczy się i nie liczy do naszego dworu, mieszka wprawdzie w zwierzyńcu, ale pod żadnym pozorem nie wolno jej wchodzić w obręb zamkowych murów.

— Zuzanna, powtórzyła księżna w zamyśleniu, a jej nazwisko ?

— Nazwisko?... nie znam.

— I przemieszkujesz z nią razem?

— Książe pan nie wymienił mi go nigdy, wiem tylko że Zuzanna jest sierotą.

— Ale sierotą po rodzicach, którzy nosili nazwisko.

— Nie znam go, jak mówiłem, odrzekł niekontent z natarczywych zapytywań księżnej.

— Od jak dawna ta sierota znajduje się w zamku?

— Od lat piętnastu, a miała już lat pięć, kiedy przyjęto ją do służby... ja nie byłem nawet jeszcze jak dziś, Intendentem.

— Służąca?...

— Tak i nie... Użyto ją z początku do karmienia pawiów i dozorowania łabędzi pływających po wodach, potem została ogrodniczką: to jest, miała obowiązek dostarczania codziennie świeżych kwiatów dla nieboszczki księżnej pani... Wkrótce potem ubrano ją po chińsku i zamknięto w trephauzie, gdzie podlewała kwiaty w wazonach i obrywała zwiędłe listki, ale że młodzież odwiedzająca podówczas księcia, poczęła sobie z małej stroić żarty nazywając porcelanową lalką, książe pan kazał ją przebrać po męzku i zamknąć w zwierzyńcu, gdzie musiała codziennie przeliczać wszystkie sztuki bażantów, królików, sarn i jeleni. Gdy jednak zwierzynę wybito, małego, czyli małą w męzkich sukniach, obrócono do otwierania i zakręcania kruczków przy fontannach i kaskadach, tak w ogrodzie jak przed pałacem, następnie...

— Dosyć, dosyć już tych wyliczań! odrzekła zniecierpliwiona, wspomniałeś mi jednak, że dostarczała kwiaty dla nieboszczki księżnej, mojej matki... chcę wiedzieć czy księżna ją dobrze znała?

— W wielkich nawet łaskach u księżnej pani zostawała. Nie podobało jej się najbardziej, ażeby mała chodziła w majteczkach i czerwonym spencerku z guziczkami, wzięła ją więc stale do swoich apartamentów, gdzie aż do śmierci nieodżałowanej pani zostawała. Księżna kazała ją nawet wyuczyć czytać, a dziewczyna znać pojętna, została już w ostatnich dniach lektorką... ja nawet nie byłem jeszcze Intendentem, dodał ostatni wyraz wymawiając z przyciskiem. Kiedy jednak książe pan oddalał wszystkich domowników swoich, nie zatrzymując pachołka, byłem pewny, że Zuzanna ulegnie temuż losowi co inni, ale książe wyraźnie mi powiedział: „jedna tylko Zuzanna pozostanie, o której ty Babtysto, ma się rozumieć, już jako Intendent, mieć będziesz staranie, lecz strzeż tego nadewszystko, ażeby się kiedy za obręb zamku nie wydaliła"... Żeby Zuzanna się nie oddaliła, ona, co jeszcze od lat piętnastu nie wyszła ani na jeden krok za bramę zamkową i sądzi, że za obrębem tych murów, leży już granica świata samego. Z ostrożności więc przeznaczyłem jej chatę w starym zwierzyńcu za pałacem i wyznaczyłem także do dozoru starą jednę niewiastę, która z nią razem przemieszkuje.

— Czem się więc zajmuje po całych dniach, ta biedna?

— Niczem... wie tylko o której godzinie zbliżyć się do kuchni, gdzie odebrawszy swój posiłek dzienny, wraca do chaty w zwierzyńcu rozmyślać, jeźeli jeszcze myśleć umie, bo sądzę nawet, że pozbawiona towarzystwa i widoku ludzi, prawie mowy zapomniała... Nieraz i za nią poświęciłem nie jedno westchnienie do świętej Urszuli patronki nieboszczki księżnej pani!

— Dziwna to rzecz, żeby przez lat piętnaście nie uczynić o tem żadnej wzmianki przed swoją siostrą! przemówiła Marszałkowa stosując te wyrazy do księcia. Ileż to nawet razy odwiedzałam Otosław, a książe nie przyznawał się nigdy do żadnej opieki!... Czy ty, Babtysto czego się domyślasz o Zuzannie?

— Nic a nie, odrzekł tuląc ramionami.

— Czy to jest litość księcia w prostem znaczeniu, czy?...

— Nie wiem.

— Może intryga? — Nic nie wiem!

— Czy interes osobisty?

— Nic a nic nie wiem, odrzekł, za każdy raz coraz wyżej wznosząc ramiona do głowy.

— Przecież nic się nie dzieje bez powodu, a ten, który połącza Zuzannę z księciem, jest niepojęty!

— Tylko Bóg i święta Urszula patronka nieboszczki księżnej matki, widzą jasno prawdę tej niedocieczonej zagadki! Jedna tylko okoliczność zaostrza moją ciekawość, dla czego, kiedy książe pan dowiedział się raz, że Zuzanna nauczyła się czytać, łaskawą wolą nieboszczki najlepszej pani... uniósł się tak dalece gniewem, że o mało nie dopuścił się względem matki świętokradzkiej obrazy.

— Książe Heliodor!... czy podobna!?

— W groźnych słowach i nieco za porywczo powiedzianych, wymówił to księżnej matce, jakby za największe złe wyrządzone Zuzannie... Odtąd też skrycie tylko podawaliśmy jej książki do ręki, bo mimo to, taka była wola księżnej pani.

— Wszystko to bardziej jeszcze wikła tajemnicze postępowanie księcia!

— O to prawda!... chociażbym przysiągł na moje stare lata, i tytuł Intendenta zamku, że... ale oddal myśl złą święta Urszulo patronko!...

— Babtysto!

— Nic, nic nie wiem, najłaskawsza pani, odrzekł powstrzymując wyrazy. Najwięcej wyznać mogę, kto Zuzannę przywiózł i zostawił w naszym zamku.

— Słuchani cię tedy, stary.

— Może popełniam jakie głupstwo, ale dowiedz się księżna pani... że przywiózł ją... pan Kamil Złotouski...

— A znam go.

— Przyjaciel lub nieprzyjaciel księcia, o tem nie mówię, ale...

— Dziwi mnie jednak, dla czego mówisz o nim z takim brakiem zaufania, Babtysto?... Nazwisko najpoczciwszego może z całej małej szlachty człowieka, wymówiłeś z pewnem oburzeniem.

— Daruj najłaskawsza pani, że oddawna już bardzo nie lubię tego człowieka... nie byłem nawet jeszcze Intendentem, a już.

— Nie mówisz jednak tego bez przyczyny.

— Być może, ale i nie umiem sobie tego wytłómaczyć. Książe pan go szanuje i uwielbia; wszyscy czczą jego cnoty, ja tylko jeden, na samo wspomnienie jego nazwiska, doznaję jakiejś niepojętej odrazy... wstrętu!... a wtenczas, jedne tylko gorące westchnienia do świętej

Urszuli patronki nieboszczki księżnej pani, wybijają mi z głowy wszystkie te słuszne czy niesłuszne podejrzenia.

— Czy zwierzyłeś się z tem kiedy przed księciem?

— Raz tylko jeden, najłaskawsza pani.

— I cóż ci książe na to odpowiedział?

— Rozśmiał się i odrzekł: "jesteś w grzechu, Babtysto i nic więcej"... Ja mam tylko jeden grzech wielki na sumieniu! dodał marszcząc brwi posiwiałe, grzech to nie do darowania, żem nie podsłuchał nigdy u drzwi gabinetu, kiedy książe pan i Złotouski nieraz do północy sam na sam tajemne prowadzili rozmowy. Oh! jabym przysiągł, że nie kto inny, tylko on stał się sprawcą wszystkich cierpień mego pana!

— Więc ci powtórzę podobnie jak i książe, biedny stary!... bo kto ma wstręt do ludzi słynnych z pobożności i cnót... kto obwinia Kamila Złotouskiego... ten jest sam...

— O nie kończ najłaskawsza pani!... kto ma, jak ja, lat siedemdziesiąt, tego już obelgi zabijają.

— I cóż cię to podejrzanego, że człowiek milionowy, jak Kamil Złotouski, nie umiejący zwłaszcza żyć nawet na skalę pieniężnej arystokracji, wchodzi jednak w stosunki z arystokracją rodu?... Ten szlachetny człowiek wypożyczał nieraz stotysięczne sumy naszemu domowi, pod tym jednak warunkiem, aby go nie poniżyć ofiarowaniem procentu. Pierwsza posunęłabym się do zniewagi, gdyby go kto obwinił o lichwiarstwo... I cóż teraz dziwnego, że książe, który nie zawsze umiał być umiarkowanym w wydatkach, potrzebował przyjaźni takiego człowieka?... My, wysoko uradzeni miewamy swoich satelitów.

— To prawda, najłaskawsza pani, ale dla czego wtedy właśnie książe w największym gniewie przerzucał Zuzannę z jednego miejsca na drugie, z ogrodu do zwierzyńca, do trephauzu, znów do zamku, przebierał, ubierał... oddalał wyraźnie od ludzi... nareszcie obraził własną matkę, za to tylko, że ją dobrodziejstwem nauki uzacniła, kiedy albo otrzymał jaki list od pana Kamila,, albo kiedy ten pan Kamil Złotouski przyjechał sam do zamku. Potępiaj mnie księżna pani jak jej się podoba, ja zawsze powiadam, że mam instynkt wypróbowany przez lat siedmdziesiąt!... O! nie napróżno, przechodząc nie raz piwnice zamkowe, aby zapalić lampę w pieczarach kaplicy, kiedy ujrzę na trumnach herby ze złamanym mieczem... przypomina mi się zaraz Kamil Złotouski, który właśnie w swoim herbie szlachcica, używa miecza całego. Wówczas jeżą mi się włosy na głowie i mówię sobie: Święta Urszulo patronko nieboszczki księżnej matki, czuwaj nad ostatnim potomkiem twego imienia, co złączył się z takim przyjacielem.

— Teraz cię dopiero zrozumiałam, odrzekła księżna spokojniejszym tonem, jesteś tylko zabobonnym, Babtysto.

Wtem dał się słyszeć głos dzwonka, gdzieś z dalszych apartamentów pochodzący.

— Otóż książe pan mnie przyzywa! zawołał stary.

— Spiesz zatem, Babtysto... i donieś księciu, od jak dawna już jego siostra w zamku oczekuje.

III.

Jak tylko Babtysta oddalił się z pokoju, natychmiast Marszałkowa przywołała jednę z swoich pokojowych i kazała jej przyprowadzić do siebie Zuzannę. Postanowiła jeszcze od niej samej powziąść wiadomości, ażeby w pierwszej rozmowie z księciem, stać się panią tej tajemniczej intrygi. Wrodzona jej duma nie zniosłaby nigdy nawet od własnego brata, nieszczerości i podejścia. W całem badaniu niezręcznego Intendenta, okazała Marszałkowa takt prawdziwie dyplomatyczny, umiała na wszystko ani się zdziwić, ani przejąć wzruszeniem, choć rzeczywiście w duszy była rozdrażnioną, aż do obwinienia brata. Zimną nawet obojętnością lub zręcznym zwrotem mowy, prostowała opinje podejrzywającego Babtysty.

Po kwadransie Zuzanna wprowadzoną została do pokoju Marszałkowej.

Była to młoda, 20-letnia dziewica, z okiem jasnem, błękitnem, cerą białą, delikatną i najregularniejszemi rysami. Wyraz jej twarzy malował cierpienie, ale mimo opisu starego Babtysty, nie cechujący tak zbytecznej niskości umysłowej aż do idjotyzmu. owszem nawet, była to twarz myśląca, uprzedzająca o rozumie, napotykana prawie zawsze u ludzi trawiących dlugie lata w samotności.

Ubiór jej był bardzo prosty, z pełnym skromności wdziękiem dobrany. Miała z tyłu głowy dwa gęste i długie warkocze, splecione z jasnego włosa, tego idealnego koloru, którego malarze używać zwykli do głów Magdaleny, zresztą nie miała ani żadnej wstążki, ani błyskotki na szyi, w uszach i na palcach, czego sobie nawet nie zwykły odmawiać proste nasze wieśniaczki.

Jakkolwiek Marszałkowa miała zawsze dużo surowości w swojej twarzy, tak iż nie zawsze mogła zniewolić kogo na swoją stronę, widok jednak prawie zidealizowanej skromności, w postaci prostej dziewczyny, ułożył mimowolnie jej rysy tak ponętnie, iż w jednej prawie sekundzie pozyskała sobie Zuzannę.

Nieszczęśliwa ta istota, była jednak z naturalnych przyczym osamotnienia tak dalece nieśmiałą, iż wszedłszy do pokoju, straciła odwagę postąpić na jeden krok ode drzwi, przy których tem pokorniejszą i bardziej potulną się zdawała.

Marszałkowa z dobrodusznym uśmiechem, wyciągnęła ku niej rękę, siedząc na swej kanapie.

— Nie lękaj się młode dziewcze, siostry twojego pana, zbliż się do swojej przyjaciółki, rzekła dobierając w głosie jak najłagodniejszego tonu.

Zuzanna przybiegła i ucałowała jej rękę.

— Teraz zdaje mi się, że jestem szczęśliwszą, ściskając pierwszą rękę od śmierci nieboszczki księżnej pani! przemówiła z radośnem drżeniem w głosie.

— To maluje twoje dobre serce, Zuzanno, potrzebujesz wylać swoje uczucia, czego ci dotąd zabroniono... nie prawdaż? zapytała, badając najmniejsze poruszenia jej twarzy. Książę jest łaskawym dla ciebie, ale tobie potrzeba względów kobiety, abyś była zupełnie szczęśliwą bo nie jesteś wcale szczęśliwą... przyznaj to sama.

— O pani!... przynajmniej w tej chwili nie zapytuj mnie o to, wszak widzisz moją radość, a jeźlim kiedy płakała, to czemże różnić się będą sieroty od dzieci, którym Bóg dozwolił pieszczot na rękach swoich ojców i matek!

— Nie wszystko jeszcze powiedziałaś, Zuzanno.

— Książę tyle jest wspaniałym, tyle łaskawym i dobrym, iż lękam się zarzucić mu, iż był złym dla mnie opiekunem. Od pierwszej młodości mojej zajął się losem opuszczonej dziewczyny... przyjął w swój dom... dał to schronienie... i dozwala żyć...

— Przynajmniej... żyć ! chciałaś powiedzieć, Zuzanno. Zuzanna spuściła oczy ku ziemi.

— Bez wątpienia, jest nieszczęśliwą, pomyślała w duszy Marszałkowa. Jak dawno utraciłaś swoich rodziców? zapytała.

— Daty nie pamiętam.

— Czy przypominasz ich sobie przynajmniej?

— Tylko ojca; mam jego obraz w mojej pamięci. Księżna swobodniej odetchnęła.

— Zatem opowiedz jakie było wasze rozłączenie się, przemówiła ujmując ją za rękę.

— Lat temu... nie pamiętam ile, ale zapewne to bardzo dawno być musi, kiedy byłam tak małą, iż nie znając innej dla siebie zabawy, zbierałam jagody po lesie, mchy różno-kolorowe, szyszki, lub biegałam z ogromnym brytanem, wiernym stróżem naszej chaty... albo przypatrywałam się po całych dniach, a często i w nocy, dymom wypalających się sosen... bo ojciec mój był węglarzem w lasach, których nazwiska nie pamiętam... Jednego dnia, kiedy...

— Pierwej jeszcze powiedz co o swojej matce.

— Matka moja już wtenczas nie żyła, tej nawet wcale nie znałam... Otóż, jednego dnia, kiedy już zmrok zapadać zaczął, brytan mój niezwykle zaszczekał. Wybiegłam do furty i postrzegłam przed chatą jakiegoś nieznajomego.

— Czy także węglarza ?

— Nie.

— Wyrobnika ?

— O nie, był to pan bardzo bogaty, jakto zaraz zmiarkowałam z powozu, który się na drodze blisko kotliny zatrzymał, nie mogąc głębiej zajechać do lasu. Ten pan wymienił nazwisko mojego ojca i zażądał z nim się widzieć. Właśnie ojciec mój znajdował się przy zapalonym stosie, pobiegłam więc do niego i oznajmiłam mu, że...

— Wówczas widzieli się ze sobą, dodała niecierpliwa Marszałkowa. Czy byłaś przy ich rozmowie?

— Nie, kazali mi bowiem pozostać przed chatą, a zaraz potem ojciec mój ukazał się i rzekł do mnie tylko tyle: „Pojedziesz Zuzanno z tym panem, u niego będzie ci lepiej daleko jak u mnie, w lesie."

— I wówczas swojego ojca pożegnałaś ?

— Nie zapłakawszy nawet z żalu; nie dla tego jednak, abym nie była do niego przywiązaną, ale mając lat pięć, można było łatwo mój umysł oszukać obietnicami i na chwilę inne w sercu obudzić uczucia. Nazajutrz, po nad samym wieczorem, przyjechaliśmy tu, do pałacu.

—Czy nie przypominasz sobie, jakie było pierwsze twoje spotkanie się z księciem?

— Nawet go wcale nie widziałam, któraś ze sług dworskich zaprowadziła mnie do izby, pełnej lokai, gdzie wszyscy zaraz zaczęli mnie nazywać sierotą... Odtąd, Bóg wie do jakich posług nie byłam używaną, dopoki nieodżałowana nieboszczka księżna nie przyjęła mnie na swoje pokoje. Wtedy nawet poraz pierwszy z księciem panem rozmawiałam, bo dotąd nigdy się mną nie zajmował.

— Księżna nauczyła cię także czytać? Zuzanna aż drgnęła przestraszona.

— Co ci jest moje biedne dziecię? zapytała z podziwieniem Marszałkowa.

— Jeżeli pani o tem wiesz, a więc wiedzą i wszyscy... może i książę!

— Cóż to za tajemnica, ukrywać przed światem, szczególniej przed księciem to, z czegoby się właśnie chlubić należało!...

— Nie, nie, łaskawa pani! odrzekła z poruszeniem, świat cały niech się dowie, byleby książę o tem nie wiedział!... to jego najsurowszy rozkaz względem mnie w pałacu.

— I nie domyślasz się przecie, co mogło być powodem tak dziwnej woli księcia?

— Ponieważ kto inny jeszcze na to nie pozwalał.

— Któż tedy?

— Ten, który mnie tu przyprowadził.

— A któż cię tu przyprowadził?...

— Pan Kamil Złotouski.

— On, on!... a więc to ten sam...

— Ten co mnie z chaty mego ojca zabrał i zostawił w tym pałacu, dodała Zuzanna. Czy pani znasz pana Kamila?

—Bardzo dobrze nawet.

—Wszyscy go wychwalają i ja go chwalę, odrzekła. Kilka razy nawet przyjechał umyślnie do zamku, aby mnie zobaczyć. Książę pan nazywa go moim opiekunem, szczególniej od czasu, kiedy mi raz przywiózł wiadomość o śmierci mojego ojca w lesie. Nieboszczka księżna pani, także nie kazała mi o nim źle myśleć i nazywała moim dobroczyńcą. Cokolwiek wola jego względem mnie postanowi, ja uznaję za dobre i sprawiedliwe, mam tylko jeden grzech na sumieniu względem niego, żem się czytać nauczyła, ale taka była wola nieboszczki księżnej pani, dla której także winną byłam posłuszeństwo.

— Jest w tem coś podejrzanego! pomyślała Marszałkowa, potem nadając inny obrót mowie, zapytała: Czy nie wychodziłaś nigdy z zamku, jak słyszałam?

— Ani razu.

— A więc nie znasz nic więcej jak te mury i te zielone lasy, w których spędziłaś lata swego niemowlęctwa... biedne dziewcze, prawdziwie cię żałuję!

— O nie!... znam jedno miasto, w którem kiedyś być  musiałam, nie przypominam sobie tylko, kiedy to być mogło. Pamiętam jakby przez mgłę, żem widziała długie ulice, wielkie place, wielkie domy, wiele kościołów, i wysoką kolumnę, na szczycie której mieściła się figura z krzyżem w ręku i pałaszem w drugiej.

— To Warszawa, odrzekła Marszałkowa zadziwiona. Czy ci się ten obraz przedstawiał już, bawiąc przy swoim ojcu, w lesie?

— Tak jest, prawie codziennie widywałam go w mojej wyobraźni.

— Urodziła się w Warszawie, pomyślała Marszałkowa, nie dając tego poznać Zuzannie, ten węglarz nie był nawet jej ojcem... rzeczy wikłać się zaczynają! Powiedz mi jeszcze, Zuzanno, dla czego ci zabraniano wychodzić za obręb zamkowy? zapytała.

— Tego nie wiem, taka była wola księcia... widać że pan Kamil tak rozkazał.

— Czy pragnęłaś kiedy opuścić te mury?

— Nie...

— Ale, aby zobaczyć kiedy to miasto, które ci się w pamięci przedstawiało?

— Nie, nienawidzę nawet miast, jakby największego złego! odpowiedziała z tak wyraźnym wstrętem, że aż wprowadziła w podziw Marszałkowę.

— Nienawidzisz miasta, nie mając o niem najmniejszego wyobrażenia? zapytała.

— O przeciwnie, łaskawa pani! mam o niem wyobrażenie moralne.

— Ach prawda! czytałaś książki. I jakiż to rodzaj dzieł upodobałaś sobie najbardziej?

— Nie ja wybierałam je dla siebie, ale nieboszczka księżna pani.

— Chciej mi zatem wymienić, które to dzieła uczą nienawiści do stolic?...

— Najprzód, uczyłam się składać wyrazów na Biblii Starego Testamentu, zaś na Nowym Testamencie wprawiałam się w czytanie, który odczytałam tyle razy, iż dziś, umiałabym cały powtórzyć na pamięć... W tym to właśnie czasie książę spostrzegł mnie nad książką, i wyrwawszy prawie z ręki, zgromił najsurowiej... następnie, uczynił za to najniesprawiedliwszy wyrzut nieboszczce księżnej pani, matce.

— A nieboszczka księżna nic ci nie wyjaśniła ?

— Nic; bardziej nawet jak ja, była tym zakazem zadziwioną. Tegoż samego jednak dnia, przywoławszy mnie do siebie, rzekła: Biedna istoto, skazana na wygnanie i ciemnotę!... ja cię wbrew woli ludzi powrócę światłu i światu! czy wiesz co to jest świat o którym mówię? zapytała. Wiem, odpowiedziałam w mojej niewiadomości, świat, jest to ogromny pałac z dziedzińcem, na przodzie którego zbudowana jest krata o dwóch bramach, z tyłu zwierzyniec, z boku ogród, za pałacem pola i łąki, za łąkami las, a w górze niebo.

— Opisałaś mojej matce Otosław... twoje więzienie!

— A jednak wtedy już miałam lat piętnaście!

— Cóż księżna na to odrzekła?

— Rozśmiała się z prostoty, a raczej z mego nieszczęścia i odpowiedziała: Nie, Zuzanno, świat daleko jest obszerniejszy jak sobie wyobrażasz, są na nim miasta, gdzie sto takich pałaców jak Otosławski, znajduje się rzędem jeden obok drugiego, a takich miast jest bardzo wiele... To wszystko zakryto przed twojem okiem, ale ja cię wprowadzę w te wielkie miasta, w te tłumy ludzi których nie znasz, wstąpisz w progi najpierwszych salonów pałacowych i do nędznych izb umierających z głodu pracowników, pokażę ci teatra, wprowadzę na bale i spacery, a ztamtąd zaraz przedstawię ci sale cierpień i hańby ludzkiej... szpitale i więzienia!... Wprowadzę cię nawet w komnatę królów i uczynię uczestniczką ich interesów i intryg dworzan, ztamtąd zstąpisz w otchłanie brudnych szynków, gdzie ujrzysz stada bydląt z postacią ludzką... ujrzysz pijaków, oszustów, szulerów... złodziei!...

— Niepodobna, Zuzanno, aby moja matka mogła ci uczynić takie obietnice!... Od lat kilkunastu była sparaliżowaną i nie opuszczała sama Otosławia.

— To też dodała księżna pani: że wszystko to nastąpi nie oddalając się z tych murów, w których zostałam uwięzioną.

— Po tej odpowiedzi przypomniała sobie Marszałkowa słowa Babtysty, że Zuzanna pozbawiona widoku ludzi i sposobności rozmowy, nie umie nawet zdrowo myśleć, co wychodzi na obłąkanie. Jakiś przestrach ogarnął jej duszę, ale spojrzawszy na spokojne i czyste oko dziewicy, na jej wyraz twarzy zastosowany najdokładniej do słów, które z naiwną prostotą jej powierzyła, prędko usunęła z głowy to podejrzenie i przemówiła:

— Tego jednak wszystkiego nie ziściła moja matka, co obiecała.

— Przeciwnie, łaskawa pani, byłam wszędzie, widziałam wszystko... i poznałam! Pamiętam jeszcze, jak księżna pani wprowadzając mnie poraz pierwszy w ten świat działań, ruchu i interesów ludzkich, dodała także: Idź, ale pamiętaj, że znajdziesz ten świat tak ponętnym i tyle czarującym, o czem ani marzyła młoda twoja wyobraźnią, iż być może, że wpadniesz w niesmak dla spokojnego Otosławia... Biada ci, Zuzanno, jeżeli wybierając dla siebie same męty, samo skażenie, samo złe, staniesz się tak samo złą i skażoną, jak większa część tych uczestników ułudnych rozkoszy!... Więc nie pójdę ztąd! zawołałam przerażona, zostanę w swoim Otosławiu aż do śmierci, jak chciało moje przeznaczenie!... Ale księżna pani dodała zaraz: Mam jednak nadzieję, że ty, niewinna istoto, będziesz wolną od pokus i namowy szatana świata, ponieważ dałam ci już dawniej ten potężny, moralny talizman, który cię w niebezpieczeństwie ocali!... Jestem pewną, że w miejsce polubienia ubarwionego złego, przeklniesz go i ucieczesz ze wstrętem od obrazów, jakie ci się przed oczy przedstawią! Tyrn talizmanem jest Ewangelia, jest Nowy Testament, którego słowa, myśli, boskość cała, nie tylko znalazły pomieszczenie w twojej głowie i sercu, ale płyną jak eter najczystszy w duchu twoim; pójdź zatem śmiało gdzie ci wskażę!... Podałam rękę księżnie z nieograniczoną ufnością i pozwoliłam sobą powodować, a księżna wprowadziła mnie najprzód do jednej z ucywilizowanych stolic świata i zostawiła w niej samą.

— Gdzież cię najsamprzód wprowadziła?

— Do Paryża.

— Jest obłąkaną! Pomyślała Marszałkowa mimo całej logiki i potoczystego wysłowiania się Zuzanny.

— I byłaś i widziałaś i żyłaś w Paryżu? zapytała jednak Aviedziona chęcią przejęcia prawdy.

— W najmniejszym zakątku tego wielkiego miasta, tam nawet, gdzie może nie jeden nie znalazł się z Paryżan. Byłam potem w Londynie, Berlinie, Wiedniu, Rzymie, Neapolu, Wenecji, Warszawie!... Ale jak widzę, pani bardziej jeszcze jesteś tem zdziwioną, jak ja sama, kiedy księżna pani, w miejsce zmysłowego obrazu Paryża, podała mi książkę, na tytule której był prosty napis: Tajemnice Paryża.

— Po Ewangelii, romans!

— Wiem aż nadto dobrze, ile to niewłaściwem zdać się może pani. Ale inna jest rzecz czytać romans, posiadając w sobie klucz do otworzenia prawdy... Przystępując do czytania tego wielkiego dzieła, powiedziałam zaraz sobie: bohaterowie, którzy mi się przedstawią, są bajeczni, stosunki ich wzajemne, które mnie zajmą jako piękna intryga lub osnowa powieści, także będą bajeczne, pradziwymi tylko będą ludzie, w złej lub dobrej naturze i ich czyny, także pojęte jako złe albo dobre... Mniejsza kto i dla czego mi się przedstawi, bylebym poznała samego człowieka przez myśl, mniejsza w jaki sposób się co stanie, bylebym poznała spółeczność przez czyn... i poznałam i ludzi i czyny, łaskwa pani! Księżna dopięła swego celu: jestem przesycona światem!... Świat! to wyraźne przeciwieństwo Ewangelii!... i teraz zapewne odgadujesz szlachetna pani, dla czegom powiedziała przed chwilą, że mam wstręt i nienawidzę miasta.

— Dopiero pojmuję cię Zuzanno i podziwiam mądre wyrachowanie mojej matki, odrzekła Marszałkowa, żywo zainteresowana osobą Zuzanny. Boję się jednak, moje dziecię, dodała z przyjazną poufałością, czyś w miejsce rzeczywistych obrazów, nie poznała urojonego świata.

— Wątpię, łaskawa pani, bo i największe kłamstwo autora, musi się opierać na prawdopodobieństwie... Każdy romans lub powieść jest tylko wolnem tłómaczeniem świata na język piśmienny... Ewangelia dała mi poznać jakim człowiek być powinien... Romans, jakim jest.

— Jesteś nawet filozofką, moją Zuzanno.

— To nazwanie nad moją zasługę, odrzekła skromnie. Cieszę się tylko z tego, ze mając w sercu zasady, a w głowie obrazy społeczeństw, nie jestem już nieokrzesaną lub dziką. Księżna pani dała mi tę ogładę światową, iż dziś wprowadzona do najpierwszego z salonów, powitałabym w nim ludzi i ich stosunki, jakby swoją dawną znajomość. Bo cóż tam już znajdę obcego dla siebie? Świat nie wymaga nic więcej od każdego, jak tylko, aby umiał i na pamięć powtarzał wszystkie maksymy moralności chrześcijańskiej, a żył jak mu się podoba... oto cała definicja dzisiejszego towarzyskiego człowieka!

— Nie! to niepodobna, Zuzanno, abyś w tem przekonaniu dłużej pozostała! ozwała się Marszałkowa w uniesieniu. Książę pan przyjął cię jak roślinę, abyś zaledwie istniała, nieboszczka księżna dała ci już coś więcej, bo ożywiła ducha i objawiła świat, abyś gdzieś to życie pomieścić mogła; teraz kolej i na córkę!... Czy przyjmiesz odemnie jeszcze jednę ofiarę? zapytała.

— Jestem z przeznaczenia niebios istotą najmniej mającą swojej woli, odrzekła spuszczając oczy ku ziemi.

— Matka moja ukazała ci świat tłómaczony, jak mówisz sama, na język piśmienny, ja ci teraz, tekst tego pisma ukażę w rzeczywistym obrazie.

— O pani! zawołała przelękniona cofając się kilka kroków.

— Lecz nie lękaj się, Zuzanno!... podobnież jak moja matka, powiem ci wprowadzając po raz pierwszy, w ten labirynt interesów ludzkich, iż nie zginiesz w ich odmęcie. Tak samo wprowadzę cię do Paryża, do Londynu, do Wiednia, zobaczysz Rzym, Neapol i Wenecję, zobaczysz Warszawę! wejdę z tobą do najpierwszych salonów w pałacach, nie wzbraniając także wejrzeć i do chat nędzarzy umierających z głodu i zimna; pokażę ci teatra i bale. Jak poznałaś dotąd w języku piśmiennym intrygi i stosunki ludzkie, tak teraz sama staniesz się uczestniczką intryg i stosunków świata! Wiem, że tam już nic nie będzie dla ciebie obcego, wstąpisz tylko w życie praktyczne, któreś poznała w teorji, jednem słowem, Zuzanno, zobaczysz oczami ciała ludzi i czyny, wyrażone przez złe i dobre. Potrzeba mi tylko z twojej strony zezwolenia, aby to wszystko nie miało znaczenia przymusu.

Zuzanna nic nie odpowiedziała, miała ciągle oczy spuszczone ku ziemi i lekki płomień wystąpił na jej lica. Po dwudziestu latach osamotnienia, poraz pierwszy uczuła się pokuszoną do wolności, w końcu, mimochcąc wymówiła imię księcia,

Marszałkowa się zastanowiła. Zebrała przytomność i poznała prędko, że za daleko powiodło ją uniesienie. Zaczęła od końca, niezbadawszy pierwej początku, to jest, księcia samego, jego woli!

— Co bądź wypadnie, przemówiła po chwili, bądź gotową Zuzanno !... Zaczniemy od tego, że wydam zlecenie mojej garderobiannie, aby ci na jutro przygotowała inne suknie, będziesz chodzić w jedwabiach obszytych koronkami, w uszach mieć będziesz brylantowe kolczyki, na szyi perły, na palcach złoto i drogie kamienie, nazywać się będziesz moją przyjaciółką, albo lepiej... moją kuzyną.

Dziwny i trudny do opisania wyraz wystąpił na twarz Zuzanny, przytem jakieś drzenie w całem ciele, objawiło, jak silny wpływ wywarły te wyrazy na jej duszę, niezakłóconą aż dotąd żadną namiętnością.

— Czyż mi za to wszystko nie dziękujesz, Zuzanno? przemówiła Marszałkowa dodając jej odwagi.

— Ponieważ jest to tak wiele, odrzekła ze spuszczonemi w dół oczyma, że przechodzi miarę moich pragnień na tej ziemi.

— Jakże się ewangelicznie wyrażasz!... Na świecie potrzeba mówić, myśleć i działać po światowemu... Cóż cię tak zatrwożyło, Zuzanno?

— Mawiałam sobie zawsze, iż jeźli kiedy los powoła mnie do życia wśród ludzi, o to tylko jedno prosić będę Boga, abym nigdy nie była najpierwszą, to jest nie jaśniała, a najbardziej, abym nie była bogatą.

— A to, za prawdę, oryginalne życzenie!

— Ale sprawiedliwe, idąc za myślą Ewangelii... Wszystkie zabiegi ludzkie, wszystkie interesa i intrygi światowe, skupiają się w tem ostatecznem zadaniu, że każdy sili się zostać najpierwszym lub najbogatszym, a to kosztem niższego lub uboższego od siebie. Pani właśnie przeznaczasz mi takie stanowisko, gdzie będę miała i tytuł, jako kuzynka księżnej, i bogactwo, ukazując się w kosztownych sukniach, w złocie i klejnotach!... Czuję to tylko jedno, że osobą moją upokorzę większą połowę świata, i że w brylantach moich kolczyków i pierścieni, przeglądać się będą łzy nędzarzy w łachmanach.

— O! moje dziecię!... zaczynasz Ewangelię barwić urokiem romansu! odpowiedziała Marszałkowa, doznawszy w tych wyrazach niemiłego wrażenia. Na świecie nie ma ani prawdziwie ostatnich, ani prawdziwie ubogich.

— Tak; bo wszyscy w ogólnem skażeniu wypierają się przed drugiemi swojej maluczkości, co jest przeciwne nauce Chrystusa, która cichym i pokornym na ziemi, obiecuje za to w niebie pierwsze miejsce.

Marszałkowa mimochcąc uśmiechnęła się na tę mowę ironicznie. Nigdy może sama nie odebrała jeszcze tak surowej nauki. Chciała coś odrzec, ale w tem pokazał się jej lokaj z oznajmieniem, że książe Heliodor za chwilę odda jej wizytę.

Marszałkowa przybrała zaraz surową postawę, przyjęła inny ton mowy, okazalszy, nieco groźny i nieco imponujący.

— Zaprowadź pannę Zuzannę do garderobiany, rzekła. Panna wyda im sama niektóre rozkazy względem swojej toalety.

Delikatny wyraz: panna, który może po raz pierwszy obił się o uszy tej skromnej istoty, wydobył na jej lica dwa żywe rumieńce. Potem zaraz zbladła, udając się gdzie jej rozkazano, wraz z lokajem.

Zuzanna była podobną do delikwenta, którego oblekają w śmiertelną koszulę, aby go stracić za chwilę.

IV.

Przypominamy, że Babtysta usłyszawszy głos dzwonka z gabinetu księcia, opuścił natychmiast Marszałkowę i pośpieszył stawić się na jego wezwanie. Jak zawsze tak i teraz uchylił drzwi bardzo cicho i wszedł, a raczej wsunął się, swoim zwyczajem do gabinetu, trzymając w rękach parę lichtarzy z zapalonemi świecami.

Gabinet księcia Heliodora odznaczał się bezprzykładnem zaniedbaniem. Jeżeli wszystkie inne pokoje w tym gmachu zachowały ślady swojej dawnej świetności, to ten jeden wyparł się nietylko przepychu, bogactwa, ale nawet porządku i czystości. Obicia krzeseł, niegdyś z zielonego adamaszku, dziś strawione kurzem i brudem, wyblakły aż do szarości, niedość jeszcze, bo w wielu miejscach przetarte i popękane, wisiały w długich szmatach aż do ziemi. Na środku gabinetu stało biórko machoniowe, pokryte tak grubo kurzem, iż zaledwie rozpoznać było można jego kolor naturalny. Zarzucone było całkiem papierami, książkami, poplamionemi atramentem, lakiem i stearyną. Przy jednej z ścian stała szafa z książkami, u której pewna część szyb była potłuczoną, przez które zwieszały się kawałki podartej, zielonej kitajki. Na niej stały dwa popiersia marmurowe wyobrażające: jeden Sokratesa a drugi Platona, aż do czarności zakurzone i trzecia jakaś głowa leżała rozbita obok szafy, na ziemi, pośród śmieci od dawna już nie zgarnianych, złożonych z mnóstwa podartych papierów, kopert, okrawków, niedopalonych cygar, piór i tabaki. Firanki niegdyś z białego muszlinu, od lat kilku nie zdejmowane, teraz zżółkłe od dymu i kurzu, wisiały spadając na przechylonym drążku.

Ale i książe Heliodor nie innym się prezentował w tym gabineciku.

W chwili właśnie, kiedy Babtysta ukazał mu się ze światłem, książe przechadzał się ciężkim krokiem, z rękami w tył założonemi, w których trzymał nigdy nieodstępującą go tabakierkę i rozpuszczoną chustkę zatabaczoną aż do zatracenia pierwotnego koloru. Ubrany był w szlafroku z strzyżonego aksamitu, w kolorze czerwonym, czego się domyśleć można było z kilku fałdów przed brudem ocalałych. Na szyi miał wielką chustkę w rodzaju szala, w palmy, na tle niebieskiem, która tylko zrana należycie na węzeł zawiązaną była, od południa bowiem węzeł wykręcał się na tył szyi, a wieczorem rozwiązany, zwieszał obadwa końce na piersi, dopóki chustka nie spoczęła na ziemi.

Książe miał lat 53, ale i najmniej wprawny odgadywacz wieku, przyznałby mu 60 lub 70, jak to słusznie już uprzedził Babtysta. Na wierzchu głowy i skroniach nie pozostało mu ani jednego włosa, reszta z tyłu przerzedzona, doszła do srebrnej białości. Książe także od lat kilku zaprzestał się golić, podstrzygał tylko nożyczkami siwą brodę, o czem dowody, obficie zostawione na podłodze, przekonywały. Nie umywał się także wodą, w miejsce czego, wolał wycierać twarz suchym ręcznikiem, co bardziej jeszcze twarz jego, przez ustawiczne rozciąganie skóry, pomarszczyło. Zniszczenie fizyczne ciała i cierpienia duszy domięszały jeszcze do naturalnego koloru brudu, właściwy koloryt żółci, była to twarz mulacka z europ europejskiemi tylko rysami. Oko jego głęboko w dołach umieszczone, otoczone śniademi i pomarszczonemi kołami, nie miało ani blasku, ani ruchu, ani życia, to tylko, jednem słowem trup, zostawiony czasowo na ziemi, dla skompletowania pewnej liczby lat, udzielonych mu laską silniejszej organizacji. Książe i jego gabinet, to ruina w ruinie, książe i jego pałac, to ciało i grób, dwa wspomnienia, dwa echa przeszłego żywota!

Babtysta wszedłszy, postawił jednę świecę na kominku, drugą na biórku.

Książe nawykły do tej codziennej monotonii, przechadzał się wciąż po gabinecie, niezważając nawet na starego sługę, ustrojonego galowo, ani na jego dziwaczne miny, jakie stroił ustawicznie, usiłując zwrócić uwagę księcia na siebie, gdyż inaczej nie wolno mu było pod żadnym pozorem przemówić do znużonego życiem hipochondryka. Gdy jednak wszelkie usiłowania jego próżnemi się pokazały, uzbroił się w odwagę i przemówił, o ile mógł najciszej i najłagodniej:

— Książe pan daruje, że...

— Że co? odrzekł opryskliwie książe, zatrzymując nagle swoje kroki, chyba żeś mnie ustawicznie gniewał dobijając się gwałtem do drzwi i wrzeszcząc jak natrętnik, że przyjechała do zamku Marszałkowa!

— A... a... a więc książe pan słyszał... i wie...

— Od sześciu godzin.

— Ale księżna pani, jego godna siostra, pragnęłaby jak najspieszniej zobaczyć się z księciem jegomościa.

— Tego mogłem się domyśleć... Z kim przyjechała pani Marszałkowa?

— Sama.

— Zbytek łaski, że nie przywiozła ze sobą kilka bab, bez czego dawniej się nie obywało!... Czy nie mówiła jak długo w zamku pozostanie?

— Nie, ale jak miarkuję, nie tak prędko ztąd odjedzie, ponieważ cały prawie dwór ze sobą zabrała; także przywiozła wszystką garderobę, a nawet swoje kosztowności.

— Co, co?...

— Ile nawet dowiedziałem się od ludzi, pani Marszałkowa nie myśli już powrócić więcej do swoich dóbr, na Wołyń.

— A toż co mi powiadasz, Babtysto! zawołał książe zadziwiony.

— Najłaskawszy panie, odrzekł Intendent tuląc ramionami, ja w tem coś bardzo wiele złego upatruję.

— Czyżby sprzedała swoje dobra, aby osiąść w Otosławiu ?

— Bóg to tylko jeden wie i święta Urszula patronka nieboszczki księżnej pani!

Książe zaczął żywiej chodzić po pokoju i z większym pośpiechem obracać w palcach tabakierkę.

— Czy mam oświadczyć pani Marszałkowej, że książe pan ją odwiedzi? zapytał niecierpliwy Babtysta.

Ale książe w głębokich myślach zatopiony, nie słyszał tego zapytania, coraz nawet szybszejszym krokiem przechadzać się zaczął po gabinecie, marszcząc brwi i czoło, co zwykło następować, ile razy coś głęboko rozważał albo kombinował. Po małej chwili stanął nad biórkiem, wyjął ze szuflady jakiś list odpieczętowany, przerzucił go po krótce oczyma, potem zapytał Babtystę, jakby nawiasowo:

— Którą datę mamy dzisiaj ? — Dwunastego marca.

— Zatem... za dni trzy...

Po tem lakonicznem zapytaniu i odpowiedzi, znowu zaczął chodzić jak poprzednio, ale Babtysta, znawca najdrobniejszych odcieni, malujących się na twarzy swego pana, odkrył teraz, że coś bardzo okropnego musiało dziać się w duszy księcia.

Odgadując taki humor, nie chciał już więcej o nic zapytywać, ale nie miał także ochoty jeszcze odejść, nie otrzymawszy stanowczej odpowiedzi, wziął się tedy na sposób i udał zatrudnionego. Najsamprzód przeszedł do kominka i choć w niewłaściwej porze, nakręcił stojący tamże zegar, następnie przejrzał wszystkie tabakierki, a których bardzo wiele leżało na kominku, po stolikach i na biórku, i ponasypywał je tabaką, co zwykle miało miejsce tylko rano, w końcu, nie znalazłszy już innego do zatrzymania się pozoru, stale zajął się dłubaniem około knota w świecy, dopóki książe nagle i z pewną cierpkością nie zawołał:

— Babtysto w przeciągu dni trzech, poczynając od jutra, przygotujesz cały środkowy pawilon na mieszkanie.

— Dla księżnej... pani Marszałkowej ?

— Nie domyślaj się fałszywie, stary! odrzekł opryskliwie. Weź tyle ludzi, ile ci będzie potrzeba do pomocy, nie ustawaj robić ani w dzień ani w nocy, ażeby na dzień piętnastego marca, cały pawilon koniecznie był przygotowany.

— Będzie niezawodnie, łaskawy panie, chociaż nie dla księżnej, pani Marszałkowej, dodał zaintrygowany Intendent badając zręcznie księcia. Każę oczyścić wszystkie ściany, wyglansować posadzki, poobmiatać z mebli kurz i pajęczynę, pozdejmować pokrowce, w końcu, ogrzać wszystkie pokoje należycie... nie wiem tylko w ilu pokojach? dodał zapytując.

— W całym pawilonie.

— Aż w czterdziestu dwóch pokojach, na dole i na górze! odrzekł stary zadziwiony.

— Każesz tylko wywieźć ztamtąd wszystkie portrety familijne, które pomieścisz w starym zamku, w galerji.

— Wszystko stanie się zadość woli księcia jegomości... a to, za dni trzy, odrzekł Babtysta robiąc na ten rozkaz jak najogromniejsze oczy. Zapewne będziemy mieli nowych gości? zapytał jeszcze ostrożnie i badawczo.

— Tak, odrzekł cierpko książe, wszak wiesz dobrze, że dla mnie samego te cztery ściany aż nadto wystarczają. Ale, ale!... otworzysz także wozownie i stajnie za zwierzyńcem.

— Księżna pani Marszałkowa przyjechała tylko trzema powozami, a te pomieściły się już najdogodniej w szopach za pałacem.

— A któż ci mówi, stary, o powozach pani Marszałkowej !

— Nie wiedziałem... że kto inny...

— Nie powinieneś nic wiedzieć!

— Nigdy jeszcze nie był tak opryskliwym! pomyślał w duszy Babtysta cofając się ku drzwiom.

— Zaczekaj.

— Słucham księcia jegomości.

— Oddasz mi także klucz od sali myśliwskiej.

— Od tej... ze starego zamku?

— Czyż sądzisz, że potrzebuję muszkietu lub oszczepu?... od tej, gdzie jest moja dziwerówka i pistolety w szkatułce... Dla tego nawet otworzysz korytarz, abym tam mógł dojść w każdej porze, kiedy będę tego potrzebował, nie przechodząc apartamentów pani Marszałkowej.

— Czy zaraz? zapytał najbardziej tym rozkazem zadziwiony.

— Tak jest... albo nie... to jest, także na dzień piętnasty.

Nigdy jeszcze Babtysta ze swojej twarzy i figury nie zrobił tak szkaradnej miny. Instynktowy z natury, może wszystko już odgadł, za bardzo tylko nawykły do służebności, aby się wmięszał w interes swego pana, milczał.

— A teraz przygotuj dla mnie ubiór, przemówił książę łagodniejszym głosem.

Twarz Intendenta rozjaśniła się nagle jak wschód słońca, już od sześciu miesięcy nie widział księcia inaczej, tylko w pantoflach i w szlafroku.

— Ubiór! zawołał prawie w uniesieniu, natychmiast łaskawy panie!... ale jaki ubiór?

— Jaki chcesz!... wiesz przecie, że się nie wybieram na bal, ani nie jadę w sąsiedztwo... Idę zobaczyć moją siostrę.

— A więc surdut ciemno-zielony, pantalony czarne, kamizelka aksamitna, w której książe pan raz tylko jeden pokazał się przed trzema laty, chustka na szyję mantynowa... Wszystko to natychmiast przyniosę i ubiorę księcia pana z sercem przepełnionem radością!... Książe pan zapewne także zechce się ogolić? bo ta długa broda... ten włos strzyżony, ostry... kolczysty...

— Nie.

— Eh... przygotuję jednak ciepłej wody.

— Mówiłem, że nie!

Ale Babtysta, który pragnął jak najbardziej, aby książe pozbył się tej desperackiej oznaki, poraz trzeci jeszcze poprobował namowy.

— Wola księcia pana musi być szanowaną, rzekł kłaniając się z machinalnością dworaka, nie dam więc ciepłej wody... dopóki książe pan, sam mnie o to nie wezwie... czy też może zaraz przynieść wszystko ze sobą?...

— Męczysz mnie już za długo, stary!... Spiesz przynieść moje ubranie, a donieś zarazem pani Marszałkowej że za pół godziny przyjdę ją powitać.

— Idę, idę już! zawołał Babtysta. Surdut, pantalony, kamizelka, chustka mantynowa, i... woda ciepła do golenia, wszystko będzie za pięć minut.

Książe cisnął z gniewem chustkę i tabakierkę na stół, a strwożony Babtysta nieczekając już wyrazów, uciekł.

— Na świętą Urszulę patronkę nieboszczki księżnej pani! zawołał zaraz do siebie opuściwszy gabinet, na straszne rzeczy zanosi się piętnastego Marca!... Pawilon ma być przygotowany dla kogoś obcego, książe żąda właśnie na ten dzień klucza od sali gdzie są pistolety, proch i kule!... ale święta patronko oddal jeszcze ode-mnie to straszne podejrzenie!

V.  

Już było dość późno wieczorem, kiedy książe pokazał się w saloniku, przeznaczonym na pobyt Marszałkowej. Powitał ją zimno, obojętnie, potem zaraz chciał zasiąść w fotelu, stojącym obok sofy, na której właśnie Marszałkowa siedziała, tak wysoką była etykieta w tym domu, słynnym z arystokratycznego trybu życia. Marszałkowa wzajem, odpłaciła grzeczność brata, ceremonialnem zaproszeniem go na sofę. Na wielkim świecie napotkać można mnóstwo owych drobnych prawideł, a zawsze przesadnych, często niewygodnych i niewolniczych, jednak obowiązujących tak silnie, że nawet pomiędzy członkami rodziny, jeszcze mają moc prawa, sankcją.

— Czemuż przypisać mogę zaszczyt oglądania pani w moim domu? zapytał książe z wyraźnym przymusem.

— Nieszczęściu! odpowiedziała przybierając stan dramatycznej boleści.

Książe zażył tabaki, zdawałoby się, że albo nie dosłyszał, albo nie zrozumiał tej odpowiedzi.

— Nieszczęściu! powtórzyła Marszałkowa, spoglądając łzawem okiem na brata.

Ani jedno poruszenie ust i policzków, nie odpowiedziało na wyraz tak drażliwy.

— Cóż jednak odpowiesz na to swojej siostrze?

— Myślę że musi to być jedno z tych strasznych nieszczęść, za które rodzice zwykli przeklinać swoje dzieci.

— Boże drogi! zawołała Marszałkowa zmuszając się do płaczu, nie wysłuchałeś mnie nawet pierwej bracie!

— Ponieważ od pewnego czasu, zostałem jasnowidzem, odrzekł z przyciskiem. Na pierwszą wiadomość o twojem przybyciu do pałacu, z całym dworem i rynsztunkiem, składającym się z trzydziestu doniczek egzotycznych roślin, pięciu papug, dwóch małp, nieprzeliczonej liczby ulubionych piesków, powiedziałem sobie w duszy: że pani Marszałkowa nie na jeden tylko dzień przyjechała do Otosławia... Potem uczyniłem sobie zapytanie, dla czego pani Marszałkowa opuściła swoje milionowe dobra na Wołyniu, ażeby szukać gdzieś indziej lepszego powietrza, w porze zimy?... w innym wiejskim zakącie świata, kiedy dziesięć stolic i sto miast Europy, a w których nigdy nie zabraknie miejsca dla jednej więcej osoby, przyzywa ją do siebie, jako dawną przyjaciółkę?... pani Marszałkowa obiera Otosław, o którym wie, że został tylko pustynią?... Na odpowiedź tego, wyjąłem kilka starych listów, pisanych przez moich przyjaciół z zagranicy, i powtórzyłem sobie przebrzmiałe nowiny, naprzykład: że pani Marszałkowa, z domu księżna Otosławska, bawiąc w Paryżu, pokazała się w LongChamps na spacerze w najmodniejszym ekwipażu, miała najdzielniejsze konie, najwykwintniejszy zaprzęg i najgustowniejszą liberję... sama przytem, była najbogaciej ubraną i miała obok siebie najliczniejsze grono wielbicieli, po większej części panów członków klubu, otaczających konno jej ekwipaż, którym odpowiadała uśmiechem lub dymem swego papierosa, a jak szeptały jej przyjaciółki, miała się tam także znajdować pewna liczba młodzieży, kłusującej na angielskiej rasy wierzchowcach, sprowadzonych za jej własne pieniądze z NewMarket... młodzieży... mającej nawet na sobie rajtroki, żółte rękawiczki, a nawet bieliznę, zapłaconą szczodrobliwością jej kasy.

— O mój Boże, mój Boże!... jakaż to potwarz niesprawiedliwa ! zawołała zasłaniając sobie oczy.

— Wyjąłem drugi list z portefelu pamiątek i wyczytałem : że pani Marszałkowa już podówczas wdowa, bawiąc u wód morskich, zapraszała ulubieńców do gry w karty, przed rozpoczęciem jednak której, miała zwyczaj zapytywać skrycie najszczęśliwszego partnera, jaką sumę chciałby od niej wygrać.

— Okropności!

— No, cóż tak okropnego !... niektóre grzechy zaliczają się przecie bogatej wdowie na rachunek cnoty... Wyjąłem jeszcze list trzeci...

— Nareszcie oszczędzaj mnie, Heliodorze!

— Zatem przestanę argumentować... Uczyniłem sobie tedy wniosek taki: że pani Marszałkowa nie ma już teraz za co pokazywać się jako modny meteor za granicą... Dla czego jednak opuściła swoje dobra na Wołyniu, nie uwiadomiwszy mnie o tem poprzednio... na to, pomyślałem sobie po prostu: że nie miała do tego ani odwagi, ani czasu, ani nawet przytomności... ponieważ... ponieważ...

— Ponieważ co?...

— Ponieważ została wypędzoną.

— Oh!... oh!... przynajmniej nie wystawiaj mojego nieszczęścia w tak ironicznych wyrazach.

— To część pierwsza, odrzekł zimno, nie bacząc na wszystkie tragiczne giesta Marszałkowej, któremi usiłowała obudzić w nim współczucie, jeżeli nie litość.

— Czegoż więc jeszcze dowiem się od ciebie!

— Dla czego właśnie do mnie a nie gdzie-indziej przyjechała, ta prześladowna od losu ofiara!... ta nieszczęśliwa wdowa, mająca jednak bogatego brata, bezdzietnego wdowca, schorzałego, przygotowanego dziś tak dobrze iść na śmierć, jak kiedy dawniej szedł na bal lub na polowanie...

— Nie zapominaj się bracie, przerwała mu Marszałkowa, że druga część twojego jasnowidzenia zapowiada mi jakąś obrazę!

— Żadnej, kochana siostro!... uczyniłaś to tylko, co każda inna na twojem miejscu zrobiłaby bez skrupułu, gdyby jak ty, miała bogatego brata... spadając nagle w dom jego, jak piorun!

— Od takiego więc pocieszenia mnie zaczynasz! odrzekła z wyrzutem, widzę że byłbyś zdolnym odmówić mi kawałka chleba, gdybym jeszcze aż tak nisko upadła !

— A ja, za prawdę, osądziłem, że już właśnie jesteś na tym stopniu ostatniego upadku!

— Ja?... zapytała z dumą i rumieńcem obrazy. Utraciłam dobra, ale posiadam jeszcze srebra i precjoza wysokiej wartości, klejnoty mające także swoją cenę, posiadam nawet gotowiznę, któremi to, jeżeli już szczęścia nie okupię, to pozyskam spokojność, osiadając na skromnym folwarku.

— Daruj Marszałkowo, że ci smutną wyznani prawdę, iż pomimo tych kosztownych wartości, które ocaliłaś... jesteś już na liście prawdziwych nędzarzy!

Marszałkowa z podziwieniem spojrzała na księcia, nie pojąwszy jeszcze tej filozoficznej odpowiedzi.

— Mały szlachetka na zagrodzie, gdyby miał tylko jedną czwartą część tego, co pani jeszcze ocaliłaś, nazwałby się bogaczem!... ale ludzie milionowi i w znaczeniu, upadli z tronu swojej wielkości, aż do zasobów mieszczących się w ich ocalonych precjozach... już są nędzarzami, chodząc nawet w brylantach i złocie! Bankier milionowy, który zniżył swoje interesa do obrotu ostatnich swoich stutysięcy, nazywa się w opinji publicznej bankrutem i umiera z tą samą klątwą na ustach, co i każdy nędzarz pospolity: to jest, z rozpaczy i niedostatku!... Twoja rozpacz rozpocznie się od tego, skoro ujrzysz jak zaczną chudnąć twoje ulubione pieski, gdy ich zaprzestaniesz karmić potrawkami z pulard lub kosteczkami z bażantów i bekasów!... Potrzeby upadłego bogacza są jeszcze te same, jak kiedy upływał w milionach!... Konie wychudzone przy jego karecie, lub wytarte sukno na jego liberji, tak samo zatrują mu życie, jak każdemu biedakowi, rumieniącemu się na ulicy swoich popękanych butów!,.. Kto więc urodził się w pałacu, jak ty, pani, kto dzierżył w rękach ogromny majątek i nazywał się właścicielem milionowych włości, nie tak łatwo zamieni swoją koronę na czepiec folwarcznej gospodyni, aby żył z swoich kur i indyków!...

Chciej sobie zatem powiedzieć, że choć o zmroku jeszcze widno, słońce dla tego już zaszło.

— Ty cierpisz, kochany bracie, i to cię właśnie czyni tak bardzo upadającym na duchu.

— Winszuję ci tedy, że aż dotąd nie tracisz nadziei!

— Nie wiem tylko jak nazwać ten stan dziwny w jakim mi się przedstawiasz, dodała Marszałkowa.

— Nazwij go zatem, jak ci się podoba, ale najlepiej... przypisz go nieszczęściu.

— Mamy więc każde swoje!

— A nawet jedno więcej od drugiego.

— 0! to pewnie, że ja!... tego nie zaprzesz, bracie!

— Przeciwnie!... po tem wszystkiem com usłyszał, poznaję żem stokroć od ciebie nieszczęśliwszy!

— A więc wyznaj wszystko swojej siostrze.

— O! nie lubię aby nademną płakano!

— Wiem, wiem, i to jest powodem, że świat cały nie może zbadać przyczyny twego osamotnienia i hipochondrji.

— Jakby życie moje całe było tajemnicą! odrzekł ruszając ramionami. Cokolwiek tylko zastanowienia, nieco więcej rachuby, prawie nic filozofii, a nieszczęście moje przestanie być zagadką dla każdego.

— Nie chciałabym cię jeszcze czynić odpowiedzialnym za błędy, które w milionowym bogaczu bywają nawet na swojem miejscu... Wszak i ja, podobnie jak ty, odbierałam kiedyś wiadomości od swoich przyjaciół, lubiących zawsze pospieszać z oskarżeniem, gdzie idzie o proste podchlebienie się bogatszemu, i muszę ci powiedzieć, że kiedym ja królowała w Long-Champs, w

Paryżu, jak powiadasz, kiedym kupowała sobie modną młodzież i ich hołdy za angielskie rumaki, ty wówczas ścigałeś włoskie śpiewaczki, z stolicy do stolicy, ujmując je brylantami wartości po sto tysięcy!

— A na prawdę, kochana siostro, że oboje doskonałą mieliśmy policję!

— Ja przegrywałam u wód niemieckich znaczne sumy, dla wzbogacenia którego z wybrańców mego gustu... ty wtenczas, uchodzić chciałeś w Anglii za anglika... Przypomnę ci tylko, że na jednym wieczorze u pewnego lorda, zostawiłeś aż pięć tysięcy sztuk dukatów, stawiając je na jedne kartę dla tego tylko, że cię właśnie ostrzeżono, że ta karta już była oznaczona do przegrania... przegrywałeś dla chluby!

— A cóż to za czartowskie w tych ludziach widzenie! odrzekł książę z żartobliwem szyderstwem. Mogę zaręczyć, kochana siostro, że nie było tam ani jednego z twoich przyjaciół ani przyjaciółek, którzyby ci o tem sztafetą donieśli, a jednak... Ale wyliczysz mi wszystkie szaleństwa po balach, po wyścigach koni, za kulisami teatrów, przypomnisz jeszcze bankiety i festyny kawalerskie, nawet tu, w tych samych murach, zapisane w kronice mego życia na rachunek marnotrawstwa, rozpusty, zbytku, jak każdego przekwitłego kawalera lub wdowca, który majątkiem okupywać musi utracone słodycze małżeńskiego pożycia!... do czegoż jednak doprowadzi ta argumentacja, jeżeli w końcu zabraknie ci wyrazu na określenie mojega nieszczęścia?...

— Niepodobna bracie, abym cię już dla tego nogła nazwać zrujnowanym! odrzekła Marszałkowa w trwodze, po raz pierwszy wpadając na prawdziwy domysł.

— A jednak ja pokazałem się dla ciebie otwartszym wymówiwszy, że nie masz nic, i żeś została z majątku wypędzoną.

— Ale na Boga!... ty nie upadłeś tak nisko!... na twojem stanowisku ludzie, nazywają się jeszcze...

— Sługami!... tylko sługami bogaczy! odrzekł książę rozdrażniony tem wyznaniem. Czy wiesz teraz w czyjem znajdujesz się mieszkaniu?... Plenipotenta, prostego rachmistrza, sekretarza czy pisarka, nazwij jak chcesz to wysokie moje dostojeństwo z płacą sześć tysięcy rocznie, które od trzech lat już pobieram!

— We własnych dobrach!... w Otosławiu!

— Eh! eh!... podajmy sobie ręce, kochana siostro, odrzekł książę z gorzką ironią ściskając drżącą dłoń Marszałkowej. Brakowało tego tylko, abyś została dozorczynią spiżarni w dawnym swoim majątku na Wołyniu, a niczem już nie różniłabyś się od brata!... No!... przyjdź już do siebie! dodał szyderczo, uspakajając jej wzruszenie, otrzyj łzy i nareszcie, do licha!... zapytaj o nazwisko mojego pana!

— Boże! Boże!

— Nazywa się... Kamil Złotouski.

— Oh!

VI.

— Przyznam ci się, Marszałkowo, przemówił książę po chwili, że twoje „oh!" tak dramatycznie wyrzucone,

może mieć rozmaite znaczenie... Jeżeli do mnie samego się odnosi, jest sprawiedliwe, jeżeli zaś do osoby Kamila Złotouskiego, wtedy powiem ci, żeś ubliżyła mojemu panu... O! co do mnie, jestem zawsze logicznym na szale interesów, chociażby w nieszczęściu ... Szanowałem tego człowieka nawet wtenczas, kiedy przed dwudziestu laty, po pół dnia czekał w moich przedpokojach z lokajami, dopóki mi się nie podobało przywołać go do siebie... Mniejsza także jak i kiedy zrobił swój ogromny majątek... wiem tylko, że miał go zawsze do rozporządzenia na moje potrzeby. Nazwałem go przyjacielem, bo mi wygadzał swojemi pieniędzmi, dozwoliłem mu poufałości w moim domu, bom jego usług nie opłacał procentami, widziałem w nim zawsze człowieka poświęconego z bezprzykładną rezygnacją dla szalonego marnotrawcy.

— Więc przez lat dwadzieścia nie domyśliłeś się jeszcze, że Złotouski kupował tylko Otosław!

— Nawet dziś jeszcze tego nie powtórzę, abym nie obwinił najzacniejszego z ludzi!... Tacy są fenomenami w społeczności... w tej społeczności dzisiejszej: zimnej, samolubnej, opierającej wszystko na rozumach, gdy właśnie ludziom jednego tylko serca niedostawało!... „Należy ci się milion dwakroć sto tysięcy, rzekłem do niego roztrwoniwszy już wszystko, tyle właśnie ile wynosi wartość dóbr, na których oparłeś swoje zaliczenia, dobra zatem należą do ciebie"... „Zawsze należą do księcia, odrzekł z szlachetną skromnością, bo oprócz materjalnej wartości, znaczy w nich także wiele imię... zostawiam księciu trzy lata czasu do wypłacenia się z długu"... Nie przyjąłem tej ofiary, od lat trzech jestem tylko rządcą w mojej dawnej majętności, a majętność i dochody należą do niego, jako pana de facto. Wreszcie za dni trzy, publicznym aktem sprzedaży odsłonię moje nazwisko, wygnańca !...

— Za dni trzy! powtórzyła Marszałkowa z westchnieniem.

—- To jest: piętnastego Marca, podpisany zostanie przed regentem akt ustąpienia na własność wieczystą Otosławia Kamilowi Złotouskiemu nabywcy, a to za sumę złotych polskich milion dwakroć stotysięcy... Czwartego dnia, już twój brat nie będzie posiadał ani jednego powozu, ani lokaja, ani sreber, precjozów i kosztowności, za któreby nabył mały folwarczek do sadzenia kartofli, ani trzydziestu doniczek z egzotycznemi roślinami, ani pięciu papug, dwóch małp i ani jednego pieska dla rozpędzenia rozpaczy, trawiącej duszę jakby jadem!

— Ja nie wierzę w rozpacz, w którejby się można naigrawać tyle z własnego nieszczęścia!

— Tylko z twojego, kochana siostro, bo co do mnie, szanuję moje jako świętość!

— Rozważ, że za dni trzy należy ci ztąd ustąpić.

— Nie wyniósłszy z tego pałacu ani jednej szpilki! Uprosiłem nawet listownie mojego pana, aby mi nie zrobił jakiego zawodu i punktualnie przyjechał wraz z całą familią w naznaczonym terminie, dla objęcia swego Otosławia.

— I odpisał?

— Że przyjedzie.

— I to się nazywa szanować swoje nieszczęście jako

świętość! odrzekła Marszałkowa ugodzona w najsłabszą stronę swego serca. Na twojem miejscu nie zniosłabym nigdy hańby, jaka nigdy jeszcze nie powstała w domu dumnych Otosławskich!... Czyliż ja, ja kobieta! mam ci przypominać obowiązki honoru!... O bracie!... nie poznaję cię odtąd!... Przywdziej lepiej liberję jednego zbogaconego kramarza i patrzaj zimnem okiem z okna swego przedpokoju, jak z tych murów odwiecznych spadać będą herby twoich dziadów dla pomieszczenia godeł jednego szlachetki!... Bo któż jest ten Złotouski?... spekulant tuzinkowy... dorobkiewicz... w końcu...

Książe oburzony chwycił siostrę za rękę... Marszałkowa jednak w szale nie umilkła, mówiąc dalej:

— Gdybym, jak ty, była mężczyzną, za dni trzy pokazałabym się bohaterem rodu, własną ręką podpaliwszy ten gmach, któren nieszczęście przeznaczyło na skalanie!... Ostatni Otosławski mógł grzeszyć jako rozpustnik i marnotrawca zimnego złota, ale nie powinien poniżyć się tak nikczemnie, aby imię przodków swoich co spoczęło w tych murach, sprzedał za jeden milion dwakroć stotysięcy.

— A na honor! kochana siostro, mówisz jak księżniczka średnich wieków! odrzekł książe uśmiechając się, jakkolwiek żartobliwie ale nie bez goryczy. Dziś wszystko to wyszło z mody od czasu pojawienia się arystokracji rozumu, która obiecuje sobie zwalić arystokrację rodu i pieniędzy, jak siedm krów chudych i szpetnych, pożarło siedm pięknych i tłustych we śnie Faraona... Tylko na deskach teatralnych spotkać można jeszcze synów, podpalających stare zamki, aby te nie dostały się w ręce ich dawnych wasalów. Zepsuci synowie dziewiętnastego wieku słuchają przepisów filozofii czasu, inni tracąc wszystko... jednym wystrzałem z pistoletu prosto w serce, uwalniają się od odpowiedzialności ziemskiej!

— A więc zabijesz się! krzyknęła zrywając się ze sofy.

— No!... tego się przecie nikomu przed trzema dniami nie wyjawia.

— Samobójstwo!... O bracie! ty nie masz krwi jaka ci się należy z rodu, jeżeli ją wytoczysz!... W naszym rodzie nie ma nigdy ostateczności!... jesteś nagi jak nędzarz, ale jesteś bogatszym od swego nabywcy, choć posiada miliony, ponieważ nosisz tytuł!... jesteś księciem, Heliodorze!

— Ha, ha, ha! rozśmiał się książe ze straszną pustotą. Chcesz widzę sprzedać starego wdowca, który bogatej narzeczonej wniesie w posagu tytuł... Zaczynam nawet być ciekawym, ileby jeszcze dali dzisiaj za starego księcia, zniszczonego i wyglądającego jak księga modlitw w rękach starej bigotki... Książe i oto kapitał znaleziony!

— Powiem ci, że już wygasły w tobie wszystkie uczucia i godności... wszystko życie! pozostał trup, któremu należą się same łzy!... Patrz! oto płacze nad tobą twoja siostra!

— Daruj Marszałkowo z książąt Otosławskich, że cię już opuszczam, lękając się wskrzeszenia... Idę zaśpiewać sobie Requiem, bo na prawdę, ani ty, ani ja, nie mamy tak wiele na zapłacenie jednej mszy w czarnym ornacie, a jednak za trzy dni, miałbym wielką ochotę dostać się jeszcze do nieba.

— Ale Kamil ma pieniądze, odrzekła z ironią, i nie odmówi ich zapewne na usługi umarłemu, jak nie odmawiał za życia. Ten człowiek anioł, ta słodka trucizna, kogo pokocha, zabija!... Zapłaci sto Requiem, któremi otworzy piekło przyjacielowi... takie mam teraz pojęcie o jego tysiącu i jednej cnocie!

— O! nie żartuj pani tak dalece, aby ta jedna z cnót nie sprowadziła cię jeszcze do nóg człowieka anioła!

— Co umiał dzielnie hypotekować milionowe sumy na twoim honorze! Albo wiesz albo nie wiesz, że jesteś tylko niewolnikiem jego fatalnej osoby!... Dziś nie narzuca się nikomu pożyczek bezprocentowych bez ukrytego interesu. Obiecujesz mnie widzieć u nóg tego człowieka, ale daj Boże! abyś za dni trzy nie pełzał sam po ziemi, otworzywszy późno oczy!... Więcej za prawdę dowiedziałam się w jednej godzinie w Otosławiu, aniżeli...

— Co, co, kochana siostro?... A że człowiek dopóki żyje, nie traci nigdy ciekawości, sprawisz mi zatem prawdziwe zadowolenie przede śmiercią, wykrywszy to, cze-gom się nie domyślił za życia.

— A czego jednak domyślała się już nieboszczka księżna spoczywająca w Bogu, nasza matka!

— Ha! rzeczy idą na tor stanowczy! odrzekł książe nieco zaintrygowany. Słucham cię, pani, bo może mnie odejdzie ochota umierać.

— Łatwo umiałabym czekać na właściwszą chwilę do rozprawy w tym tak wielkiej wagi interesie, ale sam zbliżyłeś ją swoją zarozumiałością o uosobionych cnotach!... i lepiej nawet! bo potrzeba abyś mnie zobaczył w całej walce uczuć, oburzenia i zgrozy!

— W rzeczy samej, kochana siostro, odrzekł spokojnie siadając w fotelu, spostrzegam to wszystko na twojej twarzy.

— Zapytam cię najprzód, jaka myśl lub interes zniewoliły cię do przyjęcia w swój dom jednej nieznajomej sieroty!... Odpowiesz mi, że ci tak nakazano... mówię o Zuzannie.

— Tak jest, Marszałkowo, odpowiem ci tak samo, ile tylko razy o to będę zapytany.

— Ale to nie będzie żadna odpowiedź!... Jak usprawiedliwić tę niepojętą intrygę, aby przyjąwszy w dom książęcy córkę ubogiego węglarza, jakiemś dziwacznem okrócieństwem gubić potem jej los i życie!... Twoi ojcowie, bracie, mieli zawsze gotową litość w sercu dla każdego, ale nie podejmowali się skrytych zobowiązań, ani przedmiotu swego serca nie pokrywali jakąś teatralną intrygą!... Odebrać komu poznanie siebie i świata, myśl?... rozum!... jest to człowieka zmienić w kamień; z istoty boskiej zrobić bryłę materji!

— Tak mi wszystko nakazano, odrzekł książe najspokojniej.

— A ponieważ twojej siostrze nic nie nakazano, nic, względem Zuzanny, odrzekła, zatem darujesz...

— Siostro! zawołał książe poraz pierwszy marszcząc brwi, zagniewany.

— Odejmuję ci nad nią opiekę w imię sprawiedliwości i Boga i ludzi!

— To jest gwałt a nie litość jak nazywasz!

— A więc zdradziłeś się, że jesteś wspólnikiem jednego intryganta!

— Marszałkowo!

— Jest, jest tajemnica!... jest i złe!

— Jest, ale z niego tylko Bogu jednemu usprawiedliwimy się obadwaj! On... dla czego musiał zrobić ją nieszczęśliwą, ja, dla czego temu nieszczęściu dopomogłem.

— Ha!... teraz już nie błagam łaski brata!... Czuję w sobie krew Otosławskich i w domu moich naddziadów równą tobie posiadam władzę !... Zaczynam nawet działać widząc w tobie niedołężność zawojowanego, albo domyślając się zbrodni!

Książe położył rękę na sercu i przemówił do siebie samego:

— Przebacz mi, najszlachetniejszy mężu, że zdradzę jednę z największych twoich tajemnic cnoty... ale przynajmniej obadwaj nie będziemy zbrodniarzami. Po tych słowach pociągnął za taśmę od dzwonka aby przywołać kogo na swoje usługi.

Zaraz potem ukazał się Babtysta.

— Udaj się natychmiast do mego gabinetu, rzekł do Intendenta, otworzysz kantorek... wyjmiesz ze szuflady portfeil, oprawny w zielony aksamit i przyniesiesz go tu, ale prędko, prędko, Babtysto !

Babtysta nie westchnąwszy nawet do świętej Urszuli patronki, znikł po wysłuchaniu tego rozkazu.

— Przebacz Marszałkowo, przemówił następnie książe z godnością, że teraz zamilczę, aż do powrotu Babtysty... Żałuję tylko przedwcześnie, że mój sędzia pierwszy się zapłoni na tym samym trybunale, na którym mnie tak mściwie potępił.

W kilka minut Babtysta pokazał się z powrotem, przynosząc zamówiony portfeil.

Książe otworzył zameczek u teki, przerzucił w niej papiery, w końcu wydobył list, który podał Marszałkowej, mówiąc:

— Chciej się pani teraz zabawić odczytaniem tego pisma... Jest to list pisany do mnie przed piętnastu laty, ręką Kamila Złotouskiego, w sprawie Zuzanny. Powierzam ci korespondencję dwóch zbrodniarzy. Po tych słowach, wziąwszy portfeil pod pachę, powstał.

— Opuszczasz mnie, bracie? zapytała Marszałkowa przedwcześnie upokorzonym głosem.

— Jestem regularny jak zegar słoneczny, tak dalece, że nie mam ani sekundy do stracenia, kiedy naprzykład Babtysta przyjdzie mnie rozbierać do spoczynku nocnego, nie mam tylko naznaczonej godziny do spełnienia jakiego czynu przeciwko honorowi i sumieniu... Dobrej nocy życzę ci, siostro.

Marszałkowa pozostała sama z listem w ręku.

VII.

Jak tylko książe oddalił się z pokoju, Marszałkowa z niecierpliwością otworzyła list i zaczęła czytać: „Mości Książe! Wiadomym Mu jest zapewne okro-

pny wypadek, który niedawno przejął zgrozą serca mieszkańców Warszawy. Może Książe mniej miał sposobności dowiedzenia się o szczegółach tej niesłyszanej w dziejach kryminalnych zbrodni, dla tego pospieszam z jej opisaniem, uprzedzając z góry, że w historji tej czynię Księcia interesowanym, co będzie przy końcu tego listu.

W domu handlowym, (którego nazwiska tu nie powtórzę), umieszczonym był jako kasjer, NN. (także zmuszony jestem zamilczeć jego imię), człowiek młody, zaledwie 30-letni, ożeniony z najpiękniejszą kobietą, z której doczekał się trojga dzieci. Nieszczęście mieć chciało, że człowiek ten przeniewierzył się swemu pryncypałowi na 20,000 zł., które, jak się później pokazało, przegrał w karty.

Na kilka dni przed rewizją kasy, człowiek ten zwierzył się o swojem nieszczęściu żonie, wymagając, aby uprosiła swoich rodziców do zastąpienia na jeden dzień tego braku. Poczciwa kobieta wiedząc, że właśnie ta suma stanowiła całe mienie jej podeszłego ojca i matki, nie była zdolną dać się nakłonić do tego kroku, przenosząc hańbę męża i gubiąc zarazem los własny.

W wigilią rewizji, owego fatalnego dnia, w domu rodziców żony NN., popełnioną została zbrodnia, przez zamordowanie starca, jego małżonki i kradzież pieniędzy. Nazajutrz w kasie bankiera nie pokazało się żadnego deficytu. Przeczucie córki nie miało tu nic nadzwyczajnego. Znała nieszczęście męża, wiedziała ile go kosztowały wszystkie zabiegi w wyszukaniu pożądanej sumy, wiedziała także, że tegoż dnia znajdował się w domu jej rodziców, i że ci, wszelkiej pomocy mu odmówią, dowiedziała się w końcu, że deficyt kasy został wyrównany. Rozpacz, żal, wściekłość, wybuchły jednej chwili przeciw wyrodnemu człowiekowi, którego swoim mężem nazywała, a teraz zabójcą!

Zamordowałeś mi ojca i matkę, okrótny! zawołała w obec trojga swoich niedorosłych dziatek. Odpowiesz Bogu, ale pierwej ludziom zdasz rachunek ze zbrodni!

Więcej też nie trzeba było usłyszeć zuchwałemu, aby pojąć zdradzone swoje położenie zbójcy. Jednej chwili porywa nóż i topi go w piersiach żony, sądząc po szalonemu, że zabija oskarżyciela... Żona pada od jednego uderzenia.

Krzyk dzieci, otwiera mu oczy i daje poznać, że ma nowych świadków nowej zbrodni. Myśli zbrodniarza są jak błyskawica, lotne i stanowcze: rzuca się na najstarsze wiekiem i kładzie trupem na ziemi, obok matki! Drugie ratuje się ucieczką, oddalając się do bocznego pokoju, ale szaleniec je dogania, chwyta i morduje jak i pierwsze! Trzecie, cudownie znika. Rozpalonym wzrokiem śledzi je i nie widzi... To dziecię ma dopiero lat cztery, przecie i to świadek!

Zbrodniarz stracił chwil kilka na szukaniu swej ofiary i to wróciło mu przytomność. Lecz przystępuje w nim iskra rozwagi i poznaje nagle, że jedno morderstwo po drugiem nie ocala go, ale gubi, czyniąc ślady zbrodni coraz widoczniejszemi. Po raz pierwszy zwraca myśl na siebie samego, zapominając o małej istotce, ukrytej Avłaśnie tuż blisko niego, za ekranem kominka... Toż samo narzędzie, którego tak zuchwale umiał użyć na zamordowanie pięciu osób, obraca na siebie, tłoczy nóż w serce!... Ale Bóg chciał inaczej ukarać zbrodniarza, nóż łamie się, a samobójca pada tylko zemdlony na posadzkę.

NN. w rękach sprawiedliwości przyznał się do zabójstwa ojca, matki, żony i dwojga dzieci... Wyrok skazał go na powieszenie, ułaskawienie zmieniło wyrok na piętnowanie i dożywotne warowne więzienie.

Piętnowanie już odbyło się publicznie, a potem zbrodniarz na wieczność odłączony został od społeczności ludzi.

Przypominam ci Książe, że pozostała po nim sierota, była to 4-letnia dziewczynka. Na imię jej — Zuzanna".

Marszałkowa drgnęła mimo woli, i ustała czytać na chwilę. Obraz dziewicy, dziś 20-letniej, z którą niedawno jeszcze rozmawiała, przedstawił się żywo w jej wyobraźni. Odgadła już wszystko, pozostało jej tylko przejąć szczegóły dalszej historji tej córki zbrodniarza. I przystąpiła do czytania drugiej części listu. „Teraz już nie potrzebuję uprzedzać Cię, Książę,[że znalazło się natychmiast tysiące serc, pragnących sierotę przytulić do siebie, i szczodrą opieką zapewnić jej przyszłość. Ja także nie chciałem być ostatnim. Niebo samo przyszło w pomoc temu pragnieniu. Bóg mnie właśnie wybrał za sługę swego, zsyłając jednę z największych chrześcijańskich rozkoszy, jakiej się doznaje, ratując podwójnie nieszczęśliwych. Przyjąłem w mój dom Zuzannę i zamierzyłem wychować ją jak dziecię magnata, dać jej najświetniejsze wychowanie, a w swoim czasie, majątek. Traf zrządził żem odkrył prędko krok niebaczny (Boże! to także zrządzenie Twoje... niech będzie imię Twoje błogosławione na wieki!)

Panie, rzekła raz do mnie mała Zuzanna, wszyscy mnie nazywają córką zbrodniarza, a kiedym raz była z niańką w ogrodzie na spacerze, jedna z pań zbliżyła się do mnie i pokazując innym, mówiła: to dziecię piętnowanego.

Po tem naiwnem wyznaniu dzieciny, po raz pierwszy odkryłem wielką prawdę: że to dziecę już jest zgubione na zawsze! Wyrozumowałem z całą przezornością, że każdy dzień nasuwać będzie Zuzannie coraz żywszy obraz losu jej rodziny, a ja, co zamierzyłem sobie wykształcić jej umysł nauką, poznaniem świata, rozwinięciem uczuć honoru, ambicji, wstydu, odkryciem przesądów społecznych i opinij ludzkich, jestem tylko tyranem a nie dobroczyńcą!... Przyjdzie czas, powiedziałem sobie, że to dziecię doszedłszy do lat dojrzałości, przeklnie mnie i potępi za niebaczność, brak rozumu i ślepotę... zamiast błogosławić, czegoby się właśnie po wdzięcznem sercu spodziewać należało... Miłosierdzie powinno mieć także swoją rachubę, swoją filozofię, swoje właściwe widzenie.

Szczęściem, że to dziecię ma dopiero lat cztery, pomyślałem, czas odbiera prędko pierwotne wrażenia, nikt nie zapamięta czem był i jakim był przed upływem czwartego roku swego życia... jeszcze więc nie masz nic straconego! Zmieniam tedy plan i mówię sobie, to dziecię nie powinno nigdy przejrzeć światłem duszy, jego szczęściem ma być zwierzęcość i prostota, a środkiem do osiągnienia tego smutnego celu jest najsamprzód... zerwanie związków z ludźmi, niezdolnymi nigdy ani milczeć, ani działać jak należy.

Tak spadły kosztowne sukienki z tej nieszczęśliwej istoty... Okrytą w łachmany, wywiozłem natychmiast z Warszawy o mil 30, w głąb lasu i oddałem jednemu z poczciwych włościan, węglarzowi, jako własność za nagrodą.

Ale i gdzież nie dojdzie odgłos okropnej zbrodni!... Uczucie dumy znalazło się i w tym prostym człowieku, ostrzegł mnie że jest oszukany, przyjąwszy za córkę dziecię największego z morderców. Historja Zuzanny została zdradzoną... Wiadomość ta tem więcej mnie przeraziła, że nieszczęśliwa przychodziła już do młodocianego rozumu i trwalszej pamięci, miała już podówczas pięć lat ukończonych.

Książe! teraz do Ciebie uciekam się, jak do człowieka, umiejącego podobnie jak ja zrozumieć ważność swego działania, umiejącego także wespół zemną czuć jak chrześcijanin! Postanowiłem Zuzannę oddać w Twoją opiekę, którą przywiozę do zamku, jako sierotę po węglarzu, której należy się od Ciebie wszystko co opieka nakazuje, oprócz tego, aby nieszczęśliwa ta nigdy na umyśle nie przejrzała.

Wiem dobrze, Książe, że poświęciłbyś dla niej tysiące, aby ją widzieć ukształconą, z poznaniem świata i nauką, ale któż zaręczy, że ukształcenie i nauka nie zrodzą w  jej sercu chęci zobaczenia stolic, miast, a najbardziej Warszawy?... Czyż można być pewnym potem, że traf w swoich subtelnych kombinacjach nie podda jej kiedy wątku nici, po której dziewica dorosła, rozumna i przezorna, spotka się jakby twarz w twarz ze zbrodnią zhańbionego ojca?! O! wówczas, jeżeli nie przeklnie mnie i Ciebie, Książe, to przeklniemy się sami, widząc, jak odtąd dla czującej wstyd i hańbę córki, zacznie się żywot prawdziwych męczarni i katuszy!

O! lepiej, Książe! zapewnij jej los prostej wieśniaczki, uszczęśliwij ją budząc zamiłowanie w pracy, a nadewszystko bacz, aby żadna iskra rozumu nie oświetliła kiedy jej duszy, oprócz poznania Boga i obowiązków względem Ciebie, jako pana.

Błogosławieństwo zasyłam Ci, Książe, przy tem piśmie, jeżeliś mnie zrozumiał jak należy i przyjął udział w tej chrześciańskiej roli!

Nagroda dla Ciebie tylko w Bogu, skrycie w sercu, dla tego nie chełp się także i milcz!

Warszawa, dnia 15. Września 1835 r.

Kamil Złotouski.

Marszałkowa po przeczytaniu tego listu rzewnie zapłakała.

VIII.

Dzień 15. Marca przeznaczony był na objawienie wielkiego ruchu w pałacu książąt Otosławskich, na wzbudzenie na nowo dawno wygasłego życia, które niegdyś na kilkanaście mil w okolicach, przyświecało blaskiem wystawności i zagłuszało wrzawą, przynajmniej tak tłómaczył sobie Babtysta, który w dniu tym zaraz od świtu szczególniejszą zwrócił baczność na bramę pałacową.

Rzeczywiście Kamil Złotouski przybył w naznaczonym terminie, przyjechał jednak sam jeden, skromnym, parokonnym powozem, co najmocniej zadziwiło Intendenta.

Czy słuszną czy niesłuszną była jego antypatja, pominiemy, ale na widok tego człowieka, twarz Babtysty, zwykle łagodna i nawykła do spokoju, pomarszczyła się przedwcześnie. Gdyby Kamil Złotouski w innym jakim dniu pokazał się był w  Otosławiu, Babtysta, mniej byłby drażliwym na jego przybycie, dziś ono go przeraziło. Stary dworak jednakże pokrył swoję niechęć zręczną polityką, do której wprawiał się przez lat 70, i powitał gościa swego pana pełnym uszanowania ukłonem.

Złotouski miał lat około 60. Nadzwyczajne wychudzenie i żółtość twarzy, oraz suchość skóry, stanowiły główne odcienia charakterystyki fizycznej tego człowieka. Nos miał długi, suchy, a prawie szpiczasty, usta wązkie, które nałogowo chować umiał, oczy bure w maleńkiej, podłużnej oprawie, jakby przymróżone, umieszczone przytem nieco za blisko siebie, po obu stronach zwężonego nosa. Na prawdę sama tylko potęga czynów, mogła zjednać właścicielowi takiej twarzy, rozgłośną sławę poczciwości i cnoty, że i wielcy i mali korzyli się przed tą duszą w szpetnem ciele.

Prawidłowy fizjognomista nie wykryłby w tych rysach nic, coby przemawiało na korzyść Złotouskiego.

Jeżeli jednak nie zawsze należy wierzyć fizjognomice i pogłoskom świata, zalecającym ludzi, niby według ich zasług, to niewątpliwie teraz uwierzyćby należało w odgłos cnoty i poczciwości tego człowieka, widząc z jaką delikatnością przystępuje do używalności nowej fortuny, obok nieszczęśliwego księcia.

— Czy mogę mieć ten honor zyskać posłuchanie u księcia jegomości? zapytał Babtystę, usiłując otworzyć jak najszerzej swoje oczy.

— W każdej chwili, odrzekł poważnie stary sługa. A jeśli się nie mylę, książe pan, zapewne dla niego to rozkazał na dziś przygotować cały jeden pawilon... to jest środkową część zamku.

— Czy podobna!... Uprzejmość księcia przeszła wszelką moją zasługę, odrzekł z pokorą, zmrużając znowu oczy aż do zamknięcia. Chciej zatem, przyjacielu, zaprowadzić mnie do niego.

Babtysta podał rękę Złotouskiemu, otulonemu w kosztowne futro i wprowadził go do przedsionka, potem na wschody i na piętro, następnie otwierając wielkie drzwi, przemówił:

— Nie uważaj sobie tego, panie, za ubliżenie etykiecie domu, że cię przeprowadzę przez kilka pokoi należących do pani Marszałkowej, siostry księcia jegomości, gdyż inaczej musielibyśmy przechodzić dziedziniec, ażeby drugiemi wschodami dostać się do gabinetu samego księcia.

Złotouski cofnął swoje kroki.

— Zatem pani Marszałkowa znajduje się w pałacu? zapytał.

— Tak jest, przed trzema dniami przyjechała do Otosławia, ale że nie będziemy potrzebowali przechodzić saloniku, w którym właśnie w tej chwili się znajduje...

— Tem więcej obrazimy panią Marszałkowę... nie, nie, nie pójdę!

W tem z bocznego pokoju ukazał się sam książę Heliodor, ubrany tak samo jak przy powitaniu siostry. Wyszedł na spotkanie Złotouskiego, jak tylko powóz jego zobaczył z okna na dziedzińcu.

Złotouski prawie podskoczył i uściskał rękę księcia z serdecznością prawdziwego przyjaciela.

Babtysta zdjął zaraz z niego futro, a tenże wraz z księciem udał się w głąb pokoi.

— Ten człowiek jest chyba szatanem! pomyślał sobie w duszy Intendent, gdy już obadwaj się oddalili. Święta Urszulo patronko nieboszczki księżnej matki, miej w opiece nasz dom zagrożony!

Jak tylko książę wprowadził Złotouskiego do gabnetu, zamknął zaraz drzwi na klucz, i jak człowiek co już stanowczo zwątpił w ocalenie siebie, sam przy spiesząc zaczął kres naznaczonej zguby.

Najsamprzód uprosił go do przyjęcia miejsca w fotelu przed biórkiem, przystawiając sobie krzesełku nieco w tyle i przemówił:

— Chciej usiąść, panie, na swojem miejscu, za chwilę złożę ci rachunki z ostatnich lat administracji Otosławia.

— Oh!... książę pan żartuje sobie chyba ze swego najuniżeńszego sługi! odrzekł wzbraniając się od przyjęcia ofiarowanego mu miejsca. Przejdźmy raczej obadwa na sofę, gdyż nie na przegląd rachunków przybyłem, ani też po odbiór inwentarzy, jak książę mówi... ale z prośbą... z najuniżeńszą do księcia pana.

— Na prawdę, zaczynam wątpić w tożsamość dnia i godziny w której się właśnie ukończył termin ostatniej pożyczki.

— Dla tego też właśnie przybyłem, aby uprosić księcia pana do przyjęcia jeszcze nowego depozytu.

Książę aż cofnął w tył głowę i spojrzał na tego dziwnego człowieka, na twarzy którego malowała się po tem wyznaniu najgłębsza uniżoność i pokora.

— Na honor! powtórz mi to raz jeszcze, przemówił więcej zainteresowany jak ucieszony, bo albom cię dobrze nie zrozumiał alboś ty, panie pomylił się w swojej odpowiedzi.

— Udało mi się moją oszczędnością i łaską Boga zebrać jeszcze 200,000 złotych, odrzekł ze spuszczonemi w dół oczyma, a które nie będę mógł w godniejsze złożyć ręce do przechowania, jak powierzając je księciu panu, który już tylekrotnie pokazał się łaskawym, nie odmawiając mi w różnych czasach przyjęcia jednego miliona dwóchkroć stu tysięcy.

— Tak, tak, niebo tylko samo świadkiem, żem pobrał tyle od ciebie, ile właśnie wynosi wartość Otosławia, których niemając czem zapłacić, ustępuję dziś z mojego majątku.

— Oh, książe!... a cóż to za myśl rozpaczliwa!...

Czyliż Bóg dobry domaga się kiedy takich ofiar od ludzi, którzy Jego Majestat wychwalają!

— Ja spełniam tylko prawo ludzi, gdyż w zamęcie moich nieszczęść stałem się dawno ateuszem.

Złotouski wydał żywe poruszenie i odrzekł z pośpiechem.

— Tylko zgrozie, jaka mnie przejęła na tę mowę, winien książe, że do sumy 200,000 już zaproponowanej, dołączam jeszcze 100,000, byle książe jaknajprędzej uregulował swoje interesa i przestał bluźnić!... Jestem gotów wyliczyć je natychmiast! dodał, wyjmując z bocznej kieszeni pakiet Listów Zastawnych. Czynię wszystko co mogę, aby powrócić księciu szczęście zarazem fizyczne i moralne... i oto 300,000, dodał, rozwijając Listy.

— Któż ty jesteś! zawołał książe z podziwieniem, przed którym po raz pierwszy zadrżałem !

— Boże drogi! człowiek serca, jeszcze mnie książe zapytuje o to!... Jeżeli żaden nigdy wzgląd nie skłania go do przyjęcia wypożyczających mu się kapitałów, niechaj to uczyni przez wzgląd na mnie samego, który całe życie swoje poświęcił pracy i zabiegom, aby wszystkie zyski swoje poświęcić światu!... Książe! jeżeli oddam ci to co posiadam, zostanę już na prawdę ubogim, a jednak oddam!... Mam nawet kredyt w opinii świata i każdej chwili zażądaj jeszcze więcej a dopożyczę ci... parękroć stotysięcy, a będziesz miał pół miliona!... Tak! potrzebujesz nawet książe tyle... i przyrzekam doliczyć ci tyle !

— O! o!... a toż straszne zapowiedzi!... I mówisz przeżytemu starcowi o rozkoszach serca, który zwątpił raz na zawsze w znaczenie tego wyrazu. Żadne serce nie rozstaje się z pół milionem dla rozkoszy drugiego.

— Książe zasmucił mnie takiem zwątpieniem, poniżającem ludzkość i chrześcijaństwo!

— Ponieważ nad interes nie widziałem nic święt-szego w sercach ludzi.

— Nareszcie doszły rzeczy do ostateczności! Potrzebaż ci książe przykładu, czynu, któryby cię dotknął samego!... Może nie nazwiesz teraz tego interesem, jeźli wyznam ci otwarcie, że do wyrzeczonego już pół miliona, łączę dawny milion dwakroć stotysięcy, zostawiając go przy dziedzictwie, jako jedynego pana Otosławia, dziedzica tego gmachu, który aż w nieskończoność do Otosławskich należeć powinien!

Książe usunął się na kilka kroków przed tym człowiekiem, który wymówiwszy ostatnie wyrazy, stanął jakby zatopiony w gorącej modlitwie.

— Przebacz, że uciekam przed tobą! rzekł po chwili, pomięszany, ponieważ lękam się Aniołów żyjących w XIX. wieku!

Złotouski zasłonił uszy rękami; po chwili dopiero przemówiwszy:

— Przebaczam księciu te wyrazy boleści, bo i ja wierzę w filozofię goryczy. Rzucam jednak ustawicznie okiem po gabinecie i znajduję inną jeszcze dla siebie odpowiedź. Oto właśnie leżą księgi pobożne, dodał, wskazując na leżące dwa brewiarze i biblię na stoliku.

— Chciałem umierając zapewnić się bardziej, jakiemi ludzie być powinni, a jakich poznałem.

— I proste słowa objawień czterech Ewangelistów, inne zapewne w duszy księcia zostawiły o ludziach przekonanie, jak się przed chwilą wyraził.

— Doszedłem tylko tej prawdy, że wszyscy co tu żyjemy, dostaniemy się prosto do piekła, wyłączając ciebie jednego, któremu należy się głęboki pokłon, od nas wszystkich Ewangelistów egoizmu.

— O książe! nie zasłużyłem na takie szyderstwo! odrzekł składając ręce na piersi, na znak żalu i poddania się cnotliwej duszy, nie chcącej walczyć z pyszną mową szatana. Gdybym nie był tego pewnym, mówił dalej, że miłosierdzie nieba jest większe nad złości nasze, już lękałbym się o zbawienie wolno-myślącego księcia, ale mam nadzieję w Panu, że tu jeszcze na ziemi ujrzę cud łaski Najwyższej, osłaniającej go od zatracenia wiecznego.

— Oto moja odpowiedź! odrzekł książe wskazując ręką na szkatułkę stojącą na stoliku.

Na twarzy Złotouskiego przygasł nagle wyraz ascetycznej natury, a wystąpił ów pospolity, interesu i ciekawości.

— Czy książe pan pozwoli otworzyć tę szkatułkę? zapytał rozszerzając jak najmocniej oprawę oczu, migających jak źwierciadełka.

— Jak to, duchu święty! czyliż aż dotąd nie przenikasz sam, że... ale otwórz, otwórz !

Zlotouski prawie poskoczył do stolika, zakręcił kluczykiem wystającym w zameczku szkatułki i uchylił jej wieko.

W szkatułce leżały pistolety.

Złotouski cofnął się na trzy kroki, z trzaskiem zamykając szkatułkę.

— O książe, książe! zawołał patrząc bystro w spokojną twarz samobójcy. Wszystko więc na raz jeden przestałeś widzieć w świetle prawdy: i Boga i ludzi i siebie samego!... Mówię jako ubolewający nad tą smutną przypadłością, ale nie przypuszczam, aby książe pan umarł nie zmieniwszy poprzednio swoich wyobrażeń, już tylko o samą duszę teraz idzie!

Książe rozśmiał się i zapytał:

— Czy widziałeś kiedy jak człowiek umiera?

— Tylko jak chrześcijanin, odrzekł cały przerażony bledniejąc i mrugając drobnemi oczyma.

— No... to zobaczysz teraz śmierć samobójcy, odrzekł z zimną krwią, wyjmując jeden pistolet ze szkatułki. A na honor! że nie mogłem lepszego wybrać świadka jak ciebie, którego właśnie łaską opłaciłem moją odwagę! dodał nabijając pistolet.

— Moją łaską, księcia odwagę! odrzekł drżący, oh!... dodaj jeszcze książe, że ja to właśnie stałem się przyczyną tej grzesznej ostateczności!

— A!... gdybym miał ściśle porachować się z moim losem, to nie wiem, czy na twoje szlachetne serce nie spadłaby najpierwsza odpowiedzialność tej hańby, która mnie o śmierć przyprawia!... Miałem zaledwie dwadzieścia pięć lat wieku, kiedym polubił życie szaleńca, a w którego rękach pieniądz mieczem się nazywa.

— Ależ na Boga, mości książe!... urodziłeś się z tym mieczem w ręku... miałeś majątek milionowy!

— I ojca i matkę i prawa, gotowe zawsze trzymać na wodzy zapędy wstępujących w chaos świata synów! Prawa ograniczające czas dziedzictwa tego miecza i prawa hipoteczne i procentowe, a zawsze utrudzające obłąkanemu przedwczesnego użycia broni na własną zgubę !... Miałem i przyjaciół, których zbawienne rady wystarczały aż nadto do pokochania obowiązków milionowego pana względem społeczności, tymczasem ty, znalazłeś się na mojej drodze, jako pośrednik między synem bogacza a światem i rzekłeś: „Ja przełamię wolę ojca i matki twojej i zrobię cię najpierwszym z marnotrawców!... ja przełamię prawo o spadkach i testamentach i oddam ci twój majątek pierwej, nim rozum twój nauczy cię poznawać jego wartość!... ja zniszczę dla ciebie prawa hipoteczne i wszelkie formy obdłużania majątków!... ja na każde skinienie twoje dostarczę złota tyle, ile właśnie potrzeba ci, abyś utonął w zbytkach, które ci w końcu pokażą upadek... nędzę! jako nagrodę ślepej rozrzutności!... tyś nakoniec, zepsuł dziecko świata, upewniając, że każdy grosz, rzucony w błoto jego ręką, na pierwsze skinienie moje wrócisz!... Mniejsza co stanie się z tobą, gdy ujrzysz się nagle zrujnowanym i nagim, bylebyś tylko tracił, tracił i zniszczał!". Na to groźne przemówienie, Złotouski stanął jak wryty. W miarę uniesień księcia, cofał się od niego za każdym prawie argumentem, w końcu dotarł do ściany, do której przytulił się, jakby usiłował swojem ciałem przebić jej mury, aby się wydostać na wolność.

— Ale nie przeklinam ciebie w tem wyznaniu! dodał książe łagodniej, boć szatan chyba mógłby ci podszepnąć, abyś w swojej niebacznej woli, przez lat tyle, miał jeszcze inny jaki cel, jak... Nareszcie niech nie doczekam trzech sekund dłużej tu na ziemi, jeżeli wiem, jak nazwać tę igraszkę chrześcijańską... tę płochą filantropię człowieka twoich zasad, twoich opinij, któremi świat zaszczycił cię w nagrodę czynów!... Albo wyznać należy że tylko sam rozum egoisty czyni go człowiekiem, a serce przepełnione uczuciem, choćby czerpanem prosto z nieba, jest czczą formułą w organizmie ciała, albo też wszystkie poświęcenia twoje dla mnie zrodziły się z mózgu i serca dotkniętego kalectwem!

— O dzięki ci książe! ośmielił się nareszcie odpowiedzieć Złotouski, żeś nie obwinił mnie o złość serca, tylko wykryłeś najsłabszą stronę mego małego serca i małego rozumu! Twoje wyrazy są objawieniem i poddaję się twojej klątwie z pokorą chrześcijanina jako miłujący sprawiedliwość i prawdę!... Bóg jednak sam niechaj mnie osądzi za grzech niewiadomości, jeżeli niewiadomość czyni odpowiedzialnym człowieka! Byłem podówczas tak młodym, jak ty książe, kiedyśmy zaczęli wspólne dzieło: jam tylko zamknął oczy na inną prawdę, książe na inną!...

— Już mi się lepiej podoba ta odpowiedź; bądz tylko jaśniejszym w tłómaczeniu rzeczy. Chciałeś wyznać, że ja byłem szaleńcem egoizmu, ty szaleńcem miłości bliźniego, tyś mi dopomógł do rozpusty, ja ci wzajem do głupstwa; mnie rozpusta zgubiła, za twoje głupstwo nic się więcej nie należy, tylko odzyskać zagrożone pieniądze!... Ja umrę za małą chwilę, dodał odwodząc kurek od pistoletu, a ty...

— Ja, po śmierci księcia jeszcze dopomagać będę

jego sprawie!... Niech się nareszcie książe pan zabije! dodał, ostatnie wyrazy wymawiając z ostrożnością.

— A na honor! jeżeli niebo odmówiło ci wiele talentów, nie uczyniło cię zupełnie niedołężnym. Obudziłeś we mnie ciekawość i najsamprzód zapytam, jak po śmierci mojej dopomagać będziesz?

— Alboż książe nie wie, że dusza ludzka jest nieśmiertelną.

— Ha!... pacierze!

— A od czasu jak człowiek zaczął cenić swój honor i opinię, tu na ziemi, ciało jego tak samo przeszło w nieśmiertelność. Mógłbym wyliczyć wiele imion osób od dwóch tysięcy lat zmarłych, a które żyją wpośród nas i wpływem swoim potężnie działają na społeczność... Najsamprzód więc zacznę ratować honor księcia, zniszczywszy wszystkie jego weksle, spaliwszy całą naszą korespondencję, niechaj nikt nie powtórzy, że księcia zabił nierząd, brak umiarkowania w wydatkach, i...

— Jakże dobrze czasem umierać w obec świadka, od którego można pożyczyć przytomności i rozumu! odrzekł książe swobodniej, przypomniałeś mi że zostanie jeden, który będzie miał prawo powiedzieć do każdego, żem go skrzywdził jako oszust... Jedna chwila, a byłbym cię pozbawił jednego milona dwóchkroć stotysięcy! dodał wkładając pistolet do szkatułki. Źleś tylko zrobił nie przyprowadzając ze sobą urzędnika, któryby sporządził akt zajęcia mojego majątku... wywłaszczenia!...

— Akt sprzedaży, szanowny książe, poprawił Złotouski z pobożną miną, ponieważ to jedynie utrzyma honor księcia, gdy świat dowie się, że dobra te nie obciążone żadnemi długami, zostały sprzedane za dobrowolną ugodą, za sumę...

— Tak, lubię z tobą rozmawiać, to mnie nawet zniewala, że przyjmę od ciebie tę szlachetną grzeczność, bylebyś mi więcej nie wspominał ani o łasce ani o pieniądzach.

Wyrzekłszy to, zasiadł w fotelu przed biórkiem, wziął pióro do ręki i chciał coś pisać, spostrzegłszy jednak, że wywłaszczyciel jego pozostał na swojem miejscu jak posąg, zamyślony i milczący, zapytał:

— O czem tak myślisz jeszcze, panie? Złotouski jakby tego nie dosłyszał, nie odrzekł nic, bardziej jeszcze pogrążając się w myślach.

— Łaska, pieniądze... pieniądze, łaska, powtórzył te dwa wyrazy w dziwnej jakiejś kombinacji. Zaraz, zaraz książe, będę służył na twoje rozkazy, usiłuję tylko teraz wynaleźć jaki środek najdowcipniejszy, któryby w myśl wspólnego naszego dobra, rozłączył te dwa wyrazy od siebie.

— Nie rozumiem cię panie, odrzekł książe zadziwiony.

— To jest: żeby pieniądze, które książe pan koniecznie posiąść powinien, nie stały obok łaski... Wszak wolno mi się domyślać, że gdyby książe pan posiadał dziś w rękach swoich utracony majątek, ale posiadał na zasadzie sprawiedliwości, to jest godziwie i prawnie, jak honor nakazuje, jak godność osobista nie wzbrania, jak opinia świata potwierdza... nie umarłby jeszcze dzisiaj ? zapytał badawczo, rzucając z pod oka przenikliwe spojrzenie na ożywiającą się coraz twarz księcia.

— Pokazałbym się podwójnie szaleńcem, odrzekł zaintrygowany, raz, kiedym mając tracił, drugi raz mając, żebym umierał.

Złotouski wzniósł oczy ku niebu i westchnął jakby dziękował Bogu za myśl, która cudownie ma ocalić samobójcę od zguby wiecznej.

— Racz książe zająć miejsce tu, na sofie, rzekł kierując sam w tę stronę swoje kroki, pomówimy teraz ze sobą jak dwaj pogromcy szatana.

Książe na ślepo powodowany jego wolą, zajął miejsce obok niego.

— Czy książe pan nie ma jakiego kuzyna w linii męzkiej ? zapytał, dziwnie strzelając oczkami na ustawicznie zmieniającą się twarz księcia.

— Nie, nie; o tem cię mogę zapewnić... jestem ostatni z rodu Otosławskich.

— Otóż już pierwsza trudność znaleziona!

— Do czegoż jednak to dziwaczne żądanie?...

— Możnaby go było teraz bardzo łatwo ożenić. Książe lekko się uśmiechnął i odrzekł:

— Na nieszczęście, że jestem sam na świecie.

— Jest to jednak dopiero połowa prawdziwego nieszczęścia, bo niemałem już to szczęściem, że książe pan jesteś sam dzisiaj wolnym.

— A już też nadużywasz chwili mojej swobody! nie dostawało tylko, abyś mi wyznał, że nie mając ani potomstwa, ani kuzynów, powinienem się sam ożenić.

— Nie mógł książe loiczniej odpowiedzieć? Wyznaję nawet śmiało, że książe pan nie odrzuciłby ręki... tak naprzykład, ośmnasto-letniej piękności, któraby mu wniosła w posagu serce i... dwa miliony w gotowiźnie.

— A ja jej w zamian?...

— Nic tylko swoją osobę, pośpieszył Złotouski z zręczną odpowiedzią, przytem tytuł.

— Nie rozumiesz dzisiejszej społeczności, której usposobienia zaczynają być socjalnej natury... Książe wyrzucony z pałacu, jest tak jak każdy inny, nędzarzem.

— Ale tylko w opinii samych nędzarzy... gdybyś jednak książe skierował się tam właśnie, gdzie arystokracja pieniężna szuka jedynie tytułu, tryumf jego byłby niezawodnym.

— Znaczyłoby to frymarczyć krwią pewnej kasty.

— Świat wyczerpał już wszelkie rodzaje handlów, to prawda, nie widziałem jednak małżeństwa opartego na chrześcijańskiej ofierze, to jest, ażeby kobieta młoda, piękna, podniósłszy miłość bliźniego, aż do ideału, poświęciła siebie dla uszczęśliwienia znużonego życiem mężczyzny, aby wpływem swego Boskiego przeznaczenia na ziemi, ostatnie dni jego ukołysała, zwalczyła niejako spaczone wyobrażenia o Bogu, niebie i przyszłem życiu ; aby zamknęła nakoniec oczy nawróconemu, odnosząc tryumf chrześcijańskiej bohaterki... Takiego właśnie anioła księciu napotkaćby należało.

— Piękność, młodość, majątek, serce! powtórzył książe te wyrazy jakby na hasło niepodobieństwa.

— Chciej tylko książe zaufać swemu przyjacielowi, a słowa moje staną się ciałem, ja pierwszy mu w tem dopomogę.

— Eh, do licha! jesteś czarownikiem, odrzekł książe już w części nakłoniony, zabrałeś mi wolną wolę, którąbym ci zakazał tylu żartów.

— Książe pan od dwudziestu lat nazywa mnie żartownisiem, i dziś nawet nie zaufał mi zupełnie, gdym przybył aby mu ofiarować pół miliona, wreszcie teraz, obiecując rękę ośmnasto-letniej piękności z dwu-milionowym posagiem.

— A więc to nie czcze przypuszczenie ale pewność, w tem wszystkiem co od ciebie słyszę!

— Tak jest... Książe pan powinienby był mnie już dawno zdefiniować, że w mowie mojej używam tylko języka rzyczywistości.

— Do pioruna! porywasz mnie tak raptem z grobu na świat, że nie mam dosyć czasu zastanowić się jak wielkie głupstwo robię!... Lat ośmnaście, dwa miliony!

— W gotowiźnie, łaskawy książe.

— Piękność!

— W myśl opinii powszechnej.

— Serce!

— Jakie tylko ja sam ocenić mogę.

— Wychowanie!

— Księżna nawet... przez wychowanie arystokratyczne, ale jedno słowo księcia stawi ją na równi z tobą... bo wyraz „żona" stanowi wcielenie.

— Eh, eh!... to mi przypomina sceny z tysiąca i jednej nocy, do których wchodzą zawsze potężni geniusze, posiadający moc sprowadzania dziewic i pieniędzy! Myślę że w końcu pomyślisz i o mojem odmłodzeniu.

— To wszakże z naturalnego porządku nastąpi, młode myśli dają młodą twarz, szczęście serca daje szczęśliwe rysy... Książe w tej chwili nawet wydaje mi się być młodzieńcem, tyle już nadzieja sama dokazała!

— Niech usłyszę jej nazwisko.

— Amelia Złotouska, wymówił drżąco.

— Twoja córka!

—W mojem przeznaczeniu jest uszczęśliwiać księcia, odrzekł schylając przed nim głowę z położonemi na piersi rękami. Księciu panu należy tylko uczynić wyznanie, że nie pogardza swojemi sługami.

— Oh, Boże!... toć nie odrzuca się tak łatwo rajskiego losu!... W moim wieku ludzie żenią się nawet z zawiązanemi oczyma.

— Lecz często także i milionowe piękności przyjmują ręce książąt, nie widząc ich wcale, dopiero przy ołtarzu.

— Jesteś jak zawsze skromnym i pokornym w swoich odpowiedziach, mój ojcze!

Złotouski na to nazwanie rzucił się do nóg księcia. Książe uniósł go śpiesznie i ucałował w twarz mówiąc:

— Nie od tego zaczynać ci należy wstęp do mojej familii, abyś się uniżał przed swoim zięciem.

Złotouski rozrzewniony, nie mógł już odpowiedzieć, łzy świeciły w jego oczach. Książe sam po latach wielu suszy ducha, rozpłakał się jak dziecko.

Po chwili wzruszenia odsunął u drzwi zasuwkę i jednocześnie pociągnął za taśmę od dzwonka.

Czujny Babtysta pokazał się zaraz w gabinecie. — Czy przygotowałeś środkowy apartament, jak rozkazałem? zapytał intendenta.

— Wczoraj jeszcze wieczorem stał już gotowy na przyjęcie...

— Zatem pozwolisz, przyjacielu, rzekł książe obracając się do wzruszonego teścia, że cię sam zaprowadzę do twoich pokoi... Tymczasem przeznaczam ci Babtystę, mojego .Intendenta na usługi, dopóki nie przybędzie do zamku pani Złotouska i panna Amelia, twoja córka, dla których osobny dwór urządzimy.

Milczący Babtysta pokręcał tylko wąsa, kiedyniekiedy mierząc okiem nowego pana, który na widok szorstkiego w przyjmowaniu go sługi, przygasił nieco na twarzy promieniejący dopiero wyraz radości.

— A teraz, odniesiesz jeszcze tę szkatułkę do sali myśliwskiej, zkąd ją przyniosłeś, dodał książe do Babtysty.

Tego sobie stary nie pozwolił dwa razy powtórzyć.

— Oświadcz także pani Marszałkowej, że ja i pan Złotouski, przyjaciel, pragniemy ją odwiedzić... chciej zatem zapytać się pani, w jakim czasie raczy przyjąć nas obu. Wreszcie przygotujesz dla mnie ubiór.

— Ubiór! wykrzyknął zdziwiony Babtysta widząc księcia już i tak ubranego, jak się od dawna nie ubierał.

— Nie wyszukaj tylko tych starych antyków, wyszłych dawno z mody, jak właśnie ten, który mam na sobie. Wyjmiesz przytem z kantorka pudełko z precjozami, gdyż chciałbym także wybrać dla siebie parę pierścieni i jaką błyskotkę do upięcia chustki... Dasz mi także perukę, a ma się rozumieć, że musi być i ciepła woda do golenia.

Babtyście aż łzy stanęły w oczach na ten ostatni z rzędu rozkaz, książe ma się ogolić! do czego żadna potęga wyrazów nie mogła go nakłonić. W uniesieniu chciał natychmiast wyciągnąć do księcia ręce, ale jak na złość, trzymał właśnie szkatułkę i nie mógł sobie w tej uldze serca dopomódz. Zrobił jednak jak mógł najmilszą minę, przybrał wyraz twarzy na jaki tylko jego dusza rozczulona zdobyć się kiedy mogła: to jest, wykrzywił usta jakby do płaczu i mrugał oczyma, powstrzymając sobie w głębi serca: Święta Urszulo patronko nieboszczki księżnej pani, cóż się to wszystko znaczy!

IX.

Była już jedenasta wieczorem, kiedy Złotouski dostał się do przeznaczonych dla siebie apartamentów. Babtysta trzymając w ręku wielki kandelabr o pięciu światłach, wprowadził go do pokoi. — Etykieta, czy też uprzejmość księcia była tak przesadzoną, że rozkazał, ażeby wszystkie te pokoje rzęsisto oświetlone były tak, aby nowy pan za pierwszem w nich pokazaniem się zdumiał się przepychem, jakkolwiek staroświeckim, ale za to nierównie więcej arystokratycznym.

Złotouski wszystko to pominął w uwadze, a kazał się natychmiast zaprowadzić do sypialnego pokoju, zapytał także o gabinet do pracy.

Przeszli kilkanaście pokoi, niezatrzymawszy się aż w ostatnim, gdzie przedstawił się pokoik niewielki, obity ciemno-orzechowego koloru adamaszkiem, ubrany z jakąś grobową elegancją.

Łóżko przeznaczone dla nowego właściciela Otosławia, było nadzwyczaj staroświeckiego fasonu, którego wytwornośó mieściła się w rzeźbach z herbami, wielkie tak, iż pomieściłoby na sobie Goliata z familią. Obok tego stał klęcznik z dębowego drzewa, pokryty fioletowym aksamitem, w wielu miejscach nieco za bardzo poplamionym woskiem od gromnic. Nad nim zawieszone były dwa obrazy: jeden przedstawiający św. Hieronima, z oryginału Domenichina, drugi Madonnę Sykstyńską Rafaela Sanzio d'Urbino.

Obok łóżka stał stoliczek z bronzową galeryjką, na którym ustawioną była sporej wielkości skrzynka z kosztownego drzewa, inkrustowana srebrem, na wierzchu której wypisane było metalowemi wpuszczanemi w drzewo literami: Oremus.

Widok tej szkatułki ożywił twarz bigota.

Babtysta milczący i ponury, z tą samą zagniewaną twarzą, ile razy przyszło mu patrzeć na Złotouskiego, przemówił:

— Oto jest właśnie sypialna komnata, niegdyś do najszanowniejszego, dziś w Bogu spoczywającego, księcia ojca, należąca, a tu gabinecik, dodał wskazując na drzwi boczne, pozostało w nim jeszcze wszystko tak samo, jak w godzinie, w której ostatni raz zaprzestał pracować.

— Dziękuję ci, mój dobry przyjacielu, za twoją gorliwość, najbardziej żeś nie zapomniał o potrzebach mojej grzesznej duszy, tu widzę, mieści się także cały posiłek duchowy dla pobożnego chrześcijanina, dodał otwierając szkatułkę.

I Złotouski ujrzał kilkanaście książek nabożnych, w bogatych, aksamitnych oprawach, wyłożonych złotemi i srebrnemi blaszkami, także kosztowny relikwiarz za szkłem i kilkanaście sznurków różańców kokosowych, hebanowych, w części kości słoniowej, koralu, a jeden, z drogich kamieni z krzyżykiem z opali.

Na widok tylu świętości westchnął głęboko, potem wzniósł oczy ku niebu i przez chwil kilka stał milczący, przejęty zachwyceniem.

— Poznaję, że rodzina książąt Otosławskich, ze wszystkich cnót swoich, najwięcej z pobożności szanowną była, przemówił wydobywając każden przedmiot po szczególe.

— A najbardziej słynęła z świętobliwych czynów, odrzekł Babtysta, ostatni wyraz wymawiając ałluzyjnie. Widać w nim nawet było wyraźną walkę, wrzącą pomiędzy rozkazem księcia, zmuszającym go do służenia temu człowiekowi, a uczuciem wstrętu, jaki powziął już do niego.

— Jak dawno służysz w domu książąt Otosławskich ? zapytał Złotouski.

— Siedmdziesiąt dwa lat, odrzekł Intendent, zapalając właśnie woskowe, kolorowe świece, umieszczone w świecznikach, w różnych częściach pokoju.

— A ileż liczysz sobie wieku?

— Siedmdziesiąt dwa lata.

— To znaczy, żeś się w zamku urodził.

— Tak jest, panie, rodzina moja już przez trzy pokolenia służy wiernie najszanowniejszemu temu domowi. Mój dziad był pierwszym łowczym przy ojcu dziś żyjącego księcia Heliodora, babka, pierwszą szatną, ojciec mój miał klucze od piwnic zamkowych, matka zaś była przełożoną nad całą służbą żeńską, ja, Bogu się podobało i jestem dziś wszystkiem w charakterze Intendenta, a nawet przyjacielem samego księcia.

— Cóż to czynisz jeszcze Babtysto? zapytał Złotouski, widząc że stary zapala wszystkie świece po kolei.

— Daruj panie, ale przypomniał mi się dawny zwyczaj, jeszcze za życia nieboszczyka księcia ojca, poczęty... ten, wieczorem przy pacierzach, chciał mieć zawsze wszystkie świece zapalone.

— O ! nie wszystko naśladować należy co się w drugich szanuje! odrzekł z nieukontentowaniem Złotouski. Zagaś te światła, mój przyjacielu!... Także nie potrzebnie oświetliłeś tak rzęsisto wszystkie przyległe pokoje. Od jutra nawet zaniechasz tego zwyczaju.

Babtysta lekko się ukłonił i najsamprzód zadmuchnął kilka świec już zapalonych, z czego rozszedł się właściwy swąd wosku.

— Czy jesteś także nabożnym? zapytał ascetyk.

— Nie, odrzekł krótko Intendent.

— Nie!...

— Najczęściej wzdycham do św. Urszuli patronki nieboszczki księżnej matki, a i to nigdy nie dla siebie.

— Pomimo tylu łask, które Bóg dobry zsyła na cię ustawicznie, udzielając ci tak czerstwego zdrowia i sił w siedmdziesiątym drugim roku życia!... pomimo całego szczęścia które się odbija na twojej twarzy!

— I spokojności sumienia, co także odbija się na mojej twarzy. Ja w miejsce słów w modlitwie, używam rzeczy.

— A więc zawsze wychodzi na to, że się modlisz.

— Czyniąc dobrze i sprawiedliwie, w myśl przykazań świętych... jestto modlitwa czynu.

Złotouski spojrzał na Babtystę, który wymówiwszy ostatnie wyrazy, utopił bystry wzrok w twarzy nabożnisia. Wzrok ten zmięszał go nawet poraz pierwszy; zebrawszy jednak przytomność, nie zostawił Babtystę bez odpowiedzi.

— W jakikolwiek sposób się modlimy, rzekł, zawsze mamy przed Bogiem zasługę. Indyanie modlą się stojąc na rękach i głowie, dodał, przenosząc kilka książek na klęcznik i zawieszając dwa różańce: jeden na ścianie po nad łóżkiem, drugi nad stolikiem.

Na spodzie szkatułki pokazało się jeszcze kilka kawałków gromnicy z zielonego wosku, ze złoconemi ozdobami, i parę szkaplerzy, które ascetyk wyjąwszy ucałował z przymróżonemi oczyma, w końcu wydobył wielki klucz z przywiązaną pargaminową kartą, na której mieścił się napis: Capella.

— Jest i kaplica ! zawołał uniesiony.

— Jak w chrześcijańskim domu... Nieboszczyk ojciec księcia Heliodora, mojego pana, rozkazał w ostatnich dniach swego życia wybić oto w tej ścianie otwór i osadzić skryte drzwi, dodał wskazując miejsce, ażeby w chwilach pobożnego uniesienia mógł łatwiej dostać się do kaplicy, nie potrzebując przechodzić dziedzińca, nieboszczka także księżna pani, matka...

— Dziękuję ci za tę wiadomość, mój dobry przyjacielu, przerwał Złotouski oglądając bacznie wskazane sobie drzwiczki, dogodzisz jednak mojej słabości i nie będziesz tak często przywodził na pamięć nieboszczyków. A teraz pospiesz się nieco z pogaszeniem świateł w pobocznych pokojach, zostawiwszy mnie tu samego. Babtysta się ukłonił i wyszedł z pokoju mrucząc:

— Niech co chcą mówią o poczciwości tego człowieka, on jest szatanem! a najbardziej dla tego, że nie może na mnie dość śmiało spozierać... Święta Urszulo patronko nieboszczki księżny pani, czuwaj nad nami wszystkimi!

Jednocześnie Złotouski patrząc za odchodzącym, mówił sobie:

— Niepojętym jest ten stary brytan pokojowy, co ma tak djabelskie spojrzenie!... Nienawidzi mnie tak wyraźnie, iż nie jest zdolnym ukryć ani jednej zmarszczki na czole, ile razy na mnie patrzy!.... Coś jest niedocieczonego w tym wstręcie, bo nie sądzę, aby ten grzyb, wyrosły z pleśni pałacowej, przenikał aż moje myśl... Nie, nie ! Ale zaczekaj jeszcze dni kilka, przeklęty czarcie ! a najpierwszy wylecisz z tego domu, jak się wyrzuca po uczcie każda kość na strawę psiarni!...

Po tych słowach, zaniknął natychmiast drzwi na klucz, zakręcając na dwa spusty, i z pośpiechem przeszedł do gabinetu.

— Otóż jest i papier i pióra i atrament! przemówił zasiadając przed ogromnem biórkiem. Przedewszystkiem nieustawajmy działać w głównem założeniu! Głupi żeglarz co sądzi, że już wrócił do domu, gdy z łodzi swojej zaledwie ujrzał brzeg rodzinny, przy którym najczęściej następuje rozbicie!... Piszmy więc.

Mówiąc to, przygotował ćwiartkę listowego papieru, poprawił pióro, wszystko z pośpiechem, który go czynił bardzo niezręcznym i zaczął pisać, kładąc najsamprzód dewizę, znać zwykle używaną w korespondencjach: Laudetur Jesus Christus.

„Sercem ukochana Małgorzato, z woli Boga Najwyższego oddana mi za małżonkę !

Jak tylko odczytasz to pismo, zajmij się natychmiast przygotowaniem do wyjazdu. Bogu podobało się, że nasza najukochańsza córka, Amelia, zaślubioną zostanie jednemu z najpierwszych magnatów polskich, księciu Heliodorowi Otosławskiemu, panu milionowych włości i znakomitego imienia! Niech cię to jednak nie podnosi w pysze, kochana żono, Chrystus miłuje tylko małych, cichych i pokornych. Pamiętaj, że spełniamy ofiarę, bo małżeństwo Amelii jest poświęceniem Chrześcijanki, a nie zdobyciem światowej karjery Amelia przyjmuje rękę nie księcia, nie pana milionowego, ale ateusza, którego ma od zatracenia wiecznego ocalić. Dla tego Bóg w tym świętym celu dozwoli nam działać, nawet wbrew nauce Syna swego, byleby dopiąć świętobliwego zamiaru, i pozyskać sobie nieszczęśliwego księcia. Złych złem się zwykło okupywać!

Nie tracąc czasu przygotujesz wszystko ażeby w Otosławiu pokazać się godną domu książęcego, mianowicie, wystąpisz okazale i dworno. Sprawisz jeszcze cztery powozy, każdy po sześć koni, przyjmiesz szesnastu lokai i dziesięć kobiet do usług twoich i Amelii, wszystkim ludziom sprawisz liberją w kolorze niebieskim z białemi metalowemi guzikami z herbem książąt Otosławskich. Książe powinien być oczarowany przypomnieniem obrazów żywota swojej dawnej świetności, dla tego nie szczędź wydatków aż do zbytku... (Bóg nam to wszystko przebaczy). Przybycie nawet wasze do Otosławia ma olśnić przepychem i dwornością całą okolicę, bo i to pochlebi dumie księcia, uszczęśliwiajmy go czem można, aby mu wrócić przytomność i serce! Biedna Amelia, tu na ziemi... nagroda jej po śmierci! Zabierz także ze sobą całą garderobę i wszystkie srebra stołowe, jakbyś już nigdy nie miała wracać do Warszawy.

Polecam was Bogu!... Oczekując na wasze przybycie, nie przestanę zasełać modłów do Najwyższego, aby umocnił was w tej chrześcijańskiej roli.

Kamil Złotouski."

Nigdy jeszcze twarz człowieka nie wyrażała szkaradniejszego obrazu, jak w tej jednej minucie, gdy Złotouski zasypywał piaskiem swoje pismo, była to radość ale radość zbójcy, co zamordowawszy swoją ofiarę, znajduje w jej kieszeniach złoto.

Zaraz potem zamknął list, aż w dwóch kopertach, które przyłożył kilkoma pieczęciami lakowemi.

Ukończywszy swoje pismo, wyprostował się nieco i wzniósł czoło do góry. Jego ruchy dotąd sztywne, ciężkie i poważne, jakby nagle pobudzone siłą galwaniczną, objawiły młodzieńcze życie, po całodziennych trudach, odetchnął nakoniec wolno. Noc, cisza, samotność, wszystko sprzyjało na ukołysanie jego ducha. Są ludzie podobni do zwierząt drapieżnych, co zachwyciwszy w szpony zdobycz, wybierają najskrytszy zakąt dla szkosztowania żeru, prawdziwie egoistyczne serca, nawet radości i szczęścia swego nie lubią objawiać przy świadkach.

Złotouski zamiast szlafroka, przywdział na siebie jedwabną szubę, podbitą kosztownem futrem, a na głowę włożył piuskę z czarnego aksamitu, co fizjognomii jego nadało postać osoby duchownej.

Pośpiech z jakim przebranie to ukończył, kazało domyślać się, że jeszcze coś dzisiaj przedsiębierze, być może, że odda się Bogu, uklęknie do modlitwy, aby pierwszą noc w tych murach spędzić jak człowiek, co zdobył w świecie opinię świętego.

Złotouski wrócił do sypialni, ale rzecz dziwna!... pomijał wzrokiem przygotowane w obec Babtysty brewiarze i koronki, wziął tylko w ręce ogromny kandelabr o pięciu zapalonych świecach, następnie klucz od kaplicy i z pośpiechem zbliżył się do drzwiczek ukrytych w ścianie, które otworzył za naciśnięciem sprężyny.

Zaraz jego oczom ukazał się wąziuchny, zaledwie na obszerność jednej osoby, korytarzyk, z którego zaleciał zimny oddech nieopalonych murów, wilgoci i wszystkich oznak zepsutego ze zamknięcia powietrza. W innym razie człowiek ten cofnąłby się, unikając przykrytych następstw swojej śmiałości, ale znać znajdował się w tym stanie rozżarzonego ducha, (jeżeli szedł modlić się do kaplicy) w którym widział tylko jeden cel przed oczyma.

Wszedł w głąb korytarza, przesunął się przezeń z pośpiechem, na końcu dopiero którego ukazały mu się drzwi z kluczem w zamku, które bez namysłu otworzył.

Nagle ujrzał przed sobą jednę z największych sal do apartamentów starego zamku należącą, bo galerję portretów familijnych książąt Otosławskich. Światło rzucone do niej od świec, które trzymał, nie dozwoliło mu jeszcze tak dobrze rozpoznać miejsca, które miał przebyć dla dostania się, jak się zdawało, do kaplicy. Usunął nieco z czoła czapeczkę, zapadającą mu aż na brwi, i otworzył małe oczki jak najszerzej, rzucając przenikliwe spojrzenie w głąb sali, długiej i wysokiej, jakby świątynia. Przebiegał nawet tak szybkim krokiem ślizgając się prawie po marmurowej posadzce, iż zaledwie na środku galerji ujrzał się nagle otoczonym stu postaciami, stu duchami naturalnej wielkości, przybranymi w szaty odpowiednie stopniom ich godności, staroświeckich czasów. Wąsacze i brodacze, a wszystko trupy, oświetlone niedostatecznem światłem migotliwem, i przebiegającym za krokami idącego, zdawały się jakby nagle wskrzeszone z długiego letargu, rzucać gniewne spojrzenia na zuchwałego przybysza.

Złotouski zrobił mimowolny ruch kołowy, a w jego oczach, dwa szeregi starców, kobiet i dzieci, obiegło, jakby tańcem duchów, dla przerażenia żyjącego.

Po raz pierwszy zdrętwiał. Strach, którego prawdziwa zasada spoczywa zawsze w sumieniu, bardziej jeszcze pomnożył w jego oczach liczbę fantastycznych widziadeł i ruchów, nim jednak zdołał zebrać utraconą przytomność i odpowiedzieć sobie prawdą swojego rozumu, już popadł głęboko w ten stan dziwmy i tajemniczy, a zawsze nieszczęśliwy, wszystkich bojaźni ludzkich, które raz strwożonym, nadają charakter zabobonny, odtąd żadnem przekonaniem nie zniszczony.

Już było za późno dla niego, chociaż odetchnął po chwili i wyrzekł w duszy ruszając ramionami: „Jestem tylko w galerji malowanych figur, któremi złudziłem się niespodziewanem spotkaniem".

Na środku posadzki ujrzał także ogromny herb ułożony z kolorowych marmurów, herb, który już nie zadługo ma się zespolić z jego tarczą, pozbawioną tylko na wierzchu książęcej korony.

Taż sama świątobliwa cześć, która występowała zawsze na twarz jego, na widok krzyża lub wizerunków świętych pańskich, teraz, w dziwnem jakimściś świetle zajaśniała, na widok tego godła, Mimowoli cofnął się ze drżeniem, a oświetlając posadzkę, obszedł kilkakrotnie w okół cały herb aż po ostateczne końce rozet i arabesków, wieńczących złamany miecz i sokoła książąt Otosławskich, dopóki nie rzuciwszy wzrokiem na jednę z ścian bocznych, nie zobaczył drzwi, migocących od ozdób pozłacanych.

Tu, jakby przypomniał sobie cel przybycia, ustał okrążać wieniec heraldyczny i śpiesznym krokiem zbliżył się ku drzwiom, wybijając obówiem głośne echa po marmurze. Była to odwaga tchórza, podobna do owych bohaterów rozmawiających głośno w pustkach, aby im się zdawało, że bawią ze świadkiem, gotowym dla ich obrony.

Złotouski drzwi te natychmiast otworzył i opuścił galerję.

Za chwilę dostał się do jednej z starych komnat, ubranych z przepychem zmarłego smaku, którą przebiegł na ślepo, zmierzając do drzwi przeciwległych, prowadzących do drugiego, trzeciego i dziesiątego pokoju, dopóki za otworzeniem drzwi ostatnich, nie zobaczył się w małej sionce, bogatej jednak w marmury, w której po nad drzwiami, obitemi żelazem, ujrzał błyszczący znak krzyża i tablicę z kamienia ze złotym napisem: Deo — Optimo — Maximo.

Westchnął. — Lecz któż zbada tego człowieka? Widać że nie był to żaden z owych złych duchów unikających krzyża i wody święconej, lecz za to może, poznamy w nim ducha owej złej natury, co oszukuje świat i siebie, czyniąc zawsze na swojem wytartem czole znak krzyża św. po każdym śmiertelnym grzechu.

Otworzył drzwi przyniesionym ze sobą kluczem.

Dziwna rzecz, dla czego człowiek ten, słynny z pobożności i cnoty, cel pochwał i uwielbień świata, wcielony anioł, osławiony od wielkich i małych, od bogatych i ubogich, co przed chwilą nawet uzbroił się do walki z djabłem i oparł się stu duchom, szczującym go postrachem za każdym krokiem, zbladł na progu domu modlitwy, zląkł się Boga!... Już po dwakroć przestąpił próg kaplicy i po dwa razy cofnął w tył swoje kroki, drżąc jak winowajca. Po długiej jednak walce zebrał siły i ośmielił się przekroczyć próg święty, uchylając zaraz z głowy piuskę, którą ścisnął pod pachą.

Kapliczka ta jakkolwiek dość wysoka, była jednak tak małą, iż zaledwie dziesięć par osób wygodnie pomieścić w sobie mogła. Wszystkie ściany miała wybite fioletowego koloru aksamitem. W ołtarzyku, w guście gotyckim zbudowanym, mieścił się obraz, na teraz zasłonięty kapą, zapewne dla okrycia jednego z arcydzieł słynnych mistrzów, starej szkoły włoskiej, z których posiadania szczyci się nie jeden dom polski. Dwa nadzwyczaj wielkie a długie okna, z drobnych, kolorowych szybek ułożone, rzucały we dnie urocze światło do tego miejsca, przeznaczonego na prywatny dom modlitwy i obrządków, fundowany w szczęśliwszych czasach pradziadowskiej pobożności.

Nareszcie rozwiązać się musi zagadka, po co człowiek ten tak tajemniczo i koniecznie usiłował dostać się do kaplicy, dla czego aż po nocy przebiega jak duch tę starą siedzibę książąt, mającej go wkrótce przyjąć do siebie jako pomazańca. Być może, że zapragnął w tych świętych murach podziękować Bogu za łaskę, jaka spadła na niego, za cnoty całego życia, czy może pyszny skrycie, postanowił tylko nasycić wzrok wielkością bogactw i oznakami znakomitości rodu i imienia, którewkrótce nosić będzie jego córka! Lecz może inny jeszcze jaki cel sprowadził go tutaj, pozwólmy mu działać.

Na środku ołtarza leżała poduszka z karmazynowego aksamitu, już dobrze wypłowiałego, ozdobiona bogato złotemi naszywaniami, na niej stała mała skrzyneczka prostej roboty z dębowego drzewa, zaczernionego od starości, z żelaznemi, grubo osadzonemi okuciami. Widać, że nie materjalne bogactwo stanowiło jej wartość, dla której ją z taką świętością umieszczono w tem miejscu.

Widok jej ożywił twarz tajemniczego przybysza i odtąd człowiek ten nie był już zdolny odwrócić wzroku od przedmiotu, który go właśnie tu sprowadził.

Zaledwie na żółtych i pomarszczonych licach uczuł gorące rumieńce, zdjął natychmiast mały kluczyk, który miał ukryty na piersiach, i jednocześnie wstąpił na stopnie ołtarza, zbliżając się do szkatułki.

Jak tylko uchylił jej wieko, zagłębił zaraz dłoń drgającą z silnego wrażenia i wydobył z niej arkusz pargaminu, stary, zżółkły, zapisany wyblakłem pismem, i prędzej jeszcze zaczął czytać:

„Koku Pańskiego 1654, dnia 13 Marca, w Zamku Otosławskim, w Otosławiu.

Mając za chwilę rozstać się z Wami, moi najukochańsi Synowie i Córki, aby stanąć przed Bogiem, Najwyższym Sędzią i Panem duszy mojej, objawiam mą ostatnią wolę dla uszczęśliwienia Was, dzieci i wszystkiego potomstwa z krwi Waszej zrodzić się mającego:

1. Żaden z Synów moich i żadna z Córek moich Książe lub Księżniczka imienia Otosławskich, herbu Sokół, nie poważy się ani sprzedawać, ani pod żadnym pozorem odstępować murów, w których został lub została zrodzoną, a których fundamenta, ja Hieronim, Petroniusz, January, trzech imion Otosławski, Książe i Pan na Otosławiu, własną ręką założyłem, owszem nawet każdy z prawych potomków moich, cegła po cegle dokładając, gmach ten nieustannie powiększać będzie, aby jako pomnik, przeszedł kiedyś bogactwem i stał się najpierwszym z domów wszystkich rodzin Ziemi Polskiej.

2. Żaden z Synów moich i żadna z Córek moich. Książe lub Księżniczka imienia Otosławskich, nie może wchodzić w związki małżeńskie z synami i córkami domów nie książęcych tak, ażeby w rodzie moim uwieczniała się zawsze i jak najdłużej pierwotna czystość krwi, którą w Was, dzieci moje, prawe i ukochane, przelałem.

3. Każden z Synów moich i każda z Córek moich. Książe lub Księżniczka imienia Otosławskich, będzie sobie miała za święty obowiązek, tę ostatnią wolę moją przekazać Synom i Górkom swoim, a moim ukochanym Wnukom i następnie Prawnukom, ażeby żaden z dalszych i najdalszych szczepów moich, nie wymawiał się niewiadomością tej ostatniej woli mojej, Hieronima, Petroniusza, Januarego trzech imion Otosławskiego, Księcia i pana na Otosławiu.

4. W tym świętym i prawdziwą miłość ku mnie objawiającym celu, żaden z Synów moich i żadna z Córek, moich, Książę lub Księżniczka imienia Otosławskich nie umrze bezżennie i bezpotomnie.

5. A jeżeli podoba się Najwyższemu wyplenić kiedyś szczepy męzkie, i zamknąć szereg noszących imię moje, tedy osatni w linii męzkiej, a na którym właśnie zakończy się gałęź wielkiego rodu, (jeżeli z winy jego spadnie na dom mój ta niełaska Nieba)... niechaj przeklętym będzie za życia i potępionym po śmierci!

6. Przekleństwo także wszystkim, co na pogwałcenie tej ostatniej woli mojej, wpłynęli przez namowę, podstęp, albo przymus jednego z członków mojej ukochanej rodziny, w dalszej i najdalszej gałęzi i aż na wieki wieków ! Amen.

Dla lepszego ożywienia po wszystkie czasy tlących i gasnących iskier w sercach ukochanego potomstwa mojego, zostawiam tę ostatnią, świętą i jedyną wolę moją na pargaminie, własną ręką napisawszy i podpisawszy.

Hieronim, Petroniusz, January, trzech imion Otosławski, Książe i Pan na Otosławiu".

— Przekleństwo! powtórzył Złotouski z szyderczym uśmiechem skończywszy czytać, jakże to czczy i głupi wyraz w ustach człowieka!... Panu tylko na lud swój rzucać klątwy przynależy z wysokości! dodał schylając nieco głowę. Precz więc odemnie wszelka bojaźni z postrachów ludzkich, dopóki Bóg sam nie zastraszy grzesznego!... Ha!... dodał otrząsając się z trwogi, ten szpargał ma coś piekielnego !... Ale za późno już, abym ustał!... Zacząłem dzieło moje i dokończę!... Przyjmuję twoje przekleństwo Hieronimie, Petroniuszu, January!... Ostatni twój potomek oddał mnie najprzód twój dom, któryś sfundował, przyjmuje za żonę córkę tego, który zarazem namową, podstępem i przymusem, pogwałcił wszystkie sześć twoich przykazań, umrze w końcu bezdzietny, a imię twoje zapomnianem zostanie!... Nie ma wieczności tylko w Bogu... nie ma innej wielkości i sławy na ziemi tylko niebieska!

Domówiwszy tych wyrazów!, zgiął pargamin w kilkoro i ukrył go w swojej kieszeni, potem szybko zamknąwszy szkatułkę na kluczyk, zabrał go ze sobą. Było coś obłąkanego w tym pośpiechu. Nagle potem ująwszy w rękę świecznik, odwrócił się od ołtarza, zeszedł ze stopni i zmierzać zaczął ku dzwiom, gdy trafem czy wolą nadprzyrodzoną, z ponad futryny tychże, spadł na ziemię ze ściany ogromny obraz, oprawny w ciężkie, dębowe ramy, ozdobione bronzowemi rzeźbami i zasłonił całe drzwi uciekającemu z kaplicy. Obraz ten stanął tak horyzontalnie, iż Złotouski twarz w twarz spotkał się z jedną z najstraszniejszych postaci galerji całego zamku, ze starcem o siwym wąsie i po pas długiej brodzie, z wygoloną głową, z dumnem, mściwem i srogiem obliczem. Po nad głową tej odwiecznej figury, ujrzał czerwone litery składające napis:

Hieronimus, Petronius, Januarius Otosławski, natus a. d. 1573, mortuus a. d. 1654.

— To on! to on! zawołał po dwakroć tracąc przytomność i siły, z ubytkiem których wypadł mu z ręki kandelabr, a połamane świece na ziemi, jedna po drugiej gasnąć zaczęły, pogrążając kaplicę w ciemności.

Silna jednak organizaja tego człowieka i gruby system nerwowy, dopomogły, że sam nie padł na ziemię, prędko nawet odzyskał władzę zdrowego sądu, jął się z pośpiechem do wyratowania z niemiłej sobie pozycji. Przedewszystkiem, chciał usunąć obraz, prostopadle stojący przede drzwiami, aby otworzyć sobie wyjście. Ujął go w obie dłonie i chciał ruszyć z miejsca, lecz i najtęższe wysilenie muszkułów nie zdobyło się na żaden skutek. W tej jednej chwili, człowiek ten nie był zdolny unieść ciężaru samego świecznika.

Myśl, że może tu być złapanym na uczynku, podała mu śpiesznie inną, a najsamprzód duch przezorności poszepnął, aby spalić i zniszczyć wszelki ślad zabranego ze szkatułki dokumentu.

Natychmiast dobył z kieszeni ukryty dopiero pargamin i przyłożył do płomienia ostatniej palącej się w kandelabrze świecy, gdy w tem z poza ołtarza wysunąła się dłoń żylasta i silna i jednem wytężonem ściśnięciem ręki, wytrąciła z drżących palców dokument.

Złotouski padł na posadzkę zemdlony.

Z poza ołtarza ukazał się natychmiast Babtysta srogi i jak lew zagniewany, a potem zaraz rozszedł się po kaplicy głos brzmiący obrażonego starca:

— Święta Urszulo patronko nieboszczki księżnej pani, twój to cud nas ocalił! Potem spojrzawszy na leżącego na ziemi, dodał: Ten człowiek, to najpierwszy nieprzyjaciel mojego pana, ale jako człowieka... ratujmy!

I zaczął unosić zemdlonego na ziemi.

Nazajutrz, Złotouski blady, schorzały i bardziej na głowie posiwiały, znalazł się w swojem łóżku, siląc się wytłómaczyć pochlebnem przekonaniem, że to wszystko co zaszło, było tylko wypadkiem przyczyn prostych i naturalnych. Jedna przecie rzecz została dla niego zagadką : czy dokument przez niego wyjęty ze szkatułki został spalony, jak to zamierzył, czy też w omdleniu swojem dostał się do rąk Babtysty. Najbardziej zdziwiło go milczenie starego Intendenta, który jakby nigdy nic nie zaszło, z dawną dworskością wypełniał wszystkie jego rozkazy. O jedno tylko ośmielił się go zapytać:

— Czy jest inne jakowe wejście do kaplicy oprócz drzwi głównych ze sieni ?

— Są małe drzwiczki za ołtarzem, odrzekł sługa z lodowatą obojętnością.'

— Szpiegował mnie ! pomyślał w duszy Złotouski, nie ulega wątpliwości, że nawet widział i słyszał wszystko, od pierwszego mojego wyjścia ze sypialni... Dokument także znajduje się w jego rękach !

X.

W czternaście dni po wypadkach zaszłych w pałacu Otosławskim, gmach ten doczekał się jednej jeszcze katastrofy, raczej epoki, jeżeli opiszemy nagły pojaw życia, po tylu latach ciszy, głuchej i posępnej samotności i konającego właściciela.

W ostatnim dniu miesiąca Marca, ze świtem, obszerny dziedziniec pałacu zalega podróżna karawana, spadła jak huragan, dla rozniesienia w tym spokojnym grobie echa piorunów. 22 powozów, złożonych z karet podróżnych, koczobryków z fordeklami, także wozów ładownych i bryczek, a wszystkie zaprzężone po 6, po 5, po 4 lub tylko dwoma rumakami, wjechało wśród trzasku biczy i rżenia koni, turkotu kół i natarczywych wykrzyków stangretów.

Wszystkie te powozy, zaprzęgi, liberja na ludzi, dawały efekt świeżyzny fabrycznej i warsztatowej, co miało w sobie coś niesmacznego w starym, arystokratycznym gmachu, który nie tak łatwo pozwoli się odmładzać dzisiejszym blichtrem i pozłotą.

Książe Heliodor i Złotouski wysadzili z pierwszej karety dwie damy — matkę i córkę. Była to pani Złotouska i Amelia, narzeczona księcia, a które zaraz ceremonialnie wprowadzone zostały do przygotowanych dla siebie apartamentów.

Zaledwie wysiadły z karety, pokazała się zaraz niezliczona liczba głów z okien innych powozów, a wnet potem wysiadać zaczęła zaimprowizowana maskarada, mająca do nieskończonej potęgi podnieść pannę Amelię.

Orszak ten składały stare i młode panie i panny ochmistrzynie, guwernantki, nauczycielki zakontraktowane na prędce, więcej dla ostentacji jak istotnego rozwinięcia inteligencji młodej uczennicy. W tej jednej godzinie usłyszeć można było pomięszane głosy czterech głównych narzeczy z planu edukacji wyższej, reprezentowane przez Angielkę, Francuzkę, Włoszkę i Niemkę, co wszystko w pomięszanym dźwięku niemiłosiernie zagłuszało, jak przy budowie wieży Babel.

Jednocześnie z innych powozów wysiadła wyższa służba dworska, a mianowicie: nadworny lekarz, chirurg-operator, aptekarz i trzech asystentów do tegoż wydziału należących, dalej kandydaci obiecujący sobie tytuły: jeden plenipotenta jeneralnego, drugi komisarza, dwóch panów sekretarzy, czterech podsekretarzy i sześciu oficjalistów na usługi kancelarji.

Z jednej ładownej bryki zdjęto płótno rozciągnięte na obręczach, a wnet podniosła się w górę pewna liczba głów z grubemi twarzami, mniej szlachetnych rysów, byli to kamerdynerzy, lokaje pokojowi i przedpokojowi, pan szwajcar, pan froter, pan kucharz, pan cukiernik i mnóstwo innych panów z przydomkiem nadwornych. Wszyscy po większej części przybrani byli w kostiumy swojej godności, prosto z igły, znać także, że tylko co zrekrutowani, bo na żadnym nie można było upatrzyć właściwej cechy dworaka. Ci także pokazali się najleniwszymi do opuszczenia swego miejsca, na którem całą drogę spali, jak to poznać można było z straszliwego otwierania gęb i trzaskania stawami.

Jeszcze jedna bryka w tyle, objęła jakby w arce kilkanaście par czystych i nieczystych indywiduów w linii żeńskiej, z natury ruchliwych, gadatliwych i przekąsających, były to panny garderobiane, panny pokojowe, panny szwaczki i tak nazywane aż do późnej starości, panny młodsze, także kucharki, gospodynie i pomywaczki, kończące jeszcze zajadłe kłótnie, wszczęte o rangi i osobisty honor, od samej Warszawy do Otosławia prowadzone. Te wysiadły natychmiast, ukazując czerwone plamy na twarzach i podrapane policzki, wśród płaczów, żalów i odgrażań wzajemnych do przyszłości.

Arjergardę karawany stanowiły bryczki upakowane furażem dla koni, a z których, siłą pozrzucano pijanych forysiów, fornali, stróżów, ludzi stajennych i innych.

Cały dziedziniec stał się w jednym momencie bardzo podobnym do rynku, w czasie jarmarku na konie i wozy.

Najzabawniejszą rolę w tym tumulcie odegrał stary i poczciwy Intendent, Babtysta, bez niego przecież nie mogło się obejść na tem miejscu. Domyślił się łatwto, jakie to wszystko mogło mieć znaczenie. Może w innym razie padłby zabity apopleksją z radości, ale tu było coś, co odpychało go ze wstrętem od tego widoku, od tej kalwakaty, narzuconej prawie gwałtem jego panu. Stanął na środku dziedzińca, z założonemi rękami, w których trzymał dwa wielkie pęki kluczy i ani drgnął momentalnie tylko ocierając zwilżone od łez oczy, które zranione serce wyciskało.

Z razu uchyliło się jedno okno na pierwszem piętrze i ukazała się młoda twarzyczka, jeszcze osłoniona rondkiem podróżnego kapelusza. Była to najszczęśliwsza z panien, panna Amelia, która raczyła wypuścić w przestrzeń dziedzińca kilka frazesów, a z których powziąść można było jak najlepsze o jej książęcem wykształceniu wyobrażenie.

— Lokaju! przemówiła do pierwszego lepszego w liberji, zawołaj czemprędzej do moich salonów sześć moich panien, do rozebrania mnie z podróżnych sukien... Moja guwernantko do angielskiego języka! rzekła także do jednej z bliżej stojących kobiet, skoro tylko odpocznę, masz być gotową na moje zawołanie, chciałabym żebyś mi pomogła poprawić list angielski, pisany do jednej z moich przyjaciółek w Warszawie... do drugiej księżnej... nie zapominaj więc o tem co ci zalecam, moja guwernantko do angielskiego języka!

I okienko zamknęło się, mała twarzyczka zniknęła.

Wkrótce potem uchyliło się drugie okno i ukazała się inna postać niewieścia, była to twarz 4O-letniej mamy panny Amelii, która rzekła:

— Kamerdynerze mojego męża! żebyś się nie ważył pokazywać w salonach inaczej, tylko w lakierowanych trzewikach i w jedwabnych pończochach. Zaleć także moim lokajom, aby w naszym pałacu, nie zdejmywali nigdy liberji. jak przystoi na dworskich książęcego domu!

Słysząc to Babtysta, pokiwał tylko głową, otarł łzę raz ostatni, potem westchnął całemi piersiami do świętej Urszuli patronki nieboszczki księżnej pani i odszedł z miejsca, na którem stał jakby posąg. Zbolały i prawie zrozpaczony, udał się błędnym krokiem w głąb dziedzińca, może tam postanowił ukryć się i odwrócić od obrazów raniących tak srodze jego wzrok, słuch, serce!

XI.

Tegoż dnia wieczorem, w jednym z najobszerniejszych salonów, w apartamencie przez państwo Złotouskich zajętym, widzieć można było cztery osoby, siedzące na krzesełkach, ustawionych w półkole, na przeciw wielkiego, z białego marmuru kominka, na którym właśnie migotały ogromne płomienie palących się gałęzi sośniny.

Posiedzenia kominkowe bywają jedną z nabardziej i prawie nałogowo ulubionych rozrywek wiejskich, zawsze miłe i przynęcające, czy to w walącej się chacie, przez której szczeliny świszczy wicher mroźny, czy w murowanych dworcach. Niech wówczas huczą wiatry po polach, po lasach, niechaj kołyszą obnażonemi z liści konarami, niech i zamieć śnieżysta dzwoni sypiąc jakby piaskiem po szybach... na kominku się pali!... szczęście nasze już jest ujęte między czterema ścianami jest i światło i ciepło, jakieś życie, jesteśmy szczęśliwi.

Cztery osoby utworzyły kominkowe grono: Książe Heliodor, jako gość w domu rodziców swojej narzeczonej, pan Złotouski, pani Złotouska i panna Amelia, ich córka.

Baczny postrzegacz zauważaćby tu był powinien, że komplet nie był jeszcze zupełny, brakowało bowiem Marszałkowej, siostry księcia, która jednak pod jednym dachem z niemi zamieszkiwała, a brak jednej tylko osoby podczas uroczystości tych wiejskich czcicieli ognia, zwiastuje coś podejrzanego, coś, co potrzebuje wyjaśnienia.

Pani Złotouska, kobieta wygasłych dawnych pretensji, ożywiała ustawicznie swoją twarz pomarszczoną, widokiem księcia, występującego ciągle z przesadzonemi grzecznościami dla jej córki. W wejrzeniu jednak księcia, w lekkim jego uśmiechu, a czasem i w słowie, dostrzedz można było pewne oznaki ironii, coś podobnego do pobłażliwej litości, widać że jeden dzień wystarczył do ocenienia prawdziwych zalet panny Amelii, która im bardziej wysiliła się, aby pokazać się godną tytułu księżnej, tem więcej zbliżyła swoją sztukę do parodji. Szczęściem, że książe nie był wcale zakochanym, żenił się z interesu, a interes w małżeństwie pomija najczęściej osobę.

Jednakże książe Heliodor nie zupełnie chciał być prostym kupcem, pragnął także i podobać się: czego najlepiej dowodziła prawie cudowna jego osoby metamorfoza. Fizjognomia jego, niedawno jeszcze była podobna do trapisty : miał szorstką brodę, łysą jak kolano głowę i wyraz na twarzy malujący ostateczny stan cierpienia człowieka, co zwątpił w wszelką pomoc na ziemi, teraz, taż sama twarz pozbawiona na brodzie siwego zarostu, czoło okryte jakby w ramkach rokoko, puklami ciemno-blond peruki, oko więcej ruchliwe i uśmiech naturalny, bo z duszy wydobyty, zdawały się odbierać jaki dziesiątek lat temu przedwczesnemu starcowi. W głosie także księcia nie było słychać tego echa ponurej intonacji, a w wyrazach, które z ust jego wychodziły, nie czuć dawnej goryczy, żalu i braku nadziei.

Być może, że książe przymuszał się do tej roli, był nawet cokolwiek za lekki w swoich wysłowieniach, za młody w giestach rąk i poruszaniu głową, zawsze jednak mniej był śmiesznym od panny Amelii, która na ten raz wyparła się nawet natury kobiecej: bo zapomniała być i piękną i zalotną, kokietowała tylko, że się tak wyrazimy, z tonu książęcego, nie przed mężczyzną, któremu miała się podobać, ale przed księciem, któremu chciała dorównać.

Pani Złotouska nie przestawała także ani na chwilę czarować księcia ustawicznem popisywaniem się na też same tema co i Amelia, lecz broń Boże aby jako rywalka!. . była to prosta solidarność matki na korzyść córki.

Ale najbardziej charakterystyczną rolę przybrał tu ojciec narzeczonej. On, człowiek więcej przywiązany do nieba jak do ziemi, on, co głosił światu jak dalece pragnie zostać cichym i maluczkim, jak owe dziatki stawione przed Chrystusa, i umrzeć prostym jak Jego Apostołowie, on. u którego wszelka wielkość ziemska była grzechem pychy, postanowił teraz pobożnie milczeć. Milczał więc, ale aby nie przeszkadzać w niczem i matce i córce, przechylał tylko ustawicznie głowę, raz na lewo, to na prawo, kiwał nią czasami krzywiąc twarz szkaradnie, to wzdychał, patrząc w ogień na kominku, jakby w tem wszystkiem co słyszał obok siebie, było coś anty-ewangelicznego, coś niezgodnego z jego wyobrażeniami świętemi, coś, jednem słowem, co Bóg zapisze niezawodnie na rachunek grzechu matki i córki, emu przebaczając, jako niezdolnemu zwalczyć wrodzonej ich dumy i próżności.

Książe Heliodor mimo wielkiej wprawy w odgadywaniu ludzi, nie inaczej właśnie pojmował swego teścia, w matce Amelii uznał motor działający najpotężniej w tej sprawie na męża poczciwego i uległego, córkę uważał jako istotę bierną, której wola matki nadzwyczaj się podobała.

Wkrótce Złotouski, czy znużony długą rolą, czy pobudzony jakimś interesem, zawsze skrytym w zakątkach swojej duszy, zaczął ustawicznie spoglądać na zegar, stojący nad kominkiem, za każdym jednak rzuceniem oka marszył brwi i przygryzał od gniewu usta, lecz zaraz umiarkowawszy swoje zapomnienie, wracał w dawną płaczliwą rolę czuwającego nad światem, na którym szatan pychy i próżności rozpostarł swoje panowanie.

Ale zkąd ten gniew i zły humor całkiem nie udane ? może to nam wyjaśni kilka zapytań samego księcia i odpowiedzi drugiego.

— Odbierasz cały urok memu szczęściu, panie Złotouski, przemówił książe z ubolewaniem, nie widzę cię, tak jak zawsze, swobodnym i wesołym.

— Nie mogę być innym, mości książe, odrzekł po chwili, książe pan wie to dobrze, że od dwóch tygodni noszę w sercu ranę.

— Ach! zawsze ta bagatela!

— Przeciwnie, mości książe, rzecz to jest największej wagi, jeżeli kiedy człowiek ściągnie na siebie wyraźną niechęć drugiego... wszyscy powinniśmy się kochać jak bracia.

Pani Złotouska i Amelia rzuciły na księcia ciekawe spojrzenie.

— Wyręcz mnie panie, odrzekł książe zrozumiawszy że damy zapragnęły poznać przyczynę tego przemówienia, wyręcz, bo na prawdę, wstyd mi wyznać przed paniami, że ten mały zarzut tycze mojej siostry.

— Pani Marszałkowa, rodzona siostra dostojnego naszego księcia, rzekł Złotouski, jest na mnie śmiertelnie zagniewaną.

— Śmiertelnie! powtórzyły zarazem matka i córka.

— Śmiertelnie!... już też przesadzasz nieco! dodał książe.

— Jakże więc nazwać ten stan serca, jeżeli osoba, dla której oddani jesteśmy z poświęceniem, mieszkająca z nami pod jednym dachem, nie mówię już, że odmawia nam honoru przyjęcia etykietalnej wizyty, ale nawet wzbrania się zamienienia kilku słów przyjacielskich a zawsze życzliwych!

— Oh! toć wiesz dobrze, że marszałkowa cierpi moralnie!... znasz nawet powód tego prawdziwego nieszczęścia.

— Jest to coś innego jeszcze, mości książe... Pani Marszałkowa jest tylko nie kontenta ze swego przyjaciela... jest to wstręt...

— Oh! co mówisz, panie!... Czyż można powziąść wstręt do człowieka, który całe szlachectwo swoje oparł na cnocie, na ubóstwieniu swego imienia, które rzucił światu w obieg, jako wzór i godło poczciwości i zasług towarzyskich!...

— Książe pan pozwolił sobie użyć trochę przesady, odrzekł tenże spuszczając oczy ku ziemi. Zawsze najlepszy dowód prawdy będzie w obojętności pani Marszałkowej... Przewiduję nawet, że długo jeszcze przyjdzie nam bez niej spędzać godziny w tym pałacu, jakby dostojna pani nie należała do grona familii... Książe pan uczyni mi koniecznie tę jedne nadzieję i sprawi wpływem swoim, że pani Marszałkowa nie odmówi nam wszystkim, jak tu jesteśmy, łaski spędzenia z nami dzisiejszego wieczoru.

Książe ruszył ramionami.

—A więc w pierwszym zaraz dniu mojego przybycia do pałacu, rzekła zapłoniona pani Złotouska, dowiaduję się o wyraźnem nieporozumieniu!... Książe nawet musi być bardzo pewnym uporu pani Marszałkowej, że...

— Nie przyjdzie tu Marszałkowa, to pewna, przerwał książe, ale pewniejsza, że swoich przyjaciół potrafi zawsze sprawiedliwie ocenić.

— A ja odpowiem, że przyjdzie! odrzekł Złotouski powstając z krzesełka.

Po raz pierwszy książe ujrzał tego człowieka w innym charakterze. Słowa te wymówił tak surowym głosem, akcentem zarazem groźnym i poważnym, iż mniemaćby należało, że nie sama wola człowieka obrażonego, pobudziła go tyle, ale jakaś pewność, oparta na nieodgadnionej zasadzie.

— Pozwól mi zatem, łaskawy książe, dodał jeszcze, że udam się do apartamentów pani Marszałkowej i popróbuję ją tu przyprowadzić.

— Ty, ty sam chcesz iść, panie! odrzekł książe zadziwiony.

— Mniejsza, że zaleciła swojej służbie nie przyjmować mnie, ile razy będę meldowanym... pójdę jednak jeszcze raz jeden popróbować szczęścia... ostateczności ośmielają najlękliwsze dusze. Ujrzawszy jednak, że książe na to przemówienie okazał się nieco pomięszanym, dodał łagodniej: Idę w jakikolwiek sposób ubłagać panią Marszałkowę o tę łaskę... i mam nadzieję, że za pół godziny...

— Mówisz że przyjdzie? zapytał książe przerywając.

— Przyjdzie, odrzekł z tą samą co i pierwszy raz pewnością marszcząc nieco zagniewane czoło.

Chciał natychmiast wyjść z salonu, gdy w tem we drzwiach ukazał się Babtysta z listem w ręku.

— Czy do mnie jest to pismo ? zapytał Intendenta.

— Nie, panie, odrzekł stary niespojrzawszy nawet na pytającego, do mego pana... do księcia.

Złotouski zaraz znikł z salonu. Babtysta także podawszy bilet księciu, spokojnie się oddalił.

Może w innym razie, byłby książe mniej gorliwym w odczytaniu tego listu, ale poznawszy pismo swojej siostry, nie mógł się już oprzeć ciekawości. Przeprosiwszy tedy damy, odszedł nieco na bok, otworzył bilet z pośpiechem i zaczął czytać:

„Ukochany bracie! Niechaj ci niebo przebaczy, żeś mnie cały dzień dzisiejszy zostawił w samotności. Bóg do wszystkich nieszczęść naszego domu dodał jeszcze nową klęskę, pomieszał ci zmysły! Posunąłeś swoje szaleństwo tak daleko, że ani w mojej ani w twojej mocy, leży ocalenie honoru naszego domu. Już święty ten gmach zaległa trupa stu koczujących cyganów... inaczej nie mogę nazwać tych komedjantów silących się na odegranie książęcych roli! Amelia Złotouska księżną!... Amelia! (jak się dowiaduję od tych pół-lokai), córka niegdyś handlarza starzyzny, małego kupca, co jeszcze przed 30 laty przebiegał ulice Warszawy z kramikiem, zaopatrzonym w igły, nici i naparstki! z matki praczki, zaślubionej zaczynającemu dorabiać się milionów, spekulantowi!... Jeżeli spełnisz swoją wolę w myśl nieszczęścia, stary ród książąt Otosławskich popadł w pohańbienie!... O bracie, bracie! popioły twoich dziadów upomną się o pomstę, żeś nie umiał być ich wnukiem !... Jeżeliś już zaślepiony, stracił moc i wolę nad sobą, spełnij więc czyn niegody naszego imienia, strzeż się tylko wciągać do dzieła hańby swoją siostrę!... Za najpierwsze błagam cię, nie zapragnij zaszczycić mnie znajomością tej nieczystej rasy. Między mną a nimi wieczny przedział!... Powiedz im, że nie masz siostry... jesteś tylko jeden na ziemi, sam, jak pustelnik, powiedz, że jedyna siostra twoja, ta co umiała być księżną z Otosławskich... już umarła!..."

Przeczytawszy książe te wyrazy, uczuł że lekki pot wystąpił mu na czoło. Po raz pierwszy pogarda siostry dotknęła go tak srodze, iż prawie tracić zaczął zmysły, tyle jednak jeszcze okazał przytomności, że uzbroiwszy się w pozorną obojętność, wrzucił list w płomień na kominku.

Kobiety posiadające z natury wysoki dar przenikliwości, domyśliły się, że coś nadzwyczaj ważnego w tym liście stać musiało.

Nagle potem przypomniał sobie, że porywczy teść oddalił się właśnie, aby spotkać dumną Marszałkowę, bez długiego więc namysłu postanowił przełamać jego upor i odwieść od tego zamiaru. Poskoczył ku drzwiom uchylił nieco i przemówił do bawiącego w drugim pokoju Babtysty.

— Oznajmij panu Złotouskiemu, że w interesie wielkiej wagi, pragnę się z nim zobaczyć natychmiast.

— Prawie w tej chwili wszedł do pokoju pani Mar-szałkowej, odpowiedział Intendent.

— A to szatański pośpiech!... Wymknął się z salonu niepostrzeżony, i zaledwie miałem czas odczytać list, ten już się u niej znajduje!

— Wyjął tylko ze swego kantorka jakieś pudełko, oprawne w safian czerwony, przewiązane na krzyż wstążką białego koloru, której końce były opieczętowane kilkoma pieczęciami z herbem pani Marszałkowej, dopowiedział Babtysta.

Na twarz księcia wystąpiły wyrazy zadziwienia i zaniepokojenia.

— Widziałem to wyraźnie, dodał Babtysta, ponieważ go sam aż do drzwi pokoju pani Marszałkowej odprowadziłem... także sam zameldowałem, usiłując utrzymać; przyzwoitość domu.

— I cóż odrzekła pani Marszałkowa, dowiedziawszy się, że?...

— Odmówiła... kazała nawet oświadczyć że w zamku książąt Otosławskich, nie zna pana Złotouskiego.

— I powtórzyłeś mu te wyrazy? zapytał książe pomięszany.

— Co do litery!

— I cóż?

— Wszedł do pokoju.

— Oh!

— Chciałem niegrzecznością odpowiedzieć za niegrzeczność... Święta Urszulo patronko nieboszczki księżnej pani! zawołałem tylko sobie, dając za nim kilka kroków, aż w głąb pokoju, gdzie bawiła pani Marszałkowa, ale... ale...

— Ale cóż? zapytał książe niecierpliwy.

— Ale pani Marszałkowa... nie wiem tylko, najłaskawszy książe, co się to wszystko znaczy... pani Marszałkowa ujrzawszy to pudełko w jego rękach, zmieniła się na twarzy... nieco zbladła i nieco...

— A dalej, dalej co?

— Chociaż znać wielce pomięszana i nieprzytomna, wiedziała jednak co czyni. „Wyjdź, wyjdź ztąd Babtysto rzekła do mnie, „zostaw mnie samą z panem Złotouskim..." wyszedłem.

— Ach! zawsze tajemnice ! zawsze intrygi! zawołał książe niespokojny, kiedyż ukończy się to wszystko! Domówiwszy tych wyrazów cofnął się na powrót do salonu.

Książe zrozumiawszy drażliwość obecnie prowadzonego interesu, skierował rozmowę na Marszałkowę, wystawiając ją jako kapryśną fantastyczkę, nieco zepsutą zbytkiem i pieszczotami złotego losu, silił się, aby ubolewać jak najwięcej nad jej stanem, jako prawdziwem nieszczęściem.

Wszystko to miało po trochu przygotować kobiety, równie niespokojne i pomięszane, obrażone nawet, do scen, już bardzo blisko przed niemi rozwinąć się mających, skoro tylko Złotouski powróci.

W tem drzwi salonu szeroko się otworzyły, książe drgnął przedwcześnie. Spodziewał się ujrzeć Złotouskiego w stanie największego rozdrażnienia lub rozpaczy. Jeszcze chwil kilka nie było widać nikogo, w końcu ukazała się Marszałkowa, weszła z twarzą promieniejącą radością, z uśmiechającem spojrzeniem, a nawet z rękami wystawionemi naprzód do uścisku pani Złotouskiej i jej córki, Amelii.

Na ten widok książe prawie do reszty stracił rozum.

Zaraz za Marszałkowa wsunęła się druga postać, był to Złotouski z najspokojniejszą twarzą, z oczami w dół spuszczonemi, i jedną ręką położoną na piersiach którą przytrzymywał klapę od surduta, z poza której wystawało do połowy safianowe pudełko, owiązane wstążką białego koloru i obłożone pieczęciami z laku, jak to już opisał Babtysta. Ani tryumfu, ani nawet najmniejszej oznaki zadowolenia nie można było wyczytać na jego twarzy, mimo cudu, jaki zdziałał. Było jednak coś jezuickiego w tej spokojności.

Marszałkowa rzuciła się zaraz w objęcia pani Złotouskiej, a od tej przeszła jeszcze prędzej do serdecznego pacałunku panny Amelii, wołając ustawicznie: — Ach!... jakaż piękna!

Książe jeszcze dotąd niemy, stał na swojem miejscu jakby rażony piorunem, nie wiedząc od jakiego słowa zacząć, spoglądał tylko ustawicznie z niedowierzaniem na twarz siostry, ożywionej szczęściem, na jej całkiem nie udaną egzaltację, to na pobożne rysy opartego o róg kominka czarodzieja, który jakby nigdy nic nie zaszło, oglądał końce swoich palców lub machinalnie posuwał głębiej za klapę surduta, wystające pudełko.

W kilka minut piąte krzesełko powiększyło półkole przed kominkiem.

Marszałkowa na niem zasiadła.

XII.

W pół godziny zaledwie zakończył się długi szereg serdecznych wynurzań i grzeczności, któremi osoby te, tylko poznajomione, obsypywały się wzajemnie. Nie będziemy dotykać tej strony, ile w tem wszystkiem było szczerości i prawdy, pominiemy i zadziwienie księcia i radość niespodziewaną pani Złotouskiej i Amelii, nie wykryjemy nawet jeszcze, jaka potęga tajemniczego wpływu zmieniła tak nagle wyobrażenia samej Marszał-kowej, pokierowała jej wolą, tyle tylko wyznamy, że ta uszczęśliwiona kobieta, ile razy przyszło jej spojrzeć na Złotouskiego, zmieniała twarz swoją tak nagle i wyraźnie, iż rzecby można, że tylko dzielną grą udanej wesołości pokrywa gniew zacięty i tłumi nadprzyrodzoną siłą wściekłość za swoje upokorzenie.

Nareszcie zaczęła się konwersacja. Mówiono wiele i o wszystkiem, w końcu książę rozpoczął anegdotę z czasów swego kawalerskiego życia.

Była to powiastka nieco fantastyczna i tchnąca zbytnią cudownością, jak na powieść prawdziwą, książę opowiedział wcale serjo zdarzenie, jak jeden z jego przyjaciół, któremu był pożyczył sto luidorów przy grze w faraona, zabity później przez trzecią osobę w pojedynku, ukazał mu się po śmierci aby swój dług zapłacić.

Kobiety skupiły swoje krzesełka i w blasku ognia na kominku zaczęły szukać roztargnienia przed strachem. Dziwna jednak rzecz, że najpobożniejszy najwięcej się przeraził, obejrzał się po za siebie, drgnął nawet lekko na widok pięciu ogromnych cieni za krzesłami, rzuconych od płomienia na podłogę, chcąc jednak prędko ukryć śmieszną bojaźń, zapytał:

— Czy książę pan wierzy w powrót duchów na ziemię ?

— Wierzę, że te nawet nie mają potrzeby wracania, ponieważ ciągle bawią między nami.

Złotouski bliżej jeszcze przysunął swoje krzesło.

— Nie wszystkie jednak mają moc działania po śmierci, dodał zaraz książę. Ten, o którym mam mówić, był za życia nadzwyczaj rozpustnym, ale w sercu i charakterze dzielnym człowiekiem.

— I książę pan widziałeś ducha? zapytała pani Złotouska.

— Tylko jego pełnomocnika... więc domyślam się, że także ducha... Straciwszy bowiem ze śmiercią mego dłużnika nadzieję odebrania pieniędzy, przestałem o tem myśleć, gdy w dniu jednym, wieczorem, przybywa do mego mieszkania jakiś nieznajomy, i podaje mi maleńki bilecik, zapieczętowany herbem mego zmarłego przyjaciela, a z którego pogrzebu tylko co powróciłem. Otwieram list i znajduję te wyrazy: „Książe, winienem ci sto luidorów, zamiast nazajutrz, odsyłam ci je aż po upływie dni trzech. Ale domyślasz się zapewne dla czego stałem się nierzetelnym... zostałem zabity! Miarkuj, że odtąd nie miałem ani chwili czasu do porozumienia się z tobą: dwa dni musiałem przeleżeć na katafalku, trzeciego pogrzeb, i to zaledwie o siódmej wieczorem, lecz o ósmej już piszę do ciebie, i oto załączone sto luidorów." — A tenże nieznajomy? zapytały drżące damy.

— „Kto pan jesteś?" zapytałem go nieco pomięszany.... „Pełnomocnik zbitego" odpowiedział. Straciłem tak dalece przytomność, żem mu pozwolił opuścić moje mieszkanie niezapytawszy...

— Eh, bracie przewala Marszałkowa, więc nie widziałeś ducha, ale żyjącą osobę.

— A jednak charakter pisma i podpis był wyraźnie mego przyjaciela, data także poświadczała, że list pisany był w dniu, w którym go odebrałem, mimo to, być bardzo może, że w tera całem zdarzeniu ukrywała się jakaś naturalność rzeczy, a najprędzej, że chciano ze mnie zażartować!... Ale opowiem teraz paniom zdarzenie, odwrotnej nieco treści, jak zmarły jeden lichwiarz, przychodził przez lat siedm jak najregularniej w dzień terminu do mego przyjaciela, po odbiór przypadających procentów z udzielonej mu pożyczki...

Złotouski szybko i tak blisko przysunął swoje krzesło do kobiet, że aż wzbudził szyderczy uśmiech Marszałkowej.

— Było to tak... zaczął książe.

W tem dał się słyszeć za oknami trzask bicza, a potem zaraz turkot kół zajeżdżającego na dziedziniec powozu.

A że podobne zdarzenie na wsi ucina zwykle w połowie słowa, książe ustał mówić, spojrzał mimowoli na okna, a za nim wszystkie osoby jednocześnie poruszywszy się na miejscach, oglądać się to na drzwi, to na okna, zaczęły.

— Zdaje mi się, mości książe, przemówił Złotouski, że ktoś zajechał do pałacu.

— Wątpię, odrzekł książe usiłując jednak odgadnąć osobę przyjeżdżającego gościa, ponieważ od trzech lat nikogo u siebie nie przyjmuję, a do czego się już moi sąsiedzi przyzwyczaili. Interesów także nie maro, gdyż wszystkie starałem się ukończyć tak, abym już od nikogo nie potrzebował być odwiedzanym. Sądzę raczej, że to do ciebie, panie Złotouski.

— Do mnie! zawołał tenże wymawiając się porywczo. Ja znów wcale nie mam tu sąsiadów i wcale interesów, zwłaszcza takiej wagi, za któremiby aż tutaj mnie goniono.

— Więc ktoś z twojego dworu, opóźniwszy się dzisiaj z rana...

— Ani to! przerwał żywo. Byłem pod tym względem tyle skrupulatnym, żem o to najściślej wybadał mojego marszałka, który mnie upewnił że wszystkie powozy i ludzie stanęli już na miejscu. Nie pozostaje zatem jak podziękować pani Marszałkowej, dodał zdobywając się na grzeczność, że nasze towarzystwo powiększy ktoś z jej szanownych przyjaciół.

— Zkąd ta pewność! odrzekła stanowczo Marszałkowa. Mogę najuroczyściej wyznać, że bawię w Otosławiu pod najściślejszem incognito, że ani jeden z moich przyjaciół, ani żadna z przyjaciółek nie mogłaby się tego domyśleć. Opuściłam mój dom uwiadomiwszy wszystkich, że jadę za granicę, gdzie jednak jadę, nikomu tego nie wymieniłam. Myślę zatem, że teraz z kolei, pani tylko jedna zaspokoi nasza ciekawość, dodała uprzejmie zwracając mowę do pani Złotouskiej.

— Ja! ja! taż natychmiast odrzekła usuwając prędko domysł Marszałkowej. Czyż śmiałabym w samym dniu przybycia mego do Otosławia, przyjmować choćby najżyczliwsze osoby!

Należało z kolei zapytać także i Amelii, ale ta, zręcznem przemówieniem przyszła w pomoc sama, ozwawszy się do księcia:

— Jakieś proste przeczucie upewnia mnie, że nikt inny tylko książe sam jest celem tych odwiedzin.

— Ha!... muszę uwierzyć w to ostatnie przypuszczenie ! odrzekł jaknajbardziej wątpiącym głosem. Byłaby to jednak jedna z nadzwyczajnych okoliczności, jeżeli na prawdę mnie samego postanowił ktoś odwiedzieć.

Zaraz po tej odpowiedzi księcia, ukazał się we drzwiach Babtysta z tak zabawnie zakłopotaną twarzą, jak go jeszcze nikt nie widział. Wszyscy prawie razem powstali ze swoich krzeseł, mimowolnie ku drzwiom pociągnięci. Książe najniecierpliwszy, najpierwszy zapytał Intendenta:

— Kto przyjechał do pałacu?

Babtysta jakby stracił słuch lub mowę, nic nie odpowiedział, szczerą jednak swoją wolę objawił w ten sposób, że ruszał ramionami, unosząc je aż pod sama głowę, to znowu rozszerzając ręce, jakby na znak, że nie umie temu pytaniu zadosyć uczynić.

— Ale któż taki? powtórzył książe z przyciskiem. Czy widziałeś tę osobę lub osoby, jeżeli ich jest więcej?

— Widziałem, najłaskawszy książe, odrzekł, ale Bóg jeden i święta Urszula patronka nieboszczki księżnej pani widzi jasno i pojmuje znaczenie tego niepojętego zdarzenia!

— Dobrze, dobrze, tylko zaczynaj!

— Jest to młody jakiś człowiek, młody tak. że mógłby być łatwo moim wnukiem.

— Jak się nazywa?

— Właśnie, najłaskawszy książe, że w tem skupia się ciekawość, gdyż nie chce wymienić ani swojego nazwiska, ani godności, ani...

— Przecież jaka jego powierzchowność?

— Miły, uprzejmy i przyzwoity. Zajechał pięknym, podróżnym powozem, we dwie pary siwych koni z chomontami krakowskiemi, nie uważałem tylko czy miał jaki herb na powozie, a to byłoby...

— Czegoż więc żąda ten człowiek w pałacu? zapytał książe już nieco uspokojony.

— Zapytałem go zaraz, czy ma zamiar widzieć się z księciem samym jegomością, czy też z którą z szanownych osób, które raczyły w pałacu księcia pana zamieszkać... Odpowiedział, że przybywa właśnie aby zobaczyć się z wszystkimi.

Całe towarzystwo poruszyło się na miejscach.

— Jak to, z nami wszystkimi, mówisz? zapytał książe z uśmiechem odzyskawszy prawie humor.

— Tak jest, gdyż zarówno ma ważny interes do księcia pana, jak do pana... dodał wskazując na pąsowego świętoszka, który jakby przestraszony, cofnął się na kilka kroków w tył, nie dozwalając Babtyście wymienić swojego nazwiska.

— No... więc obadwaj tylko jesteśmy celom tej wizyty, przemówił książe do Złotouskiego.

— Oświadczyłem mu także, że w zamku bawi jeszcze pani Marszałkowa, siostra księcia mego pana, i to go najmocniej ucieszyło, ponieważ, jak zaraz uprzedził, do niej także ma ważny interes, a nawet do obu wielmożnych pań, dodał kłaniając się nieco pani Złotouskiej i Amelii, o których wiedział już poprzednio, że bawią w pałacu. „Bądź więc tak dobrym, mój stary, Babtysto, Intendencie", przemówił klepiąc mnie po ramieniu, „idź i zamelduj mnie w pałacu"... Babtysto i Intendencie! tak mnie wyraźnie nazwał i zatytułował, zna mnie więc!... lecz co mnie najbardziej zadziwiło, że go nigdy jeszcze w mojem życiu nie widziałem !

Wszystkie osoby stanęły naprzeciw Babtysty jak pięć posągów, na twarzach których zaczęły przebiegać oznaki przelotnych uczuć duszy: to zadziwienia, to trwogi, niedowierzania, niespokojności, w ogóle najsilniejszego zajęcia. Książe tylko nawróceniem się Marszałkowej przed chwilą uszczęśliwiony, całe zdarzenie to wziął z żartobliwej strony, a nawet wpadł w pustą wesołość.

— Cóż mu jednak na to wszystko odpowiedziałeś? zapytał Babtystę.

— Że książe pan i szanowni goście bawią właśnie w salonie, i że dla tego proszę go, aby raczył małą chwilkę w jednym z bocznych pokoi zaczekać, tymczasem dam znać o jego życzeniu.

— Daruj łaskawy książe, zawołał Złotouski cały zatrwożony, ale ja tego człowieka widzieć nie chcę!

— A ja nie powinnam! przemówiła następnie Marszałkowa, jeżeli poprzednio nie wymieni swojego nazwiska... godności... celu przybycia...

— A co do mnie, rzekła pani Złotouska muszę iść koniecznie za zdaniem mojego męża... Książe opowiadaniem swoich cudownych anegdot, tyle obudził w naszych sercach trwogi, że na prawdę, zdarzenie to pomięszało nas tyle, iż potrzebowałybyśmy pierwej ochłonąć z wrażenia... szczególniej Amelia... Wreszcie niech książe spojrzy, jak mój mąż okropnie wygląda.

— To też książe pan podzieli zdanie ogółu i nie przyjmie tego tam fantastyka, czy żartownisia, dodał Złotouski popierając zdanie żony.

— Przeciwnie, czuję chęć niepohamowaną ukazania go państwu w naturalnym jego humorze.

Kobiety krzyknęły zatrwożone. Złotouski wysunął z za rękawa kokosowe paciorki i skrycie zaczął na nich przebierać drzącemi palcami.

— Jeżeli ten człowiek zna nas wszystkich, mówił dalej książe, i przybył nas odwiedzieć w jakichś interesach, myślę, że nie znajdziemy piękniejszej sposobności ukazania mu się. jak zaprosiwszy tu do salonu. Jeżeli zaś to człowiek złych zamiarów, przewrotny, oszust, lub nawet... ale na honor! źle czynię podejrzywając go przedwcześnie!... Będzie zawsze czas ukarać go, jeżeli się na nim zawiedziemy, z resztą, ten młody nieznajomy podobał się już Babtyście, a mój Babtysta to...

— Oświadczę więc temu panu, że go książe pan oczekuje w salonie, ozwał się zaraz Intendent, nie pozwalając nawet księciu więcej się namyślać.

— Szósty gość, szóste krzesełko przy kominku! odrzekł książe usiłując swój upor pokryć żartobliwością.

Babtysta widocznie podzielający zdanie księcia, szybko ujął za poręcz krzesła, stojącego na uboczu, postawił je w rzędzie przy kominku, i sam się oddalił.

Odtąd nikt już nie śmiał sprzeciwiać się woli księcia. Całe towarzystwo z nieukontentowaniem poddało się, wracając znowu do kominka.

Za chwilę nieznajomy się ukazał.

Był to — Eugeniusz.

Zostawiliśmy tego młodzieńca w Warszawie, obok chorej matki, której jednak zapowiedział, że interesa ważnej wagi zmuszają go do opuszczenia: jej na czas niejaki, jedzie szukać nieznanych miejsc, osób i stosunków, aby działać wszędzie i na wszystkich. Niespodziewane zjawienie się jego w Otosławiu, już nas zadziwić nie powinno, przedwcześnie nawet domyślać się należy, że ważne jakieś powody skłoniły go do tej śmiałej roli, i że osoby, tu obecne, staną się nareszcie celem jego tajemnej wycieczki.

Nie był to jednak ten sam młodzian, w ubiorze prostego chłopka, w filozoficznem zaniedbaniu. Eugeniusz miał także pojęcie o przyzwoitości towarzyskiej i niezawsze fantastycznemi wyskokami chciał sobie lekceważyć prawidłowość świata. Ukazał się tu w sukniach jakkolwiek skromnych, ale nie rażących teatralnym efektem. Miał na sobie czamarkę czarną, aksamitną, szamerowaną gęsto szmuklerskiemi taśmami, zapiętą aż pod szyję i pantalony czarne.

Przez kilka sekund zatrzymał się na progu salonu wytrzymując bystre i badawcze wszystkich spojrzenia, sam także, jako obcy wśród nieznajomych, ognistym obiegiem wzroku starał się prędko poznajomić z fizjognomiami pięciu osób, ale zaledwie postąpił jeden krok w głąb salonu, już oko jego odzyskało swobodę ruchów, gdy tymczasem obecni, jeszcze zachowali swoją sztywność i dziwacznie otworzone usta.

— Chciej mości książe przebaczyć przekraczającemu aż trzy na raz warunki wysokiej etykiety swego domu, przemówił dźwięcznym i ujmującym głosem, kłaniając się z godnością, raz, że przybywam nie zalecony przez nikogo, po drugie, w niewłaściwym do spotkania czasie, po trzecie... tak jak mnie książe widzi... w skromnych sukniach podróżnego.

Młodość, wdzięk, a teraz to grzeczne i prawidłowe przemówienie, uprzedzające o ułożeniu człowieka światowego, ukoiły prędko trwogę w sercach wszystkich.

Sympatja najwyraźniej odmalowała się w przyjaźnem uśmiechu samego księcia. Być może, że książe był w uspokojeniu bawić kobiety, jak to lubił całe swoje życie, teraz podobnie chciał skorzystać ze zdarzenia. Ująwszy tedy rękę nieznajomego młodzieńca, przemówił, jakby należał z nim do zmowy:

—Mam sobie za przyjemność przedstawić państwu jednego z moich przyjaciół... nazywa się...

Eugeniusz lekkim kiwnięciem głowy złożył ukłon towarzystwu.

— Nazywa się... powtórzył książe usiłując oczami zmusić młodzieńca, aby go wyprowadził z ambarasu.

— Eugeniusz, odpowiedział tenże, niby wyręczając księcia.

— Jakto! tylko tak krótko się nazywasz ? zapytał książe żartobliwie, niekontent jednak że nie ułyszał nazwiska.

— Przeciwnie, wszak książe uprzedził już moje imię nazywając mnie jednym z swoich przyjaciół...

Książe jakkolwiek zaintrygowany, był jednak całkiem ucieszony z tak oryginalnej odpowiedzi i odrzekł:

— Książe Otosławski nie potrzebował tego przypomnienia. Chciej panie Eugeniuszu przyjąć miejsce i poznajomić się z członkami mojej rodziny, dadał wskazując na próżne krzesełko przy kominku.

— Spodziewam się tego, że w znakomitym jego domu, jeszcze nie wygasła stara szlachecka gościnność, odrzekł Eugeniusz, lekko kłaniając się księciu.

Książe zasiadł na jednem ze skrajnych krzeseł, Eugeniusz zajął ostatnie, po drugiej stronie półkola.

— Źleś jednak trafił, przemówił jeszcze książe, ponieważ zmuszony będziesz dosłuchać wątku zerwanej powieści... a być bardzo może, że nie lubisz słuchać historyjek o nieboszczykach.

— Przeciwnie, mości książe! odrzekł śpiesznie, ściągając nieco usta od uśmiechu. Los na dziwną postawił mnie drogę, tak, że musiałem nawet wejść w niejakie stosunki z umarłymi.

Całe towarzystwo elektrycznie się poruszyło, mimowoli spojrzawszy na Eugeniusza.

— Co, co! zawołał książe, zamierzyłeś nas widzę, zastraszyć... Spojrzyj jak już damy odsuwają się od ciebie!

— Może to nawet osobliwszem zdawać się będzie, dodał, gdy powiem, że światowa moja pozycja jaką obecnie zająłem, uważać mnie tylko każe jako pełnomocnika umarłego...

Znowu w serca przytomnych wstąpiło dawne niedowierzanie. Książe sam żałować zaczął swego kroku, ale było już zapóźno aby wycofać się, przyjąwszy raz Eugeniusza, a bardziej jeszcze niepolitycznie oddalać go, przedstawiwszy poprzednio jako swego przyjaciela.

XIII.

— Eh, do licha! rzekł wreszcie książę, naprawjąc złe po niewczasie. Odmień znaczenie swego powołania, ponieważ ten pan duch, uprosił cię tylko do spełnienia kilku usług, gdy jeszcze był za życia twoim przyjacielem.

— Nie znałem go nawet, mości książę, odpowiedział Eugeniusz, tyle tylko o nim mi wiadomo, że umarł przed trzynastu laty.

— A na honor! musi być w tem cząstka prawdy.

— Od kiedy zaś zaciągnąłem obowiązek służenia mu po śmierci, będzie zaledwie jeden miesiąc. Uprzedzam tylko księcia, że służę honorowo, duchy tamtego świata nie mają tak jako my, płacić czem sług swoich... nagradzają ich więc po swojemu, to jest: duchowo... moralnie.

— Czemże obarczył cię ten pan z tamtego świata?

— Abym pomścił złych, których pozostawił, i nagrodził krzywdy dobrym, których nie miał czasu przeprosić, umierając.

— Nie odmówisz nam tego, i powiesz najsamprzód jak się twój pan nazywa?

— Nikodem Dąbek.

Złotouski z rąk bezwładnych wypuścił różaniec.

— Nie miałem honoru znać tego nazwiska, i nikt zapewnie z obecnych tu nie przypomina go sobie, rzekł książę.

— Książę pan, to prawda!... ponieważ widział go tylko raz w swojem życiu, a był wtenczas jeszcze tak młodym !...

— Ja?... a zkąd u licha ta pewność? odrzekł książe zadziwiony.

— Pełnomocnicy duchów tamtego świata, mają sobie udzieloną cząstkę przenikliwości duchowej, odrzekł uśmiechając się, w potrzebie czytają nawet w sercach ludzi i odgadują ich najskrytsze tajemnice.

— Jesteś zatem strasznym człowiekiem.

— Surowym tylko, mości książe, dla błądzących z ułomności, srogim dla występnych z złości serca, ale dla wszystkich sprawiedliwym.

— No, to jeszcze ci się nie należy tak bardzo lękać, jak to z razu rozumiałem.

— Jest to odpowiedź spokojnego sumienia, odrzekł pochlebiając księciu, wyrodek padłby dawno na ziemię, rażony jakby piorunem ! dodał rzucając przenikliwe spojrzenie na rozstrojonego Złotouskiego.

Zwrot ten natarczywie wymierzony, odebrał do reszty przytomność konającemu w duchu świętoszkowi. Chciał się uśmiechnąć, aby osłonić w części swoje położenie, ale muszkuły jego twarzy ściągnęły się tak gwałtownie ku dołowi, iż nie mógł tego dokazać, wyglądał sztywnie jak mumia.

— Nie mogę jednak powstrzymać się, mówił dalej Eugeniusz z dobrze zachowaną obojętnością, abym nie wymówił księciu, że w swojem życiu popełnił aż dwa błędy.

— Dwa błędy! powtórzył książe poruszywszy się niespokojnie na krześle.

— Dwa wielkie błędy... a jak ściśle ich skutki obliczymy, wypadnie, że jeden z nich właśnie zatruł życie księciu.

— Mech zginę, jeżeli choć o jednym wiedziałem!

— A jednak są osoby tyle kochające księcia, że już drżą na samo uczynienie o tem wzmianki, odrzekł z najzimniejszą deklamacją spoglądając to na Złotouskiego, to na jego żonę, równie jak jej mąż pomięszaną. Lecz któż z nas śmiertelnych jest wolnym od winy, choćby to był tylko prosty grzech przeciw honorowi ? uprzedził, spojrzawszy kolejno i na Marszałkowę, która drgnęła konwulsyjnie spuszczając oczy ku ziemi.

— Mniejsza o definicje, o zasady! zawołał książe niecierpliwy, ale moje błędy, moje dwa błędy!... Jestem nawet gotów wysłuchać cię i uwierzyć w twoje magnetyczne widzenia wszystkich prawd jawnych i zakrytych!... Zatem ten pierwszy... który zatruł moje życie?...

— Popełnił go książę mając zaledwie lat ośm.

— No, toć to błąd tylko naiwnej pustoty!... ale żeby błąd ośmioletniego dziecka odbił się aż w mojej siwiźnie, to w. to wątpię, panie pełnomocniku umarłego.

— A jednak tak jest, mości książe.

— Zatem przypomnij mi go, nic a nic tego nie pamiętam.

— Było to w roku 1804, zaczął tonem opowiadającym Eugeniusz. Kiedy raz, książe w towarzystwie swojego guwernera, francuza, bony angielki, i usłużony przez lokaja niemca, udał się spacerem na brzeg Wisły.

Książe zamyślił się, aby sobie ten ustęp przypomnieć, ale żaden odcień pamięci nie przyszedł w pomoc jego głowie, po chwili nawet dodał żartobliwie:

— I zaspokoiłem zapewne to dziecinne pragnienie, żem zobaczył wodę i jej brzegi ?

— Ale nad brzegiem ujrzał książę ludzi.

— Ludzi?... Cóż zatem dalej ?...

— Było ich aż trzech... wszyscy prawie w równym wieku co i książe.

— I cóż to był za rodzaj tych malców?

— Ulicznicy.

— No... no!

— Jeden nazywał się Nikodem, drugi Benedykt, a trzeci Dominik, wszyscy tułacze, bez domu i rodziny... bez chleba nawet... żebracy!

— Nie uwierzyłbym tak łatwo w prolog tyle niekorzystny dla mojej historyi, gdyby nie to, że słyszę te słowa z ust człowieka, który jedną połową siebie należy do świata duchów... Ale gdzież tu sam błąd się mieści ?

— W tem, że książe pan już dobrze zepsuty pieszczotami rodziców, pochlebstwami nauczycieli i sług, zaprawiony przedwcześnie do roli magnata, widział tylko w tych ubogich dzieciach same ich łachmany i nędzniejsze od łachmanów ciało... jednem pchnięciem ręki strącił jednego z trzech z wysokiego brzegu, w nurty Wisły.

— Oh! co mówisz przyjacielu! zawołał książę mocno zadziwiony.

— Kto inny nazwałby to epoką swego życia!... Wierzę bardzo, że książe nic nie pamięta, bo nie było nikogo, ktoby pamięć tego ważnego czynu uświęcił nauką, którąby książe powtarzał całe swoje życie... i przypomniał ją sobie jeszcze na łożu, w godzinie śmierci!

— I cóż ten nieszczęśliwy żebrak?

— Zaczął tonąć.

— Był jednak ktoś co go wyratował... zapewnie moi ludzie ?

— Nie... wyratował go pies księcia.

— Pies, powtórzył książę zażenowany.

— Ten pies nazywał się Hektor.

— Hektor, Hektor!... cały czarny, alpejskiej rasy. O ! tego sobie dobrze przypominam, ponieważ w mojej galerji posiadani nawet jego portret.

— A dla którego ja, jak sobie także przypominam, ozwała się Marszałkowa, wyhaftowałam obrożę z napisem: Hektor i datą jego urodzenia... Ten sam nawet napis przedstawiony jest na obrazie, na szyi Hektora

— Teraz dopiero zyskałeś u nas wiarę najprzenikliwszego z duchów tego i tamtego świata! przemówił książe usiłując niemiłe wrażenie pokryć jakim takim dowcipem. A teraz chciej nam dokończyć tę zabawną historję.

— Książe potem odszedł spokojny, wesoły, swobodny, niezdolny ani zrozumieć swojego postępku, ani przewidzieć następstw złego, jakie ta katastrofa wywołała.

— Czy znasz także i nazwisko tego żebraka?

— Bezwątpienia... chłopiec ten nazywał się: Benedykt Łach.

— Takiego nazwiska nie słyszałem całe moje życie, odrzekł książe, znowu usiłując sobie coś przypomnieć.

— Niech książe pan nie trudzi się daremnem wysilaniem pamięci, bo Benedykt ukrył się dla niego na wieczność, i to taki jest jego błąd pierwszy! Drugi błąd, więcejby księcia nierównie powinien zarumienić, ponieważ nie był to już wyskok dziecka, ale popełnił go książe w epoce ustalonego rozumu, przy rozwinięciu wszystkich zasad serca, bo w dwudziestym piątym roku swego życia.

Książe uchwycił go za rękę i ścisnął, zmuszając do milczenia.

— Dosyć już dla mnie kary, odrzekł z uczuciem żalu, żem ci pozwolił zawstydzić się w obec osób, które mniej może jak ty, są sprawiedliwymi sędziami... Powiedz mi tylko czy ona żyje, jeżeli możesz na to odpowiedzieć ?

— Żyje, odrzekł Eugeniusz ze wzruszeniem, czule spoglądając na księcia.

— I w jakim stanie znajduje się ta nieszczęśliwa?

— W jakim ją książe przed dwudziestu pięciu laty pozostawił... w nadziei i rozpaczy!

— Byłem okrutny!

— A dziś nawet więcej jak przed dwudziestu pięciu laty.

— Oh!... Ale jakżem nie baczny! zawołał usiłując już skończyć niemiłe dla siebie przypomnienie, tyle zajęła mnie osobistość w twojem opowiadaniu, że na chwilę zapomniałem, iż jestem odpowiedzialnym za dobry i zły humor całego towarzystwa... Przestań już, przestań mówić, panie Eugeniuszu... spojrzyj raczej na mojego przyszłego teścia, który, jeśli mam wyznać prawdę, nie jest z natury swej usposobionym do słuchania nadzmysłowych powieści i prawie popadł w letargiczne osłupienie.

Zaraz po tych słowach książe powstał, szybko zbliżył się do Złotouskiego i ujął zimną jego rękę.

Ledwie książe przemówił parę wyrazów do przerażonego, wypadło temuż z poza surduta pudełko na ziemię które ukrył niedawno, wróciwszy od Marszałkowej.

Mała ta okoliczność dziwną wywołała scenę. Jak tylko Marszałkowa ujrzała pudełko na ziemi, rzuciła się na nie z niewypowiedzianym pośpiechem, i zapominając jak wielce poddaje się podejrzeniu, wrzuciła pudełko w ogień na kominie.

— Co czynisz Marszałkowo! zawołał książe zadziwiony.

— Palę, co jest zbytecznem w rękach drugiego! odrzekła pomięszana.

— Co mieści w sobie to pudełko ? Marszałkowa przygryzła usta, niekontentna że ją książe zmusza do odpowiedzi, odrzekła jednak tak urywanym głosem, iż wyraźnie przekonywała, że ucieka się do kłamstwa.

— Jest to... paszkwil, mówiła, rzucony na mnie... przez złośliwego człowieka!

— Niech jednak pani Marszałkowa raczy utrzymać swoją przytomność, odezwał się na to najspokojniejszym tonem Eugeniusz, bo jak tylko pudełko się przepali... paszkwil wyjdzie na wierzch i wszyscy będą go mogli zobaczyć w naturze.

Marszałkowa bardziej jeszcze pomięszana, porwała z ognia pudełko, na którem wstążki już się popaliły i odtopiły się pieczątki.

— Cóż to za zagadka, pani ? zapytał książe jak najmocniej zaintrygowany.

— Chciej mości książe uspokoić swoją obawę, odrzekł z tą samą zimną krwią Eugeniusz, jest to najniewinniejsze złe, jakie kiedykolwiek się stało.

— Jak to?... i pan tak mówisz o tem jakbyś mógł kiedy należeć do tej tajemnicy! Któż może przeniknąć dla czego pani wrzuciła w ogień to pudełko, lub dla czego z takim pośpiechem napowrót je wyjęła?

— Ponieważ brylanty, jakkolwiek tylko fałszywe, nigdy się w ogniu nie palą, znowu Eugeniusz odpowiedział.

— Fałszywe brylanty!

— Po prostu szkło oprawne w djadem, które pani kiedyś zastawiła za trzydzieści tysięcy.

Książe prawie zdrętwiał, rzucając gniewne na Marszałkowę spojrzenie.

— Lecz cóż dziwnego! mówił dalej Eugeniusz, jeżeli ten. który wyliczył taką sumę znał prawdziwą wartość zastawu... Był jednak tyle delikatnym, że pozwolił pani zabezpieczyć swój honor kilkoma pieczęciami.

— O Marszałkowo, Marszałkowo!

— Chciałbym jednak przekonać księcia, że pani jest niesłusznie obwinioną, dodał zaraz Eugeniusz z ubolewaniem, widząc ile to odkrycie księcia kosztowało.

— Wyznaj pan całą prawdę, przemówiła Marszałkowa do Eugeniusza, ponieważ widzę, że wiesz wszystko... a tylko ten jeden cudowny traf ochroni mnie od podejrzenia.

Książe usiadł znowu na swojem krześle.

— Piętnaście lat temu, zaczął dalej Eugeniusz, jak pani Marszałkowa potrzebując pieniędzy, zmuszoną była swoje brylanty zastawić, mianowicie djadem, ofiarowany jej niegdyś przez pana Marszałka, jako jeden z podarunków ślubnych.

— Znałem nawet tę kosztowność, dodał książe.

— Nie było więc nic zdrożnego, że pani, chcąc pokryć ten brak w domu, przed surowych zasad mężem, kazała poprzednio wykończyć jubilerowi takiż sam djadem z fałszywych kamieni... Otóż, kiedy nadszedł termin wykupu prawdziwych brylantów, zjawił się anioł wybawiciel, który obiecał pani wyliczyć pożądaną sumę, byleby mu w zastaw oddała fałszywy garnitur. Nic dziwnego, że pani Marszałkowa przystała, wolno każdemu sprzedać ziarnko soczewicy za sto tysięcy, byleby znalazł się ktoś z fantazją, coby za nie chciał tyle wyliczyć.

— Tymczasem był to podstęp najhaniebniejszy, skryty i niedocieczony w swoim zamiarze! dokończyła Marszałkowa z prawdziwą ulgą w sercu.

— Po sześciu miesiącach, mówił dalej Eugeniusz, pani Marszałkowa zażądała wykupić, już nie szkło, nie fałszywe kamienie, ale papier, na którym było wyraźnie wzmiankowano o brylantach wartości trzydziestu tysięcy... zapragnęła wykupić swój honor!... Wtedy anioł zamienił się w prawdziwego szatana hypokrytę i uwiadomił z udanem ubolewaniem, że nie może przyjąć pieniędzy, ponieważ pudełko zostało mu skradzione... Odtąd nawet nie pokazał się jej więcej.

— I rzeczywiście nie widziałam go od lat piętnastu, odrzekła Marszałkowa, zawsze trwożna, zawsze niepewna, czy jestem ofiarą nadużycia, czy prostego przypadku. Po kilkakroć razy nawet odsyłałam mu pieniądze, nigdy ich jednak przyjąć nie chciał, dając zawsze jednę i tę samą odpowiedź, że nie jest w stanie zwrócić mojego zastawu... a jednak dzisiaj fant znalazł się w jego rękach!

— Raczcie mi jednak wytłómaczyć, gdzie tu jest nadużycie? przemówił książę usiłując koniecznie osłonić Złotouskiego.

— O dziękuję ci, łaskawy książe! odrzekł tenże poraz pierwszy, głos odzyskawszy. Niech mnie potępi świat cały, ale nie mogłem przyjąć pieniędzy pani, nie zwróciwszy jej poprzednio fantu, chociażby tan miał tylko wartość jednego ziarnka soczewicy, jak to trafnie porównał ten pan młody a tyle rozumny, prawy i szlachetny! dodał, usiłując pochlebstwem ująć sobie tego wspólnika złego czy dobrego ducha. Dziś przypadek pozwolił mi odszukać to fatalne pudełko... i nic naturalniejszego, że pobiegłem natychmiast pocieszyć panią, że znalazła się nareszcie sposobność...

— Żądając jednak natychmiast trzydziestu tysięcy! przerwała Marszałkowa z gniewnym wyrzutem.

— Taki to porządek rzeczy w myśl sprawiedliwości boskiej i ludzkiej, odrzekł z pobożną pantomimą.

— Sprawiedliwość boska i ludzka!... a jednak dowiedziawszy się, że dziś nie jestem w stanie tej sumy zapłacić, wymógłeś zapłatę moralną... bo ślepe posłuszeństwo twoim rozkazom!

— Ja uprosiłem tylko łaskawą panię, aby raczyła zaszczycić swoją osobą nasze towarzystwo, wytłómaczył schylając głowę ku ziemi.

— Na pierwszy raz tyle!... ale dalej, dalej do czegożby nie posunęła się twoja wola! Jestem jednak tyle prawą i sprawiedliwą, że jeszcze w tej chwili czuję się obowiązaną zwrócić ci to pudełko... oto odbierz je! dodała, podając mu drżącą ręką.

Złotouski przyjął znowu pudełko.

— Jakto!. pani Marszałkowa działa nie zaradziwszy się poprzednio swoich życzliwych przyjaciół! przemówił Eugeniusz.

— Dopomóż mi więc, panie, bo jestem za słabą, aby drugi raz nie błądzić.

— Myślę że najtrafniejszem będzie, uprosić tego pana, aby sam przyszedł w pomoc prawdziwej potrzebie.

Złotouski znowu poruszył się niespokojnie, jak to zawsze miało miejsce, ile razy mowę obracano do niego.

— A za najpierwsze podać mu należy; ale co?... oto... abym sam spalił to pudełko.

— A niech będzie wola zmarłych szanowną na ziemi! zawołał Złotouski wrzucając jeszcze prędzej pudełko do kominka.

— Z czyjej nareszcie woli jest to ślepe posłuszeństwo ! zapytał książe zdumiony!

— Nikodema Dąbek, Eugeniusz odpowiedział. Widzi książe, że bardzo gorliwie służę memu panu, odsyłam mu to pudełko, ponieważ na liście interesów któremi mnie obarczył, i ten także został pomieszczony.

Wszyscy na chwilę oniemieli, każdy wzrokiem lękliwym śledził niknące w ogniu szczątki pudełka, z którego niezadługo zabłysły tęczowe kolory łamiącego się światła w szkiełkach naśladujących brylanty.

— Jakże krótką jest poczta do tamtego świata! dodał, widząc, że już wszystko ukończone.

— Zawsze jestem komuś winna trzydzieści tysięcy, przemówiła Marszałkowa przyszedłszy do siebie, ale komu, komu? zapytała spoglądając raz na Złotouskiego, drugi raz na Eugeniusza.

— Nikodemowi Dąbek, tenże odpowiedział.

— Umarłemu!

— Przez pośrednictwo jego pełnomocnika.

— Więc panu?

— Tak jest.

— Kto jest ten Nikodem Dąbek... twój pan?... zapytał książe.

— Jeden z trzech, których książe ujrzał niegdyś nad brzegiem Wisły.

— Służysz zatem żebrakowi.

— Umarli nie mają stanu, każdy z nas umiera czem się rodzi... człowiekiem!... Posłuchaj książe: opowiem ci historję życia i śmierci Nikodema.

Wsunął końce palców za roztwartą na piersiach czamarkę i tak zaczął opowiadać.

XIV.

— Urodzenie Nikodema było takież same jak i Benedykta i Dominika, mówił Eugeniusz. W epoce, kiedy ich książe napotkał, byli jeszcze tak prawie jak i przy urodzeniu nadzy i ubodzy. Zaledwie odstawieni od piersi matek, już oddani zostali sobie. Zaczęli żyć z jałmużny, a w części, ze sprzedaży uzbieranych kości, szmat, żelaztwa i rozmaitych okrawków znajdowanych po śmieciach.

Złotouski westchnął.

— Śmiecie i oto jeszcze opatrzność! dodał Eugeniusz, to ostatnia dobroczynna instytucja cywilizacji narodów!... Nie uważajmyż jej więc za zero, bo wyznam nawet, że dzieci owe, na tych śmieciach znajdowały ideał szczęścia prawdziwego... były wesołe, swobodne i śmiejące się.

Książe zrobił tak wątpiącą minę, że Eugeniusz ośmielił się dodać:

— A wszystko to wydarło im od razu, jedno ukazanie się księcia.

— O !... co mówisz !

— Mówię prawdę!... Osoba księcia nadała pewien zwrot ich wyobrażeniom, dotąd prostym, spokojnym i uczciwym... Książe i jego los, stał się odtąd jedynym tematem filozofii tych pasożytów, których porównać można było do ptaków polnych, co nie orzą, nie sieją, a jednak wszędzie mają wyżywienie!... Jeden z nich tylko księciu niczego nie pozazdrościł, dodał wracając do swojej historji.

— A to prawdziwy filozof!

— Był to Dominik... owszem nawet, obudził w sobie i to proste przekonanie, że byłby najszczęśliwszym z śmiertelników, gdyby było jak najwięcej magnatów i bogaczy, miałby bowiem więcej do kogo wyciągać rękę po jałmużnę... Nikodem przeciwnie, w cyfrze milionowej, którą zasłyszał, uznał zaraz ogrom ziemskiego szczęścia, zdolnego najbardziej nasycić naturę człowieka, wzruszyło go więc samo złoto... zimny pieniądz!

— A Benedykt?

— Ten, w swojej rozognionej żądzy objawił tak śmiałą i dziwaczną tezę, iż ta zdumiałaby jeszcze najgłębszego z myślicieli, nawet optymistę!... Do serca Benedykta nie przemówiło ani bogactwo, ani żadna materjalna łaska losu, ani...

— Więc cóż u licha! zapytał książe ciekawy.

— Tylko samo urodzenie... tytuł księcia.

— A to prawdziwa anomalia w tej naturze!

— Po oddaleniu się tedy księcia z nad brzegu Wisły, dwaj ostatni, jeszcze pod wpływem swego szału, złożyli Bogu i sobie najuroczystszą przysięgę, iż każdy, w jakikolwiek sposób, godziwy czy haniebny, zły czy prawy, dosięgnąć musi szczytu swoich nagle obudzonych żądz ducha. Nikodem poprzysiągł umrzeć milionowym... Benedykt zostać księciem.

— Igraszka dziecinnego umysłu!... co też w tych nierozkwitłych głowach kiedy nie powstaje! ozwał się książe uśmiechając.

— Powstają zarody żądz, które kwitną! odrzekł Eugeniusz tonem pewności. Odtąd te najniepodobniejsze do ziszczenia chętki, razem z ciałem wzrastają w lata, razem z rozumem umacniają się, razem z sercem zarżą się, dopóki dziecko nie stanie się kiedyś człowiekiem, a człowiek dawną chętkę nie ożywi męzką wolą i żelaznem postanowieniem !... dopóki w końcu... nie zdobędzie za czem gonił przez lat wiele !

— Dobrze, dobrze!... lecz cóż to jest wola żebraka ze śmieci, jeżeli zwłaszcza uwziął się zostać księciem albo milionerem?

— Wola, ta potęga!... W jakichkolwiek ta piersiach się odezwie, nie zniszczy ją, chyba moc i wola samego Boga!

— Zawsze to szaleństwo a nie postanowienie!

— A jednak szaleństwo tych dwojga sprzysiężonych na losy, doszło aż tam prawie, gdzie jeden tylko krok dalej, a nazwałoby się zwycięztwem!... Chciej więc teraz posłuchać łaskawy książe, opowiem ci naprzód, jak Nikodem doszedł do swego celu, do milionów!

Książe przysunął bliżej krzesełko. Całe towarzystwo także się poruszyło, sam tylko Złotouski, jakby kamień, ani drgnął.

— Nikodem zaczął od starego rzemiosła, mówił Eugeniusz, od tego, co mu już dawniej przynosiło chleb i korzyści: to jest, żył ze śmieci i na śmieciach. Zbierał jeszcze dwa lata stare żelaztwo, kości, szmaty i gałgany, które spieniężał za co mógł, nie pogardzając obok tego jałmużną, ani żadną pracą, żadną usługą ludziom, byleby mu za wszystko zapłacili. Jedna tylko odmiana odróżniała dawny tryb życia od nowego: że odtąd grosz tak zarobiony, zmieniał się w świętość nietykalną, chociażby głód dwudniowy upominał się o gwałt i zmuszał do kupienia kawałka chleba.,. Umrzeć a nie uledz wbrew literze postanowienia!... bo i wola osobista, to prawo! Nikodem więc żył z jałmużny w naturze, wyciśnionej na ludziach po kuchniach i restauracjach, jadł chleb suchy i czarny, połykał żyły, ogryzał kości. Krzepił go każdy ostatek strawy, które po domach przeznaczano dla zwierzęcia, wszystko mu było wyborne i smaczne, byleby ocalał jeden grosz z jego powiększającego się w kieszeni kapitału... Po dwu latach tak wyjątkowego żywota, chłopiec po raz pierwszy obliczył się ze swoim skarbem... Smutna odpowiedź! bo znalazł zaledwie pięćdziesiąt talarów, jakże to jeszcze mało na zakład milionowego majątku ! dodał Eugeniusz kiwając głową. Ale odtąd poczęła się druga epoka mnożenia kapitału. Nikodem wysnuł ze siebie pierwszą myśl, jednę z tych, które w wielu okolicznościach uszczęśliwiają ludzi, wyrozumował bowiem, że pieniądz nierównie szybciej robi pieniądz, niżeli praca, że myśl zastąpić może rękę, wysilenia głowy, trudy ciała... Pojął i to, że handel a potem spekulacje, mnożą ten pieniądz i podnoszą ich liczbę do większej nierównie potęgi jak same procenta, i że najwięcej powiększają go zabiegi, ryzyko... podstepy, słowem, co świat nazywa robieniem dobrych interesów, a co niczem innem nie jest, tylko dozwolonem zdzierstwem ! Odtąd Nikodem obudził nowy hart w swojej duszy, porzucił śmiecie i błoto i zaczął przebiegać wszystkie te szczeble drabiny bogactwa.

Książe zajęty opowiadaniem Eugeniusza, założył nogę na nogę w zamyśleniu i słuchał, zapominając o osobach. Pani Złotouska przygryzała tylko usta, spoglądając ustawicznie to na męża skamieniałego, to na Marszałkowę, to na księcia, rada wyczytać co myślą, co czują o tym chaosie nadzwyczajności. Amelia z gorączkowemi rumieńcami na twarzy, ślad w ślad za matką kierowała tam swoje spojrzenia gdzie i ona, bladła gdy bladła jej matka, marszczyła brwi lub ściągała usta, ile razy pierwsza od tego zaczęła.

Eugeniusz mówił dalej:

— Jak Nikodem dawniej nie pogardzał niczem, co tchnęło zyskiem, tak i teraz rzucał się na wszystko, zapuszczając się często w śmieszne a nawet oryginalne spekulacje. Otworzył przy jednej z ludnych ale ubogich uliczek w Warszawie salę, w której mu powierzano na sprzedaż stare, zużyte i zbywające od potrzeb domowych artykuły... Sklepik ten komisowy zmienił się z czasem w Lombard... dopóki w końcu Nikodem nie został prawdziwym lichwiarzem.

— Dobrze, wszystko dobrze co mówisz, odrzekł książe, ale u nas, choćby i najsłynniejsi lichwiarze, nie dochodzą tak łatwo milionów.

— To prawda, mości książe, ponieważ żaden nie czyni właśnie tak jak robił Dąbek.

— Dawał na sto i dwieście procent czy tak?

— Nie, dawał tylko tam gdzie już nikt pożyczyć nie chciał, dawał tam tylko, gdzie nie było na czem oprzeć swego kapitału, dawał tam, gdzie dłużnik bez rękojmji, nie miał sam żadnej nadziei zwrotu zaciągnionej sumy, dawał w końcu i tam, gdzie żądający pożyczki nie myślał jej zwrócić wcale.

— A na mój honor, nie rozumiem takiej rachuby lichwiarza! odrzekł książe zaintrygowany.

— A jednak to go najprędzej doprowadziło do pierwszego miliona!... ponieważ tam, gdzie potrzeba pieniędzy dawała się uczuć w całej gwałtowności, ponieważ taki, którego nie było na czem patrzeć, który nie przedstawiał ani hipoteki, ani nie obiecywał zwrotu... taki chętnie za jedno sto podpisywał tysiąc, a dziesięć tysięcy za jeden tysiąc!...

— Mniejsza o obietnice i o cyfry, jeżeli ich kto nigdy nie myśli przekreślić.

— Spłaci i przekreśli, mości książe... tak jak i wszyscy spłacali, których nieszczęście zmusiło wejść raz w te fatalne interesa z Dąbkiem ! Wyznam nawet księciu, że nigdy pewniejszej nie można było posiąść hipoteki, jak tę, którą jego ofiary zostawiały na papierze... Nikodem żądał tylko drugiego podpisu, pierwszej lepszej osoby którą wymienił, osoby zwykle znakomitej i pewnej publicznej powagi, ażeby...

— To jeszcze z żadnym nowym pomysłem nie występował ten Dąbek! to forma rękojmji.

— Tak, ale taki podpis można było dostawić nie wychodząc nawet z jego mieszkania... Nikodem dawał tylko na fałszywe podpisy... Nieszczęśliwi ci, zagrożeni kryminałem, nie wiedzieli jak pewną i dostateczną zostawiają hipotekę na papierze, bo gdy nadszedł dzień wypłaty, byli tacy, co odważali się na samą kradzież, byle tylko oddać na terminie i wydrzeć z rąk podstępnego dowód, grożący im hańbą i karą!... inni brali się do prac najcięższych; byleby odrobić i spłacić obiecaną sumę... Młodzi, nieletni, niedoświadczeni, a zwłaszcza tacy, co nie mogąc doczekać się śmierci swoich ojców, swoich stryjów, bliskich i dalekich krewnych, po których należały im się spadki, zwykle w dowcipie Nikodema najdzielniejszą znajdowali pomoc.

— I to jeszcze się zdarza, odrzekł książe. Wszak lichwiarze swojemi pieniędzmi pozwalają bardzo często nieletnim roztrwonić naprzód swoje schedy.

— Ale wątpię, czy książe słyszał o tak szatańskim podstępie jaki odkryję. Młody hrabia, jedynak, którego nazwiska tu nie wymienię, zażądał od Nikodema dwudziestu tysięcy na rachunek spadku po ojcu jeszcze przy życiu zostającym, majątek był w dobrach wartości pół miliona. Nikodem umiejący w potrzebie dzielnie udawać głupiego, odrzekł tylko: „Będziesz je miał, panie hrabio, zaręczysz jednak moje ryzyko tem, że napiszesz, iż w dniu na termin zwrotu oznaczomym, ojciec twój rzeczywiście już żyć nie będzie." Hrabia rozśmiął się i podpisał zabrawszy ze sobą pieniądze.

— Prawda, że w tem ukryła się jakaś piekielna machinacja ! odrzekł książe ciekawy rozwiązania. I cóż się stało na terminie?

— Ojciec młodego hrabi umarł, jak było zapewnione przez syna na papierze i to w dniu oznaczonym... umarł nagle, zaś sekcja wykazała, że umarł z otrucia przez niewiadomego zabójcę.

— Wyrodne dziecko !

— Ale nie przez syna, łaskawy książe... chociaż jedno wystąpienie Nikodema w sprawie śledztwa sądowego, poprowadziłoby niebacznego spadkobiercę na szafot.

— Któż go więc zabił, na Boga!

— Wspólnik Nikodema, a książe pan zapewne się domyśla, że lichwiarz ma zawsze w pomocy szatana.

— Jakże więc sobie postąpił młody spadkobierca?

— Osierocony hrabia pobiegł natychmiast wykupić fatalny weksel, najzabawniejsza, że hrabia i lichwiarz obadwaj płakali... Teraz dziwi to zapewne księcia, dodał Eugeniusz, dla czego mu się wszystko tak dobrze udawało, w tem leży właśnie druga część tajemnicy. Nikodem miał wspólnika i, jak łatwo się domyśleć, nikt inny być nim nie mógł, tylko Benedykt... Człowiek ten nie inaczej spodziewał się urzeczywistnić swoje książęce idee, jak tylko wielkością majątku Nikodema.

— A to coś godne usłyszenia!... może się teraz dowiemy, jak się defraudują książęce dyplomy, przemówił książe z uśmiechem.

— Benedykt właśnie wynalazł tę sztukę, która, jeżeli mam prawdę powiedzieć, powinnaby mu zjednać nazwisko heraldycznego magika. W tym to celu napędzał jak najwięcej ofiar Nikodemowi, ofiar i pieniędzy, tak, że po upływie lat piętnastu spółki, jemu tylko Dąbek mógł podziękować, że doszedł nareszcie do celu, do którego zmierzał.

— Zebrał więc miliony!

— Mógłbym to wykazać jak najbardziej szczegółowemi rachunkami, które Nikodem właśnie przed miesiącem złożył w moje ręce... Kredyt i debet, są tam z tą skrupulatnością oznaczone, że nawet jedna znaleziona na bruku szpilka, zamieszczoną została w rubryce jako przychód.

Książe aż roztworzył usta z zadziwienia.

— Inaczej nie będzie milionów, mości książe! odrzekł na ten giest Eugeniusz. Nikodem mógł znaleść takich szpilek jeden tysiąc, wszak pracował lat dwadzieścia?... a to daje się już zamienić na pewną wartość kapitału.

— Z tego także poznaję, że ten Nikodem nie tylko był najoszczędniejszym ale i największym z skąpców, o jakich kiedy mówiono i pisano!

— To także inna droga do milionów! powtórzył swój frazes Eugeniusz, stosując go do księcia. Dam tylko jeden przykład jego ekscentrycznej natury: Nikodem poszedł raz odwiedzić swego przyjaciela, także znakomitej sławy skąpca, pod którego oknami znalazł porzucone stare pantofle. Z tą radośną nowiną wszedł do jego mieszkania donosząc o swojem wielkiem szczęściu. „A wszakże to ja wyrzuciłem te pantofle!" odrzekł pierwszy, „obliczywszy że więcej będą kosztowały nici do ich naprawienia''... Tyś je wyrzucił, a ja wziąłem, ponieważ także obliczyłem, że nim rozlecą się na nogach, można ich jeszcze używać aż przez dni siedm, następnie z podeszew można wykroić garnitur guzików, krajka z wierzchu posłuży do ścierania kurzu z moich mebli, a w końcu okrawki spalą się tak dobrze na kominie jak i drzewo."

— Skąpiec przeszedł nareszcie skąpca!

— A przecież już podówczas jeden milion spoczywał w kasie Dąbka!... Wyznam i to nareszcie, dodał Eugeniusz, że Nikodem umarł z głodu.

— Z głodu, powtórzyli prawie wszyscy.

— Z głodu i rozpaczy!... Po śmierci znaleziono w jego ustach kilka ziarn suchego grochu, którym żył od tygodnia, gdyby jeszcze byli ciało otworzyli, znaleźliby wylaną żółć i pęknięte serce, jeżeli serce może pęknąć w szaleństwie rozpaczy.

— Zkąd więc ta rozpacz tak gwałtowna? zapytał książe, niewątpliwie odpowiesz nam, że wracając od swego przyjaciela, zgubił jeden z tych pantofli.

— Tego nie powiem, mości książe, ale odpowiem, że wkrótce po przeliczeniu swoich milionów, jedynem bogactwem zostały mu może te pantofle.

— A na Boga, któż zdołał podejść tak przebiegłego człowieka!

— Przebieglejszy od niego!...

Książe znowu przysunął bliżej swoje krzesełko.

— „Wiesz dobrze, Nikodemie, że nie jestem chciwym na pieniądze, przemówił raz do niego Benedykt, „mam zaledwie parękroć stotysięcy, które mi wystarczają aż nadto do życia szczęśliwego,., choć tylko materjalnego, ale mam żądzę inną, żądzę niczem nieugaszoną, dostąpić na ziemi wielkości człowieka znakomitego, na co wobec Boga i tobie złożyłem w mojej młodości przysięgę. Obiecaliśmy sobie wspólną pomoc, ja wywiązałem się wiernie z przyrzeczenia służenia twojej sprawie... zostałeś, jakeś chciał, milionowym, ja tymczasem, jeszcze jestem niczem!"... „Czegoż więc żądasz abym ci uczynił?" zapytał Nikodem Benedykta. „Dopomóż mi abym został księciem, ponieważ już wszystko jest przysposobione"... „Żądanie nad możność moją, przyjacielu!" odrzekł Nikodem... "Masz miliony a to już samo jest wystarczającem"... „Tłómacz się zatem jaśniej czego potrzebujesz ? zapytał zestraszony skąpiec... „Udzielisz mi pożyczkę, tak jak pożyczałeś innym"... „Jakiej sumy ci potrzeba"... „Dwóch milionów". „Na jaki termin?"... „Na dni trzy".....Dobrze, ale zostaw mi dwa lata czasu do namysłu, a raczej do wyszukania środka zabezpieczenia sobie moich pieniędzy. Jeżeli przed upływem tego czasu wynajdę coś doskonałego, przywołam cię prędzej i odpowiem tak; jeżeli nie znajdę nic przez dwa lata, odpowiem nie, i nigdy mi już więcej nie wspominaj o tym interesie."

— I po dwóch latach!...

— Powiedział... tak.

— Ależ zabezpieczenie, zabezpieczenie ! zawołał niecierpliwy książe.

— Prosty oblig, z własnym Benedykta podpisem... Rękojmią pożyczki było fałszywe świadectwo, udzielające Benedyktowi prawomocności działania w imieniu pewnej znakomitej osoby, dla której suma ta zaciągniętą być miała, obok tego, własnoręczny list tegoż magnata, wzywający uprzejmie Nikodema o udzielenie mu trzydniowego kredytu... "Wiem, rzekł wtedy Nikodem do Benedykta, że obadwaj narażeni jesteśmy, ale ty, zabrawszy moje miliony, zechcesz żyć na wolności, a znasz mnie także dobrze, że ja utraciwszy dwa miliony, żyć nie zechcę i dobrowolnie wstąpię na szafot, aby za pomocą tych papierów pociągnąć cię za sobą!... Zabierz teraz pieniądze i idź"... Benedykt natychmiast się oddalił.

— Jestem tego najpewniejszy, że tenże nie pokazał mu się więcej.'

— Przeciwnie, mości książe, czwartego dnia przybył jak się zobowiązał.

— A pieniądze ?

— Miał je także ze sobą... Uszczęśliwiony swoim dowcipem Nikodem, otwiera szkatułkę, w której właśnie zamknął dowody największego fałszerstwa Benedykta, otwiera! i znajduje tylko jakiś materjał czarny, spopielony, który za otwarciem szkatułki uleciał w powietrze, pociągnięty w górę wiatrem jaki go poruszył.

— A cóżto za czartowska kabała!

— Papier, na którym właśnie polegały dowody występku, prawie równającego się zbrodni, popełnionej przez Benedykta, był chemicznie zaprawiony kompozycją soli metalicznych z obliczeniem, że po upływie dni trzech, te przetrawią go zupełnie, zacierając raz na zawsze wszelki ślad fałszerstwa... Nikodem na to odkrycie zdrętwiał i padł na krzesło na wpół umarły.....Czego chcesz jeszcze odemnie, gadzino?" zawołał do Benedykta przyszedłszy do siebie... „Moich papierów, dowodów mojej hańby, zwrotu miecza który ty trzymasz nad moim karkiem, a bez czego ci inaczej nigdy nie oddam twoich dwóch milionów!"... „Przekleństwo tobie!" były ostatnie słowa zdradzonego, do zawołanego oszusta... Tak

Benedykt zapewniony na własne oczy, że wszelki ślad złego zniknął, opuścił Nikodema bez pożegnania. Nikodem sam dopomógł jeszcze do tryumfu tego występku, bo rozpacz, wściekłość, gniew i wszystkie chciwca namiętności, strawiły słabe ciało... po siedmiu dniach mąk nie do opisania, umarł, siedząc prawie na tem samem krześle.

— A Benedykt? zapytał książę, niewątpliwie pojechał do Indji, aby tam oszukać jakie pokolenie, i podszyć się do familii jakiego Naboba lub księcia.

— Przeciwnie, mości książe, Benedykt doszedł już tej zuchwałości w swoich dumnych zamiarach, że tytuł Indyjskiego księcia lub jakiego naczelnika wysp dzikich, byłby dla niego najmniejszą zdobyczą... Chciej książę posłuchać, przystępuję teraz do opisu życia Benedykta.

— Dobrze, dobrze! rzekł na to książe, porzuć tylko swoją fantastyczną rolę posłannika ducha tamtego świata, a opowiadanie twoje nie będzie przestraszać nasze towarzystwo, szczególniej damy.

— Dozwól mi książe utrzymać swój charakter, dopóki służby u zmarłego nie porzucę, odrzekł uprzejmie przepraszając. Mam nadzieję, że panie a szczególniej... ten pan, dodał czyniąc giest do Złotouskiego, będzie bardzo zadowolony, dowiedziawszy się, że oblig Benedykta i ów list znakomitej osoby, znajdują się właśnie w mojem posiadaniu.

Na to przemówienie Złotouski dziwnym jakimś wzrokiem spojrzał na szyderczą w tej chwili twarz Eugeniusza i przemówił:

— Czynisz mnie pan rzeczywiście ciekawym, nie pojmuję bowiem jak rzecz zniszczona raz przez żyjącego, mogła być znowu przez umarłego naprawioną.

— Chciej zatem panie być chwilę cierpliwym, a dowiesz się co teraz tak bardzo twoję ciekawość obudziło. Przytem obecność pańska i pan, dodał grzecznie, obracając się do jego żony i córki, obudzi więcej zapału w mojem opowiadaniu.

Złotouski, jakby pociągnięty tajemniczym wpływem tego człowieka, wpadł znowu w dawną bezwładność i przygotował się do słuchania.

Książe zawsze dobroduszny, usiłował prostem przypuszczeniem wytłumaczyć sobie zły humor swego przyszłego teścia. Historja Benedykta obiecywała właśnie przedstawić człowieka niskiego urodzenia, którego jednak wygórowana żądza wyniesienia się i próżność, pobudziły aż do szukania tytułu księcia. On, dorobkowicz, ma także niezadługo połączyć się z domem książęcym, to bezwątpienia najdrażliwsza chwila, usłyszeć prawie u celu swoich życzeń, wyłuszczony obraz zabiegów człowieka, tyle skażonego co Benedykt, wdzierającego się za pomocą pieniędzy w sfery wyższe towarzystwa.

— No zacznij panie Eugeniuszu, rzekł do niego po chwili. Wszak i ja byłem młody, i ja poezją swojej osoby lubiłem czarować świat, który mnie podziwiał! Jest to nie małą przyjemnością, uchodzić w opinii śmiertelników za nadzmysłową istotę! Nim jednak zaczniesz swoje opowiadanie, przygotujmy sobie nadal mały zapas naszej wiejskiej rozkoszy.

Po tych słowach zadzwonił na lokaja i rozkazał mu więcej jeszcze drzewa przyłożyć na kominek.

XV.

— Benedykt zaczął od tego co i Nikodem, mówił Eugeniusz, i inaczej być nie mogło. Obadwaj prawie nadzy, bosi, bez jednego grosza w kieszeni, zmuszeni byli wspólnym i jednakim ratunkiem wspierać teraźniejszość, nim by zdobyta lepsza przyszłość, pozwoliła działać każdemu podług zachceń swojej natury... Nikodem doczekawszy się pierwszych pięciudziesiąt talarów, już skończonym został zdzierca, i skąpcem. Dawniej mawiał sobie: „nie mam nic, więc muszę się czernbądź obywać, teraz mam, a jednak obywać się bedę tak jak dawniej". Wyrzekł się też opinii świata, obowiązków braterskich, uczciwości nawet, byleby zbierać szybko i najwięcej. Benedykt przecie wyższe miał zadanie, powiedział sobie: „mnie nie zbierać zimny pieniądz należy, ale zbogacać siebie moralnie, mnie zaraz w zawiązku młodości mojej potrzeba zacząć drogę inszą jak pospolitego dorobkiewicza, mnie iść wyżej, zawsze wyżej, kształcić się, nauką i polorem świata, otrzeć się także o ludzi, wszędzie być, wszystko poznać, wszystko widzieć, w końcu wszystkiemu podołać i wszystkim dorównać.

— Zamiar rozlegle wyrachowany ! przemówił po tym wstępie książe. Lubię taką energię w ludziach, cenię żelazną wolę w ich postanowieniach, byleby tylko w swojem wytrwali, a nigdy na tej drodze nie spotkali się z hańbą.

— A jednak Benedykt powiedział sobie: "nie masz hańby, dopóki czyn co mnie skrycie poniża nie stanie się głośnym!..." Aksiomat jego wynalazku, a który przyjął jako dogmat nowej wiary, i odtąd został największym z łotrów w duchu, ukazując tylko światu ponad swoją głową aureolę cnót, zasług i godności towarzyskich... Nie  było odtąd występku i zbrodni, na któreby się ten człowiek nie odważył, byleby naprzód obliczył sobie, że i występek i zbrodnia będą miały za jednego świadka samo jego sumienie!... Zaledwie Nikodem zebrał pierwsze swoje pięćdziesiąt talarów i ożywił się nadzieją, że już odtąd dojdzie do milionów... już Benedykt ułożył plan na przyszłość i postanowił kiedyś wszystkie jego zbiory uczynić swoją zdobyczą. Chytry, podstępny, a zawsze hipokryta, oddał się w tym celu z bezprzykładnern poświęceniem na usługi swego przyjaciela. Faktor dziwacznego lichwiarza i skąpca z ulicy Gołębiej w Warszawie, znanym był nawet czas niejaki od marnotrawnej młodzieży, którą napędzał spekulantowi, także zręcznie nasuwał myśl występku i gubił po czasie... Była to spółka dwóch Judaszów, w której Nikodem udawał głupiego bogacza, Benedykt mądrego golca.

— Lecz gdzież jest w tem droga do zjednania socie w świecie opinii, albo i stopnia, jak zamierzył? zapytał książe z ciekawością.

— Benedykt znał dobrze ludzi i wyrobił sobie to trafne przekonanie, że większość świata jest tak słabą, iż jeden dobry oszust zawsze ma czas zamydlić wszystkim oczy. Zaledwie w dwudziestym drugim roku, jął próbować swojej sztuki i zaczął od tego... że... ale wiem że nikt w to nie uwierzy... że umarł.

— Umarł! ten Benedykt umarł!

— Tak jest, mości książe, ten sam doradca i wspólnik fabrykacji milionów Nikodema, skończył i to haniebną śmiercią, bo przez powieszenie się na gałęzi, na publicznej jednej drodze.

Książe większe jeszcze w oczach swoich objawił zadziwienie.

— Odtąd nikt już więcej nie widział znanego franta, Benedykta, jak go powszechnie nazywano. Zdradzona młodzież nie miała nawet na kim wywrzeć teraz swojej zemsty, a nowicjusze stracili cudownego faktora, czarodziejskiego stręczyciela pieniędzy, a po latach kilku, nikt się już nim nie zajmował... Odtąd nawet zapomniano jego nazwiska, zatarł się także w pamięci wszystkich. obraz jego fizjognomii, dźwięk głosu... zostało tylko w sercach jego ofiar słabe jakieś wspomnienie jak echo, ile razy go wspominając przeklinały.

— A kiedyż u licha, zabrał Nikodemowi owe dwa miliony ?

— O !... to było już w piętnaście lat po swojem powieszeniu się na gałęzi.

— Otóż i drugi nieboszczyk działający po śmierci!!

— Nareszcie książe pan domyśleć się powinien, że dawny Benedykt Łach...

— Ukrył się tylko na czas niejaki, odrzekł książe z pośpiechem, aby potem wystąpić w nowej roli, pod przybranem nazwiskiem, i bodaj czy nie z tytułem jakiego zagranicznego księcia?

— Wszystko tak jak książe mówi... oprócz tego, że na tytuł musiał jeszcze nieco oczekiwać, ponieważ postanowił wystąpić koniecznie, jako książe Otosławski.

— Oh! czegoż się dowiaduję! — zawołał książe cofając w tył i głowę i piersi, jakby uderzony siłą wrażenia tych wyrazów. Ten człowiek chyba postanowił mnie zabić, i jako ostatecznemu potomkowi w linii męzkiej, zabrać wszystkie dowody mego szlachectwa, przywłaszczyć sobie i wystąpić jak fałszywy kuzyn książąt Otosławskich !

— Tak lub nie tak, mości książe, ale to pewna, że taką miała być jego zemsta za to jedno, żeś go książe w młodości swojej chciał pozbawić życia, wrzucając do wody.

— Boże, mój Boże! miej mnie w swojej opiece! zawołał książe cały blady i drżący.

— Ale uspokój się, łaskawy książe... Byłeś za twardej natury, aby ten człowiek zabijając cię już lat tyle, mógł dobić jak zamierzył, teraz zaś, odkąd ja stoję między nim a tobą... istnienie twoje ocalone!

— I oto jeden błąd dziecka nie pojmującego nawet znaczenia swego czynu, ściągnął na moją głowę tyle następstw potwornych i przeraźliwych!... Dziś po raz pierwszy żałuje, że umieram bezdzietny!

— Żałuj książe: bo na prawdę i to także wchodziło w plan machinacji Benedykta... Książe ani się domyślał, że z jego to właśnie potęgi został wdowcem, że nawet jego to szatańskiemi zabiegami książe nie połączył się potem żadnym ślubem więcej, chociaż...

— Ależ to była własna moja wola! odrzekł książe nieco obudzony wieloma przypomnieniami.

— Nie!... nie!... to była wola Benedykta.

— Ha!... jeszcze tylko dni kilka na tem polu walki, a nieprzyjaciel mój znajdzie mnie bogatszym, świetniejszym i, chociaż za późno, mężem córki najzacniejszego człowieka!

Złotouski, pani Złotouska i Amelia wydali w swoich ruchach coś podobnego do ukłonu, na tę aluzję księcia do nich wymierzoną.

— Nie znasz jeszcze książe całej wielkości ofiary jaką ci przygotowała ta najzacniejsza familia ! odrzekł Eugeniusz dosyć ironicznie wskazując na panią Złotouską. Państwo od tak dawna już zmnierzyli go uszczęśliwić, że chcąc ogromem posagu odpowiedzieć godniej zaszczytowi jaki ich spotka, postanowili zaraz po urodzeniu się domniemanej księżnej i spadkobierczyni, nie mieć już więcej dzieci... i w istocie, odtąd wszystkie następne dzieci w domu państwa Złotouskich, zaczęły przychodzić na świat nie żywe.

Kobiety wydały przeciągłe głosy zadziwienia, rozmaitych odcieni, szczególniej pani Złotouska, której dwuznaczna ta pochwała odebrała nawet przytomność. Pobożny i słynny z cnót jej małżonek także zakręcił się galwanicznie na swojem krześle, a potem skłonił się Eugeniuszowi, jakby na znak podziękowania.

Książe po raz pierwszy spojrzał okropnym wzrokiem na tych ludzi, i nie spuszczając z oka ich pomięszanych twarzy, chwycił za rękę Eugeniusza i zawołał w tłumioneni uniesieniu:

— Panie! ty coś przyrzekł ratować niedołężnego starca!... wymień jeszcze nazwisko tego wyrodka i tej matki... wyrodniejsze od hyeny!

— Wyczytasz je książe w własnoręcznym podpisie, na obligu wystawionym okradzionemu Nikodemowi, tym sposobem będziesz miał zarazem i nazwisko i dowód podłości i oszusta.

Mówiąc to, dobył z bocznej kieszeni pugilares, otworzył go, i wyjął kilka papierów.

— Książe na wszystko patrzysz z zadziwieniem ! dodał zaraz z uśmiechem swobodnym. Tak, tak... to są właśnie te same papiery które się spaliły... aleć lichwiarz każdy, to szatan!... i dla tego wszystkim zawsze tak doskonale się wiedzie!... Nim jednak wydam na jaw to nazwisko, uprzedzę księcia, w jaki sposób te papiery ocalały.

Książe tyle był względnym dla Eugeniusza, że powstrzymał się z otworzeniem.

— Nikodem, mówił dalej Eugeniusz, zawsze baczny, ostrożny, podejrzliwy, nie zaufał zupełnie ani szkatułce, ani ludziom, ani sobie nawet samemu... Trawiony niespokojnością, chwycił się jednej z najprostszych może przezorności i postanowił każdy arkusz papieru, każdy dowód występku Benedykta, rozłączyć i ukryć w różnych miejscach swojego mieszkania... Najważniejsze pismo, to jest fałszywy list owej dostojnej osoby, zanurzył w popiół na kominie, na którym nigdy się nie paliło, oblig ukrył w piecu, przysypawszy podobnie popiołem i węglami, inne pozostawił, jako mniej znaczące, w szkatułce. Kiedy więc potem szkatułka została otworzoną, obadwa ujrzeli papiery zniszczone. Rozpacz oszukanego lichwiarza powaliła go aż na krzesło Tryumfujący oszust przeciwnie, oddalił się uszczęśliwiony. A jednak po odejściu tego szatana, Nikodem wrócił do zmysłów i pierwszą myślą jego było, rzucić się do pieca i do komina, by strawić się do reszty rzeczywistością swego ciosu!... rozgrzebuje popiół... i znajduje najważniejsze dwa papiery ocalone !

Książe już na wpół otworzywszy te papiery, zapytał:

— Cóż je ochroniło od zguby!

— Traf!... równie prosty, jak sama myśl Nikodema, który je tam ukrył nic nieprzywidziawszy... Pierwiastki solne zawarte w popiele, stały się właśnie antidotum przeciw pierwiastkom użytym do zaprawienia papieru, popiół nawet o tyle wyciągnął z nich tę żrącą substancję, że ani jedna litera nie uległa zmianie i sam papier aż do dziś nie naruszony się przechował.

Złotouski po wysłuchaniu tego wyjaśnienia, obie pięście przycisnął sobie do czoła namiętnie.

— Dla czegoż umarł Nikodem ? zapytał książe, wszak mówiłeś że z rozpaczy?...

— Nie trzeba być głębokim fizjologiem natury ludzkiej, aby odgadnąć, jaki to wszystko wywarło wpływ na ducha jednego z największych skąpców świata!... Nikodem z nagłej rozpaczy przeszedł potem w stan szalonej radości i uniesienia bez granic. Zaledwie wyrzekł „moje pieniądze ocalone!"... stracił głos, słuch, wzrok, czucie!... Rozdrażnione nerwy naruszały naprzód zmysły, potem niemoc napadła ciało... po kwadransie, już nie mógł ustać o własnej sile. Przytomność jego na to tylko się zdobyła, że na czworakach powlókł się do drzwi i zamknął je na wszystkie zamki, klamry i zasuwy, aby w tym stanie nie pozwolić się okraść z tych papierów... Wrócił potem na swoje krzesło i siódmego dnia wyzionął na nim ducha... A teraz przeczytaj książe, jak się dawny Benedykt Łach dziś nazywa,

Książe prawie automatycznie rozłożył papiery, przebiegł pismo nie czytając je wcale, w końcu zatrzymał wzrok na podpisie i krzyknął prawie:

— Kamil Złotouski!

Złotouski zsunął się zaraz z krzesła jak bezwładna masa i padł na posadzkę zemdlony. Z pod roztwartej koszuli na jego piersiach ukazały się medaliki, skaplerze, a przy nogach na ziemi, różaniec z paciorków, który wypuścił z rąk upadając.

Pani Złotouska i Amelia rzuciły się sobie w objęcia, ukrywając łzy i zarumienione twarze.

Książe i Marszałkowa pobudzeni siłą wrażeń, zerwali się także z krzeseł i cofnęli ze wstrętem od tych, z których nakoniec spadły maski komedjantów, ukazując ludzi.

— Jednej tylko mój dom doczekał się hańby! ozwał się książe, że dał gościnność zbrodniarzowi!... że świat powtórzy kiedyś litując się nademną: oto przyjaciel księcia Otosławskiego, którego mści sprawiedliwość publiczna !

— Sprawiedliwość publiczna! powtórzył z gorzką filozofią Eugeniusz... Za małą, mości książę przeznaczasz karę na tego, który cię tak niegodnie usiłował podejść i oszukać!... Sprawiedliwość nasza będzie sroższa, ja sam już pierwszy stałem się dla niego katem!... Nie krwi, nie życia jego pragnij, książe, bo ta krew, i to życie są za podłe i za małe, aby je mógł należycie ukarać miecz sprawiedliwości i prawa!... Potrzeba zatruć jego całe życie, jak on zatruł twoje!... Chciał być bogatym, niech będzie strącony w. dawną nędzę!... chciał być wielkim, uczyńmy go małym, jakim był niegdyś!... chciał zaszczytów, chwały, strąćmy go w nikczemność !... Każdy cios, który padnie na tę duszę zawiedzioną w nadziejach, odbije się w niej jeszcze wyrzutem sumienia! Insza jest rzecz cierpieć na wolności, inna w więzach sprawiedliwości publicznej!... A więc zaczynajmy naszą pomstę! zawołał z większym jeszcze ogniem Eugeniusz, ale zaczynajmy od tego, aby najprzód przywrócić życie winowajcy, dać mu czucie i zmysły! I po tych słowach pobiegł ku leżącemu na, ziemi i uniósł go, aby przywrócić przytomność zemdlonemu.

Jak tylko Złotouski przyszedł nieco do siebie, najpierwej skierował wzrok na stojącego obok siebie sędziego, który dopiero co rzucił na cały jego żywot wyrok i ogłosił się sam oprawcą, chwycił go za rękę i ucałował.

— W moim trybunale nikt nie przekupi hipokryzją! odrzekł Eugeniusz ze wzgardą odsuwając jego rękę.

Złotouski powstał na nogi i chwiejąc się z osłabienia usiadł znowu na krzesełku.

— To jest część pierwsza, w której zdobyliśmy samo przyznanie się do winy, rzekł po chwili Eugeniusz, teraz zatem należy wymódz na winowajcy cały zwrot krzywd oszukanego Nikodema!... Występuję odtąd jako prosty pełnomocnik testatora, upoważniony piśmiennie przez zmarłego do odbioru dwóch milionów, na rzecz sukcesora.

Na kogoż więc Nikodem przelał swoje zbiory? zapytał książe z nową ciekawością.

— Na swoją córkę.

— Nikodem był żonaty?... i nic nie wspomniałeś o tem w historji jego ekscentrycznego życia!

— Było to małżeństwo dziwnej spekulacji Nikodema... Ożenił się z matką swego dziecięcia, aby jako mąż, zyskać wolę działania podług swojej rachuby... Prawo częstokroć więcej opiekuje się matką i dziecięciem nieprawem, jak ślubną żoną i dziecięciem, którym mąż ma dozwolone, dopóki żyje, nic nie dać... Dla skąpca, natury Nikodema, małżeństwo było formą, a celem interes... Odtąd nawet, jako głowa familii, kakał umrzeć małżonce w szpitalu publicznym, dziecięciu szukać u ludzi chleba, bo przyszła sukcesorka milionów, już w piątym roku swego życia poszła w służbę, jak dziecię wyrobnika, od małego przyuczone do pracy!

— A więc serce jego dopiero przy śmierci przemówiło !

— Tak jest, mości książe. Nikodem umierając został dopiero ojcem, obywatelem i człowiekiem!... Zostawił nawet na papierze najdokładniejsze ślady, po których dziecię to, jeżeli jeszcze żyje, wyszukać się pozwoli... Pierwsze jej wydalenie się z rodzicielskiego domu nastąpiło pod opieką Benedykta, a więcej niepotrzeba wiedzieć, aby teraz usłyszeć, jak ten nadal jej losem pokierował.

— Ha! zawołał książe uderzając się w czoło. Ja za niego odpowiem, bo on za przewrotny, aby nowem jakiem kłamstwem nie miał znowu powikłać prawdy!...

To dziecię, tę córkę wydartą ojcu, zamienił w kamień!... uprowadził daleko od miejsc, gdzie życie jej początek wzięło!... zatarł w jej młodocianej pamięci pierwotne obrazy, co ją otaczały i pierwej, nim umarł oszukany ojciec, już uczynił ją sierotą!... Powiedział sobie jak najpierwszy z okrutników, że ta prawa sukcesorka milionów nie powinna nigdy poznać, że miała i ojca i matkę i ludzi, którzyby ją prawdą oświecili!... rzucił ją więc w ciemność i niewolę na wieki, czyniąc mnie ślepym oprawcą tej szatańskiej egzekucji!... Ta ofiara podstępu nazywała się... Zuzanna!

Złotouski już przestał drgać na wszelkie wykrzykniki, tyle było ciosów raz po raz padających, że umysł jego i nerwy wyczerpały się w drażliwości i stały się prostą materją bez życia.

Marszałkowa znająca dokładniej historję Zuzanny od samego księcia, ukryła w chustce kilka łez współczucia nad losem sieroty, którą tak późno poznała.

Twarz tylko Eugeniusza prawdziwą zajaśniała radością...

— A więc teraz książe sam dopomagasz mi na tej pięknej drodze! zawołał z czuciem i rzewnością.

— Bóg chciał ażeby wszystko odbiło się aż o mój dom zagrożony!

— Odpowiedz zatem książe czy jeszcze żyje ta, którą szukam ? zapytał z trwogą.

— Żyje.

— Czy obiecujesz mi także dopomódz, że ją jak najprędzej zobaczę?

. — Masz do tego zupełne prawo, a ja obowiązek.

— Gdzież jest Zuzanna?... odpowiedz na to najprzód książe!

— Od chwili, jak wyznałeś, co się jej z prawa spadku należy... Zuzanna mieszka w własnej majętności.

— A ta majętność?...

— Nazywa się... Otosław.

— O książe! co mówisz!

— Taki to zbieg fatalnych okoliczności, którym ani zapobiedz ani ich zniszczyć nie podołamy... jeżeli ściśle zechcemy zachować literę prawa.

— Tak, mości książe... cokolwiek wypadnie, szanować ją będziemy!... Racz przeto wezwać tego pana, dodał wskazując na Złotouskiego, niech przejdzie do jednego z prywatnych twoich pokoi, ażebyśmy się tak obliczyli, iżby żadnym błędem nieskazić sprawiedliwości, w imieniu której staliśmy się wykonawcami.

Wkrótce książe, Eugeniusz i Złotouski opuścili salon, udając się na lewo, do drzwi prowadzących do małego gabineciku i zamknęli się w nim na długo.

Marszałkowa pobiegła czemprędzej uwiadomić o wszystkiem Zuzannę, i przygotować ją do wysłuchania swego losu.

Pani Złotouska i Amelia udały się z płaczem do swoich pokoi.

Nigdy jeszcze Babtysta tak wiele razy i tak głęboko nie westchnął do świętej Urszuli patronki, jak przez tę noc jednę, w której książe, Eugeniusz i Złotouski, aż do dnia białego zamknięci, kończyli obrachunki na rzecz nagle znalezionej sukcesorki.

Trzeciego dnia po wypadkach zaszłych w apartamentach tego pałacu, widać było na dziedzińcu, przed głównym wchodem, trzy powozy podróżne upakowane, oczekujące na przyjęcie kogoś do wyjazdu z Otosławia.

Wkróce ukazało się w przedsionku kilka osób.

Książe prowadził pod rękę Zuzannę bladą, drżącą, z zapłakanemi oczyma, ubraną w kosztowny ubiór podróżny, obok nich szła Marszałkowa odprowadzająca także milionową spadkobierczynię do pojazdu.

Książe sam podsadził Zuzannę do karety i pożegnał ją w czułych ale pełnych godności wyrazach, bez uniżania się i wyrachowanych pochlebstw, Marszałkowa przeciwnie : co chwila przyciskała chustkę do suchych oczu, całowała Zuzannę w czoło i usta z ekspresją podobną do rozpaczy, potem jeszcze siedzącej w powozie zasełała tysiące ukłonów.

Do powozu Zuzanny wsiadły także dwie podeszłe kobiety, niedawno jeszcze do orszaku Złotouskich należące.

Powóz odjechał.

Następnie książe zbliżył się do Eugeniusza, ubranego do drogi w płaszcz czarny, hiszpańskiego kroju i wynurzył mu raz jeszcze swoją wdzięczność, przypominając, że jego tylko mądrości i poświęceniu się winien życie. Już Eugeniusz stanął jedną nogą na stopień swojego powozu, gdy książe jeszcze uchwycił go silnie za rękę i prawie z wyrzutem przemówił:

— Czyż już nie przełamie twojego uporu!... Opuszczasz mnie, przyjacielu, nie dawszy siebie poznać. — O książe!... ani to do twego szczęścia ani do spokojności dopomoże!... mam jednak w Bogu nadzieje że będzie ktoś inny co ci za mnie odpowie!

— Znowu taż sarna odpowiedź!... Wymień przynajmniej najgodniejszą do tego osobę.

— To będzie moja matka! odpowiedział, pod opiekę której zabierani właśnie z pałacu Zuzannę.

— Zawsze i zawsze twoja matka! odrzekł książe z ubolewaniem. Od trzech dni tylko to jedno ciągle słyszę, nareszcie zostaw mi imię twojej matki.

— Izabella Hortensja!

— Oh ! oh! krzyknął książę spoglądając mu bystro w oczy.

— Teraz żegnam cię książe, dodał Eugeniusz, śpiesznie wsiadając do powozu.

Powóz ruszył natychmiast, i wnet znikł z oczu osłupiałego księcia.

— Mój syn! przemówił za odjeżdżającym i dwie łzy żalu i wyrzutu, potoczyły się po jego pooranych licach.

I trzeci jeszcze powóz, najskromniejszy, jedną tylko parą koni zaprzężony zabrał Złotouskiego, jego żonę i Amelię. Nikt ich nie podsadzał na stopnie, nikt nawet nie żegnał, gdy powóz wyruszał z miejsca, do którego tak szumno przybyli.

Za niemi rozpierzchła się w różne strony najęta kalwakata. Każdy zawiedziony w swoich widokach, z klątwą na ustach, opuszczał bramę Otosławia, idąc szukać gdzie indziej dla siebie chleba.

Marszałkowa wróciła do swoich pokoi aby płakać, książe, już trup prawdziwy... poszedł znowu zamknąć się w swoim grobie, dopóki go prawi właściciele nie wyrzucą, aby umarł pod strzechą.

Kiedy już wszystkie trzy powozy opuściły dziedziniec i wyludnił się cały pałac, na środku tegoż obszernego zajazdu ukazała się statua starca z obnażoną głową, z twarzą ponurą i zamyśloną, z rękami na piersi założonemi, w których wisiały dwa pęki kluczy, kiedy niekiedy brzękające przy silniejszem westchnieniu.

Był to Babtysta, skostniały, nieruchomy, niezdolny nawet zapłakać, jak to może uczyni gdy przyjdzie nieco do siebie. Stał długo i długo na jednem miejscu i myślał, w końcu wzniósł oczy w niebo i przemówił:

O święta Urszulo patronko nieboszczki księżnej pani!... jeszcze nigdy w zamku nie stało się razem tyle dziwów!

I wolnym krokiem zbliżył się ku kracie pałacowej, zamknął drzwi na klucz, potem wrócił służyć swemu panu i czekać wraz z nim złych lub dobrych losów, jakie go jeszcze w przyszłości czekają.

Koniec tomu trzeciego.

Tom IV.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Przypominamy, że zostawiliśmy Artura samotnym w swojej celi, siedzącego na stoliku, teraz nawet możemy śmiało wyznać, że powodem tej nagłej petryfikacji były w istocie miliony Huberta. Nic dziwnego! usłyszeć wyraz milion, czy to w liczbie pojedynczej czy w mnogiej, jestto dla systematów nerwowych niektórych osób pobudką do tak wielkiej drażliwości, iż te natychmiast objawiają w swojem ciele sto fenomenów, według najnowszych odkryć w dziedzinie fizjologii ludzkiej. Artur, jak już rzekliśmy, przemienił się w kamień, jednak wrzała krew i biło serce nie żartami, bladł i czerwienił się na przemiany, robił ciężko piersiami, ustawicznie rzucał wzrokiem na ścianę, z po za której głos dochodził, w końcu zerwał się ze stolika i jak szalony wysunął się ze swojej izby.

Na małym korytarzyku spotkał dozorcę więzienia bawiącego się z nudów pudlem, któremu tenże kazał służyć, aportować i skakać przez kij, na przemiany.

— Przepraszam cię, mój przyjacielu, rzekł do dozorcy przybierając ton głosu jakby już czuł w kieszeniach miliony. Powiedz mi z łaski swojej, gdzie jest umieszczony ten człowiek, którego nazywają Hubertem?

— A ten warjat! odrzekł dozorca z naiwną prostotą. Siedzi osadzony na drugiem piętrze... ostatnie drzwi na lewo... Czy pan nie zechcesz za niego dług zapłacić?

— Nie wiem jak się to jeszcze zrobi... pragnąłbym jednak poznać tego nieszczęśliwego.

— Możesz pan iść do niego, upewniam tylko, że jeźlibyś chciał spłacić dług jego z tych samych milionów, które tak wszystkim narzuca, na nicby się to nie zdało... Hubert postanowił dopóty nie wyjawić swojej tajemnicy, dopóki pierwej uwolnionym nie będzie... Ja myślę, że on więcej filut jak warjat.

— Zobaczymy to, zobaczymy, odrzekł i pobiegł na schody drugiego piętra, gdzie wnet stanął pod ostatniemi drzwiami na lewo.

Artur lekko do drzwi zapukał.

— Proszę wejść, odpowiedział człowiek ogłoszony za warjata.

Fizjognomia Huberta rzeczywiście straszną Arturowi się wydała. Miał na sobie tylko brudny flanelowy kaftan z tak krótkiemi rękawami, iż poczynając od łokci, już było widać wystające dwa piszczele, zakończone każdy pięcioma palcami, płócienne spodnie, także krótkie, na głowie szlafmyce, a na gołych nogach pantofle.

— A!... to ty jesteś, mój kochany przyjacielu, któregom widział raz jeden na sali, ozwał się Hubert do wchodzącego, siedząc nieporuszony na swojem łóżku. Obadwaj także wytrzymaliśmy raz prześladowanie tych szyderców handlarzy co tu siedzą... przypominam to sobie, jesteśmy przeto więcej jak inni zbliżeni do siebie w naszych losach.

— Artur westchnął, a na prawdę żałował w duszy, że go jeszcze nie nazwano, jak Huberta, warjatem, aby już było zupełne z nim podobieństwo.

— Podobnie jak ty unikam tej zgrai niesprawiedliwych. U tych ludzi nie ma nic świętego... nawet dobry ton, jaki tu prowadzę I

Artur spostrzegł, że wszystkie cztery ściany izby Huberta zapisane były cyframi, na wyczytanie których potrzebaby było najmniej jednego miesiąca. Cała prawie podłoga podobnież nakreśloną była białą kredą numerami, tak samo stolik, krzesełka, drzwi, ramy okna, a nawet łóżko.

— Zajmujesz się widzę matematyką, przemówił chcąc na ten przedmiot naprowadzić rozmowę.

— Matematyką! powtórzył Hubert ironicznie, mówisz tak niewłaściwie, jak gdybyś wszedłszy do kantoru bankiera powiedział, że się znajdujesz w mieszkaniu mineraloga!... Ale ostrożnie stąpaj, mój przyjacielu, szczególniej po tej jednej desce, na której dziś rano obliczyłem numeryczny systemat wydatków na skalę milionową, nie posiadając ani grosza... Tabelę tę przeniosłem wprawdzie na papier, ale... oh! widzisz nierozważny coś uczynił!... zatarłeś mi jedno zero! zawołał opryskliwie wyjmując śpiesznie z kieszeni kawałek kredy i poprawiając cyfrę na podłodze.

Artur cofnął się nieco ku drzwiom, już nie w zamiarze stania się szkodliwym, ale w zamiarze ucieczki, tyle wyrażenie to przekonało go, że Hubert daleko większym jest warjatem jak go osądzono.

— Biada ludziom! mówił dalej ten człowiek poprawiwszy swój numer, którzy jeszcze w XIX wieku nie pojęli prawdziwego znaczenia zera... zera! które samoistnie będąc niczem, jest jednak najpotężniejszą z cyfer, jakie oznaczyli matematycy, poczynając od Pitagoressa! Zero, w sensie moralnym, ma pogardliwe znaczenie, a przecież wszystko poczęło się od zera i wyszło z zera!... Powiem ci tedy że i człowiek nie mający ani jednego grosza w kieszeni, może dojść do miliona, byleby umiał użyć swego pierwszego zera, zwłaszcza, kiedy już zero zmieni się w jednostkę, to jest: żeby znał matematykę, a najbardziej mój system podnoszenia zer do potęg milionowych, czyli redukując martwe cyfry na monetę kurs w kraju mającą... zostałby milionerem !

Artur, który już jednę rękę trzymał na klamce, aby drzwi otworzyć i zemknąć od warjata, na ostatni argument, został na miejscu jak przykuty. Opuścił rękę machinalnie ku ziemi, rad słuchać jak najdłużej gadaniny w tak ponętnym przedmiocie.

— Czy na prawdę mówisz to wszystko, przyjacielu? zapytał z pewną obawą.

Hubert ruszył ramionami i odrzekł: — Tak samo śmieli się z nieszczęśliwego Salomona de Caus, obiecującego światu siłą pary wodnej dźwigać i poruszać największe ciężary. Pierwszy co wynajduje cuda, w niewdzięczności świata odbiera nagrodę!... Pytasz mnie czy mówiłem ci prawdę?... Boże drogi!... tak świętą prawdę, jak że 2 a 2 czyni 4.

— Wierzę ci, zupełnie wierzę, przyjacielu!... To mnie nawet domyślać się każe, że miliony, o których tyle czasy wspominałeś tym ateuszom, nie znajdują się jeszcze w twojem posiadaniu... ale znając pewnik matematyczny w obliczeniu ich na papierze, przeniesiesz kiedyś do swojej kieszeni, czyli, wyrażając się także matematycznie, posiadasz dopiero z całkowitej sumy jednę cyfrę, to jest... zero!

— Młodzieńcze !... zawołał Hubert, obejmując w szale radości Artura, ty jesteś największym z matematyków, ty prostym węchem umysłu, najpierwszy odgadłeś podstawę dźwigającą budowę mego systematu!... ty zrozumiesz i sam systemat!... 0 mój Boże! jakiejże radości doznaję!... po trzech latach daremnego przemawiania do tych głów zakutych, do tych nieuków którzy tu siedzieli!... Ty będziesz najbogatszym z bankierów! potężniejszym jak każdy Nabob Indyjski i możniejszym jak wszyscy akcjonarjusze Stanów Zjednoczonych. Jak dawno siedzisz na Lesznie?

— Od miesiąca — odrzekł Artur drżący jak liść w objęciach warjata.

— Od miesiąca obok mnie taka doskonałość! a ja nic nie wiedziałem! Czy ty wiesz, Arturze, co to znaczy jeden miesiąc w moim systemacie?...

— Czas w interesach ludzkich to także kapitał, drogi nieledwie tak samo jak złoto.

— Nie !... ja oszaleję z radości! Ty odpowiedział jak wyrocznia! Powiedz mi jeszcze czemeś się dotąd zatrudniał ?

— Niczem.

Tu już radość Huberta nie miała miary i granic, począł tak ściskać i całować Artura, że aż ten z bolu go odepchnął.

— Niczem ! niczem ! powtórzył Hubert w szale uniesienia, jesteś więc bratem moim przyrodnim, bo i ja byłem tem czem ty jesteś... w całem znaczeniu tego wyrazu, niczem! Z czegoś się jednak utrzymywał?

— Z kredytu... dopóki się to udało.

— Duszo mej duszy!... ty cały ja!... Tyś pożyczał dopóki ci się udało, jam pożyczał dopóki mnie nie wpakowano do kozy. A teraz zapytam, dlaczegoś obrał ten systemat ?

— Nie znalazłem jeszcze dla siebie nic godnego do pracy.

— A ja wcale pracować nie chciałem !... Patrz jak nasze losy pozwalają się sprowadzić do jednakowego mianownika!

— Pracowałeś jednak, jak słyszałem, jako buchalter.

— Sześć miesięcy tylko, i to mnie właśnie przekonało, że praca fizyczna czy umysłowa za zapłatę, nie uszczęśliwia człowieka! Posiadać miliony, wydawać miliony, innego celu życia znać nie chcę!

— Ile teraz liczysz sobie wieku?

— Skończyłem rok trzydziesty piąty.

Artur aż cofnął się od tego człowieka, aby lepiej przypatrzeć się jego fizjognomii, której naznaczał lat 60.

— Wiem, że wszyscy uważają mnie za starca! dla tego, że zgryzoty, umartwienia i niedostatek, w końcu myśli, strawiły moje ciało i obnażyły z włosów głowę... o! ileż to kosztuje wynalazek mego systematu!... Ale pozwól mi usiąść na łóżku, widzisz oto jak nogi moje chwieją się podemną, już sam wątpić zaczynam, czy będę jeszcze zdolnym użyć w świecie moich milionów, skoro się na wolność wydobędę.

Mówiąc to, wsparł poufale rękę na ramieniu Artura i drżącym krokiem przeszedł na swoje łóżko, na którerm usiadł znowu z ciężkością. Zaraz potem spuścił głowę na piersi i wpadł w głębokie zamyślenie.

— Wolność, wolność! powtórzył po chwili z boleścią, a wszak do tego potrzeba pierwej znaleźć 3500 złotych! Nie, nie!... ja tylko marzę o mojem przyszłem szczęściu!... mnie już Avkrótce rozstać się będzie należało i z systematem i z imionami!

— Nie rozpaczaj jeszcze, Hubercie.

— Dobrze wymówić: nie rozpaczaj! ale perswazja nie jest przecie matematyką: to rachunek moralny, a który na nic się nie przyda w tym samym systemacie mego wynalazku.

— A więc powierz go swemu najlepszemu przyjacielowi, który...

— A na cóżby się to wszystko zdało!... Dwóch takich matematyków praktycznych, w jednem miejscu i w jednym czasie być nie może! Za Aleksandra Wielkiego był tylko Aleksander Wielki, za Napoleona, jeden tylko Napoleon!... dwie takie potęgi jednejże natury zniszczyłyby się wzajem. Hubert w Warszawie przeszkadzałby Arturowi, Artur stałby na zawadzie Hubertowi!... Jeżeli jednak żaden cud ziemski nie spuści mi z nieba pożądanych 3500 złotych, wówczas... wówczas... I tu umilkł, dwie łzy gorzkiego żalu potoczyły się po zwiędłych licach nieszczęśliwego szaleńca.

— Wówczas?... przypomniał Artur usiłując wymódz na nim wyznanie dla siebie.

— Wówczas uczynię podobnie jak wszyscy wielcy ludzie straconych nadziei i zostawię mój wynalazek w spadku niewdzięcznemu światu!... W ostatnich nawet dniach mojej rozpaczy, miewałem napady zupełnej abnegacji, wtedy to porywałem pióro, papier i zacząłem spisywać porządny wykład mego systematu. Takich napadów w jednym tylko miesiącu naliczyłem aż dziesięć... Statystyka tej przypadłości pouczyła mnie, że na przyszły miesiąc mogę ich mieć dwadzieścia, na trzeci miesiąc trzydzieści, tyle właśnie ile mamy dni w miesiącu, a to znaczy, że już więcej nie wrócę w dawne prawa wyobrażeń... a systemat stracony dla mnie i dla wszystkich na zawsze!... Sszczęściem, że owe dziesięć minionych napadów, wystarczyły do ukończenia mojej pracy na papierze... O! takiej zdobyczy umysłu nie można zabierać ze sobą do grobu... Korzystaj społeczności!... korzystaj ty, ty moja macocho!... dla mnie nic nie zostanie ! zakończył zgrzytając zębami.

— Pozostanie ci jeszcze sława, która twój grób otoczy.

— O, to pewna, mój przyjacielu!... I cóż to są obok mnie ekonomiści polityczni, nie opierający swojej gadaniny na statystyce, na cyfrach ? to komedjanci, daję ci słowo honoru! tymczasem moje głupie parę kartek, zaszyte oto w tym kaftanie, zamknęły prawdziwy klucz do skarbów materjalnych ludów!... O tu... tu! słyszysz chrzęst papieru na moich piersiach? dodał przyciskając rękę Artura do kaftana dobrze już podartego i zatluszczonego od brudu.

Młodzieniec dotknął się go z pewną czcią i wiarą, jak niegdyś Izraelici dotykali się ścian arki, w której Mojżesz zkmknął dwie tablice z prawami ludu.

— Przez całe trzy lata jak tu siedzę zamknięty, mówił dalej smutnym głosem, miałem zawsze tak żywą nadzieję wyswobodzenia się z pod klucza mściciela, który mnie tu zaniknął jakby na wieczność, że policzywszy wszystkie moje dochody stałe i niestałe, o! bo ja wszystko naprzód obliczyć muszę!... obliczyłem tedy, że po latach siedmiu, miesięcy sześć i dni jedenaście, zbiorę fatalną sumę 3500 złotych i wykupię się na wolność... Trzy lata największych wysileń, zabiegów i oszczędności, zaledwie mi pozwoliły uzbierać 1200.

— Ty, ty Hubercie, zebrałeś tutaj aż 1200 złotych!

— I cóż cię tak bardzo zadziwiło?

— Bo nie pojmuję jakim to stać się mogło sposobem.

— Wierzyciel mój płaci na moje wyżywienie 15 groszy dziennie, jak chce prawo, a co przez trzy lata które wysiedziałem, uczyniło już sumę 545 złotych... otrzymuję więc te pieniądze w gotowiźnie.

— A z czegoż żyjesz od lat trzech tu zamknięty?

— Z procentów.

— Zostałeś lichwiarzem. — Z potrzeby.

— Lichwiarzem w więzieniu za długi!

— Wypożyczałem i wypożyczam więźniom małe kwoty, nie wynoszące jednak więcej jak dwa złote, za co w procencie odbieram od nich żywność i pieniądze... To mały mój kapitalik podniosło do ilości 1200 złotych... Gdybym był na wolności, brzydziłbym się lichwiar-stwem, ale tu... doznaję nawet pewnej w sercu pociechy, wygadzając nie jednemu biedakowi, którego tu wpakowano bez grosza w kieszeni, bo najczęściej tak jak go złapano na ulicy. Gdy więzień przyjdzie do przytomności, gdy po kilku dniach ureguluje swoje interesa, lub zostanie uwolnionym, oddaje mi pożyczkę z procentem. Ale ty, co posiadasz całe moje zaufanie, pozwolę ci się także dotknąć tego małego skarbu, dodał kładąc znowu rękę Artura na kaftanie, po drugiej stronie piersi.

A że jak mówi przysłowie ,,lepszy wróbel w garści niż kanarek na dachu", Artur za dotknięciem się banknotów, doznał wstrząśnienia, serce uderzyło mu gwałtownie. Hubert nie potrzebował nawet wcale przytrzymywać jego ręki, ta ręka spoczęła właśnie na swoim żywiole. Artur macał i głaskał zatłuszczony kaftan oryginała, tyle potęga gotowizny, w sumie złotych !200 pokazała się wyższą nad milionami ukrytemi dopiero w systemacie. Chciał nawet przemówić coś patetycznego, bo wzniósł oczy do góry i otworzył usta, gdy w tem drzwi się otworzyły i wszedł pan nadzorca, pan komisarz policji, jakiś pan urzędnik sądowy, dalej pan lekarz, w końcu woźny i jego pudel.

Obaj jednocześnie się zatrzęśli. Hubert nie potrzebował już zgłupieć więcej, ale Artur uczuł że mu się mózg w głowie przewrócił. Skryte jego nadzieje runęły na taki widok.

Jeszcze obadwa nie zebrali dobrze przytomności, a już silno-brzmiące wyrazy ogłuszyły obu przyjaciół:

"Zważywszy: że Hubert, zostający od lat trzech w więzieniu za długi, nie jest więcej w stanie zaspokoić swego wierzyciela; że zdaniem lekarza miejskiego, człowiek ten mówiący ustawicznie od rzeczy, mianowicie o swoich urojonych skarbach, cierpi pomieszanie zmysłów; że według zdania tegoż lekarza, wyżej wymieniony Hubert kwalifikuje się cło pomieszczenia w szpitalu obłąkanych; a zatem: Hubert, natychmiast po odczytaniu tego zawiadomienia, przeniesionym być winien do szpitala Braci Miłosierdzia".

— Do Bonifratrów! krzyknął Hubert wściekle wysłuchawszy tego wyroku, okradziony zostaje z góry... i to przez Rząd!

— Wyraźny warjat! przemówił lekarz do komisarza policji.

— Hubercie, rzekł zaraz tenże, masz się udać z tym woźnym do dorożki, który cię odwiezie do miejsca przeznaczenia.

— Gzy wiecie, że zabierając mnie ze sobą, zagarniacie i moje miliony!... Do Bonifratrów! do Bonifratrów!...

— Dalej!...

— Ależ na Boga, panowie! pozwólcie przekonać się, że jestem tak zdrowy na umyśle jak i wy! Jeżeli mówię, że wynalazłem systemat robienia milionów z niczego, to wiem co mówię !... Uwolnijcie mnie, a wszystko wam przebaczę! uwolnijcie, a odkryję wam tajemnicę mego systematu, bo powiem wam otwarcie... że ja nie ruszę się ztąd ani kroku!

— Przyprowadzić ludzi do pomocy! rzekł komisarz do woźnego.

Woźny natychmiast się oddalił.

— O! widzę to, widzę jasno! że prędzej czy później dostanę się do Bonifratrów na kąpiele kropliste !... A wtenczas co?... wtenczas, choćbym darł się i wrzeszczał na całe gardło, że jestem wynalazcą systematu robienia milionów z niczego, za pomocą samej tylko buchalterji, firma warjata odbierze hart mojej prawdzie i nikt w te słowa nie uwierzy!... Mnie tu na miejscu wykryć dzieło należy, tu, w tych samych murach, w których pierwsza iskra pomysłu zabłysła w mej głowie Panie komisarzu! pozwól mi więc wygadać się, dopóki jeszcze tu jestem!

W tem pokazał się woźny z powrotem, a za nim dwóch stróżów atletycznej budowy.

— Stało się ! zawołał Hubert zaczynając przechadzać się po izbie szerokiemi krokami. Organizacja fizyczna tych dwóch Herkulesów w kożuchach, wszystko zakończyła!... Moje marzenia, moje pomysły, moje nadzieje, sny milionowe ! przygniotą wkrótce cztery łapy z gminu, przeznaczone tylko do mioteł i łopat!

— Weźmiecie tego człowieka do dorożki, przemówił komisarz do stróżów.

— Ostatnia godzina uderzyła na zegarze mego życia! wołał Hubert bijąc się pięściami w głowę. Alboż być ogłoszonym za warjata, nie znaczy umrzeć, być zamkniętym w grobie?... Ach! czemuż nie mam już ani jednego włosa na mojej myślącej głowie, abym mógł w tak uroczystej chwili wydzierać je sobie garściami, jak przynależy prawdziwie rozpaczającemu!... Wszystko mnie prześladuje, wierzyciel i przeznaczenie!... lekarz i okoliczności!... arytmetyka i fatalność!... stróże i budowa ich cielesna.

Ale w tem uczuł już dwie dłonie, przytwierdzone jakby żelazem na barkach swoich.

Zaraz stróże przyprowadzili Huberta na próg izby, gdzie jeszcze ozwał się z nowem wysileniem:

— Zatrzymajcie się panowie! tak przecież ostać się nie może!... Ja nie zhańbię tak srodze mego systematu. Precz odemnie wszyscy na dwie minuty i trzydzieści sekund! dodał wydarłszy się z rąk stróżów. Mam jeszcze prawo rozporządzać swoją własnością. Wyrzekłszy to, ściągnął ze siebie kaftan, przycisnął go do serca, potem do ust, w końcu zawołał do Artura: Oto czynię cię spadkobiercą i wykonawcą pomysłów mojej głowy! Rzekłszy to, cisnął mu w ręce kaftan, z kieszeni którego wypadło kawałek kredy, kawałek sera, i kawałek obwarzanka.

Nigdy jeszcze nagot nie schwytał zręczniej w powietrzu rzuconego mu do klatki w menażeryi orzecha, jak to udało się Arturowi.

— Rozwałkuj w praktyce mój systemat, wielki mężu! przemówił jeszcze do Artura. Na prawdę, nikt nie był godniejszym tego daru, jak ty, moja istności, którą w ostatniej zaledwie godzinie tak dobrze poznałem i oceniłem... jak siebie !... Działaj za mnie przyjacielu, który nie jesteś zdolny ani do łokcia, ani do wagi; ani do pióra ani do dłuta lub igły; który brzydzisz się pracą i pracującemi, a chciałbyś hulać!... który lubisz teatr i dwunożne piękności; szampana i ostrygi, a jesteś goły jak bizun !... O ty bracie, zrozumiesz moją myśl, moje dążenia, zamiary, cele ukryte w tym kaftanie!... słowem, ty teorją mego systematu urzeczywistnisz w praktyce !... Oby ci się wszystko udawało jak z płatka !... Bądź zdrów ty, ty moja praktyko !... teorja idzie już do Bonifratrów! Żegnam cię i was także cztery ściany zapisane numerami; was ukochane cyfry: trójki, czwórki, siódemki, dziesiątki, nie wyłączając zera !... Żegnam!... oh! niezgrabne niedźwiedzie jakżeście mnie szarpnęli!... Patrz gminie! rozdarłeś mi koszulę.

I zaraz Hubert wyprowadzony został.

Artur ani jednego słowa nie wyrzekł za odchodzącym, przyciskał tylko do serca brudny kaftan testatora, jako jedyny znak mający go przekonać o współczuciu i boleści obudzonej z tak nagłego rozłączenia.

Nigdy jeszcze żaden skoczek nie robił tak cudacznych kroków, jak Artur po odejściu komisji, spuszczając się po schodach drugiego piętra na pierwsze. Bodaj tylko nie przesadzić w porównaniu, ale zdawało się, że przez cały szereg schodów, dał tylko jeden krok zamaszysty, i już był w swojem mieszkaniu.

Najpierwsze co uczynił i co słusznie uczynić należało, zamknął drzwi na zasówkę, aby ze strony wizytujących nie doznać najmniejszej przeszkody.

Żaden sęp na najwyższym szczycie Alp, co zarwał z doliny barana, nie zabrał się jeszcze nigdy z taką wścieklizną głodu do rozdarcia swojej ofiary ary na kawały jak Artur, rzuciwszy na stół kaftan Huberta. Jeden płat flaneli leży już na ziemi, płótno rzucone przez ramię jeszcze buja w powietrzu, a na stole jawi się 18 sztuk banknotów dziesięcio-rublowych !

Artur jeszcze prędzej porwał do ręki tę magiczną książeczkę z 18 kartek, dmuchnął w jej brzegi tak wprawnie, jakby to lepiej niendało się kasjerowi z kantoru bankiera, a zaraz kartki sformowały wachlarz i pozwoliły się przeliczyć. Wyraźnie było ich ośmnaście, to czyni także wyraźnie: tysiąc dwieście złotych, owoc trzyletniej oszczędności biednego Huberta!

Ale nie ma nad czem tracić czasu, wreszcie tu wszystko odbywa się tak szybko i zwinnie!... Oto już nawet i pieniądze dostały się do kieszeni, a kaftan czyżby w to kto uwierzył?... do komina!

— O Hubercie ! ty jesteś największym z bohaterów nowej społeczności! zawołał Artur. Twoje 1200 złotych posłużą mi do wydobycia się na wolność... na świat!...

III.

Aby nie utracić wątku głównej intrygi naszej powieści, zostawimy na czas niejaki Artura, nadmieniając, że ten nazajutrz, z pomocą swego małego kapitału, 1200 złot. wydostał się już na wolność, i znowu złączył się z dawnym przyjacielem, Edwardem. Teraz wracamy w skromne mieszkanko na 3 piętrze, przy ulicy Gołębiej, gdzie najpierwej poznaliśmy Eugeniusza, jego matkę i nędzę obojga, gdzie cudownem zrządzeniem jakiejś tajemniczej przypadłości, nędza ich zmieniła się w dostatek, gdzie teraz jeszcze, w dom ten przybyła milionowa sukcesorka, Zuzanna.

Przypominamy, że nieszczęśliwa ta sierota zaraz po wypadkach zaszłych w pałacu książąt Otosławskich, opuściła ten zakątek, w którym piętnaście lat zostawała, przyjmując nadal z woli Eugeniusza opiekę jego matki.

Trzy te istoty, po przebyciu ciężkich prób losu, znajdują się znowu razem.

Jesteśmy przy końcu miesiąca Maja, a więc dwa miesiące jak są z sobą poznajomieni, jak żyją społem, razem czują, myślą i używają swojej wolnej woli... Jakie są ich wyobrażenia? jakie zamiary? co przygotowują dla swoich przyszłości?...

Sądzićby należało, że mieszkanie to, już raz jeden za zmianą losu lokatorów ozdobione, teraz błyszczy złotem i kosztownościami, szczodrobliwością milionowej pani obdarzone. Bynajmniej, wszystko w niem znajdujemy tak samo jak przedtem, a co najbardziej uderzającego, że gabinecik Eugeniusza, w większem jeszcze jak dawniej przedstawia się nam ubóstwie i zaniedbaniu. Na ścianach kurz i pajęczyna, podarta sofa za posłanie, stoliczek, jedno krzesło, na ziemi skórzany tłomok i mnóstwo ksiąg i papierów w nieładzie, nawet taż sama trupia głowa na stoliku i na ścianie florety. Mieszkaniec tych czterech murów jest żelaznej natury, żadna ponęta błyskotek i miękkości nie zatrze hartu jego duszy. On żyje ideami! on nawet obok milionów chce być małym i ubogim, dopóki tylko czcić będzie w drugich poniżenie i nędzę !

Przestąpiwszy próg mieszkania tych bogaczy, ujrzeliśmy trzy milczące postacie, każda w swoim kąciku zajęta najżarliwiej pracą, nie tą jednak pracą salonów, w których robotnicy bawią się zwykle haftowaniem obróży dla swego ulubieńca, spoczywającego właśnie przy ich nogach na aksamitnej poduszce, lub obrywaniem zwiędłych listków w wazonach zdobiących ich balkony, nie! Eugeniusz, tak jak go widzieliśmy w pierwszych dniach swojej przerażającej nędzy, kiedy malował cierpienia Łazarza i zbytek Kleopatry, teraz znowu nam się pokazuje z pędzlem w ręku, wykończając nowy obraz, przedstawiający jednego z Cesarzów Wschodu, poruszającego pługiem pierwszą skibę na roli, jako godło pracy. Człowiek ten z fantazją poety i filozofią mędrca, przemawia zawsze do świata figurycznie, taki już styl jego duszy. Na ścianach pokoju ujrzeć także można było kilka wykończonych już obrazów jego pędzla i pomysłu. Ubrany był w prostą bluzę z szarego, grubego płótna uszytą. Zajęty był tak gorliwie i z takim pośpiechem wykończał swoje dzieło, iż zdawałoby się. że od ukończenia tej pracy zależało jego jutrzejsze wyżywienie.

Przy drugiem oknie zobaczyć można było siedzącą przy stoliczku Zuzannę, ubraną w szlafroczek z żagnotu, popielatego koloru w białe paseczki, gładki, bez żadnych ozdób wymuszonych, falban, garnirowań lub kokard. Włosy miała także zaczesane gładko, z dwoma z tyłu zwieszonemi warkoczami. Zajętą była haftowaniem w krosnach wielkiego ekranu przed kominek. Wszystkie sprzęty obok niej w poblizkości, zarzucone były wykoń-czonemi tego rodzaju robotami. W ich liczbie widzieć można było: czapeczki, pantofelki męzkie i damskie, kilka par szelek, taśmy do wiszących dzwonków, podstawki i t. p. tak jakbyśmy oglądali miejsce składu, lub fabrykę podobnych wyrobów przeznaczonych na sprzedaż.

Nawet matka Eugeniusza, chociaż przedstawiła się nam jeszcze z tą samą twarzą schorowaną i zniszczoną cierpieniami, nie chciała się zawstydzić obok syna i młodej dziewicy. Siedząc na swojem łóżku, obok którego postawiony był stoliczek, ubrana w biały negliż, nie zupełnie jednak znamionujący ubranie chorej osoby, zajętą była wykończaniem włóczkowego kaftanika na drutach dla dziecięcia, kilka także par pończoszek, rękawiczek, bucików, ułożonych w porządku sklepowym, poświadczało że praca ta jest jej ciągłem zatrudnieniem. Niewiadomo tylko, czy korzyści tych trojga robotników idą na jaki rachunek moralny, czy też służą na zasilenie ich kieszeni, lub może to tylko czysty zamiar stania się użytecznym społeczności.

Wszystko to odbyło się w godzinach poobiednich, praca ich ciągle nieustawała, żadne drugiemu nie śmiało przerwać w zatrudnieniu, dopiero kiedy już zmrok wieczorny dobrze zapadać zaczął, Eugeniusz pierwszy odłożył na bok swój pędzel i paletę z farbami, za nim zaraz Zuzanna swoje szydełko, w końcu matka Eugeniusza druty i włóczkę.

— Pracowałeś dziś więcej jak innych dni, Eugeniuszu, przemówiła zbolałem głosem, zawsze jednak wyrażającym więcej siły jak w pierwszych dniach swojej choroby. Dobry byt i spokojność wywarły już swoje dobroczynne skutki.

— To prawda, moja matko, odpowiedział odstawiając na stronę sztalugi, ale chciałbym jak najprędzej ten obraz ukończyć. Dawniej pracowałem aby żyć, dziś pracuję dla rozkoszy pracy, która ma tyle powabów, iżby ją prawdziwem, naturalnem szczęściem człowieka nazwać należało!... O! gdyby ci opaśli sybaryci, ci milionowi kalecy, którym przesyt zbytku odebrał wszystkie powaby świata, zrodził niesmak do życia, uczynił cierpkimi dla bliźnich, gdyby poznali to jedno proste lekarstwo, pracę!... może mniej byłoby szaleństw, znanych pod nazwiskiem dobrego tonu, owych przesadzonych wybryków wielkiego świata, a więcej szczęścia osobistego i nierównie więcej powszechnego dobra!

— Ale wspominałeś już od kilku dni, że znowu jakieś interesa oderwą cię od twojej pracy, przypomniała matka.

— Tak jest.

— My wszakże pozostaniemy zawsze przy dawnym trybie życia ? zapytała zaraz, rzucając ciekawem okiem na twarz syna.

— To pewna że zawsze, moja matko!... zależeć to będzie jednak od bardzo wielu okoliczności. Musimy się jeszcze w tym względzie wszystkie troje porozumieć. Myślę nawet, że już dłużej odwlekać prawdy niepodobna, dziś więc, wieczorem, dowiesz się odemnie dużo rzeczy... także i ty Zuzanno, dodał zbliżając się ku niej, potem stanąwszy nad jej krosnami, spojrzał na postęp roboty i pocałował ją w rękę. Dosyć! dosyć już tej pracy, moja przyjaciółko!... pracować trzeba, ale nigdy nad siły! dodał. I tu opuścił jej rękę, uścisnąwszy poprzednio.

W tym pocałunku i uścisku, przebijał się tylko prosty szacunek i uwielbienie cnót dziewicy, a nie żadna miłość, jakby tego domyślać się należało, widząc dwojga młodych ludzi, mężczyznę i kobietę, którym nie stawało nic na przeszkodzie do zawiązania bliższych stosunków serca.

Wieczorem, kiedy już świece zapalone zostały, mały ten pokoik inny znowu dla oka przedstawiał widok. Wszystkie oznaki miejsca pracy uprzątnięte zostały. Sztalugi i co tylko było potrzebne do malowania Eugeniuszowi, znalazło miejsce w jego gabineciku, krosienka, hafty i włóczkowe roboty także pochowano po szufladach. Najmniejsza odrobina okrawków zamiecioną, pokoik znowu stał się pięknem i miłem mieszkaniem jakby możnej familii, nielubiącej wprawdzie zbytku, ale kochającej się w porządku i czystości.

Na stoliku przed kanapą na której siedziały obie kobiety, ustawiony był piękny serwis do herbaty, Eugeniusz siedział także przy stoliku w wygodnym fotelu, i tak dalej prowadził zaczętą rozmowę:

— Wiem, że dziwi cię od dawna, moja matko, i ciebie także Zuzanno, jaka cudowna ręka pokierowała naszemi losami, obierając mnie zwłaszcza za wykonawcę swojej woli... Byłbym niesprawiedliwym, ukrywając prawdę przed wami.

Matka Eugeniusza natężyła całą uwagę, odezwawszy się poprzednio:

— Słuchamy cię, Eugeniuszu, ale najsamprzód zacznij od tego, jakim sposobem w pierwszych dniach naszego sprowadzenia się tutaj... naszej prawdziwej nędzy!... ty, dotknięty przytem kalectwem wzroku, mogłeś jednej nocy posiąść skarby, których liczby ani mi dotąd nie powierzyłeś, ani źródła, z którego one wypłynęły?

— Dobrze, kochana matko, wszak to będzie najbardziej interesującą częścią mojego wyznania. I dalsze słowa zaczął wymawiać tonem opowiadającym. Przypominasz sobie zapewne owe dni smutku, kiedy przyciśnięci potrzebą, odważaliśmy się już spieniężać nasze rzeczy, dla kupienia kawałka chleba, ja wówczas uciekłem się do jedynego, ale najzbawienniejszego środka... do pracy! pracy ciągłej, nieustającej, nocami, byle tylko jak najprędzej spotkać się z groszem!

Matka Eugeniusza westchnęła i przysunęła się bliżej do opowiadającego, nie rzekłszy ani słowa, aby mu w niczem nie przerywać.

— Jednej przeto takowej nocy, mówił dalej, dał mi się słyszeć w moim gabineciku jakiś głos niezwyczajny, niewiadomo z której strony, który mnie wielce, nie mówię zaląkł, ale zaintrygował. Drugiej nocy, zjawisko to ponowiło się nierównie żywiej, wyraźniej i bardziej jeszcze obudziło w duszy mojej ciekawość... Był to niby metaliczny dźwięk, rozwodzący przeciągłe echo... Niestety!... byłem już wtenczas zupełnie ciemnym na oczy kiedym najżarliwiej postanowił dociec tego przyczyny. Lecz czegóż nie podoła silna wola! Powstałem natychmiast z mojej sofy i wrodzonym instynktem wszystkich niewidomych, za pomocą samego dotykania, postanowiłem osiągnąć cel, schwytać, że tak powiem, prawdę rękami.. Zacząłem więc macać i dotykać wszystkiego, co mi się pod ręce nasunęło, szczególniej ścian, jednej zwłaszcza, z poza której zdawało mi się koniecznie, że głos ten dochodzić musiał. Wnet uczułem lekki powiew wiatru na mojej dłoni, jakby przez szczelinę w ścianie wydobywający się. To nawet przywiodło mi na pamięć małe zdarzenie, które także opowiem. Odczytując jednej nocy napisy zostawione na ścianach przez dawnego lokatora, zbliżyłem tak bardzo płomień świecy w jedno miejsce, iż ta, pierwej nim zdołałem je wyczytać, zagasła, wyznam otwarcie, żem zdrętwiał na chwilę odurzony tajemniczością tego zdarzenia. Teraz odgadłem przyczynę tego domyśliwszy się, że wąziutka ta szczelina utworzoną być musi z niezupełnie dobrze dopasowanych drzwi, tak jednak dzielnie w ścianie ukrytych, żem ich nie dostrzegł pierwszego dnia, nawet wśród światła. Zakołatałem tylko lekko w ścianę i uczułem zaraz odzywającą się próżnię. Szybko także w myśli przedstawiwszy sobie rozkład naszego apartamentu, domyśliłem się, że drzwi te prowadzą do małej komóreczki na poddaszu, pod strych, jak nazywają, i zapragnąłem je otworzyć.

— Otworzyć ! otworzyć ! powtórzyły z trwogą matka Eugeniusza i Zuzanna.

— O ! moja matko i ty luba przyjaciółko ! zostawcie mężczyźnie właściwy jemu charakter, a szczególniej rozum i odwagę, bez czego nie ma mężczyzny. Ja miałem jeszcze inne zadanie, pobudzające mnie prawie gwałtem do zbadania szczegółów tego miejsca, znając już zwłaszcza jednę część historji człowieka, który przed nami tu mieszkał.

— Nikodema Dąbek, dodała zaraz matka, jużeś mi

O nim raz wspominał niepowiedziawszy jednak nic więcej.

— Tak, Nikodem Dąbek mi się przypomniał... i zaraz zacząłem macać na nowo w różnych miejscach, w nadziei znalezienia jakowej sprężyny, któraby te drzwi otworzyła. To trwało przeszło dwie godziny, poznajcie z tego, jak wielką była moja cierpliwość i żarliwa chęć przeniknienia niektórych okoliczności. Po dwugodzinnej dopiero próbie uczułem pod palcem zimny kawałek metalu, podobny do sztyfta, zakończonego okrągłą główką a za naciśnięciem którego, drzwi rzeczywiście się otworzyły. Natychmiast nawet owionęło mnie mroźne zimno i powitał ten sam głos, który wyraźniej wydobyty, zdał mi się teraz pochodzić od instrumentu z metalowemi ale popękanemi strunami.

Matka Eugeniusza okazała lekkie znaki zatrwożenia, Zuzanna przeciwnie, patrzyła w twarz Eugeniusza z naiwną ciekawością, jak dziecię, które jeszcze nigdy nie doświadczyło w świecie niebezpieczeństw, zdrad i podstępów.

— Uspokój się moja matko, rzekł zaraz Eugeniusz, wszak wszystko to już przeminęło, powtarzam ci tylko z pamięci senny jeden obraz z historyi mego życia. O! czegoż nie dałbym wtedy... w tej jednej chwili, gdybym mógł choć na lot błyskawicy odzyskać wzrok!... okiem przeczytać gdzie jestem i co mnie otaczało!... Ale poddałem się memu smutnemu kalectwu! Mój wzrok, powiedziałem zaraz sobie, jest teraz w końcach palcy i wziąłem się spiesznie do rozpatrzenia rzeczy, o które, dawszy tylko jeden krok wewnątrz komórki, już zacząłem potrącać... Dotykając się długo na lewo i prawo, odkryłem że mała ta kryjówka zawalona była róźnorodnemi przedmiotami, artykułami nawet kosztownemi. Znalazłem tam meble i sprzęty domowe, futra dawno już zjedzone przez rnóle, ale także i rzeczy nie ulegające tak łatwo zniszczeniu, jak klejnoty, perły, korale, naczynia złote i srebrne i inne precjoza wysokiej wartości, a w jednej nawet szufladzie ogromnego kantorka, rulony dukatów! Doszedłem nakoniec i tej prawdy, że głos który mnie zrazu tak zaintrygował, pochodził ze strun popękanych w klawikordzie, który za ogrzaniem ścian, w tym tu pokoju, paczył się, trzaskał i łamał do reszty. Takie to bywa zwykle rozwiązanie wszystkich nadnaturalnych postrachów.

Matka Eugeniusza zaraz wolniej odetchnęła, Zuzanna przeciwnie, jaką była przedtem, taką i teraz pozostała.

— Ubogi wówczas, mówił jeszcze Eugeniusz, ale nigdy nie chciwy na bogactwa, obojętnie pominąłem te skarby, wiedząc nawet dobrze, że właściciel ich spoczywa już w grobie, nierozporządziwszy niemi w godzinie śmierci. Zainteresowała mnie bardziej nad wszystko wielka jakaś księga, ukryta w szufladzie tegoż samego kantorka, dobrze widać na klucz zamknięta, którą tylko czas otworzył, pozwoliwszy jedne ze ścian bocznych stoczyć zupełnie przez robactwo.

— A! ta księga!... teraz dopiero przypominam sobie wszystkie okoliczności! przemówiła matka z ożywieniem, okoliczności tego poranku, kiedyś zbliżywszy się do mego łóżka, cały zawalany i zakurzony, dobył z kieszeni złoty pieniądz, i zapytał mnie, szczęśliwszej o tyle od ciebie, żem miała wzrok, jaka może być wartość tegoż.

— Tak, tak, kochana matko! to było właśnie nazajutrz.

— Odpowiedziałam ci, że to jest dukat. Potem zaraz dobyłeś małe pudełeczko i zapytałeś mnie, co w sobie zawiera.

— Odpowiedziałaś mi, że brylant.

— Tyś zaraz drgnął.

— Z wrażenia, ale nie z chciwości.

— W końcu, przedstawiłeś mi wielką księgę, której tytuł przeczytałam... Pamiętam nawet że był taki: „Tajemnice magii złota i gliny, czyli wojna wielkich i małych właścicieli". Miała także na okładkach wyciśnięte dwie litery: N. i D.

— Imię i nazwisko jej właściciela. Domyślasz się zapewne teraz, że jakkolwiek nie miałem nigdy zamiaru przywłaszczyć sobie tych pieniędzy i klejnotów, nie mogłem jednak przemódz na sobie, aby nie przywłaszczyć sobie tajemnic, które ta księga zawierała. Prawda, że pewną cząstkę tych skarbów użyłem zaraz na nasze potrzeby, ale tobie potrzeba było uratować życie, a mnie odzyskać wzrok, już nie dla czego innego, jedno tylko, aby tę księgę przeczytać.

— O wierzę, synu w tę ostatnią prawdę!... Nie wiem co mogła w sobie zawierać ta księga, ale to tylko pewna, żeś natychmiast po odzyskaniu wzroku, znikł dla swojej matki na jeden miesiąc.

— Przebacz mi to!... Interes, jaki obudziły we mnie pierwsze zaraz karty tego pisma, wzrastał już następnie nie do wysłowienia. To, com znalazł w tej księdze, było może najwyższą filozofią praktyczną... filozofią czynów człowieka kuszonego przez najpotężniejszego z szatanów, któremu na imię, pieniądze! Ten to duch najgorszy ze złych, rodzi w ludziach zawsze i wszędzie tak przerażające zasady, iż te zastosowane do interesów naszych, świat, co miał być szczęściem człowieka z woli Boga, przerabiają w istne piekło!... Takie odkrycia i nauki, mogły mnie oderwać od ciebie matko, na jeden miesiąc.

— Pomiń już to, Eugeniuszu, bo chciałybyśmy jak najprędzej dowiedzieć się po szczególe, co ta księga zawierała.

— A najprzód, kto był ten Nikodem Dąbek? zapytała Zuzanna z dziecięcą ciekawością.

Eugeniusz spojrzał z bolem serca na tę czystą dziewicę, ujął ją potem za rękę i śmiało odpowiedział, jakby od dziś nic już tajnego dla tych trojga nie było.

— Twój ojciec!

Wszystkie wrażenia jej duszy odbijały się zwykle na twarzy tak naturalnie i z prostotą, lecz na tę wiadomość osłupiała, stan ten objawił się przez naiwne otworzenie ust, lekkie przechylenie głowy na jedno ramię i senne przymróżenie powiek do połowy oka.

— Jesteś w dawnem mieszkaniu swojego ojca, moja miła przyjaciółko! dodał zaraz Eugeniusz, usiłując tą moralną pociechą rozpędzić jej ekstazję. — On tu żył!... tu i w tych samych murach, przez lat dwadzieścia zjednywał sobie na złą czy dobrą opinię ludzi!... tu także i ty możeś pierwsze światło dnia zobaczyła!

Zuzanna powiodła okiem w około siebie, potem wzrok błędny zapuściła w głąb pokoju.

— Czyżby mój ojciec nie był węglarzem, zamieszkującym gdzieś las głęboki? zapytała naiwnie, przypomniawszy sobie wyjątek z zmyślonej powieści, którą ją sławny intrygant odurzyć postanowił.

— Nie, nie Zuzanno! twój ojciec był mieszkańcem miasta, urodził się i umarł w Warszawie.

— Czemże więc był ten kochany mój ojciec za życia, jeżeli każdy pracować musi aby żył, odkryj mi to jeszcze Eugeniuszu.

To było właśnie najtrudniejszą dla niego odpowiedzią. Postanowiwszy jednak stale zakończyć dzisiaj długi szereg tajemnic, aby od tej godziny rządzić się prawdą, bez względu co jej wyznanie zrządzić może, odpowiedział :

— Żył... z lichwy.

— Lichwiarz! powtórzyła śmiało, ale i z pewną boleścią, Zuzanna.

— Tak nazywają ludzi zaliczających potrzebującym pewne sumy pieniężne, a którzy im za to dają w zysku przewyżkę kapitału.

— I nienawidzą ich w sercu! dodała dziewica.

— Pobudza ich do tego najwięcej interes osobisty, odrzekł usiłując przed córką złagodzić grzechy ojca, nie mogąc ich zmazać zupełnie.

— A moja matka? zapytała z łzą w oku.

— Odumarła cię pierwej niźli ojciec!

— Czy ojciec mój zostawił jaki majątek?

— Publicznie, żadnego... po jego śmierci musiano go nawet z dobroczynnych składek pochować.

— Tłumacz się jednak jaśniej, Eugeniuszu. Równie jak ty, nie jestem chciwą zbiorów, ale we wszystkiem co tycze ojca mojego, chciwą jestem prawdy.

— Zostawił dwa miliony... i więcej nawet!...

— Oh! krzyknęła, rumieniąc się i odwracając oczy. Ale nie obwiniajmy ją za ten wykrzyknik tak przerażająco z piersi wyrzucony. On ma inne znaczenie w ustach dziewicy, która jeszcze w świecie naszym nie żyła.

— A ileż miał zaczynając zbierać taką sumę? zapytała.

— Jeden grosz, abym nie powiedział że nie miał nic. — Oh! oh!

Jeszcze większy ból ścisnął serce Zuzanny. Przy pierwszym wykrzykniku lekki rumieniec wstydu wystąpił na jej lica, przy drugim, zbladła ze zgrozy.

— Miliony! powtórzyła z łagodną ironią, Boże! Boże! który sądzisz grzechy żywota mego ojca, policz cierpienia jego córki na zmazanie jego winy!

Eugeniusz chciał coś jeszcze przemówić, otworzył na wpół usta patrząc w twarz dziewicy, ale Zuzanna, jakby odgadła jego wyrazy, uprzedziła odpowiedzią:

— Nie chciej więcej odzywać sie, Eugeniuszu?... te miliony to kradzież z ołtarza prawdziwego ubóstwa, niedostatku i nędzy! Kto pożycza ten nie ma, kto zwraca z procentem grosz pożyczony, ten się rujnuje, kto był ubogim przed pożyczką, ten po wypłacie już może być zupełnym nędzarzem. Lichwiarz tylko idzie torem odwrotnym, zaczyna jednym groszem, a potem, każde zaliczenie czyni go bogatszym, dopóki w końcu nie zostawi... aż dwa miliony!

Wymówiwszy ostatnie wyrazy ukryła twarz w dłoniach i rzewnie płakać zaczęła.

— Zakończ już Eugeniuszu twoje opowiadanie, ozwała się matka, widząc że słowa jego rozdrażniają coraz bardziej czucie nieszczęśliwej sieroty.

— Nie uczynię tego moja matko! odrzekł, łagodnie opierając się jej woli, zaczekam aż Zuzanna się wypłacze i zaraz dalej opowiadać będę... Pozwólmy tylko wypłakać się jej do woli, a sama prosić mnie będzie, aby dalej prawdę usłyszała!

Na chwilę wszyscy umilkli.

Tu matka Eugeniusza korzystając z przerwy, ponalewała szklanki herbatą i postawiła przed synem i Zuzanną. Eugeniusz dotknął tylko do ust napoju i odstawił go na bok, czekając, dopóki biedna jego przyjaciółka nie przyjdzie nieco do siebie.

W kilka minut Zuzanna opuściła ręce na kolana, i odetchnąwszy ciężko spojrzała znowu na Eugeniusza, jakby sama dawała mu poznać, że jest gotową wysłuchać aż do końca.

— Wielka księga, o której dopiero mówiliśmy, zaczął zaraz tenże, zawiera właśnie jak najstaranniej prowadzone rachunki z wszelkich obrotów wypożyczanych rozmaitym osobom sum, przyczem także skreśloną była najdokładniej historja każdej zaciągnionej i wypłaconej pożyczki i co tylko tyczyło się osób mających z nią jakowe stosunki. Ciekawe te komentarze zostawiły w umyśle moim wielki jeden obraz prawdziwych i fałszywych potrzeb człowieka, często ich rozsądku i płochości, ich rzetelności i fałszu; słowem, poznałem całą analizę wiary publicznej i prywatnej. Lecz jakżeż na małą liczbę natrafiłem dusz prawdziwie wzniosłych i szlachetnych, dla którychby prawość była godłem obywatelskiem ; zobowiązanie się, świętem prawem, a wszystkiem sumienie!... Jednakże Nikodem Dąbek nie pozwolił się ani raz jeden skrzywdzić.

—Mniej miał sumienia jak wszyscy, a więcej czelności ! dodała Zuzanna, w imię prawdy nie ochraniając nawet ojca. A teraz tylko, chciej powiedzieć Eugeniuszu, gdzie mój ojciec zdołał ukryć tyle dowodów swojej hańby, jeżeli po śmierci nic nie znaleziono, a i tyś sam nie zobaczył owych milionów w tej komórce ?

— Przeciwnie, wszystko w  niej się pomieściło, w małej części w gotowiźnie, ale za to cała reszta znalazła się w papierach, którą dopiero zapłacić mieli ludzie.

— Ci, ci nieszczęśliwi!

— Gotówka i kosztowności zapisane były na mnie testamentem, własną ręką twojego ojca napisanym, miliony zaś w papierach, na ciebie.

Matka i Zuzanna spojrzeli z zadziwieniem na Eugeniusza.

— Zatem znałeś mojego ojca, Eugeniuszu?

— Nie, byłem prawie dzieckiem podówczas jak on umarł.

— A jednak zapisał ci pewną część swojego majątku ?

— To byłoby spotkało pierwszego lepszego, ktoby był te drzwi ukryte w ścianie otworzył i znalazł testament. Był to zapis na niezajomego. Traf zrządził a Bóg dopomógł, że ja właśnie stałem się szczęśliwym tym spadkobiercą. Lecz nie dla tego nazwałem się szczęśliwym, żem pozyskał pieniądze... nie, Zuzanno!... mógłbym nawet zrobić nadużycie, zabierając cały spadek, ale dla tego, że uczułem się może najsumienniejszym do przyjęcia na siebie położonego za to dobrodziejstwo warunku.

— Był więc i warunek?

— Wielki i najtrudniejszy!... zobowiązywał bowiem w imię Boga i cierpień umierającego, do odebrania sumy dwóch milionów złotych polskich, od jednego z jego dłużników.

— I ty, ty śmiałbyś Eugeniuszu, zawołała Zuzanna, wydzierać choć jeden grosz z rąk tych nieszczęśliwych, którzy byli właśnie ofiarami lichwy! Niechaj ten traf, co w godzinie śmierci mego ojca rozdzielił i zostawił w ich posiadaniu rozmaite sumy, uważany będzie jako zasada do podziału i wynagrodzenia wszystkich krzywd jakich doznali! A ty cóżeś uczynił, Eugeniuszu ?

— Zostałem najwierniejszym sługą rozkazów testatora... inaczej, przyjmując jego zapis, byłbym go zdradził.

— Czy odebrałeś i tę sumę?

— Odebrałem.

— Dwa miliony!

— Tak jest, od tego jednego, który mi był najbardziej polecony.

— Przecież to coś zagadkowego, może niesłusznie potępiłam cię, mój przyjacielu, dodała zastanawiając się nieco. I jak się nazywał ten dłużnik?

— Kamil Złotouski.

Matka Eugeniusza i Zuzanna drgnęły, nagle potem spojrzawszy sobie w oczy, powtórzyły każda z innem rodzajem zadziwienia:

— Ja znam tego Kamila Złotouskiego. Eugeniusz wówczas lekko ściągnął usta od uśmiechu, wyrażającego najczystszą ironię i odrzekł po chwili:

— Upewnić cię mogę, moja matko i ciebie raiła przyjaciółko, że znacie samo nazwisko, bo jako człowieka, ja go tylko znać mogę.

— Wszak to anielskich zasad i czystości dusza! przemówiła matka. — Nie, matko... to szatan!

— On! on mój dobroczyńca! ozwała się zaraz Zuzanna.

— Nie, Zuzanno... to twój tyran!

— Człowiek najbogatszy jakiego znałam! jeden z najbardziej...

— Jak każdy złodziej! odrzekł, niepozwalając skończyć matce.

- Najuczynniejszy i najbardziej ludzki, jak...

— Jak każdy świętoszek! zakończył słowa Zuzanny. To on wtrącił ojca twojego do grobu i ciebie samą zabił!... tak, zabił!... wydzierając z przed oczu cały świat, jego piękności, jego obrazy, jego złe i dobre pomieszane społem, stanowiące może harmonią obrazu prawdziwej ludzkości! słowem, zamknął cię w pustyni Otosławia, abyś ztamtąd nigdy nie rzuciła okiem aż tu!... abyś nigdy nie trafiła w te mury, w których przez lat tyle spoczywał twój rodowód i miliony! A potem obracając się do zdumionej matki, dodał w nowem uniesieniu: O lękaj się zawsze, kochana matko, ludzi osławionych zasług!... Miejsce prawdziwej sławy czynów w duchu Chrystusa, leży na dnie serca!... Zasługi w imię Boga są niewidzialne jak Bóg!... Takich chrześcijan żyjących w cichości i pokorze jest mała liczba na ziemi, ale i z tych nie znamy żadnego!... my ich tam dopiero poznamy, droga matko! dodał wskazując palcem w górę. Taki potwór jak Kamil Złotouski, zasłużył na mój gniew i ukaranie !... Dotąd, prawda, odebrałem mu tylko pieniądze, dziś odbieram skarb inny... sławę!... Ale uspokójcie się już! zakończył, widząc ponure twarze matki i Zuzanny.

— Niech będzie wola nieba szanowaną! ozwała się Zuzanna. Za jednego, który będzie cierpiał za swoje winy, tysiąc innych uszczęśliwimy za ich cnoty! Czy domyślasz się Eugeniuszu, jaka to myśl w tych słowach się zawiera?

—Że z pomocą tych samych milionów, dobędziemy nie jeden uśmiech na twarzach nędzarzy!

— Jesteś przenikliwym jak duch! odrzekła. Dwa miliony mamy do rozporządzenia! Nie odłożymy nic więcej dla siebie, jak tyle, ile nam się będzie należało za straty w oderwaniu się od prac które nas dotąd zajmowały! Wyszukiwać nieszczęśliwych, będzie odtąd jedynym naszym celem! szukać będziemy za nędzarzami jak inni nimi pogardzają! My ludzie serca, inaczej pojmiemy rozkosze naszego bogactwa, wszystko dla wszystkich, a dla nas tylko jedno zadowolenie wewnętrzne, wyrażone po prostu przez serce poczciwe i sumienie!

— I prawość obywatelską! dodał Eugeniusz. Wszak będąc chrześcianami nie przestajemy być dla tego narodem !

— O! my dopiero rozwiniemy świętą literę Ewangelii, pokazując światu jaką być powinna prawdziwa miłość bliźniego!

— I braterstwo!

I tu z rozrzewnieniem ścisnął silnie, po przyjacielsku, dłoń Zuzanny.

I długo jeszcze potem, bo późno w noc, Eugeniusz i Zuzanna sycili się ideałami swoich planów, długo jeszcze marzyli o ludzie biednym, umierającym z głodu i zimna po komórkach i poddaszach, któremu nieść mieli dobroczynne zasiłki.

Wśród takich to marzeń dwoje tych młodych ludzi rozstało się tego wieczora. Eugeniusz udał się do swego gabineciku, Zuzanna pozostała z jego matką w pierwszym pokoju.

IV.

Nazajutrz, jak w miłym poranku wiosny, słońce jaśniało całym blaskiem nad horyzontem Warszawy. Smutna ta ulica rzadko spotyka się z jego dobroczynnemi promieniami. W mieszkaniu jednak tych trojga szczęśliwych było jasno, co tem więcej dodawało uroku ich od wczoraj i zaczętym roskoszom.

Już było po śniadaniu, żadne jeszcze roboty niezaczynało. Zuzanna siedziała wprawdzie przy stoliczku nad krosienkami, ale ustawicznie spoglądała na Eugeniusza, który w dniu tym już nie wyniósł z gabinetu swoich sztalug do malowania, lecz ubrany, jakby do wyjścia na ulicę, chodził w zamyśleniu po pokoju.

Jeszczeby długo może, ten gorączkowy stan młodziana utrudzał jego głowę i nogi, gdyby nie zniecierpliwienie Zuzanny, która zapytać się ośmieliła:

— O czem tak myślisz, Eugeniuszu?

— Myślę, aby wielkie dzieło naszego serca zacząć od osób, którym winniśmy pewne względy, ja naprzykład, mam gdzieś ojca chrzestnego.

Matka Eugeniusza dość niemile przyjęła to przypomnienie, pomnąc że ten tak stale i z tak niezłomną wolą odrzuca związki krwi naturalnego swego ojca, któremu winien żvcie.

— Masz więc ojca chrzestnego, zapytała Zuzanna, ani wzruszona ani zadziwiona, a ten zapewne mniej od ciebie bogatym być musi ?

— Na imię mu, Dominik... Człowiek to prosty i od urodzenia swego skazany na nieczułość społeczności... żebrak.

Zuzanna jakby  z niedowierzaniem spojrzała na Eugeniusza.

. — Mówię ci szczerze, moja przyjaciółko, że ten Dominik, to żebrak, los takie przeznaczył mi pokrewieństwo. Dziś zatem postanowiłem go wyszukać i pierwszego zamieścić na liście przyczyniających się do naszych roskoszy. Już nawet przed miesiącem, dogadzając potrzebie swego serca, szukałem go po Warszawie i udało mi się powziąść niejakie ślady jego pobytu. Chrzestna moja matka już nie żyje... Ale ty Zuzanno masz inne, może nawet daleko wyższe obowiązki wywiązania się, bo z wdzięczności, stokroć tylko trudniejsze odemnie przez wzgląd na osobę.

— Ja?... alboż nie umiem być wdzięczną wszystkim, choćby za to tylko, że kiedyś przychylnem słowem darzyli sierotę. Ale domyślam się, miałeś zapewne na uwadze Babtystę, starego Intendenta w dobrach księcia?

— Nie, Zuzanno.

— To Małgorzatę, starą kobietę, przy której mieszkałam w zwierzyńca za pałacem.

— I to nie, do samego właśnie księcia stosuję te wyrazy.

— Książe ? prawda! Wszak temu największą może winna jestem wdzięczność, jeżeli ów, którego tyle czasy błogosławiłam, stał się tego niegodnym. Po Kamilu Złotouskim, książe, pozostał jedynym moim dobroczyńcą! Słusznie przypomniałeś mi to Eugeniuszu; ale mówiąc prawdę, takiej pomocy, jak może być nasza, książe wcale nie potrzebuje.

— Mylisz się Zuzanno, dzisiejszy książe Otosławski, tem tylko różni się od mego ojca chrzestnego, Dominika, że posiada dumę, która mu żebrać niepozwala.

Na tę wiadomość matka Eugeniusza z drzących rąk wypuściła druty, wydając lekki okrzyk przerażenia. Zuzanna także cofnęła się nieco w tył, przechylona nad krosnami.

— Zawierzcie szczerości słów moich, dodał, czując jak wielkie wrażenie wiadomość ta wywarła. Te ogromne dobra, ten pałac wspaniały i szanowany dla swych pamiątek, te wsie rozrzucone w milowej przestrzeni, te lasy otaczające obszerne pola... już od lat kilku nie należą do księcia, otrzymawszy innego właściciela.

— Boże wielki! ten dobry książe wywłaszczony! zawołała Zuzanna. O jakże srodze wiadomość ta zraniła moje serce. Powiedz, kto stał się tych dóbr posiadaczem ?

— Ty, Zuzanno.

— Ja?... nie poznaję cię, Eugeniuszu!...

Nie skończyła, a już Eugeniusz wracał z gabinetu, trzymając w rękach wielką szkatułę z ciemnego drzewa, okutą metalowemi klamrami, którą postawił na stoliku przed Zuzanną.

— Cóż mi chcesz pokazać w tej szkatułce? zapytała, czy pieniądze?... ale jeżeliś myślał, że za ich pomocą mogę nabyć dobra księcia... wydziedziczyć go i osiąść, jak może sobie życzysz, w Otosławiu... o Eugeniuszu ! to boli zostać tak zawiedzioną na swoim przyjacielu !...

Eugeniusz prawie nie słyszał tych wyrzutów Zuzanny, otwierał z pospiechem jeden zamek po drugim, uchylił potem wieko od szkatułki i wyrzucił na stół kilkanaście pak Listów Zastawnych, w końcu ukazał dwa papiery, złożone w kilkoro i podał je Zuzannie.

— Mam jeszcze dużo dla ciebie szacunku, odpowiedziała, dla tego chcę z twoich ust usłyszeć, co te papiery zawierają?

— Ten jeden, mieści w sobie przekaz, wystawiony przez księcia Heliodora Otosławskiego, dziedzica dóbr Otosławia, czyniący ich prawym posiadaczem Kamila Złotouskiego, od którego książe w różnych czasach pobrał 1,200000 złotych.

— To jeden.

— Ten drugi, zawiera przekaz Kamila Złotouskiego, już posiadacza dóbr Otosławia, czyniący następnie prawym właścicielem tychże, Zuzannę, córkę Nikodema Dąbek, której od przekazującego należało się do zwrotu 2,000000, jako wypożyczone od nieboszczyka jej ojca, a następnie, wolą testamentem objawioną należące się w spadku jego córce. I oto jest właśnie reszta w gotowiźnie, dodał wskazując na wyrzucone ze szkatułki Listy Kredytowe. Wszystko to zdziałanem zostało w ciągu trzech dni mojego pobytu w Otosławiu, a to na zasadzie plenipotencji udzielonej mi na piśmie przez testatora.

— I ty, ty Eugeniuszu! co ziemię całą chciałbyś zmienić w niebiosa, ludzi w aniołów, upadłeś tak nisko, wydzierając starą własność tej rodzinie książęcej!... nie ! ty dziś dopiero pokazujesz swój właściwy charakter... wczoraj byłeś tylko poetą !

— O jakżem szczęśliwy, żem znalazł przecie wyraz, który sam stanie za odpowiedź mnie tak niesłusznie potępionemu!... Czy znasz ten jeden wyraz... ambicja?

— Ambicja, gdzie idzie o ocalenie losu naszego ! — Powiem ci także: ocalenie losu, za poniżenie się jałmużną! Tacy jak książe, umierają z nędzy, nie wyciągając nigdy ręki! Zwrócić mu to, co sam oddał jako nie swoje, jestto obrazić go, a obrazić tak wysoki honor, jestto zabić go! Nie miałem żadnego prawa rozporządzać twoją własnością!... książe widział tylko we mnie prostego sługę, plenipotenta możnego testatora, który spełnił swoją powinność.

— Ale we mnie uzna prawą sukcesorkę i panię woli, mogącą rozporządzać swoim majątkiem, która mu jako przyjaciółka wygadza w potrzebie, nie dawszy nawet poznać że go ratuje!

— Nie odrzucam tej trafnej myśli, Zuzanno, odrzekł tonem malującym zawsze wątpliwość, ale winienem tu dodać, że przyjaciółki, od których książęta przyjmują podobne ofiary, bywają także nazywane w świecie księżnemi.

— Inaczej, poniżają się! odrzekła z ironią, Eugeniuszu! ja lepszą mam opinię o księciu Otosławskim!... wyjeżdżajmy natychmiast!

— Dokąd?

— Do Otosławia!... A jeźli nam koniecznie w obec książąt płaszczyć się wypada... padnę nawet do nóg temu starcowi, i tarzać się będę na ziemi lejąc łzy, aby wybłagać dla siebie jego łaski!

— Aby stracił honor!

— Okrutnym być zaczynasz!... książe przyjmie!

— Wyjedziemy.

— Ale natychmiast!

— Nie, po jutrze... za tydzień...

— Mniejsza o dzień, byleby go zastać jeszcze nie zabitym z rozpaczy!... Nareszcie wyjeżdżam do własnych dóbr, aby na moim kawałku ziemi, dokończyć dzieła, które się tu poczęło... Nieszczęśliwi są wszędzie!

— Niech więc Bóg dopomaga twoim zamiarom, Zuzanno, zakończył wznosząc oczy do góry.

Ani Zuzanna ani Eugeniusz nie spostrzegli, ile biedna matka, wysłuchawszy tych odkryć i zamiarów, doznała wzruszeń, naprzemian bolesnych i roskosznych. Jakże dawno już wygasły w jej sercu wszystkie nadzieje skrytych marzeń. Ona ma mieszkać w Otosławiu, w dobrach ojca Eugeniusza!... ona zbliży się po raz pierwszy do niego, podając mu wraz z synem życzliwą rękę w nieszczęściu, wracając majątek!...

— Czy zechcesz także z nami, kochana pani, zamieszkać w Otosławiu? zapytała Zuzanna niewiedząc w jak wielkie szczęście jej wątpiła.

W szale nagle zbudzonych nadziei, biedna matka Eugeniusza nie mogła zrazu przemówić ani słowa. Wyciągnęła tylko ku Zuzannie ręce, a ta zrozumiawszy dobrze czego wzruszone jej serce potrzebuje, rzuciła się w jej objęcia.

Eugeniusz poddał się zrządzeniom tylu okoliczności, uczuł się skrępowanym wolą wszechwładnej dziedziczki Otosławia, a teraz jeszcze szczęściem swojej matki, którego już nie miał prawa jej wydzierać, w końcu... może też i jego serce przemówiło ! Będzie mieszkał obok ojca.

V.

W kilka godzin po tej scenie, która tak niespodziewanie nadała pewien zwrot spokojnej teraźniejszości, widzieć można było Eugeniusza, spuszczającego się dość pospiesznie, po spadzistości ulicy Mostowej. Doszedłszy do rogu, gdzie ulica ta przeciętą jest przez tak nazwane Rybaki, wziął się na prawo i minąwszy kilka domów, wstąpił do jednej kamienicy, jakby miejsce to od dawna znane mu było. Kamienica ta nie miała żadnej sieni, ani bramy sklepionej, wielkie tylko drzwi, roztwarte szeroko, prowadziły wprost na obszerne podwórko.

Z lewej strony podwórza stał budynek murowany, dziś rudera, stanowiący niejako pawilon. Ani tynku, ani dachówek, ani szyb we wszystkich prawie oknach, nie znalazło się już w tej budowli. Z prawej strony ukazywało się innego rodzaju zabudowanie, które widać czas i okoliczności z jednej strony waliły, z drugiej, była naprędce podnoszoną, w połowie z drzewa, w połowie z cegieł. Otoczona była nadto małemi komórkami na drzewo, zewsząd do niej poprzyczepianemi, u których podziurawione dachy, zieleniały od porostów, konserwowanych przez zgniliznę.

Eugeniusz, zatrzymał się na środku podwórka, spojrzał w lewo i prawo, a potem zaraz skierował się do sionki osłonionej z jednej strony szychtą cegieł z rozebranych części budynku, z drugiej kupą śmieci. W sionce przedstawiły mu się drzwi do połowy uchylone, z których zaleciał nieznośny swąd z wysmarzonego tłuszczu. Mimo tak niemiłej przynęty, wsunął głowę wewnątrz izby, nie zdejmując kapelusza i zapytał się o kobietę gotującą obiady, sprzedawane pod gołem niebem na klocach tego podwórza, lub nad Wisłą.

Nie potrzebował jednak czekać odpowiedzi, dość mu było rzucić okiem na ogromny komin, blisko czwartą część izby zajmujący, z kapą wiszącą u sufitu na żelaznych prętach, na kilkanaście potężnych garnków i rynek, obłożonych ogniem z palących się wiorów, na wielką nieckę pełną smalcu, oraz na rozłożone po wszystkich stołach flaki. Za wyraźne to symbola, aby można było zwątpić o tożsamości miejsca a nawet osoby, widząc zwłaszcza siedm straszliwych postaci bab, z owiniętemi w ścierki głowami, przygotowujących przysmaki, mającej się pomieścić na dzisiejszej karcie do jadła, jak: dudy, wątroba, nogi i ogon wołowy, w pośród których dominowała jedna czepkiem, już dobrze w tył zwieszonym, z sążnistą w ręku warzochą, najbardziej ze wszystkich opasłą, najczerwieńsza na twarzy i najkrzykliwsza w głosie.

Eugeniusz żądał rozmowy z samą właścicielką kuchni.

— Jestem na usługi, pańskie, odrzekła poprawiając swój czepiec na głowie.

— Daruj pani, że ją odrywam od zatrudnień, ale powiedziano mi, że od niej właśnie będę mógł zasięgnąć wiadomości, o jednym ubogim człowieku, któremu na imię Dominik.

Wszystkie baby spojrzały mu w oczy z zadziwieniem. — Dominik, mówisz pan, Dominik ? czy ten który mi winien od półtora roku za siedm kiszek smarzonych.

— Tego już nie wiem, moja pani.

— To pijaczysko?

— I tego także nie wiem, chociaż się łatwo domyślani... wiem tylko że ten człowiek jest żebrakiem.

— On nawet nie wart być żebrakiem!... Co pan myślisz, równać Dominika z dziadami! dziady to u nas porządni ludzie. Zobaczno pan tylko co jadają, dodała zaczerpnąwszy warzochą nieco bigosu.

— Za kogoż jednak pani uważasz tego Dominika ?

— Ni to, ni sio, ni owo, za nic; odrzekła wrzucając bigos do rynki.

— A za cóż ten człowiek pije?

— Jakby to wódka rarytas! wyciągnie gdziekolwiek łapę i ma na półkwaterek.

— To przynajmniej zechciej mi pani powiedzieć, gdzie on mieszka?

— Nigdzie.

— Tak przecie być nie może.

— Przespi noc tam gdzie padnie pijany, a w dzień też.

— Zawsze jednak musi mieć miejsce, gdzie najczęściej przebywa.

— Na rogu.

Eugeniusz cofnął się zaraz, pragnący i tak jak najspieszniej wydostać się z tego swędu i dymu, który go już dusił aż do kaszlu.

Na rogu, jestto Wyrażenie całkiem techniczne proletarjatu Warszawskiego, szkoda tylko że za bardzo ulubione i za często powtarzane od tych klas naiwnych, nawykłych przy lada okoliczności zakrapiać gardła gorzałką. Właściciele szynków, zwłaszcza na przedmieściach i dolnych ulicach naszego miasta, pokochali narożne kamienice, lud znowu pokochał narożne sklepy, jakaż to miłość, a jaka rogacizna!

Prędzej jeszcze jak wszedł do tego domu, wydostał się na ulicę, omijając zręcznie rozłożone na podwórzu kloce, cegły, kamienie i śmiecie. A że na rogu, przecinającej się w tym punkcie ulicy Mostowej przez Rybaki, pokazały się aż cztery rogi, wszystkie dobrze spirytualne, instynktem wybrał ten, którego najnędzniejsza powierzchowność, zdawała mu się być najbardziej przypadająca do sympatji Dominika.

Zaledwie przestąpił próg sklepu i dał pierwszy krok w głąb tego piekła, mającego niby koić smutki i troski, zawadził zaraz nogą o jakiś przedmiot na ziemi. Spojrzał w dół i spostrzegł obrzydliwe dwie nogi, opuchłe, pełne ran i tak grubo obłożone błotem, iż ani kształtu stopy, ani wydatności palców poznać w niech nie można było.

Człowiek, do którego te nogi należały, leżał pomiędzy beczkami, z głową kryjącą się pod ławą. Brud i błoto zadeptanej podłogi, nie wiele różniąc się kolorem od jego okrycia, czyniły go prawie niewidzialnym.

Eugeniusz zapytał się o znanego w tych okolicach Dominika.

Szynkarz, człowiek nigdy nie mający czasu, cały dzień uwijający się za stołem w swoim zapoliturowa-nym od oleju szlafroku, gdyż i ten artykuł znajdował się w jego składzie, dał tylko kilka kroków z za bufetu, i bardzo wprawnie kopnął leżącego na ziemi.

— Dominiku, zawołał zaraz jeden z usłużnych tu gości, pociągając za kawał sznura, opasującego jego biodra, wstawaj, jakiś pan przyszedł do ciebie!

Dominik zmienił tylko pozycję, to jest, przewrócił się do góry brzuchem, i w tem położeniu przypatrywać się zaczął stojącemu nad sobą panu.

Byłoby to może przeciągnęło się czas nie mały, gdyby nie gorliwość kilku już dobrze zakropionych, którzy znając ołowiane lenistwo Dominika, chwycili się prostego środka i postawili go na nogach.

I ukazała się oczom młodzieńca postać człowieka kolosalnej budowy, zaledwie że w części okrytego na ciele, z twarzą jak może być najbardziej posiniaczoną i tak dalece zapuchłą, iż w miejsce oczu, dawały się widzieć tylko dwie wązkie wklęsłości, i coś w nich na dnie błyszczącego.

Dominik spojrzał na Eugeniusza z głupowatą, prawie zwierzęcą stagnacją ruchów na twarzy, później jednak przyszedłszy nieco do siebie, wziął się do właściwych spodlonym nędzarzom pantomin, i zaczął przykrzywiać twarz, co miało niby pobudzić do litości.

— Gzy ty jesteś Dominik? zapytał Eugeniusz.

— Ja, ja sam. dobry panie, odpowiedział chrapliwym głosem, jakby ktoś twardym ciężarem szorował po ziemi.

Eugeniusz nie chciał wobec świadków przystępować do interesu. Spostrzegłszy obok uchylone drzwi od izby szynkownej, wszedł tam pierwszy, a wnet za nim ciężko chromiący na jedna nogę, Dominik.

— Kulejesz, jak widzę, mój przyjacielu, rzekł znalazłszy się już sam na sam z pijakiem.

— Mam kość złamaną, dobry panie, odpowiedział, koło mnie przejechało na środku ulicy.

— Jak byłeś pijany ! odrzekł Eugeniusz surowo, nie mogąc już ukryć swego oburzenia.

— Nie, dobry panie, upadłem przypadkiem wymijając wóz z beczkami.

— Nie masz także kilku palców u jednej ręki.

— W szpitalu mi je oberżnęli, a to także był przypadek ! pogryzł mnie oto jeden niegodziwiec i gangrena się wdała.

— Jak obadwaj byliście pijani!

— Nie, dobry panie, przynajmniej ja byłem najtrzeźwiejszy.

— Nawet i oko jedno masz wybite.

— Oko? o, to największy przypadek! wpadłem przez okno do piwnicy, takie teraz wielkie lufty robią!

— Zawsze pijaństwo!

— Nie, dobry panie, byłem tak prawie trzeźwy jak i teraz, dodał zataczając się na stół, przy którym właśnie zasiadł Eugeniusz. Nic, to nic, miłosierny panie, jestem kaleka na nogę, mam nawet jedno żebro złamane, jak przypadkiem spadła na mnie beczka, pod którą sobie spałem najspokojniej. Nie mogę teraz pracować, ah! litościwy panie, zakończył westchnąwszy, wyciągając rękę z obciętemi palcami, jakby po jałmużnę.

— Chcesz więc pieniędzy i nic więcej!

— Jestem nieszczęśliwy, jak pan widzisz, ozwał się z jak najbardziej wysokiego tonu, jeszcze dzisiaj nic w ustach nie miałem.

— Tobie nie jałmużny potrzeba, biedny człeku, ale wsparcia na jakie nie zasługujesz!

— Tak, wsparcia, ja wszystko przyjmę, litościwy panie.

— Ale wsparcia, któreby wystarczyło na całe życie twoje, któreby twojej starości zapewniło spokojność i szczęście, jakiegoś nigdy jeszcze nie skosztował w swojem bydlęcem poniżeniu!

— Oh!... tak, tak!

— Ile masz lat?

— Nie wiem, głupstwo to wszakże wiedzieć takie rzeczy, miłosierny panie !

— Gzy masz jakie papiery ?

— Żadnych, pochowają mnie i bez tego.

— Pójdziesz za mną, Dominiku.

— Byle nie daleko ztąd, miłosierny panie, jestem ciężko chory.

— Pójdziesz, aby tu więcej nie powrócić. Pragnę nawet, abyś na zawsze opuścił Warszawę. Czy chcesz ze mną mieszkać na wsi?

— Ah, miłosierny panie, ja mam tu przyjaciół, których opuścić nie mogę.

— Ale ja odtąd zostanę twoim przyjacielem. Przyrzekam ci wszelką pomoc i co tylko potrzebnem będzie do twoich wygód, zdrowia, moralności i zbawienia! Dostaniesz na własność najpiękniejszych kilka zagonów ziemi, przy których ci zbuduję chatę na mieszkanie, sprawię ci także ciepłą i porządną odzież, obówie i jak własnego ojca pielęgnować będę. No, Dominiku ! pomyślij, co to jest mieszkać w pięknem ustroniu zarosłem zielonością, gdzie woniejące łąki, balsamiczne lasy, czyste powietrze i gdzie śpiew ptasząt umilać będzie ostatnie dni twoje, które tu w nikczemności i upodleniu spływają jak nieczystości do kanału. Tuś zarabiał na piekło, które już otwarte dla twojej duszy, a tam, Bóg dobry widząc twoją poprawę, przebaczy ci w swojem wielkiem miłosierdziu. Jakże? odpowiedz sam i dobrowolnie, czy przyjmujesz to wszystko co ci ofiaruję?

— Ah ! jak nie przyjąć tego, co litościwy pan obiecuje, ale... ale...

— No, dokończ...

— Chciałem uprosić łaski pana, odrzekł z ambarasem, czyby nie było lepiej...

— Mów ze mną tak otwarcie jak z bratem.

— Czyby nie było lepiej, a i miłosiernego pana dalekoby to mniej kosztowało, gdybym wziął od niego za to wszystko... tak coś... co pan sam da w łapę, ja nie wzgardzę i złotówką.

— Biedna istoto ! jeszcześ niżej upadła w swojem nieszczęściu, jak cię osądziłem ! Ani więc jednej iskierki szlachetniejszego uczucia, tylko zwierzęcość! O mój Boże!

— Eh!... panisko niech już nie wzdycha, wezmę nareszcie dziesiątkę.

Serce Eugeniusza bardziej się ścisnęło, postanowił jeszcze siłą wrażeń popróbować moralności tego człowieka, byle go tylko choć na chwilę mógł ująć dla siebie.

— Czy wiesz Dominiku, kto ja jestem?

Opuchły pijanica otworzył nieco oczu i zdawał się ciekawiej spoglądać na swego dobroczyńcę.

— Jestem twoim synem chrzestnym mój ojcze. Widzisz że tym czynem chcę ci tylko podziękować za to żeś przed dwudziestu pięciu laty trzymał do chrztu mnie, dziecię, wraz z Gertrudą, także ubogą niewiastą. i byłeś świadkiem, jak nazwano mnie Eugeniusz.

Dominik nieco się zamyślił.

— Czy przypominasz sobie to wszystko co mówię? Dominik jeszcze głupiej spojrzał na Eugeniusza i odrzekł nieco, zadziwiony.

— Nic, wcale nic nie przypominam sobie tego, ale znałem tę Grertrudę, siadywała dawniej pod Farą.

— To taż sama. Dowiedziałem się tylko, że umarła, o! bo inaczej, byłaby dziś wraz z tobą celem moich starań i pieczołowitości. No, Dominiku, nie wahaj się! wyjdziemy ztąd razem, jak dwaj przyjaciele, jak dwaj krewni!

— Więc ani jednego grosza, miłosierny panie! odrzekł na wszystko cofając się już w tył do odejścia.

— Nie pójdziesz z tąd! ozwał się w szlachetnym gniewie młodzieniec, przydeptując do ziemi kawał sznura, wiszącego od pasa tego zatwardziałego opoja. Zabiorę cię ztąd gwałtem !

— Na Boga, panie! co ja panu zawiniłem! zawołał Dominik płaczliwym głosem, uciekając.

Tu Eugeniusz uprzedził jego kroki i przywołał kilku ludzi ze sklepu. Dominik tymczasem rzucił się pod stół i wcisnął w najdalszy kąt, aż pod ścianę.

— Dopomóżcie mi, dobrzy ludzie zaprowadzić tego człowieka do cyrkułu. Upewniam was że go nie krzywdzę, chcę go tylko zobaczyć, równie jak i was wszystkich, szczęśliwymi. Tymczasem obiecuję was nagrodzić, dodał dobywając sakiewkę.

Ten ostatni argument przerzucił wszystkich w stronę, gdzie leżał Dominik. Odstawiono zaraz stoły i ławki, ale żadna siła nie była zdolną poruszyć go z miejsca. Dominik bowiem przyczepił się, uchwyciwszy obiema rękami wielki hak, wbity w murze, tuż przy ziemi. Zgubiony ten człowiek byłby się raczej dał zabić na miejscu, jak poruszyć, krzyczał na całe gardło, miotał obelgi na swoich przyjaciół, rzucał nawet klątwy na Eugeniusza, w  końcu zaczął ryczeć i wyć przeraźliwie, jak drapieżne zwierzę.

Biedny młodzian zwalczony został tym głosem, powstrzymał ludzi, których jeszcze przed chwilą zachęcał nagrodą, i zbliżywszy się do ściany, przy której leżał Dominik, przemówił do niego z biciem serca i łzą w oku:

— Bądź spokojnym Dominiku, zostawiam cię odtąd twojej woli i nieszczęściu! Oto masz odemnie małą zapomogę, tyle tylko, ile ci na jeden raz dać można, trzy talary.

— A niechże ci niebo da wszystko dobre i co tylko sobie u Boga uprosisz! i niech cię Matka Boska Częstochowska, Pani nasza i Orędowniczka błogosławi!... Tu chuchnął w dłoń, w którą zebrał pieniądze i powstał zwolna na nogi. Zdrowaś Marja, łaskiś pełna, Pan z Tobą... jeden talar... dwa talary... trzy talary!... a toć tyle jak powiedział!... Błogosławionaś Ty między niewiastami i błogo...

Ale spojrzał w około siebie, Eugeniusza już nie było. — A to mi pan dopiero! ozwał się zaraz innym głosem, dać dziadowi aż trzy talary!... No, trzeba za jego zdrowie koniecznie palnąć sobie wódki!...

VI.

Trzeciego dnia po tak bolesnem dla Eugeniusza rozczarowaniu, zaszło kilka scen nowych, w mieszkaniu jego sąsiada na 3  piętrze. Przypominamy tu charakterystycznego Łukasza szewca i Prowidencją, jego żonę, utrzymującą w tymże domu na dole sklepik z gwoździami.

Według jak najregularniej prowadzonego trybu życia tych małych gospodarzy, godzina 12 w południe na wieży po-Jezuickiego kościoła, była z dawna godziną obiadu; Łukasz usłyszawszy zwykle ostatnie uderzenie zegaru, choćby najbardziej zajęty był na swoim trójnóżku, Prowidencja zaś, choćby jej tylko jednego ćwieczka do wbicia w podeszew brakowało, rzucała młot na stronę, zamykała drzwi sklepowe na klucz i spierzyła na górę, zasiąść do jednego stołu z swoim rnałżonkiem, także Gotlibem, starszym czeladnikiem, który nigdy nie mógł zostać majstrem i Bonusiem, 8-letnim synkiem, jedyną wynikłością tej nieodrodnej pary.

Dzisiejszego dnia, o godzinie pięć minut po 12, już Prowidencja znajdowała się na górze. Ale jakież było jej zadziwienie, gdy zastała w warsztacie samego Gotliba, nucącego jakąś pieśń, nad starym butem, do którego przyszywał ucho, i Bonusia robiącego ze smoły gałki, które z figlów przylepiał na nosie i brodzie swojej babce, a matce Łukasza, która siedząc najspokojniej w jednym kącie na kuferku, darła pierze nad wyszczerbionym garnkiem.

Łukasza wcale nie było, co znaczyło tak wiele, jakbyśmy mówili, że w którym dniu wcale dwunastej godziny nie było.

Na boku przy ścianie ustawiony był stoliczek, nakryty zamiast serwety, starą, cycową firanką od łóżka, na nim kilka talerzy, noże i widelce, a na ziemi widzieć się dawały cynowe menażki z przyniesionemi z traktyerni z Dunaju potrawami.

— A cóż to się stało, panie Gotlib, że majstra jeszcze w domu nie ma? zapytała Prowidencja.

Gotlib nieodrywając się od swojej roboty, ani też nieprzestając nucić, ruszył tylko ramionami i nic nie odrzekł.

— Czy dawno wyszedł z domu ? zapytała.

— O dziesiątej... mówił że wychodzi za skórą.

— Od godziny dziesiątej siedzieć na Śto-Jańskiej ulicy, kupiłby wołu do tego czasu!

— Eh! uciszcie się, pani majstrowo, toć mu się to pierwszy raz trafiło, myślę nawet że zaraz powróci.

— Skoro krupnik wystygnie a cynadry okrzepną, czekam tylko do kwadrans na pierwszą! dodała już nieco z ogniem nielubiąca nieporządku Prowidencja.

— Ale już i pierwsza przeminęła, a majstrowa nie zaczynała obiadu, chociaż Łukasza jeszcze w domu nie było.

— Coś w tem jest, pomruknęła pod nosem, a zaglądając pod pokrywę talerza, dodała: Otóż i po cynadrach, bodaj bym go nie zaklęła!

Jeszcze drzwi się nie otworzyły, a już dał się słyszeć na schodach głos Łukasza, uczącego się zawczasu jak się ma tłumaczyć przed żoną z tak wielkiego przekroczenia. Postanowił jednak z góry wykazać w domu swoje wszechwładztwo, bo pchnąwszy drzwi nogą z całej siły, roztworzył je z hukiem i wszedł do warsztatu w czapce przykrzywionej z fantazją na bakier, z kijem jałowcowym jakby z karabinem na ramieniu i nie powitawszy nikogo, zawołał:

— Znalazłem go! a więc nie uciekł z Warszawy, jak się wam wszystkim zdawało!

— Kto taki?

— Przecież nie kto inny, tylko Maraskino! odrzekł odsuwając się zaraz od swej połowicy, która na wspomnienie tego pseudonimu Artura, zwykle wścieklizny dostawała.

— i widziałeś się z tym oszustem ?

— Prowidencjo !... jesteś tygrysica !

— A chyba ci już zapłacił co do grosza!

— I mów tu co z kobietą, czart swoje, ona swoje.

Czy zapłacił? nie zapłacił! zakończył z krzykiem uderzając w wierzch czapki.

Prowidencja plunęła w obie dłonie a to najstraszniejsza zapowiedź dla biednego męża.

— Mówię jeszcze raz, że nie zapłacił. A czyżbym miał sumienie odbierać dzisiaj za ośm par nędznych butów, kiedy... kiedy właśnie... ach! wasani, jednem słowem, nic nie wiesz co się w świecie dzieje!... kujesz swoje buciska od wieczora do rana, a tu tymczasem ludzie odkryli wyspę na sto mil długą i szeroką, caluteńką z najczystszego złota, z której tylko co Maraskino wrócił!... A toć rzuć do djabła ten stary but Gotlibie! zawołał jeszcze obracając się do czeladnika. Adie warsztat i kopyta i twoje gwoździe, Prowidencjo!

— Otóż znowu coś nowego! a wszak ten filut jeszcze raz pomieszał rozum Łukaszowi!

— Milczenie, mówię milczenie, Prowidencjo! — Nie dawno był komunizm a teraz wyspa!

— Komunizm komunizmem, a Kalifornja Kalifornją! jedno drugiemu nic nie przeszkadza!

— Kalifornja!

— Bo tak się nazywa złota wyspa! a że Maraskino nie oszust, nie filut, nie żaden kłamca, oto macie! ozwał się dobywając z kieszeni kawałek Kurjera. Czytaj, czytajcie, cały świat niechaj czyta... a potem rydle i łopaty na plecy i na łeb na szyję... do Kalifornii! Mówiąc to podał Kurjera Prowidencji, dodawszy jeszcze: Uwierz przynajmniej raz jeden w prasę, a przejrzysz ciemna białogłowa!

— Precz odemnie, warjacie!

— Stało się! odrzekł decydującym tonem Łukasz, rzucając czapkę z głowy i kij na kuferek. Gdybym tak dłużej dał się za nos wodzić, do śmierci łatałbym stare buty! Zapowiadam więc najsolenniej, że w przyszły poniedziałek o godzinie czwartej z rana, każdy z nas swoje manatki na plecy, kilka bułek i sardelków do kieszeni i marsz do Kalifornii! Mówię marsz ! albowiem napisano jest, że żona za mężem na koniec świata iść powinna, nie tylko do Kalifornii.

— O mój Boże! a toż ten człowiek ma wyraźnie rozum pomieszany!

— Tu jest przymus prawa, moja pani, pójdziesz więc za mną tak pewno, jak że ja jestem Łukaszem a ty Prowidencją, i, jak to zapadło dziś rano w komitecie dwóch, to jest mnie i Maraskino, w jego własnem mieszkaniu, dan w Warszawie dnia 23 maja 1849 roku!

— Panie Gotlib na Boga! ozwijże się za mnie, bo mi już słów zabrakło na tego szaleńca!

— Gotlib pójdzie także z nami.

— A daj mi tam majster pokój na stare lata i z Kalifornią! zawołał niemiec przelękniony. Ja się nie ruszę z Warszawy, tu nam niemcom tak dobrze, jak nieprzymierzając w Kalifornii.

—- Kobieta jak kobieta! ale mężczyzna, Gotlib, szewc z germańskiego narodu, żeby mu się odezwać tak niepostępowo! O Gotlibie! tyś poniżył wszystkich Gotlibów należących do Związku Niemieckiego!

— Majstrowa słusznie powiedziała, że pan majster dostał bzika.

— No! i on jeszcze mojej żonie pomaga do wyraźnej opozycji. Jesteś stronnikiem partji! Czy wiesz że powtórzyć za moją żoną, iż mam bzika, jest to tworzyć tak jak ultra-lewą!... Grotlibie! rzeknij tak raz jeszcze, a Chyba casus belli między nami. Ale pierwej rzuć, jak mówiłem to stare bucisko, krzyknął wydzierając mu but z ręki, za którego naprawkę czeka cię tylko marna dyska! Ah! kiedy teraz wspomnę na życie w Kalifornii, wszystko staje się tu poziomem co widzę w warsztacie, to nie tam, co jak mówił Maraskino, leżysz cały dzień do góry brzuchem i myślisz coby kupić najdroższego, a zabraknie ci wieczorem na bawarskie piwo, krzykniesz tylko na chłopaka ściągnąwszy go pocięglem: .,co tchu hultaju leć mi w pole i ułup oskardem kawałek góry," aż niedługo, niesie ci chłopak kawał najprzedniejszego, dukatowego złota! A co Gotlibie, otworzyłeś gębę.

— Daj was katu, panie majster, zawracacie mi tylko głowę! odrzekł czeladnik skrobiąc się po łysinie w zamyśleniu. Dosyć już nasłuchałem się o komunizmie, czekając od pierwszego do pierwszego, aż tam będą rozdawać na Starem-Mieście pieniądze, nie chcę teraz myśleć o żadnej złotej wyspie.

— I on gotów mi powiedzieć, że Kalifornja jest taką właśnie bajką, jak i wszystko co mi czytał przeszłej zimy w książce o Aladynie!

— O Aladynie! powtórzył Gotlib weselszym głosem, znać amator cudownych powieści.

— O Aladynie czyli cudownej lampie

— Co to jak człek potarł ją tylko w środku, natychmiast pokazał mu się geniusz, któremu, choćbyś powiedział: "panie geniusz, przynieśno mi wasaii djamentowe kopyto, aż tu djamentowe kopyto leży na warsztacie ?

— Tak, Gotlibie, ale co Aladyn to nie Kalifornja; książka o Aladynie to nie gazeta! Toć dla tego tylko Maraskino nie przyniósł ze sobą ani jednego kawałeczka, że taki tam brak łopat i oskardów, iz musiał aż wrócić do Warszawy, aby sobie kupić jak najlepsze w żelaznym handlu, pod królem Zygmuntem. Otóż masz! dodał uderzając się po udach, zapomniałem także wstąpić po drodze i zapytać, wiele będą kosztowały trzy oskardy, trzy przetaki i mała szufelka dla Bonusia, o ! bo niechaj malec zbiera także, choćby piasek. Wszak tam wszystko ze złota: pola, góry, piaski, nawet glina! Maraskino wskazał mi najkrótszą drogę, idzie się tak jak na Częstochowę, a potem też człowiek pierwszego lepszego się zapyta... No, dawaj teraz obiad Prowidencjo, bo widzę żeś na mnie czekała.

Nawykła zawsze do rzucania piorunów Prowidencja na ten raz osłupiała. Wysłuchawszy wszystkiego cierpliwie, nie wiedziała czy ma naprawdę uważać Łukasza za warjata, czy tylko za głupca, którego jeden zawołany oszust, pragnący go pozbyć się z Warszawy, bezczelnie oszukuje. My jednak, co tak dobrze poznaliśmy Artura i jego przygodę w więzieniu za długi, domyślić się możemy, że tylko biednego szewca łudzi obietnicami, unikając od czasu do czasu zapłaty.

— I czegóż jeszcze stoisz jak posąg, Prowidencjo? ozwał się po chwili Łukasz do żony. Nie lubię kiedy kto na mnie patrzy a nic nie mówi! zdaje mi się zaraz, że przygotowywa przeciwko mnie jaki zamach stanu. Nalewaj, a ty Gotlibie siadaj z nami do stołu.

Jeszcze się Prowidencja z miejsca nie ruszyła, gdy drzwi się otworzyły i ukazał się na progu izby ich sąsiad z przeciwka, Eugeniusz.

Łukasz, który właśnie otworzył usta, aby raz jeszcze krzyknąć coś stanowczego na żonę, na ten widok zamknął je, jakby na komendę.

Zaledwie Łukasz i Prowidencja poznali fizjognomię swojego sąsiada, wnet rozproszyli w umysłach swoich obrazy wywołane poprzednią sceną, ich miejsce zajęło podziwienie i ciekawość. Oddawna już Eugeniusz był dla nich celem wielkiego zajęcia, szczególniej dla gwoździarki, która, nie było dnia, ażeby w sklepiku swoim nie rozpowiadała o nim cudów przed kumoszkami.

Wszedł i lekkim ukłonem powitał zaalarmowane stadło, a zbliżywszy się nieco, przeprosił najsamprzód, że w godzinę obiadową oddaje wizytę.

Prowidencja ściągnęła zaraz usta, jako jedyny znak, ile razy zmuszoną jest powstrzymywać wybuch gniewu. — Przyszedłem, moi dobrzy sąsiedzi, pożegnać się z wami, rzekł uprzejmie, ponieważ dzisiejszego jeszcze wieczora wyprowadzam się z tego domu, a nawet opuszczam Warszawę.

Gospodyni tylko pomruknęła z przekąsem, jakby mówiła: a cóż nas to obchodzi? Łukasz jednak ozwał się radośnie, strojąc pocieszne miny.

— Bodajem tylko nie odgadł, że pan jedziesz do Kalifornii?...

— Nie, mój dobry sąsiedzie, nie jestem tak dalece chciwym złota, jadę na wieś.

— Wierzę bardzo, bo kto, jak pan, ma trochę gotówki, może sobie poczekać na komunizm, ale nam bardzo pilno, dlatego w przyszły poniedziałek, wszyscy jak nas tu pan widzisz, udajemy się do Kalifornii.

— Któż cię tego wszystkiego mógł nauczyć, mój sąsiedzie ?

— To mi pytanie, jestem patrjota,

— Winszuję ci, panie Łukaszu, ale trzebaby ci pierwej umieć być obywatelem.

— Nie każdy może mieć kamienicę, a gazetę kupi każdy, odrzekł szewc zakładając obywatelstwo na kamienicy, a patrjotyzm na czytaniu Kurjera.

— A ja właśnie kochany sąsiedzie, chciałem uprosić cię przed pożegnaniem, abyś zaprzestał czytać gazet, a kupił sobie kamienicę.

— Co mi pan u pioruna zawracasz głowę! ozwał się Łukasz obrażony. Prowidencjo, dawaj czemprędzej obiad. Hum, żebyś kupił sobie kamienicę! powtórzył z ironicznem pokręceniem głowy. Ciekawym bardzo dla czego ten pan to powiedział?

— Ponieważ przed moim odjazdem, chciałbym cię jeszcze koniecznie zobaczyć szczęśliwym.

— Pewnie od nas chce czego pożyczyć, wtrąciła się nareszcie małżonka patrjoty.

— Nie, ale uprosić was chciałem o jedne dla siebie łaskę.

— A co? nie mówiłam! Siadaj Łukaszu do stołu. Obiad zimny.

— Chciałbym tylko abyście przyjęli odemnie jednę małą pamiątkę, jako dowód mojej ku wam życzliwości, dla ciebie szczególniej, mój sąsiedzie, dodał obracając się do Łukasza, któryś mi raz dotkniętemu chorobą, w straszliwej gorączce podał do ust kroplę wody.

— Śliczna mi była kropla, cała bańka! ozwała się Prowidencja przypominając sobie, jak ją potem rozbiła

O głowę Łukasza.

— Cicho bądź Prowidencjo, niech już pan mówi, co mu się podoba, odrzekł szewc zaczynając się rozczulać.

— Ta jedna kropla, mówił dalej Eugeniusz, warta była tyle ile wszystko złoto w całej Kalifornii, do której spieszysz mój przyjacielu, aby się zrujnować do reszty i zginąć. Zaraz to w owej chwili Bóg wielki, obudził we mnie żądzę, abym wynagrodził kiedy serce mojego sąsiada. Niestety, byłem wtenczas tak jak i ty ubogi, nie mógłbym choćby jednym grosikiem podzielić się z tobą, bez narażenia przerażających potrzeb moich. Dziś jednak wszystko się u mnie odmieniło. Zapragnąłem więc, aby taż sama gwiazda także i w wasz dom zaświeciła. Za najpierwsze chciałbym, aby pomyślność, nie dość zmieniła wasz los materjalnie, ale jeszcze, aby w sercach waszych umocniła miłość, zaszczepiła zgodę, uprzejmość zobopólną, w tobie zaś szczególniej, panie Łukaszu, aby sprostowała niektóre błędne wyobrażenia o świecie, pewne zasady, jakie widzę, głęboko bardzo zapuściły swoje utopie w umyśle i sercu. Nie na chciwości zbiorów zasadza się patrjotyzm, ale owszem, na ich poświęceniu. Mam jednak nadzieję, że dostatek, w jaki przejdziecie oboje, wszystko to powoli usunie. A teraz. odpowiedzcie mi, moi sąsiedzi, czy przyjmujecie to wszystko od swego przyjaciela, który wam z serca dobrze życzy?

Łukasz, który przez cały czas tego przemawiania trzymał blisko ust łyżkę, nie wiedząc czy ma połknąć co się na niej znajdowało, odłożył ją stanowczo na bok, dobył spiesznie z kieszeni zatabaczony pokrowiec od krzesła, który mu miejsce chustki zastępował, i zapłakał w niego rzewnemi łzami, rozczulony.

— Ah, najlepszy panie! ozwał się po chwili, łkając, przebacz nam biednym ludziom, jeżeliśmy cię źle przyjęli, zapomnij, jeżeliś kiedy usłyszał jak Prowidencja wysyłała cię do wszystkich djabłów lub klęła piorunami, co się zmieściło! Jesteśmy prości ludzie, przebacz! bieda zmusza prawie każdego do wścieklizny. Widzisz Prowidencjo, jak dobrego mieliśmy sąsiada!

— No, no, pan przecie zna lepiej od nas, co to jest kiedy komu rozlewa się żółć ustawicznie! kiedy serce zakrwawione pęka, a pęknąć nie może! kiedy czasami człowieka porywają pasje tak gwałtowne, że gdyby się jeszcze nie wygadał do woli, żeby nie zaklął, raz, drugi i trzeci, lub nie rozbił kilka garnków o cudzą głowę!

— Przestań już usprawiedliwiać się, pani, przerwał jej Eugeniusz łagodnie, 0 ! ja znam dobrze wszystkie przypadłości nieodłączne nędzy! Dlatego w dniu tym, dla nas wszystkich pamiętnym, w którym widzę was tak bardzo rozczulonych, w dniu może prawdziwej skruchy i żalu, przyjmijcie odemnie, moi poczciwi, ten mały podarek.

Mówiąc to, dobył z bocznej kieszeni surduta spory pakiet, owinięty starannie w czysty papier i podał go Łukaszowi.

— Obyś tylko umiał stać się godnym tego daru, przyjacielu, i ty także pani, dodał obracając się do Prowidencji. Obyście odpowiedzieli zadość swemu nowemu powołaniu! W tym papierze mieści się wasz majątek. Znajdziecie w nim tyle, ile właśnie potrzeba, aby po tyloletniej pracy odpocząć teraz w spokojności i wygodzie na stare lata... Ofiarowuję wam 60,000.

Prowidencja, Łukasz, Gotlib, stara matka, która aż dotąd skubała w kąciku swoje pierze, a nawet Bonuś, szeroko otworzyli usta, patrząc raz na Eugeniusza, promieniejącego radością swego serca, to na pakiet, który w rękach uszczęśliwionego szewca drgał i migał, iż zaledwie dopatrzyć go można było w powietrzu.

— Ah! panie aniele, czy tam kto jesteś! zawołał Łukasz, tak mi świeczki latają przed oczyma, tak mi wszystko przewraca się w głowie, jak we młynie, że jeszcze aż dotąd nie rzuciłem się do nóg twoich, aby ci podziękować ! O mój Boże! 60,000 ! ja oszaleję pierwej, nim kupię kamienicę na Piekarskiej ulicy! Prowidencjo, uściskaj za mnie pana, bo ja bym go pokaleczył! Bonuś, krzyknął następnie na chłopaka, ty, ty mój Napoleonie, smoktaj pana jak możesz po wszystkich palcach !

Mały Bonuś rzucił się najpierwszy do Eugeniusza, a objąwszy jego kolana, wycierał wciąż swój nosek o jego spodnie. Prowidencja, otarłszy tylko usta fartuchem, chwyciła za rękę wzruszonego dobroczyńcę i wzdychając po każdym pocałunku, polecała go Bogu i wszystkim świętym z kalendarza po kolei, aż ten zmuszony był cofnąć swoją rękę.

Bonuś jednak, tak szybko oblatywał do koła opędzającego się przed nim Eugeniusza, że w końcu Łukasz, chcąc także rzucić się do nóg, nie mógł w żadnem miejscu do niego przystąpić. A  jednak przyszła owa chwila, gdzie serce jego gwałtem potrzebowało się wywnętrzyć, zniecierpliwiony, cały afekt wylał na siedzącego na trójnóżku Gotliba, bo rzuciwszy mu się na szyję, zaczął ściskać starego i całować w łysą głowę, aż czeladnik krzyczeć począł.

— Dosyć już, dosyć tego, moi najmilsi przyjaciele, ozwał się Eugeniusz cofając się ku drzwiom powoli. Cel mój już osiągnięty! Teraz ja was ściskam wszystkich i pozdrawiam, żyjcie szczęśliwymi!

I natychmiast opuścił wzruszonych, zadyszanych, z czerwonemi na twarzach plamami i trzymających się za serca.

— Prowidencjo, wody! krzyknął Łukasz padając na kuferek, całą konewkę wody na moją głowę!

— Łukaszu, po felczera, zawołała Prowidencja rzucając się na krzesło, niechaj mi natychmiast wytoczy wszystką krew, bo padnę zabita apopleksją !

— Gotlibie, ratuj Prowidencją! ozwał się na to Łukasz, jeszcze bardziej wyciągając się na kuferku.

— Gotlibie ratuj Łukasza!

— Gotlibie ratuj nas obojga! wołali na przemiany. A tymczasem Gotlib może sam rzeczywistszej potrzebował pomocy, opatrując swoją głowę, na której Łukasz wszystkie swoje guziki od surduta i dewizki od zegarka powyciskał, w końcu flegmatycznie odezwał się do zalterowanych:

— Eh! lepiej pierwej zobaczcie jak wygląda sześćdziesiąt tysięcy, bo Bogiem a prawdą, tylko sobie z was zażartował!

— Prowidencjo, ani umieraj, ani padaj apopleksją, tylko zbliż się do stołu i zobacz pieniądze! przemówił małżonek, rzucając na stół pakiet obwiązany sznureczkiem.

Otworzył, a wnet przedstawiły im się trzy Listy Zastawne, Litera A.

— Czy widzisz Prowidencjo co to za pieniądze ? ze skóry baraniej, tego i najcieńszy saczek, jaki biorę na wywrotki, nie zastąpi. Każda taka sztuka jest warta dwadzieścia tysięcy!

— Trzy razy dwadzieścia, to sześćdziesiąt, cała kopa! ani na grosz nas nie oszukał! uczyniła uwagę małżonka.

— Kamienica o trzech piętrach, na rogu Piwnej i Piekarskiej ulicy, jak mówiłem! Jestem obywatelem, ty obywatelką! Bonuś synem obywatela i obywatelki! warsztat na sprzedaż a ty, Prowidencjo, szyj mi natychmiast szlafrok, czerwony jak karmazyn z zielonemi liściami, w którym będę po całych dniach leżał w oknie i kopcił faję na trzy łokcie długą!

— Będziesz miał wszystko Łukaszu, tylko przestań tak bardzo krzyczeć, żeby nas nie usłyszeli. Bogu raczej podziękuj, że nas tak pobłogosławił, a najbardziej, żeśmy uniknęli nieszczęścia, jakieś nam przygotowywał, wybierając się w drogę w poniedziałek. Bo myślę, że już teraz nie zechcesz namawiać nas drugi raz do tego.

— A chybabym był tak głupi jak ten cały szatan. Maraskino! krzjknął. Ale co tobie jest, Gotlibie? ozwał się jeszcze do czeladnika, wyglądasz tak głupio zamyślony, jakby cię to wszystko tyczyło!

— Ja myślę, panie majster, odrzekł Gotlib fleginatycznie, że jednak ten komunizm, to wcale nie zły wynalazek.

— Gotlibie, co ja słyszę! wrzasnął Łukasz przerażony zbierając ze stołu swoje 60,000. Jak ty szewcze śmiesz się mieszać do polityki!

— A przecież komunizm, jak mówił Maraskino...

— Ani mi słowa o Maraskinie, a tem więcej o komunizmie w moim domu!

— Alboż to nie sam majster nauczyłeś mnie wszystkiego.

— Republikaninie, pilnuj swego kopyta!

— Alboż to nie razem czekaliśmy całą zimę, rychło tam na środku Starego-Miasta rozdawać będą pieniądze? Czyż nie mawiałeś majster po sto razy na dzień że dopóty nie będzie dobrze w świecie, dopóki ci co mają, nie podzielą się zarówno z ubogimi!

— Prowidencjo. źle! trzeba dać znać na policję. Gotlibie ani mi piśnij więcej o podziale majątków, bo cię wtrącę do... do... Czy słyszysz, moja ty najlepsza i pulchna Prowidencjo, co za bezeceństwa ten niebezpieczny człowiek plecie ? o komunizmie! W głowie mu się przewróciło. Schowajmy do djabła nasze pieniądze do kuferka, na którym przesiedziemy oboje dopóty, dopóki ten rewolucjonista nie wyprowadzi się z naszego domu!

— Tak to majster traktuje teraz swego najlepszego przyjaciela!

— Nie jestem wcale majstrem, zostałem obywatelem. — Kiedy tak, odrzekł z bolem serca Gotlib, to ja zawsze pozostanę komunistą!

Tu Łukasza ogarnęła wściekłość, porwał kij i nie namyślając się długo, wypędził za drzwi Gotliba, swego starego przyjaciela i ucznia nauk reformistowskich, w którego głowie może najpierwszy zaszczepił wyobrażenia o podziale majątków, zespoleniu własności, o komunizmie!

Tak to okoliczności zmieniają najbardziej wyobrażenia w ludziach! interes osobisty gra wszędzie przeważną rolę na scenie świata... tem więcej w sferach polityki i moralności.

Togoż samego dnia, po nad samym już wieczorem, przed znaną nam kamienicą przy ulicy Gołębiej, widać było stojące dwa powozy zaprzężone, każdy w cztery konie, obładowane tłómokami, do których wkrótce wsiadły dwie kobiety, dobrze otulone, i młody mężczyzna, w płaszczu czarnym i aksamitnej czapce.

Był to Eugeniusz, jego matka i Zuzanna, jadący do Otosławia.

Powozy ruszyły.

Zaledwie nasi podróżni dojechali środka rynku Starego-Miasta; jakieś zbiegowisko ludu, o które nigdy nie trudno na tem miejscu, zatamowało bieg koni i powozów, aż woźnica zmuszony był krzykiem rozpędzać tłoczące się gromady.

Eugeniusz jadący właśnie w drugim powozie, z tyłu, wychylił nieco głowę, i spostrzegł, że lud otaczał jakiegoś człowieka, leżącego na ziemi, który zdawał się albo konać, albo już był nieżyjącym.

To było dosyć dla jego serca, potrzebującego zawsze wewnętrzenia, aby powóz swój zatrzymać.

Wysiadł, zbliżył się nieco do miejsca tłoku i najpierwsze wyrazy jakie zaleciały jego uszu, były:

— Już nie żyje!

Eugeniusz spojrzał zaraz na leżącego trupa. Był to prawie na wpół nagi nędzarz, rozciągnięty na bruku, ze wszystkiemi na twarzy oznakami apopleksji.

— Co to może być za człowiek? zapytał z prostej ciekawości.

— Żebrak, odpowiedziało zaraz kilka głosów. •— Sławny pijak, dodał ktoś jeszcze.

— Nazywał się Dominik.

— Od trzech dni cierpiał już pomieszanie zmysłów, zakończł głos trzeci.

Eugeniusz prawie drgnął, otrzymawszy te wiadomości.

— Delirium tremens! powtórzył cicho wzruszony.

Obłąkanie z pijaństwa, a teraz padł zabity apopleksją!

Moje trzy talary przyśpieszyły to, co go czekało później nieochybnie! Dałem miecz szalonemu do ręki.

I smutnie spuściwszy głowę ku ziemi, wrócił do powozu, siadł i pojechał w swoją stronę, bardziej tylko ponury i zadumany..

VII.

Jednocześnie prawie, kiedy Eugeniusz opuszczał Warszawę, w dwóch domach i na dwóch różnych ulicach, odbyło się kilka scen, trochę smutnych, trochę wesołych, posłużyć mogących za treść do wybornej komedji dla Teatru Rozmaitości. A że osoby, które w skład tego dramatu wchodziły, już nam są dobrze znajome, nie będzie bez interesu, powtórzyć je tutaj w całości.

Rzecz aktu pierwszego, że tak nazwiemy, odbyła się w hotelu Rzymskim, pod numerem 4. Trzy tylko osoby do jej składu wchodziły: Kamil Złotouski, niegdyś bogacz milionowy. Pani Złotouska, jego żona, i Amelia, ich córka.

Była godzina czwarta po południu, kiedy rodzina ta. strącona niedawno z wielkości swego majątku i dobrej sławy, używała właśnie wytchnienia, po zjedzonym obiadku hotelowym, jak tego dowodziły talerze i nakrycia, zostawione jeszcze na jednym ze stolików.

Ex - milioner siedział w fotelu, paląc cygaro, był mocno zamyślonym nad filiżanką czarnej kawy.

Opodal, na kanapie, siedziała pani Złotouska z Amelią. Na twarzach wszystkich malowało się w wysokim stopniu zakłopotanie, świeższe jednak, ażeby je odnieść można było do epoki, w której zdemaskowany świętoszek, drętwiał i prawie konał w Otosławiu. Lecz jakiż może być ten nowy niepokój, po nieszczęściach i klęskach jakie już przebyli?

Złotouski dopalił nareszcie cygaro i ozwał się najpierwszy.

— Tak, moje najmilsze, potrzeba już przestać myśleć a wziąść się raczej do dzieła, będziemy ocaleni! Los w jednej godzinie wydarł nam wszystko, jedna godzina znowu nam wszystko powróci!... w Amelii nadzieja !

Na tę wzmiankę Amelia niespokojnie poruszyła się na kanapie, przybierając na twarzy wyraz pewnego nieukontentowania, tak właśnie, jakby nieczułe jej serce wzbraniało się los rodziców ocalić.

— Nie wszystko jeszcze straciliśmy, mówił dalej ojciec, posiadając urodziwą córkę, na której edukację i ułożenie wyłożyliśmy także niemałe sumy. Amelia, stanowczo musi iść za niego!

Skrzywiła się jeszcze bardziej.

— Jak to, Amelio! ozwała się matka. Wzbraniasz się przyjąć rękę młodzieńca tak przystojnego, z ułożeniem salonowem, a nadewszystko bogatego!

— Który jednak nie jest księciem. Gdyby był chociaż hrabią lub baronem!

— O! moje dziecię, pretensje ludzi zmieniają się ze zmianą okoliczności. Dawniej mieliśmy milionowy majątek, a dziś... upadliśmy tak nisko, iż jeźli jaka opatrzna ręka nie wyrwie nas z tej toni, nie długo bardzo, czeka nas najsmutniejsza ostateczność! Nie będzie nawet żadnem nadużyciem ciebie, jeżeli zmuszoną będziesz przyjąć w jakim domu obowiązki guwernantki, z czego żywić będziesz swojego ojca i matkę.

— O mój Boże, zawołała srodze dotknięta w swojej dumie, panna Amelia. Ja mam zostać guwernantką! a dla czegoście mnie od malutkiej księżną nazywali?!

— Był w tem cel, Amelio, ale ten cel już chybiony. Książe Otosławski nie mógł się z tobą ożenić.

— To przecie jeszcze tylu innych znajduje się książąt ! poszłabym wreszcie i za wdowca, przyjmę nawet brzydkiego i starego, byleby koniecznie był księciem.

Złotouski wysłuchał, zwyczajem swoim, z przymrużonemi oczyma, tej deklamacji książęcej, w końcu jednak otworzył małe siwe oczka, i ozwał się głosem dosyć gniewnym, w którym cokolwiek także przebijało się rozpaczy.

— Dowiedz się Amelio, że jesteś tylko córką człowieka, który po długich latach nędzy dorobił się majątku ! córką ubogiej praczki, która ze zmianą losu swego męża, zmieniła także swoje wyobrażenia i rolę światową, a co ty już prawie wszystko zastałaś gotowe przyszedłszy na świat. Sam tylko interes pieniężny, jaki mnie połączał z księciem Otosławskim, mógł ośmielić twego ojca do żądania jego ręki i tytułu... przecież dziś, ten interes już upadł! Jesteśmy znowu, jak dawniej ludźmi z gminu, prości i pogardzani, nie dla tego że już nie mamy milionów, ale że już nie mamy ani jednego nawet grosza, Amelio! Dowiedz się i o tem, że od dwóch miesięcy, jak zamieszkujemy ten hotel, żyję tylko z  kredytu, opartego na dawnej opinii bogacza. O! niechby traf nieszczęśliwy zdradził w Warszawie mój okropny upadek, ojciec twój, twoja matka i ty znaleźlibyśmy się na bruku! W końcu nazwą nas oszustami, bo Bóg świadkiem moim, jeżeli jestem w stanie zapłacić zaległą należność za mieszkanie w hotelu i obiady, które już spożyliśmy! Jeżeli więc on nas nie wyratuje, Amelio, okropna przyszłość czeka twoich rodziców!

Rozczarowana córka dostała gorączkowych rumieńców, może z ostatniem słowem jej ojca, uleciały także na zawsze z jej głowy książęce idee i zapytała:

— Czy tylko jesteś pewnym tego, ojcze, że on jest tak bogatym jak mówią, i jak to sam powtarza ustawicznie '?

— Syn milionera, którego ojciec posiada najogromniejsze dobra na Ukrainie, a do tego, jedynak! Gdyby nie to, że człowiek ten, zostawiony jest sobie samemu i tak bardzo w tobie zakochany, nigdyby inaczej to małżeństwo nie przyszło do skutku.

— Przecież i on jest pewnym tego, że posiadamy ten sam co dawniej majątek.

— Tem lepiej, należy go nawet w tem przekonaniu utrzymywać. Czyś dawno go widziała?

— Wczoraj, dzisiaj i codziennie, dziwna jednak, dla czego mówiąc mi o swoich zamiarach, lęka się najbardziej zdradzić z tem przed wami!

— Nie spodziewa się zapewne naszego przyzwolenia.

— Będąc tak bogatym!

— Czuje sam że zanadto polubił świat i zbytki, gdy ja mam właśnie opinię człowieka surowych bardzo zasad, jestem oszczędnym, regularnym, pokornym i pobożnym, dodał nie mogąc patrzyć śmiało córce w oczy. Oszukujemy go, Amelio, to prawda, ale ratujemy się od nędzy. Mniej nawet obciążamy tem nasze sumienie jak on, który tak podstępnie oszukuje mnie, twojego ojca i matkę, bo przestań taić, Amelio, ja doszedłem tajemnicy waszych miłostek... on cię wykraść postanowił.

— Ale nie uzyskał na to mego zezwolenia, odrzekła zapłoniona dziewica.

— A to jest, coś uczyniła właśnie najgorszego.

. — Ja, ojcze? żem nie pozwoliła się wykraść, zapytała zdziwiona.

— Tak, tak, ponieważ potrzeba będzie uczynić to, Amelio. Ten płochy chłopiec nie wie, że właśnie wykradając ciebie, wyprowadza nas wszystkich z ambarasu. Jakkolwiek mógłbym mu powiedzieć otwarcie, że jesteśmy ubodzy, że oprócz tej jednej sukni, którą masz na sobie, nie powinien spodziewać się więcej niczego, ale familia jego nigdyby nam tego nie przebaczyła, obwiniając o chciwość, o podstęp lub nawet o wyraźne oszustwo. Ty, wykradziona, ocalasz dobre imię swoich poczciwych rodziców, zwalając na tego niedoświadczonego kochanka całą odpowiedzialność za swoje małe szaleństwo! O lękam się raczej, kochana Amelio, czy młodzik ten, jeszcze w stanowczej chwili nie przejrzy i nie cofnie się przed głupstwem, którem się tak szkaradnie łapie!

— O! co tego, to nie lękaj się, kochany ojcze, odrzekła odzyskawszy całkiem wesołość panna Amelia. Przyznam ci się nawet, że w ostatnim liście, który od niego otrzymałam, pisze, że w każdym dniu i godzinie gotów jest stanąć ze mną na ślubnym kobiercu, bylebym na te dwa wyrazy odpisała.

Mówiąc to, dobyła śpiesznie z za gorsa sukni różowy papierek, złożony w kilkoro, i rozwinąwszy go drżącerni paluszkami, przeczytała: „Gdzie i kiedy?"

— Tylko tyle?

— Tyle, to gdzie, znaczy gdzie go mam oczekiwać, aby mnie porwał od was na zawsze; a to kiedy...

— Jutro ! krzyknął niecierpliwy ojciec, któremu było bardzo pilno, zaś, gdzie?... odpiszesz mu że wszędzie gdzie zechce, a gdzie właśnie nas nie będzie.

— O mój Boże! mój Boże!... a potem co?

— Już do nas więcej nie wrócisz, moje dziecię ! Amelii łzy w  oczach zaświeciły.

— No, uspokój się jednak, droga córko! ozwała się zaraz matka, nie zapominaj przecie, że nazajutrz po ślubie, zawiadomiwszy nas sekretnie o waszem schronieniu, zobaczysz znowu przy sobie swoich kochających cię rodziców.

— O! to jedno, droga matko, co mnie najmocniej pocieszyło!

— Co zaś do mnie, Amelio, przydał jeszcze ojciec, widząc że już rzeczy dobrze idą, przygotuj się także zobaczyć swego ojca srodze zagniewanego na niewdzięczną córkę, która dom jego opuściła; a tem więcej obrażonego na zuchwałego kochanka, który w mojej przytomności napisać musi króciutki list na Ukrainę, zawiadamiając swoich rodziców, że w Warszawie dopuścił się tak wielkiego szaleństwa i obrazy!... przy tem błagać będzie o przebaczenie i błogosławieństwo szanownego ich domu, w końcu doda, iż na tymczasem żąda choć parękroć stotysięcy w gotowiźnie.

Amelia rzuciła się ojcu i matce na szyję i zawołała: — Jesteście ocaleni!

Potem zaraz porwawszy za pióro, na tym samym papierze odpisała:

"Jutro, o godzinie 10. przed południem w Dolinie Szwajcarskiej"

VIII.

Gdy wszystko tak dobrze się zaczęło pod Nr. 4. w hotelu Rzymskim, pod Nr. 10 w hotelu Angielskim odbywał się właśnie akt drugi tej samej komedji, a do składu którego dwie tylko osoby wchodziły: Artur i Edward jego przyjaciel.

I właśnie zastajemy ich łamiących sobie głowy nad wykradzeniem córki, z jednego z najbogatszych domów w Warszawie. Już cała podłoga zarzuconą była szczątkami z niedopalonych papierosów, a jeszcze spółka nic nie uradziła. Wszystko było już ułożone i gotowe, bo panna, kawaler, majątek i drużba, brakowało tylko odpowiedzi na dwa krótkie zapytania, to jest gdzie i kiedy?...

— Kiedy i gdzie ?! powtórzył właśnie Artur w zamyśleniu, zapewne po raz setny, a przechadzając się szerokiemi krokami po pokoju, tak jeszcze mówił: Ależ wszystko domyślać się każe, że ona odpisze. A chybaby było fałszem i niesprawiedliwością świata, że kobiety kochać z poświęceniem umieją. Czy wiesz Edwardzie, zawołał zatrzymując się, że ja ją doprowadziłem aż do granic szału miłości. Jeżelim kiedy nie znalazł sposobności pomówienia z nią sam na sam, wtedy bilecik szedł za bilecikiem, na jakie tylko zdobyć się może fantazja poety. To był tylko sam ogień i kwiaty, a nie wyrazy albo myśli. Pracowałem przy tera na różne sposoby, bo ileż to nocy spędziłem pod oknami Rzymskiego hotelu, wzdychając tak głośno, że każda, najmniejsza wibracja moich piersi, musiała ją przeniknąć nawet we śnie! Że kocha mnie, to już nie może być wątpliwem, ale czy... Lecz co ty jeszcze suszysz sobie mózg nad rachunkami! dodał nieco w gniewie uniesiony, widząc że Edward znudzony już do żywego całodziennem słuchaniem tego monologu, zaczął czynić notatki w spisie swoich długów.

— Oznaczam termina najbliżej przypadających do zapłaty długów, odrzekł w rzeczywistym kłopocie, przynajmniej tym sposobem wiedzieć można rychło, kto pierwszy do nas zawita.

— Ja mu mówię o miłości i małżeństwie, on rai o długach ! Wiesz tak dobrze jak i ja, że ani na jednę godzinę drzwi nasze nie mogą być zamknięte, że jesteśmy oblegani od rana do nocy, że na każdej ulicy zastępują nam drogę z rachunkami, że w restauracjach krzywią się i niechętnie obiady podają, że kompromitują nas po spacerach, a nawet w teatrze, żyjemy jak w piekle! i o czem tu jeszcze myśleć!... W niej tylko całe ocalenie ! Czy wiesz Edwardzie, że jeźli mi stanowczo odmówi, postanowiłem ją porwać na ulicy!

— Ależ to gwałt. Arturze!

— Jestem już doprowadzony do ostateczności!

— A jej ojciec, a jej matka!

— Pogniewają się jeden miesiąc lub kwartał, ale po kwartale, zrobią jak inni rodzice: dadzą choć parękroć stotysięcy na tymczasem. I inaczej być nie może, wszak to ich własna córka, to ich dziecię! Kiedy i gdzie ? powtórzył znowu swoje dwa alfa i omega całej przyszłości, całego losu swojego!

W tem zadzwonił ktoś u drzwi tak gwałtowanie, jak się to nigdy w tej oblężonej fortecy nie zdarzyło.

— Czy otworzyć? zapytał Edward zwykle w podobnych razach bledniejący.

— Otworzyć, wszak nie mamy już nic do stracenia. Edward natychmiast drzwi otworzył, i ukazał się im służący z hotelu Rzymskiego.

Artur musiał aż wstrzymać oddech, tak silnie pierś jego się poruszyła.

A zaraz służący podał mu mały, na różowym papierze bilecik i zapewne dobrze nauczony, jeszcze prędzej się oddalił.

„Jutro o godzinie 10. przed południem, w Dolinie Szwajcarskiej!" przeczytał głosem szalonego. Mam ją!

— Zezwoliła?

— Zezwoliła!

— Wybornie! teraz tylko układajmy plan jak najdzielniejszy, ażeby w tak stanowczej chwili nie zdradzić naszej sprawy!

— Biedny Edwardzie, ja po nocach, gdyś ty spał w najlepsze, marzyłem, tworząc tak drobne szczegółki, iżby cię śmieszność porwała! Ułożyłem, że ty będziesz pierwszym drużbą, ślub odbędzie się w Bielanach, jak najbardziej incognito, a mieszkanie tutaj pod tym samym numerem w hotelu. — Nierozważny!

— Wiem co czynię! potrzeba koniecznie ażeby jej ojciec dowiedział się jak najwcześniej, bo inaczej trzeciego dnia po ślubie już byśmy oboje poumierali z głodu. A teraz nie traćmy drogiego czasu, przedewszystkiem myślmy o pieniądzach, ponieważ jutro na godzinę dziesiątą przed południem muszę je mieć, chociażbym duszę własną miał zastawić ! Nasz kredyt już stracony, a więc nie pozostaje jak zastawić wszystko co tylko się jeszcze odłożyć pozwoli! No, nie wahaj się także Edziu, poświęcić coś dla swojego przyjaciela, który ci to wszystko później wynagrodzi!

— Ależ pomnij, że nie mamy już nic, coby się dało zmienić na pieniądze: nasze zegarki już sprzedane, zastawione szpilki i lornetki, nie mamy nawet ani guziczka złotego.

— Ale mamy garderobę... mamy bieliznę!

— Chcesz więc pozostać w jednej tylko koszuli!

— Tak! ty i ja, każdy w jednym tylko fraku zostaniemy, w jednych pantalonach, kamizelce, białych rękawiczkach i w jednej tylko koszuli!... I ty wahasz się jeszcze poświęcić tę marną wartość dla przyjaciela, który ci za trzy dni odda dziesięć tuzinów bielizny z najcieńszego batystu, sprowadzonej umyślnie z Paryża! Stawiamy wszystko na kartę, to prawda, ale i gramy na pewniaka! Jutro więc o godzinie dziesiątej przed południem w Szwajcarskiej Dolinie! zakończył Artur powtórzeniem słów listu narzeczonej.

I zaraz po tem przemówieniu Artur i Edward rzucili się z pospiechem do wyładowania ze wszystkich szuflad komody swoich skarbów, jedynych pozostałości mających dziś jeszcze przejść za paręset złotych, na wieczne rozstanie się do żyda.

IX.

Trzeciego dnia po tych wszystkich z obu stron przygotowaniach, spodziewać się należało odegrania trzeciego i ostatniego aktu tej sławnej komedji, a w którym miało także nastąpić i rozwiązanie dramatycznego węzła. O ile nawet domyślić się można było, w scenie ostatniej powinniśmy zobaczyć Avszystkie osoby w połączeniu, jak to jest właśnie zwyczajem autorów, porządnie zakończających każdą teatralną sztukę.

Rzecz dzieje się jeszcze pod tym samym numerem, w hotelu Angielskim, grzeczny tylko Edzio przeniósł się już gdzieindziej na mieszkanie, za to, zastajemy panią Arturową, w osobie dawnej panny Amelji Złotouskiej, w pięknym na głowie czepeczku, uśmiechając się z anielską słodyczą do swego wybrańca — Artura, który siedząc obok niej na kanapie, całował bez przestanku końce jej białych paluszków.

— Ja ciebie zacałuję, ty moja pieszczotko! wołał przy każdem silniejszem przyłożeniu ust do ręki.

— Ja ciebie zamęczę uściskami, ty mój aniele! powtarzała raz po raz trzydniowa mężatka, obejmując go za szyje.

— Dobij mnie! dobij, Ameljo! w takich rozkoszach chciałbym umierać całe moje życie! Ale na Boga! napisz także kilka wyrazów i do swoich rodziców, w jaki sposób uszczęśliwioną zostałaś! Na miłość moją poprzysięgam ci, że wszystko to, co zaszło między nami, odbyło się tak nagle i w tak przykrych dla mnie okolicznościach, że potrzebuję cokolwiek pomocy ze strony twoich rodziców. Fatalność jakaś mnie ściga, że już od kilku miesięcy nie odbieram ani jednego listu od mego ojca z Ukrainy, który mi dawniej tak regularnie przysyłał po 25.000 zł. każdego pierwszego miesięca w kwartale!

— Na imię nieba, Arturze! nie zakłucaj jeszcze mojego szczęścia! odpowiedziała. Alboż ja czego potrzebuję ? Z tobą, luby, będę umiała żyć jak motyl, kroplą tylko rosy i powietrzem! ale nie zmuszaj mnie jeszcze do pisania tak wcześnie! do zranienia serca mojemu kochanemu ojcu i matce. Ja przeczekam jak najdłużej, a ty raczej pisz do swoich rodziców na Ukrainę !

— Nie, nie Amelio! ty pierwsza napisać musisz do swoich, a przyjdzie nam pomoc daleko prędzej, bo wyznam ci otwarcie, iż interesa moje tak dalece źle stoją, że już dzisiaj nie będziemy mieli za co zjeść obiadu.

— Ty jesteś materjalnym, Arturze! alboż miłość nasza potrzebuje innego pokarmu, jak uścisku, uśmiechu!

— Żyć jednak potrzeba, moja pieszczotko.

— Ale zawsze więcej kochać się i używać szczęścia, mój aniele!

Ta jednak anioł znów wrócił do swego i podając swojej pieszczotce papier i pióro do ręki, na nowo zmuszać ją zaczął do pisania. Duchy niebieskie, dopóki żyją na ziemi, znają tak dobrze jak i my śmiertelnicy, że tu najbardziej potrzeba pieniędzy.

Przecież i pieszczotka coś umiała, mówiąc o rosie i powietrzu, myślała jednak równie jak i Artur, że tylko pieniądz ich ocali, dla tego odsuwając zaraz papier i pióro ku niemu, jeszcze uporczywiej namawiała go do pisania.

— Amelio! zmuszasz mnie nawet do tego, że ci jeszcze wyznam, iż mam długi, i że za lada moment możesz tu ujrzeć stu upominających się gwałtem o swoje! Przekupiłem portjera aby przynajmniej na trzy dni nikogo do nas nie wpuszczał. Na moją najczystszą miłość przysięgam ci, Amelio, że z tobą żyłbym jak pustelnik w chatce, zielem i korzonkami, ale te długi! długi najbardziej mnie przerażają! Stanowczo więc błagam cię pisz! a szczególniej wystaw swemu ojcu i matce nasze okropne położenie. Napisz nawet wyraźnie, że wzywasz ich litości, aby cię uratowali od głodu i nędzy. Wszak kilka tylko tysięcy na tymczasem ich nie zrujnuje a nas ocali, a potem też...

W tem do drzwi zadzwoniono i jednocześnie ozwał się za drzwiami znany Arturowi głos portjera. Natychmiast otworzył i odebrał bilecik.

— To z Ukrainy! zawołała z bijącem sercem pani Arturowa.

— Nie, moja najmilsza, widzisz że to tylko bile,cik zalepiony opłatkiem.

— A więc z kantoru od twego bankiera, którym cię zawiadamia, że właśnie w tej chwili pieniądze nadeszły.

— I to nie, smutnym głosem odpowiedział otwierając bilecik. To od mego najlepszego przyjaciela, Edwarda, który był łaskaw służyć nam za pierwszego świadka przy ołtarzu. "Pilno i bardzo pilno" przeczytał na wierzchu listu, coraz spieszniej go otwierając. I zaczął pismo przerzucać oczyma.

„Arturze! tak jak chciałeś, rozgłaszam ustawicznie przed wszystkiemi o twojem ożenieniu, ale na Boga! źle i bardzo źle coś z tobą!... Ten Kamil Złotouski, ojciec twojej Amelii, znany bogacz, stracił wszystko w jakimś zawikłanym interesie, tak dalece, że dziś, sam nie jest w stanie zapłacić mieszkania w hotelu, z którego go już gwałtem wypędzają!... Ani na chwilę nie wątpij, aby to wszystko było fałszem. Cała Warszawa już to po sto razy powtórzyła, nareszcie on sam, zaraz nazajutrz po zniknięciu z domu swojej córki, śmiało do nędzy się przyznaje. Mam nawet jakieś podejrzenie, że w tem wszystkiem ukrywa się podstęp, na którym niepoznaliśmy się obadwa. Złapałeś się najhaniebniej, ale stało się! Adieu moje czarne pantalony! i moje ostatnie sześć koszul webowych z zakładkami, które teraz przepadną u żyda!!! Twój przyjaciel

Edward".

Zaledwie Artur miał czas zebrać utraconą przytomność, pokazał się na progu drzwi Złotouski, za nim zaraz jego żona.

Najpierwszy wyraz jaki wyszedł z ust wpadającego tak gwałtownie na Artura, był:

— Oszuście! tak, oszustem jesteś! krzyczał stary z całą wściekłością, wywijając mu pięściami po nad głową. Świat zdarł z ciebie maskę, w której więcej nie pokażesz się jako bogacz!

A więc straszne to przemówienie nie odnosiło się już do czynu wykradzenia córki.

Pogłoski, jakie od trzech dni obiegały o tym wypadku po Warszawie, wyjaśniły także i staremu lisowi, jak głupio sam wpadł w łapkę, którą własnemi rękami zastawił, wydając córkę za pierwszego próżniaka w Warszawie, syna ubogiego oficjalisty z folwarku, należącego do jednego z ziemian w Augustowskiem.

— Podłym jesteś! dodał stary dotykając się go bardzo grubo.

— Ostrożnie, mości panie! ozwał się Artur już prawie w szaleństwie i rozpaczy. Jestem ubogim, ale nie lubię być kompromitowanym przez golca!... bo i ja wiem czem dziś jesteś!

Tu i pieszczotka przejrzawszy nagle, wmieszała się do sprawy, bo porwawszy ze stołu filiżankę, rozbiła ją o głowę anioła, krzyknąwszy:

— Gdyby to chociaż jaki książe był zrobił! Trochę to nie przekonywało o jej książęcem wychowaniu, ale i rozpacz wiele może!

Wyznamy jednak szczerze, że to jedno może, co najprędzej wróciło Arturowi zdrowy sąd o rzeczach i przytomność. A dziwić się też nie należy, że wśród wrzasku i odgrażań tych trojga członków familji, biedny chłopiec utracił na chwilę rozum, teraz za to, ozwał się może najrozsądniej ze wszystkich.

— Nareszcie wszystko już. się stało! rzekł z determinacją. Oszukaliśmy się wzajem, jak się tysiące małżeństw kojarzy przez oszukaństwa pojedyńcze ! Familja wasza tylko o jedną głowę się powiększyła, moja aż o trzy! ponieważ zarówno i o was myśleć bedę musiał! Jestem także najmłodszym, a pracą i staraniem, jeżeli już nie zrobię miljonów, na które wszyscy wspólnie liczyliśmy, zapewnię sobie jednak i wam na starość kawałek chleba.

Amelja zalała się łzami, dawna księżna, przed chwilą jeszcze miljonerka, upadła już na zawsze ze szczeblów wielkości, na które w dumie swojej trochę za wysoko się pięła.

Bolesna ta dla wszystkich scena, możeby długo jeszcze przeciągnęła się była, gdyby nie mała okoliczność, która nagle i niespodziewanie nadała pewien zwrot przykremu położeniu tych czworga nieszczęśliwych.

Numerowy z hotelu Rzymskiego, który znać śledził każdy krok swego gościa, aby mu nie uciekł, przyniósł aż tutaj jakiś list, adresowany cło Kamila Złotouskiego.

Stary natychmiast i z nie małem podziwieniem odpieczętował pismo, i znalazł w nim tylko kilka wierszy bardzo jednak treściwie wyłuszczających interes, które wpół-głośno, tak przecie, że wszyscy usłyszeć mogli, przeczytał.

"Niegodnemu żadnych łask od świata, Kamilowi Złotouskiemu, postanowiliśmy zostawić jednorazowe wsparcie zł. 20,000. Pieniądze te odbierze od Bankiera S. w Warszawie, dopełniwszy jednak jednego warunku, a tym jest: że natychmiast po odebraniu tej sumy, opuści kraj, w którym splamił się tylu występkami, i dalszego losu swego szukać będzie na obcej ziemi, choćby po za granicami Europy!

Eugeniusz — Zuzanna"

— Dzieci moje ! zawołał w uniesieniu stary zdzierca. O ! jeszcze temi pieniędzmi zdobędziemy złotą przyszłość! Za dni kilka bądźcie gotowi jedziemy wszyscy szukać szczęścia... do Kalifornii!

X.

W jednym z najbardziej posępnych pokoi w pałacu książąt Otosławskich, znowu spotykamy księcia Heliodora, nieszczęśliwego właściciela obszernych włości tegoż imienia i Marszałkowę, jego siostrę.

Kilka miesięcy upłynęło już od scen, jakich osoby te uczestnikami były, i znowu w losach ich ten sam smutny stan co poprzednio, innego tylko rodzaju, rozpacz. Tak zwani wysokiego rodu ludzie, obszerniejszą mają skalę udręczeń. Co mieszkańcy chat pominą obojętnie, to właśnie w pałacach zabija. Książe Heliodor doszedł już tego kresu cierpień, po za którym spotyka się tylko grób. Męczeństwo jego sprowadziło jednę z tych strasznych chorób ludzi zawiedzionych nadziei, która się kończy konaniem.

Zastajemy księcia umierającego.

Na łożu, jeszcze pieszczącem wszystkiemi wygodami stygnące ciało, leżał bezwładny z przechyloną głową w tył na poduszkach. Twarz jego już dawniej zniszczona zgryzotami, teraz szybciej jeszcze zatarła w sobie wszystkie rysy cechujące życie, rzekłby każdy, że mimo jęków, które co chwila ulatywały z jego piersi, i słów rzucanych jak słabe echo, jest to tylko trup, wydający głos siłą organicznego mechanizmu, bez uczestnictwa ducha.

Marszałkowa siedziała w fotelu, obok łoża chorego i w milczeniu spoglądała ustawicznie na gasnący blask oczu swego brata, to na cerę, coraz bardziej utracającą swój połysk.

Obok łóżka, na małym stoliczku, widzieć się dawało mnóstwo flaszek z lekarstwami, i wiele innych przyborów aptecznych, zwykle tak smutno odbijających w mieszkaniu chorego.

Obszerna ta komnata w ponurym stylu, tera żałobniejszy dawała obraz, że miała firanki u obu okien rozpuszczone z draperji aż do ziemi, co światło dzienne zmieniało w pomrokę wieczoru, przy tem wszystkiem raziła, nie bez udziału na duszę, aromatyczna woń ziół i kadzideł, może z nadmiarą użytych przez Babtystę, który, byle tylko mieć okazję popatrzenia jeszcze na swego pana, ustawicznie zaglądał do pokoju z kadzielnicą.

W tym nawet momencie, zastajemy go z srebrnem naczyniem w ręku, przez którego ażurowe desenie wzbijały się pod sufit obłoki niebieskiego dymu. Poczciwy staruszek przechodząc na końcach palcy z kąta w kąt pokoju, ustawicznie rzucał łzawem okiem na łóżko, przybierając niemal te same na twarzy oznaki boleści, co i pan jego umierający. Już nawet po kilkakroć razy obszedł w koło pokój, wszędzie zajrzał, wszystko popotrącał na ziemi, poruszył nawet przez nieuwagę dywan, a co jednak nie przeszkadzało, aby w duszy swojej nie miał wzdychać do świętej Urszuli patronki nieboszczki księżnej matki umierającego, w końcu jednak wyszedł, przymknąwszy cichuteńko drzwi za sobą.

Książe poniszył zaraz głowę na poduszkach i otworzył nieco oczu. Marszałkowa toż samo, zmieniła pozycję w swojem siedzeniu, i spojrzała wraz z bratem na drzwi, któremi sługa się oddalił. Widać, że dostojni ci krewni prowadzili właśnie rozmowę, która tylko obecnością Babtysty przerwaną została.

Zaraz potem Marszałkowa przemówiła:

— Nie odpowiedziałeś mi jeszcze bracie, na moje najważniejsze zapytanie, tyczące Eugeniusza, jego matki i Zuzanny... Czy uważasz za stosowne przyjąć ich u siebie, w tym stanie jak jesteś?

— Jestto zawsze stosownem, przychylić się do życzeń osób, które nas kochają, odrzekł przerywanie, ale to za bolesne dla mnie zbliżenie się do tych ludzi! Moja duma zatruła życie tej kobiecie, dla tego młodziana szlachetnego nigdy nie chciałem być nawet przyjacielem, a sierota, przypomni sobie łatwo, że w opiekunie swoim miała tylko... pana!... Od jak dawna już bawią w Otosławiu?

— Dopiero od trzech dni.

— I widujesz się z niemi, siostro?

— Ile razy tylko nie bawię przy tobie, słucham ich żalów, jakie wiadomość o chorobie twojej w ich duszach obudziła. Najbardziej matka Eugeniusza błaga cię, abyś jej pozwolił zobaczyć się ze sobą.

— Izabella Hortensja! powtórzył książe te dwa imiona dawnej oblubienicy, jakby w gorączkowem marzeniu. A co mówi o mnie Eugeniusz? co myśli?

— Ten jest zawsze milczącym.

— A więc najwięcej mówi. O! ja znam takie milczenie i takich ludzi! O Zuzannę nie pytam, ta nie myśli o ziemi, żyje w Bogu... Szczęśliwa! Potem zamyliwszy się, zakończył jeszcze: Eugeniusz! jakaż to piękna dusza!

— Czy pragniesz które zobaczyć, bracie? zapytała znowu Marszałkowa, usiłując go niejako do tego nakłonić.

Książe nic nie odpowiedział.

— Nareszcie intres tego wymaga. Ta rodzina, bo Zuzannę uważam tak jakby ich krewnę, ta rodzina zwierzyła mi się, że chciałaby chętnie przedłużyć ci posiadanie majątku, który zbiegiem tak nieszczęśliwych obrotów, teraz znajduje się w ich rękach.

— O siostro! odrzekł książe z goryczą, takich interesów nie prowadzą już umierający. Czyż niczego więcej nie domaga się po mnie ta rodzina?

—Niczego, tak zdaje mi się, bracie, wszyscy tylko zobaczyć się z tobą pragną i prosić...

— Aby za trzy dni, siostra stała się następnie sukcesorką po bracie.

Marszałkowa cofnęła nieco w tył głowę i poruszyła się niespokojnie na krześle.

— Odpowiedz więc tym szlachetnym istotom, mówił dalej, że książe Otosławski, twój brat, już na tej ziemi nic nie potrzebuje... oprócz jednego ich przebaczenia! Matce zaś Eugeniusza donieś także, że i mój interes wymaga, abym ją ujrzał przy sobie, nim zamknę na zawsze powieki. Idź nawet zaraz, dobra siostro, i pociesz ją odemnie w tych samych wyrazach.

Wnet potem odwrócił głowę do ściany, jakby już nie pragnął mówić więcej z Marszałkowa.

Zawiedziona nieco w swoich rachubach kobieta, natychmiast powstała. W oczach jej, w wyrazie twarzy i niemal ruchach całego ciała, widać było wyraźnie, jak mało ją obchodzi ta uroczysta godzina, że raczej całą duszą oddaną jest teraz tym, w których rękach właśnie spoczywał cały księcia majątek. Westchnąwszy jednak głosem, w którym się przebijało proste tylko pro-forma, cicho oddaliła się z pokoju.

Jednocześnie prawie gdy Marszałkowa opuściła brata, drzwi boczne lekko zaskrzypiały na zawiasach, i ukazała się na progu postać Babtysty, jak zawsze z swoją kadzielniczką w ręku, rzucającego wzrokiem po wszystkich kątach pokoju, tak właśnie, jakby się zapewnić usiłował, czy tylko samego księcia w pokoju znajduje. Potem zaraz wsunął się cichaczem i krokiem pospiesznym, na palcach, zbliżył się aż do łóżka, na którem książe leżał jeszcze obrócony głową do ściany, i dał mu znak o swej obecności, mówiąc jak można najciszej:

— Nie przerażaj się panie... to ja Babtysta. Książe natychmiast się poruszył i odrzekł weselszym daleko głosem jak do Marszalkowej:

— Dobrze że tyle jesteś ostrożnym, mój poczciwy... Czy chodziłeś już do plebanji.

— Zaledwie co przed godziną... Umyślnie także udałem się tam drogą przez zwierzyniec i manowcami, ażeby z okien pałacu nikt mnie nie zobaczył i nie domyślił się wszystkiego.

— I uwiadomiłeś plebana o mojej woli?

— Tak jakby książe pan sam przemawiał do niego. — I cóż?

— Wola księcia pana jest zawsze od sług jego szanowaną... odpowiedział, że dziś wieczorem, jak tylko ostatnie uderzenie dzwonu na pacierze ucichnie, przybędzie natychmiast do pałacu. Ah! miłościwy panie! dodał stary załamując ręce jakby do modlitwy, kiedy teraz wspomnę sobie na to wszystko co się przygotowywa w pałacu, nie wiem czy mam płakać nad bolesnym ciosem, jaki choroba dobrego pana sprowadziła, czy też unosić się z radości nad szczęściem, jakie spada na nasz dom niespodzianie!... O wiem że w Bogu spoczywający nieboszczyk prapradziad, książe Hieronim, January, Petroniusz patrzy teraz z wysokości i błogosławi ostatniego potomka swego szczepu, że czynem gwałtownym ale prawym ratuje imię i herb Otosławskich od zagłady!... Teraz mamy dopiero po trzeciej, dodał starowina spoglądając niecierpliwie na zegar, stojący w małej szafce w kąciku, zatem niedostaje pięciu godzin, aby już było po wszystkiemu... Święta Urszulo, patronko nieboszczki księżnej matki, spraw, aby przez ten krótki przeciąg czasu, żadna zła przygoda nie zniszczyła wielkiego dzieła!

Książe wysłuchał cierpliwie tych objawów serca poczciwego Intendenta, potem zaraz zapytał:

— Czy służysz im także, Babtysto?

— Tak jakby samemu księciu panu.

— To dobrze. I niczego się nie domyślają?

— Uważają nawet księcia pana jakby mocno zagniewanego na siebie, szczególniej ta dobra matka, która już niczego na tym świecie nie pragnie, tylko przystąpić chce raz jeden do ucałowania ręki łaskawego pana... a płacze za wszystkich!... Ah, ile razy teraz zdarzy mi się wemknąć do ich pokoi, a zobaczę jej syna, zaraz przypomina mi się wszystko, i mówię sobie w duszy: na świętą Urszulę patronkę, ten młodzieniec wart być księciem!

— Ciszej odzywaj się Babtysto!

— Aleć myślę sobie, dodał rozgadawszy się. On jest prawdziwym Otosławskim z krwi i ciała z dawna księciem, alboż inaczej byłby tyle wspaniałym w swojej postawie, tyle szlachetnym w obejściu, wszystko w nim trąci arystokracją, której nie stworzy sobie tak łatwo ! O! takiemi będą i twoje wnuki, szczęśliwy książe!

— Wnuki, wnuki! o czemże już dzisiaj nie mówisz, mój stary! ozwał się książe przybierając oznaki ożywienia na twarzy.

— Mówię wnuki, bo jestem pewny, że książe Eugeniusz, już go tak będę nazywał, dodał z żywszą jeszcze radością w głosie, książe Eugeniusz pokaże się godnym potomkiem znakomitej rodziny, którą w końcu już krew prześladowała. Nie ujrzysz dobry panie na swoich rękach ani jednego z Otosławskich, to prawda, ale na grobie twoim sadzić będą kwiaty, te drobne szczepy twojego imienia!

— Dzieci mojego Eugeniusza! przydał sam książe kładąc rękę na sercu, które zapewne mocniej w tej chwili uderzyło. Dotąd wiedziałem tylko że mi umrzeć pozostało, ale nie wiedziałem, że jeszcze będę umierał tak szczęśliwym. Ah, czemuż dotąd ty tylko jeden podzielasz tę radość ze mną!

Babtysta znowu spojrzał na zegar, radby te pięć godzin przespać w letargu, aby nie dręczyć się tyle niecierpliwością.

— A tu dopiero kwadrans na czwartą, przemówił, jakże ten czas wolno idzie! Spocznij, spocznij teraz, książe! nabierz sił do wielkich wzruszeń. 0 ósmej, skoro wprowadzę plebana do bocznych pokoi, obudzę cię, a potem dam znać tej godnej pani, aby była gotową do ślubu in extremis.

Gdy takie przygotowania czyniono w śmiertelnej komnacie pałacu, w przeciwległych pokojach tego obszernego apartamentu inne myśli, inne wyobrażenia innych osób, zdawały się zawczasu niweczyć te plany, przygotowywane w cichości, na ostatnią godzinę umierającego księcia.

Marszałkowa bawiła w mieszkaniu matki Eugeniusza, obok nich znajdowali się także Eugeniusz i Zuzanna.

— Uspokój już swoją obawę, pani, kończyła właśnie zaczętą rozmowę Marszałkowa. Ja klęcząc przy łożu tego nieszczęśliwego, błagałam go ze łzami, ażeby ci nie odmówił widzenia się ze sobą... Boże! niech mu to będzie przebaczone, jako nieprzytomnemu na umyśle, ale upór jego przeszedł wszelkie twoje domysły! Przecież czego nie podoła miłość siostry, ulitował się w końcu nad moją rozpaczą. Teraz mnie pani winną jesteś, raczej mojej niezachwianej woli, żarliwości i poświęceniu się dla ciebie bez granic, żem wymogła na nim pozwolenie... tak więc zapragnął zobaczyć się z tobą pierwej nim zamknie na zawsze powieki!

Biednej matce, oszukiwanej tak fałszywą przyjaźnią, łzy w oczach zaświeciły, uczuła żywą wdzięczność ku Marszałkowej. W uniesieniu nawet chwyciła ją za rękę i chciała do ust przycisnąć, przecież Marszałkowa' nie zezwoliła już na to uniżenie i ucałowała ją w usta.

Eugeniusz, jak zawsze milczał, a teraz' wysłuchawszy tego wszystkiego, zmarszczył brwi, tem bardziej, że nie lubiał w ludziach podobnych oznak serdeczności, tak łatwych do oddania ustami. On człowiek czynu, w czynach tylko czytał człowieka.

— Czy nie wspomniał także książe o moim synu ? zapytała jeszcze matka,

— Powtarza jego imię ustawicznie, ile razy, jak się zapewne domyślasz pani, ja, pierwsza nasunę mu myśl do tego... prawie zmuszę do myślenia o nim!

— O dobra pani! ileż ci wdzięczności winna jestem ! Cóż książe mówił o Zuzannie ?

— Że kocha ją zarówno jak was wszystkich. Zuzannę dla tego nawet, że ta już w sercach waszych znalazła pomieszczenie.

— Czy pragnie także widzieć mojego syna?

— To byłoby właśnie całem jego szczęściem w ostatniej godzinie, ale...

— Dokończ, pani, proszę cię.

— Ale lęka się zbytecznych wzruszeń... toby go na miejscu zabiło.

— Oh!

— Najpierwej jednak postanowił przyjąć ciebie samą.

— Czy oznaczył także i godzinę?

— Nie, ale dni jego już są zbyt krótkie aby miał co na długo odwlekać, niewątpliwie że to dziś jeszcze nastąpi.

— Jak książe przyjął nasze oświadczenie się w interesie ?

— O ! co do majątku, przerwała natychmiast Marszałkowa, to powiem, że mój brat oświadczył mi wyraźnie, iż szanuje wolę waszą i uważa ją jako świętość, i że... ja, jego siostra, tak dobrze będę w prawie ten interes ukończyć, jakby przechodził przez jego ręce. Książe już dziś nie potrzebuje więcej, tylko serca waszego ! Jeśli przecie pomyślał na chwilę o pieniądzach, to zapewne, jak domyślasz się pani, miał tylko na względzie swoją siostrę, dziś już wdowę, a która zbiegiem równie smutnych okoliczności, utraciła swój majątek, dodała spuszczając oczy ku ziemi. Uważajcie zatem, nasi prawdziwi przyjaciele, jakby książe przyjął coście mu ofiarowali.

— Przeciwnie, pani Marszałkowo! ozwał się dopiero teraz Eugeniusz, przyniosłaś nam pani zupełną odmowę.

— Ah! któż tak źle tłumaczy moje wyrażenia się!

— Wracając umierającemu tak ogromny majątek, wiedzieliśmy to dobrze, że książe tych skarbów więcej nie użyje, mieliśmy jednak na względzie dobrą opinię świata, któryby po jego śmierci dowiedział się z testamentu, że książe w całości posiadał swój majątek. Chcieliśmy nadto, zostawić umierającemu tę jedną i ostatnią pociechę, ażeby według serca swego, rozumu i wolnej woli, obdzielił tym majątkiem kogo kochał za życia. Książe jednak wszystko to odrzucił, chociaż, jak mówi pani Marszałkowa, uczynił ją prawomocną do odebrania tego majątku.

— Nie uczynił, ale tak myślał! zawołała nieco zawstydzona. Brat nie może inaczej myśleć obok siostry, którą kocha. Książe ma nawet inne cele w tej swojej nieobjawionej woli, wiedząc że tylko już sarnę jedną pozostawia z wielkiego rodu, a którejby przynależało koniecznie utrzymać się przy posiadaniu tego majątku... tego niejako świętego pałacu Otosławskich, których krew we mnie krąży.

— Pocieszyła mnie pani Marszałkowa, wyrażając tak otwarcie prawdę! Niech więc będzie zapewnioną, że chwała jej imienia już właśnie została przezeranie samego, w inny tylko sposób, uczczoną. Tak bardzo szanuję ten ród, od lat tylu jaśniejący w kraju, żem postanowił na długo, i daj Boże bardzo długo! zachować temu staremu gmachowi jego świetne imię, zmieniając tylko przeznaczenie.

— Jak to? czy nie będzie już pałacem?

— Będzie się odtąd nazywał Fabryką po Otosławskich.

Marszałkowa z tak komicznem zadziwieniem spojrzała na Eugeniusza, że aż ten zmuszonym był nieco się uśmiechnąć.

— Co się to rozumie przez takie nazwanie? zapytała przyszedłszy nieco do siebie.

Eugeniusz bardziej jeszcze się uśmiechnął i odrzekł:

— Fabryką nazywamy pospolicie wielki gmach, w którym warsztaty przemysłowe napełniają wszystkie sale, w którym materjał surowy ulega cudownemu przeobrażeniu, zapomocą myśli i ręki ludzkiej, z czego powstaje produkt dla wygody, użytku i potrzeby całej społeczności, w którym tysiące rąk starców, mężczyzn, kobiet i dzieci, zmuszonych powszechną nędzą szukać chleba, znajduje wyżywienie i szczęście, jakie Bóg ludziom zgotował w użytecznej pracy! Otóż, tak się rozumie nazwisko: fabryka.

— Któż ci mógł podać taką myśl, młody człowieku?

— Rozum i serce, a w  ogóle... miłość ludu.

— Wszyscy tęż samą umiemy czuć filantropię.

— Ale nie wszyscy być filantropami.

— Czyż więcej posiadasz kapitału, aby dopomódz ludowi.

— O ! nigdy nie mamy dosyć, ile razy chcemy użyć swoich zasobów w interesie ludzkości! A pomyśl i o tem pani Marszałkowa, że w moich celach cały ten gmach ulegnie odmianom, bo jak tylko wszystkie kosztowne sprzęty i zbytki starej daty z niego wylecą, będę musiał wprowadzić tu machiny i narzędzia, za które także opłacają się wielkie sumy. Przewiduję nawet, czy nie cały ten kapitał, o jakim mi raczyła przypomnieć pani Marszałkowa, nie zostanie obrócony na dokładne urządzenie wnętrza tej świątyni pracy, która w przyszłości sama się już utrzymywać będzie ze swoich procentów. Ja zostanę pierwszym w tej pracowni robotnikiem, moja matka i panna Zuzanna, jako prawa fundatorka, opiekunkami tego przemysłowego zakładu po Otosławskich.

— Szlachetne i piękne cele wasze! odrzekła przygryzając usta. ale dla czego pan koniecznie swój zakład nazywasz pożyczanem imieniem?

— Przez cześć dla dawnych właścicieli tego gmachu. O! radbym bardzo, aby imię Otosławskich nie wygasło jeszcze z ostatnim potomkiem jego rodu! Rzucam je przeto w najdalszy przestwór czasu, i upewniam panią Marszałkową że zaszczytnie przejdzie do potomności! Czyż mogłem użyć godniejszych do tego piastunów, jak wybierając lud prosty i ubogi, w którego ustach imię to będzie błogosławieństwem!

— Dziękuję panu za to w imieniu mojej familii, odrzekła szyderczo, ale pomyśl i o tem, że ten święty gmach mieści jeszcze tysiące naszych pamiątek!

— Te będę umiał zawsze szanować, odpowiedział poważnie, więcej tylko sercem, więcej rozumem! bo przyznam się i do tego, że nie mogę pojmować świętości moralnej, ukrywającej się w błysku kawałka złota, malatury lub marmuru! Bądźmy pierwej naturalnymi i prostymi, nim nam wolno będzie objawiać swoje uczucia przez zbytek zmysłowy. Ale za to, wynagradzając grzech tej świętokradzkiej rujnacji, obiecuję na cześć familii pani Marszałkowej, wybudować w pewnej części gmachu szpital i dom przytułku dla starców i kalek z pracowni po Otosławskich.

— Znowu toż samo nazwanie!

— W końcu, zaprowadzę szkółkę, aby ubogą dziatwę w całej okolicy wyprowadzić z nieuctwa. Ileż to będzie pamiątek, ile moralnej świętości! Dziś cały Otosław został wyludniony, zgnębiony lud mrze w chatach nie mając ani pracy ani chleba, pola leżą odłogiem, szpichlerze puste, inwentarza żadnego! bo właściciel nie miał już za co sprawić ani jednego pługa, ani brony, ani ziarna! Ja i tam poniosę myśl moją i mój kapitał, aby otrzeć łzy tym chłopkom zawiedzionym i nieszczęśliwym !

— Ah! wszystko się już skończyło wraz z śmiercią ostatniego z książąt Otosławskich! zawołała w rozpaczy wychodząc bez pożegnania Marszałkowa.

O godzinie 9 wieczorem, wielki ruch panował w obudwóch apartamentach. Ktoby w tym czasie znajdował się na zewnątrz gmachu, zobaczyłby, jak w długim szeregu okien pierwszego piętra migały ustawicznie światła i gasły na przemiany, ujrzałby także cienie osób przebiegających z jednego pokoju do drugiego, z pospiechem i żywością niezwyczajną, w tem spokojnera od dawna schronieniu kilku ludzi, unikających światowego zgiełku.

Wkrótce z małej wieżyczki, wznoszącej się po nad kaplicą, ozwał się głos dzwonu, kilka tylko razy odbił się słabem echem o samotne mury i puste okolice Otosławia i umilkł, dawszy tylko znak kilku osobom, jakby w przyjaźnem porozumieniu.

Zaraz potem wszystkie światła w najdalszych pokojach apartamentu, zaczęły gasnąć i znikać po kolei. Wszystkie cienia także skierowały w jedną stronę swój bieg przyspieszony i skupiły się jakby w oznaczonem miejscu, w którem właśnie zaległa cisza straszna, jak w każdem przejściu do wieczności.

Zajrzyjmy do wnętrza gmachu.

Komnata, w  której umierał stary książe, jaśniała mnogim przyborem światła, olśniewającego po raz ostatni wzrok tego, który za chwilę przejdzie już w grobową ciemność. Cały pokój, jeszcze niedawno tak cichy i osamotniony, był teraz zapełniony drogiemi sercu osobami, żegnającymi pana Otosławia.

Niewiadomo, czy taka była wyraźna wola księcia, czy też natchnienie życzliwych mu przyjaciół, ale w pokoju tym znaleźli się teraz wszyscy. Izabella Hortensja, matka Eugeniusza, klęczała przy łożu chorego, opodal Marszałkowa jego siostra, nieco na uboczu przy ścianie, z zgiętemi kolanami na stopniu klęcznika, Zuzanna z pokorną czcią modląca się. W oddaleniu i prawie przy drzwiach głównych, stał oparty o ścianę nestor dworzan Otosławia, stary Babtysta, Intendent, wierny sługa i przyjaciel do ostatniej godziny swego pana.

I jeszcze jedna osoba więcej była tara obecną, stała może najbliżej przy łożu, był to czcigodny staruszek, pleban parafii Ostosławskiej, z białym jak śnieg na głowie włosem, ubrany w komżę i stułę, jakby do świętego obrzędu.

Brakowało tylko Eugeniusza.

Na twarzach wszystkich zgromadzonych tu osób, wyczytać można było boleść, ale i nieme jakieś wzruszenie, obce śmierci. Oczy ich lśniły się od łez, jednak nie było widać tego potoku wylewającego się w nadmiarze żalu nad umierającym. Coś było innego, co uroczystą cześć dla śmierci usunęło w duszach wszystkich na chwilę.

Ale wkrótce czcigodny kapłan przemówił do leżącego na łożu, jakby się chciał zapewnić, czy jeszcze w tem ciele tkwi myśl, a serce czuje.

— Heliodorze! czy masz wolną i nieprzymuszoną wolę pojąć sobie za małżonkę Izabellę Hortensję?

— Mam, odpowiedział książe.

Zaraz po tej odpowiedzi sługa Chrystusa ujął jego rękę i położył na drżącej dłoni, sercem i wolną wolą zaślubiającej Heliodora.

Potem obie ręce owiązał stulą, a wzniósłszy oczy do góry, w gorącej modlitwie połączył te dwie istoty na ziemi węzłem, który rozwiązać teraz mocen jeden Bóg!

Tak Izabella Hortensja, związkiem dopełnionym in extremis, została prawą małżonką Heliodora, który jej oddał na własność swoje imię i tytuł.

Gdy już ostatnie słowa kapłana uleciały, książę gasnące oko skierował w głąb komnaty, jakby kogoś upatrywał, lecz prędzej zamknął je. Lekkie tylko westchnienie, jako objaw życia, pocieszyło na chwilę przytomnych, że jeszcze nie skończył.

— Eugeniusz!... mój syn! powtórzył z wysileniem te wyrazy, skrzywił potem twarz boleśnie i umilkł.

— Boże! Boże!... już! już! zawołała Marszałkowa, widząc nagle zmienioną twarz brata.

I wszyscy otoczyli łoże tłumiąc łzy, które już teraz obficie rzuciły się z ich ócz skierowanych na stygnące ciało.

— Już ! już ! powtórzyło jeszcze kilka głosów tłumiąc oddech.

A w tem drzwi się otworzyły i ukazał się Eugeniusz. Twarz miał bladą, rysy martwe, jak w chwili kiedy głos natury odzywa się w nas niespodzianie. Rzucił się nagle przed łoże umierającego ojca, a chwyciwszy go za rękę, już wolno wiszącą ku ziemi, ucałował wymowniej nad wszelkie wyrazy.

Książe konwulsyjnie się poruszył, otworzył nieco usta, ale już nie był w stanie zdobyć się na głos i słowa. Teraz widać było wyraźnie jak pasował się aby nie umrzeć, otworzył oczy z wysileniem, i obrócił je stale na twarz syna.

— O mój ojcze! zawołał Eugeniusz przeciągłym głosem, czy poznajesz jeszcze swoje dziecię? Ja cię kocham miłością natury, jak chciał Bóg, dający nam serce.

Książe już prawie martwy, ani jednem poruszeniem muszkułu nie objawił, że pojmuje te wylewające się z duszy wyrazy.

Tu Eugeniusz położył dłoń ojca na swojem sercu i ozwał się jeszcze:

— Ono do ciebie bije, ojcze, który mi umierasz! Usta umierającego poruszyły się, znalazł jeszcze tyle siły że się uśmiechnął. I z tem okiem stale wlepionem w twarz syna, i z tym uśmiechem na ustach... skończył.

Jakże krótko na ziemi był prawdziwie szczęśliwym... chwilę!

XI.

We dwa miesiące po śmierci księcia Heliodora, nic jeszcze w pałacu nie zaszło nowego, ani też nic się nie zmieniło, oprócz, że uprawniony syn, Eugeniusz, zyskał imię i tytuł książęcy.

Młody ten człowiek, tak zawsze daleki od światowych wielkości, wątpiący w naturę zaszczytów, jakie nadaje urodzenie, dziś choć już przekonany że nie należy do tego ludu prostego i ubogiego, którego tak bardzo ukochał, nie obudził przecie w sobie żadnej dumy, ani nie zmienił wyobrażeń, jakie już za głęboko w jego sercu i rozumie zakorzenione zostały. Urodził się księciem, już w 25 roku życia, że tak powiemy, przy rozwiniętych zasadach i opiniach o świecie, ludziach i przeznaczeniu, nie dobijał się, ani pragnął tego co go spotkało, poddał się jednak jako naturalnemu przymusowi, uległ okolicznościom, które w tem jego wyniesieniu się może najprzeważniejszą grały rolę.

I uszczęśliwiona matka jego, dziś księżna Otosławska, nie inną się nam obok syna pokazuje.

Ona niegdyś piękna i młoda, goniąca z całym zapałem próżnej kobiety za tą świetną zdobyczą, którą aż tak późno uchwyciła, dziś, zwalczona długiemi cierpieniami i wiekiem, przyjęła swój tryumf cicho, bez gwałtownych uniesień, więcej jak czuła matka, oddana dla swego dziecięcia, które już przeniosła nad siebie.

Od śmierci księcia, swojego męża, spędziła dwa miesiące w Otosławiu, tak samo cicho i spokojnie jak jej syn, którego całem szczęściem było, że znalazł nakoniec ojca i ma teraz na czyim grobie łzy wylewać.

Przecież inaczej się rzecz miała z Marszałkową, a nawet starym sługą arystokratycznego domu, Babtystą. Niewiadomo jak próżna ta kobieta przyjęła sercem ten związek brata, ale to pewna, że pragnęła teraz najbardziej, aby uprawniony syn umiał być przynajmniej księciem, tak jak sama pojmowała to wysokie dostojeństwo, tak jak je świat w myśl swoich wyobrażeń naznacza i ceni. Babtysta chciał tylko, aby młody książe, okazał się godnym potomkiem wielkiego rodu, w którego poczet zapisanem już zostało jego imię.

Ale intrygi w tym gmachu jeszcze się nie skończyły.

W miesiąc po złożeniu zwłok zmarłego księcia w grobach familijnych, Marszałkowa pożegnała na czas niejaki swoich krewnych, udając się na Wołyń, w interesach odpowiadających skrytym jej zamiarom. .

Powrót jej lada dzień spodziewany, objawi zapewne, co było powodem tak nagłego wyjazdu z Otosławia, lub co za ważna okoliczność zmusiła ją do opuszczenia osób, które teraz, bardziej jeszcze jak dawniej, łudziła pozorną przyjaźnią i miłością.

Eugeniusz jeszcze dobrze nie poznał Marszałkowej, teraźniejszej swojej ciotki, kochał tylko matkę i wielbił cnoty Zuzanny. Zajęty ustawicznie układaniem wielkich planów dla ludzkości, których zaledwie słaby szkic skreślił, zapowiadając Marszałkowej o przyszłem przeznaczeniu tego gmachu, wszystkie wolne chwile spędzał obok sieroty, której przywiązaniem swojem chciał nagrodzić cierpienia straconej młodości.

I teraz znowu znajdujemy tych dwojga ludzi obok siebie, zgodnych myślą i sercem, wielkich w zamiarach, o jakich ustawicznie marzą, mówią i pocieszają się.

W jednej z najbardziej samotnej ustroni zwierzyńca za pałacem, Eugeniusz i Zuzanna przechadzali się wolnym krokiem. Już po kilkakroć razy Zuzanna opowiedziała mu całe swoje życie, jakie spędziła w Otosławiu, ukazała wszystkie miejsca i zakąty w parku, w których lubiała najbardziej przebywać, w których zostawiła tyle westchnień i łez. pamiątek nieszczęścia! w końcu zbliżywszy się do wielkiego kamienia, porosłego mchem, zdającego się prawie co chwila staczać w wodę, rozlewającą swoje czyste źwierciadło w szeroką przestrzeń jak jezioro, ozwała się naiwnie:

— To mój ten kamień, Eugeniuszu.

— Tu wszystko jest twoje, Zuzanno, odrzekł, niero-zumiejąc jeszcze znaczenia tego przemówienia, nawet ta trawka po której depczemy, ta trzcina kołysząca się na wodzie i te piękne liście wodnej lilji, pływające po jej powierzchni... jesteś panią Otosławia.

— Ale ten kamień, to wcale co innego, odpowiedziała uśmiechając się z słodyczą dziecięcia. On od bardzo już dawna nazywał się moim, ponieważ ja go prawie pokochałam. Mając zaledwie lat ośm, lubiałam, jak płocha dziewczyna stawać co wieczór na tym kamieniu, z niego przypatrywać się wodzie, liczyć lub płoszyć pływające po niej młode kaczki, a czasem z figlów, mącić jej przeźroczystość kamykami. Później, lubiałam znowu na tym kamieniu wypoczywać po pracy, którą mnie trudzili w pałacu, a nakoniec, doszedłszy już do lat dojrzalszych, lubiałam jeszcze na nim siadywać, zatapiać się w myślach i marzyć o świecie, który tylko znałam z książek i opowiadań. Tu także mogłam swobodniej zapłakać, jeźli mnie kiedy serce mocniej zabolało, i tu modliłam się lub dziękowałam Bogu, że mi przynajmniej ten jeden kamień za cały skarb pozostawił, na którym mogłam być szczęśliwą! Siądźmy na nim, Eugeniuszu, dodała rozrzewniona.

Eugeniusz uśmiechnął się, spojrzawszy mile w jej oczy, i siadł obok niej mówiąc:

— Teraz ten kamień naszym będzie się nazywał. Był to właśnie najpiękniejszy wieczór letni. Miła woń rozkwitłych lip, szmer spadającej w oddaleniu kaskady, cisza, przerywana tylko niekiedy piskliwym głosem ptasząt kryjących się po gniazdeczkach, w końcu majestatyczny zachód słońca rozlewającego różowe światło na całą okolicę po za jeziorem, wszystko to oczarowało wyobraźnię tych od dawna sympatyzujących z sobą dusz.

— O! i któż teraz zaprzeczy opieki Boga, zawołała Zuzanna w uniesieniu, patrząc z wrodzoną sobie prostotą w twarz Eugeniusza. Sierota bez ojca i matki a jakaż szczęśliwa! Ale tylko obok ciebie, Eugeniuszu, i obok twojej dobrej matki, których mogę kochać. 0 mój luby, dodała jeszcze, widząc że na twarzy młodzieńca odmalowały się wszystkie oznaki rozkosznego zachwycenia, nie wiem i nie pojmuję dla czego, ale dziś moje serce upaja się bardziej jak kiedy indziej szczęściem i prawie tonie w rozkoszy, która aż głowę moją odurza! O mój Eugeniuszu! daruj, ale ja cię potrzebuję uściskać koniecznie!

Wyrzekłszy to, zaraz z całą naiwnością rzuciła mu się na szyję.

— Zuzanno, Zuzanno! zawstydziłaś mnie wyprzedzając moje serce! Do mnie więc teraz będzie należało powiedzieć ci więcej. Czyliż nie jasno, że wszystkie chwile tych słodkich roskoszy, jakich doznajemy, nie powinne być policzone na rachubę czczej zabawki młodych ludzi! Miłość ma także swoje koleje, swoje przeznaczenie i losy zakreślone ręką Boga!

A w tem głos jakiś w pobliskości poniósł do ich uszu te wyrazy:

"W tem jednem ich spotkaniu się, widzę klęskę gotową dla całego domu 0tosławskich!"

Eugeniusz i Zuzanna nie zrozumieli dobrze ani znaczenia tych wyrazów, ani też sądzili, ażeby głos ten z tak bliska pochodził, oboje jednak umilkli na chwilę, spoglądając w około siebie, a wkrótce znowu Eugeniusz mówić zaczął.

— Kiedym po raz pierwszy dowiedział się, że jest gdzieś w ukryciu świata nieznana istota, pokrzywdzona przez ojca i zgubiona przez złego człowieka, już podówczas szanowałem cię, Zuzanno, upatrując w tobie ideał pognębienia i nieszczęścia! Kiedym potem ujrzał cię już i ocenił twoje wdzięki, uwielbiłem cię w mojej myśli, jako kobietę zbliżoną do anioła, lecz kiedym zbadał twoje piękne serce, to jest porozumiał się z twoją piękną duszą, wykrywając tyle cnót, tyle zasad czerpanych jakby z nieba, pokochałem cię! O nie było to proste przebudzenie się serca młodego mężczyzny, jak w każdej pospolitej miłości, ale cześć przynależna niebiance na ziemi! To nie miłość, ale hołd! O! byłbym największym z egoistów, gdybym w tem wzniosłem uczuciu szukał roskoszy zmysłowej, lub najbrudniejszym z wielbicieli, gdybym liczył na interes, jak człowiek ubogi obok panny miljonowej! Nie! nie Zuzanno! moje powołanie jest duchowe, skarbem idea. szczęściem człowiek, a pieniądz tylko naddatkiem... materją. —A więc dalej, dalej mów Eugeniuszu! ja słucham, jeszcześ nigdy nie przemawiał do mnie tak uroczyście.

— Lecz kiedy później, po śmierci mojego ojca, już nieco oswojony z nowym losem, kiedy odurzony prawie na umyśle wymownemi słowy Marszałkowej, mojej ciotki, która z tej prostej duszy człowieka, ze szkoły ludu, uwzięła się skrzesać iskrę dumy, wyzywany jakby do walki ustawicznej z Babtystą, człowiekiem z sercem najpoczciwszem ale spaczonych wyobrażeń, jak sługi arystokratycznego domu, kiedym nareszcie sam, wolniejszy od wpływu wszelkiej namiętności, dał niejako folgę moim zasadom i zapytał w bezstronnym sądzie, czy u mnie, czyli u nich leży prawda?... przebacz Zuzanno!... wstydzę się nawet wyznać przed tobą, co wówczas pomyślałem, ale... ale było już zapóźno aby wyrzec się ciebie!

— Wyrzec się! powtórzyła, blednąc po raz pierwszy obok niego.

— Czy sądzisz, że w tym wyrazie Eugeniusz żałuje, że cię tak ukochał? Nie, Zuzanno!... Nie o sobie tylko pomyślałem! Ja to obudziłem w tobie to uczucie roskoszy i szczęścia, jakiego doznajesz, nie mógłbym więc teraz bez wyrzutu, wydzierać go z twojej duszy! Dziś wolno mi wystawić się na groźby własnej matki, na rozpacz Marszałkowej, tej najdumniejszej z kobiet, na łzy i żale starego sługi i może klątwę ich przyjaciół, ale niewolno już zabijać pogardą ciebie! Bóg natchnął nas miłością, a wola Boga świętszą jest nad rachubę familji i interes świata!

— O! dalej, jeszcze dalej przerażaj mnie, książe !

— Książe? oh! teraz ty mnie przeraziłaś, Zuzanno!

— Gdy ci tylko przyznaję, co także stało się z woli Boga!

— Obok ciebie, jestem tylko człowiekiem co kocha, który wartość swoją osobistą i tej, którą ceni jako piastunkę najpiękniejszych cnót na ziemi, wyniesioną własną zasługą i wolą, aby zdobyć od świata rzetelną opinję! Ani ja jestem księciem, pożyczając krwi od przodków ani ty stałaś się bogaczką z tej marnej zbieraniny grosza swego ojca! Oboje mamy serca i rozumy chłopków, jako nienawykli od kolebki stąpać po kwiatach i upajać się dymem kadzideł świata; jestem tak prosty jak i ty, a ty jak ja, uboga! Mój tytuł wmięszam tylko do celów, jakie się ludzkości przynależą, on stanie się środkiem, równie jak twój majątek użytym będzie na poparcie tegoż celu! O! zdala od nas wszystko, co pęta serce ludzkie i oddala od Ewangelji! I oto, co cię tak zatrwożyło, Zuzanno!

I znowu głos Babtysty zaleciał, jakby z innego, ale bliższego już nieco miejsca.

"Teraz ja czuwać będę nad tobą, nieszczęśliwy synu Otosławskich!

Ale ani Eugeniusz ani Zuzanna, porwani wirem swoich słów i myśli, nic nie usłyszeli.

— A teraz odpowiedz luba, kończył dalej, czy będziesz umiała kochać tak swego przyjaciela, aby miłość twoja nie upokorzyła go nigdy, że kocha kobietę milionową ?

— Inaczej mów do swojej Zuzanny, bo ona tego nie rozumie, odrzekła. O niechaj ten Bóg, do którego miłość nasza należy, ukarze mnie na ziemi i potępi po śmierci, niechaj... nie, nie! jeszcze nie mam wyrazu, abym cię dobrze przekonała!... Kiedy już mowa nie wystarcza, oto masz mnie u nóg swoich! zawołała rzucając się przed niego na ziemię.

— Oh! ja nie jestem wyższym od ciebie!

— Powstań! powstań Eugeniuszu!

I Eugeniusz podobnież jak ona, zgiął kolano, jak w uroczystej przysiędze na wieczne poddaństwo.

A w tem gniewne i pomarszczone czoło Intendenta wychyliło się z po za krzaków, a zaraz stary dworak przemówił jak zawsze, do siebie:

O może to już ostatnie twoje uniżenie się!"

— Niepowstanę, ozwał się jeszcze w szale, dopóki nie nazwiesz mnie tą ostateczną kochanka godnością... mężem!

Chciała odrzec, ale i szczęście razi jak pioruny, w tej prawie chwili utraciła mowę i długo potem łkając i siląc się na ten jeden wyraz, dała czas zbliżyć się strasznemu tej sceny świadkowi.

Babtysta stanął już nad niemi. — Oh! krzyknęła Zuzanna nie umiejąc zdobyć się na jeden wyraz, aby nazwała go mężem.

— Znowu on! ozwał się Eugeniusz gniewnie, czując się po raz pierwszy panem obok sługi. I powstał.

— To ja jestem, młody panie! Babtysta! odrzekł ponuro starzec zakładając ręce. O jeszcze przyszedłem w porę, aby ostrzedz cię, żebyś gorzko nie zapłakał kiedyś na dzisiejsze szczęście! Ale przebacz mi książe to poufałe wyznanie, dodał umiarkowańszym głosem. I twoi poprzednicy kochali się w damach swojego wyboru, ale zaręczali się tylko w obec familii obudwu domów... a zawsze książęcych! zakończył ciszej i z przyciskiem.

Eugieniusz przyskoczył ku niemu. Stary dworak ani jednem mrugnieniem powieki nie okazał, że się uląkł jego groźby.

— O! wysłuchajmy go, Eugeniuszu! zawołała Zuzunna, on tylko jeden prawdę powiedzieć jest zdolny!

— On bluźni przeciwko ludziom!

— Nie, mości książe! odrzekł Intendent schylając głowę, ja tylko służę swemu panu.

— Jak dworak starej daty!

— Pies z łańcucha im starszy tem lepiej zna dom i pana swego, któremu służy!... jestem tylko wierny! A teraz, przeczytaj książe, dodał wyjmując z za piersi stary, zżółkły, pargaminowy arkusz, złożony w kilkoro.

Eugeniusz prawie wyrwał go z rąk Babtysty i rozwinął, a zaraz przez ramię jego przesunęła się ręka pomarszczona, wskazująca palcem następujące wyrazy pisma:

„Żaden z Synów moich, i żadna z Córek moich, Książe lub Księżniczka Imienia Otosławskich, nie może wchodzić w związki małżeńskie z Synami i Córkami domów nie książęcych ; ażeby w rodzie moim... i t. d."

Był to ów dokument już nam znany, objawiający ostatnią wolę pierwszego fundatora gmachu Otosławia, księcia Hieronima, Januarego, Petroniusza, zmarłego w roku 1654.

— Czyliż to dzisiaj nazywa się braterstwem u ludów, zawołał z oburzeniem Eugeniusz, aby deptać to wszystko, co nie wyszło z kolebki ozdobionej złotem i herbami!

— Święta Urszulo patronko! zawołał stary, jeszcze też żaden z książąt nie wyrzekał tak świętokradzko swojej krwi, swego imienia i honoru!... 0 młody panie! nie w zapale obrażonego serca poprawiają się staro porządki świata! Miłość jest namiętnością, a duma krwi! a cześć dla imienia! a chwała z zasług przodków! przymierzem z całą ludzkością!

Eugeniusz chciał rozedrzeć pargamin, ale taż sama ręka stróża domu powstrzymała jego zapał, wydzierając mu pismo.

W tem dał się słyszeć zajazd kilku powozów przed kratą pałacową, których turkot poniosły echa aż tutaj.

— Otóż i pani Marszałkowa, dostojna księżna, a szanowna ciotka twoja, panie, powróciła! ozwał się zaraz Intendent, nieco tem zdarzeniem zakłopotany, niewiedząc teraz, czy ma opuścić Eugeniusza, czy pobiedz z kluczami otworzyć bramę u kraty.

Wiadomość ta stokroć razy mocniej przeraziła Zuzannę, jak to zajście, którego była świadkiem. Ów nagły wyjazd Marszałkowej i prędszy jeszcze jej powrót z Wołynia, przepowiedział jej w instynktowem przeczuciu, że tu, na ziemi, skazaną jest tylko na cierpienie.

Eugeniusz, tyle dopiero uniesiony gniewom i oburzony, skierował myśl swoją w inną stronę.

— Spieszmy więc, Eugeniuszu, rzekła zbudzając go z zamyślenia, potrzeba powitać twoją ciotkę.

— Byłem wolny jak ptak wznoszący się pod obłoki! zawołał, zostawszy księciem... jestem niewolnikiem!

Po tem przemówieniu podał rękę Zuzannie. Odeszli.

Intendent ostatni się oddalił i poszedł bramę otworzyć.

XII.

Domysł starego Intendenta, co do przybyłej osoby, nie był płonnym, rzeczywiście Marszałkowa pokazała się w powozie, oczekując na otwarcie kraty. Babtysta ujrzawszy Marszałkowę, pomyślał zaraz, że odgadł ten przyjazd jako natchniony, z natury swej nawet zabobonny, zawczasu podziękował westchnieniem do świętej Urszuli patronki domu. Zaraz potem otworzył bramę u kraty, a Marszałkowa wjechała na dziedziniec.

Ale Eugeniusz i Zuzanna mieli także swoje przeczucia. Nigdy jeszcze sierota nie powitała Marszałkowej bardziej drżąca i blada, jak dziś, zwłaszcza kiedy przed chwilą stary sługa tak śmiało otworzył jej oczy. Eugeniusz był ponury, zamyślony i ani jednym, choćby najsłabszym ruchem ust lub oczu, nie objawił żadnego weselszego wrażenia z powrotu swojej krewnej.

Marszałkowa udała się zaraz do swoich apartamentów. Zuzanna przeszła do pokoju matki Eugeniusza, z którą we wszystkich uściskach lubiała najbardziej przebywać. Eugeniusz czując żywszą potrzebę samotności, poszedł do swoich pokoi i zamknął się w małym gabinecie.

Już było bardzo późno wieczorem, kiedy do drzwi jego ktoś zapukał i jak piorun rozpędził tumult myśli, wijących się bezładnie w jego głowie.

— A! to on, Babtysta! przemówił przypominając sobie, że było zwyczajem starego zrzędy, zapewnić się przed spoczynkiem, czy pan jego czego nie potrzebuje.

Otworzył drzwi, a Intendent pokazał się z lichtarzem w ręku, odzywając się z progu:

— Przyszedłem, łaskawy książe, dowiedzieć się...

— Niczego nie potrzebuję... tylko spokojności! odrzekł opryskliwie, urwawszy mu znany dobrze frazes.

— Ani nawet...

— Ani nic!... zostaw mnie już samego. Babtysta jeszcze nie odchodził, spojrzał tylko na drzwi, któremi przyszedł, nie poruszając się z miejsca. Dziwna to jest pozycja dwóch osób, z których jedna usiłuje drugiej pozbyć się koniecznie, a druga koniecznie radaby pozostać.

— Zrób tak, jak wszyscy w pałacu, i udaj się na spoczynek, dodał Eugeniusz chcąc prędzej pozbyć się natrętnego.

— Właśnie, mości książe, odrzekł stary kłaniając się z przesadzonem uszanowaniem, że jeszcze nikt nie spi w pałacu.

— O jedenastej godzinie!... przytem Marszałkowa strudzona po podróży!... zaczyna się zwyczaj odmieniać w tym domu.

— Wszyscy oczekiwali na przybycie księcia pana do kolacji... potem znowu spodziewali się zobaczyć go przy herbacie... Czy książe pan!...

— Chcę pozostać cały wieczór u siebie, przytem, sam!... jak mówiłem, dodał z przyciskiem, zaczynając na nowo przechadzać się po pokoju.

Mimo to, Babtysta jeszcze nie miał ochoty go pożegnać.

— Czy masz mi co jeszcze do powiedzenia? zapytał.

— Nie, mości książe, oprócz tego, że sprawdza się wszystko, o czem miałem sobie za obowiązek dawniej już uprzedzić łaskawego pana... Miłość ta do niczego dobrego nie doprowadzi.

— Dzięki niebu, że dotąd ty tylko marszczysz czoło!

— I Marszałkowa, najszanowniejsza ciotka księcia jegomości. Alboż sądzisz panie, że podróż ta na Wołyń, co innego miała na celu jak nie jego ożenienie?

— Wiem od dawna, że taka a nie inna jest woła mojej ciotki.

— Jak to?... książe pan wie o tej woli dobrej pani, i nie stara się zawczasu wybić sobie z głowy tej...

Ale Eugeniusz tak mocno zmarszczył brwi, że stary uciął mowę nie dokończywszy swego zdania.

— Odchodzę więc, mości książe, rzekł po chwili ponurym głosem, zostawiając go samego, jak sobie życzy, i polecam świętej Urszuli patronce naszego domu, aby czuwała nad księcia szczęściem i przyszłym losem. Potem odszedł kilka kroków ku drzwiom, a położywszy już rękę na klamce, dodał jeszcze: Dozwól jednak łaskawy książe, wypowiedzieć wszystko staremu Babtyście, który posiwiał wysługując się wiernie w jego domu, bo na świętą Urszulę patronkę! jesteś panem dostojnego rodu i znaczenia, a jak wiadomo teraz wszystkim, a szczególniej pani Marszałkowej, a jego najszanowniejszej ciotce, panna Zuzanna... eh! do licha! książe pan wie to dobrze, że miłość miłością, ale jeżeli zechce połączyć krew swoją, to tylko z krwią hrabiów lub baronów, jeżeli nie książąt. Panna Zuzanna zaś... Eugeniusz groźnie tupnął nogą.

— Już milczę, książe, odrzekł smutno. Ale nie mogę odejść dopóty, dopóki nie powiem jeszcze że zadałeś niezgojoną ranę memu sercu... ! będę już teraz płakał aż do śmierci, myśląc ustawicznie, że ostatni potomek, na którego z dumą spoglądałem, odrzuca serce sługi, który go tylko uczy jakimi właśnie powinni być książęta!... 0 panie! otrzej łzy kochającemu cię Babtyście i dozwól, niechaj nie patrzę na klęskę domu, którego herbów jestem stróżem!.., Idę już, idę!

— Stojąc wciąż jak widmo na jednem miejscu!

— No, życzę ci tylko z serca, panie i nawet nie odmówię kilka pacierzy do naszej świętej patronki, abyś w tej sprawie nie zbłądził, a nadewszystko, abyś tak samo nie obraził swojej najszanowniejszej ciotki, jak mnie dopiero starego, którego nieboszczyk książe, jego ojciec, niedość że zrobił Intendentem, ale aż do śmierci nazywał swoim przyjacielem.

Tu westchnął i nareszcie zabrał się do wyjścia, co chwila jednak spoglądając na usta Eugeniusza, czy jakim nowym wyrazem nie da mu znowu sposobności do powrotu i wygadania się do woli.

Po odejściu Babtysty, Eugeniusz wrócił w dawne swoje myśli, teraz tylko więcej uczuł się swobodnym w rozumowaniach, poznawszy, że już wkrótce użyć będzie musiał całej swojej odwagi, aby zwalczyć przeciwników, którzy coraz natarczywiej występować zaczynają.

Z tem postanowieniem przeszedł do swego sypialnego pokoju, w którym także wkrótce zgasło światło, jako zapowiedź spoczynku.

Ale w wielkich przesileniach losu, snu nie masz!

Była już druga po północy, kiedy biedny młodzian uczuwał na swojej głowie ciężar nowego tytułu. Kilkakroć razy już powstał, przeszedł się po pokoju wśród ciemności i znów próbował przywołać snu, kładąc głowę na poduszkach. Nieszczęściem, że wszystko w tych murach przypominało mu stary fanatyzm jego przodków. W końcu zapragnął odetchnąć wolnem powietrzem, spojrzeć na niebo gwiaździste, a oderwawszy myśl swoją z tego ciasnego zakąta, siedziby duchów, straszących go jakby groźbami, ponieść ją do Boga.

Otworzył okno. Właśnie trzecia wybiła na wieży. Skierował oko swoje w jedno małe okienko w pałacu, w którem dziewica o tym czasie zwykle oddawała się spoczynkowi, lecz zadrżał!

W tem okienku jeszcze błyszczało światło, a na firance osłaniającej szyby okien, ukazywały się aż trzy cienie, w których wyraźnie poznał swego anioła, swoją matkę, i szatana! jak nazwał po raz pierwszy Marszałkowę.

W kilku także innych pokojach, należących do apartamentu Marszałkowej, tak samo przezierały przez okno światła, nawet w sypialni jego matki. Widać także było, jak najstarszy upiór tego pałacu, Babtysta, przechadzał się z niecierpliwością tam i na powrót po pokojach, objaśniając świece.

Po za kratą za pałacem, stał powóz, zaprzężony w kilka koni, na nim siedział spiący woźnica, oczekujący zapewne na czyjś wyjazd, jak się tego domyślił Eugeniusz z obróconych koni na drogę, prowadzącą z Otosławia do szosy.

— A więc ci ludzie w tak późną noc pracują nad mojem nieszczęściem! pomyślał, przyszedłszy nieco do siebie. O na cóż zdadzą się najwznioślejsze uczucia ludzi, kiedy ich wszystkie niebiańskie idee, rzucane światu jako zbawienie, kiedy wszystkie ich prawdy zdobyte w długich i mozolnych szperaniach mędrców, polityków i moralistów, zwala jedna podstępna intryga, a potem czyn!

Tu nagle cienie znikły.

Serce Eugeniusza ścięło się jakby lodem. Coś złowrogiego objawiło się w jego duszy.

Wkrótce, też same widma nocy ukazały mu się, wysuwając się cichaczem z bocznego przedsionka pałacu na dziedziniec, z którego następnie przeszły skupione aż za kratę i zbliżyły się do powozu. Ciemność nie pozwoliła mu widzieć więcej, ale wnet potem powóz ruszył z miejsca i potoczył się po drodze.

Eugeniusz w okropnem przeczuciu złego, odskoczył prawie od okna, porwał i zarzucił płaszcz na siebie, a następnie, podobny do szalonego, który goni za obrazem wymarzonym w obłąkanym mózgu, przebiegł długi szereg ciemnych pokoi, dopóki pierwsze światło w jednym, nie olśniło nagle jego wzroku i nie zobaczył pierwszego człowieka.

Był to Babtysta, trzymający w jednej ręce wielki świecznik z jarzącem światłem, w drugiej list, zapieczętowany czarnym lakiem i jakieś pudełko.

— A na świętą Urszulę patronkę naszego domu, ozwał się zaraz stary jakimś fałszywym akcentem. Książe pan jeszcze nie spi o tym czasie !

— Jak wszyscy, coście się uwzięli aby mnie zgubić.

— Oto jest list i pudełko, mości książe, z czem właśnie szedłem do gabinetu, aby położyć na biórku do przeczytania na jutro.

— Od kogo jest to pismo? zapytał z pospiechem.

— Od... od... dowiesz się panie lepiej, skoro sam ten list otworzysz i przeczytasz.

— A to pudełko?

— Należy do listu.

Eugeniusz wyrwał mu z rąk papier, skruszył pieczątkę, otworzył, i spojrzał na podpis.

— Od niej! Czegoż więc chcesz odemnie Zuzanno? zawołał z bolem serca.

— Przebacz mi łaskawy panie, że przypomnę, iż złe wybrałeś miejsce, abyś mógł wszystko co znajdziesz w tym papierze należycie pojąć i zrozumieć, rzekł stary ponuro jak winowajca po spełnionym grzechu. Chciej zatem mości książe wrócić do swego gabinetu, będę ci służył ze światłem.

Eugeniusz, jak człowiek co już w zamęcie wrażeń stracił głowę, prawie bezwładny skierował się zkąd był przyszedł, a wkrótce znalazł się w swoim gabinecie, w którym Babtysta, postawiwszy pudełko i świecznik na biórku, zostawił go samego.

Eugeniusz rzucił się na krzesło i zaczął czytać:

"Mości książe Eugeniuszu Otosławski!

Oboje od młodości przywykli do cierpień, nauczyliśmy się je znosić z odwagą wszystkich mężnych... Potem los dla obojgu błysnął szczęściem, które przyjęliśmy bez okrzyków radości, cicho, spokojnie, jak się przyjmuje dar nieba, w obec którego ludziom naszej natury, przynależy raczej być z uszanowaniem. I znowu trzecia epoka dotyka nasze losy!... Ale tu pierwej zawołam do ciebie: odwagi! odwagi książe !

— O mój Boże, jakiż to trwożliwy początek, zawołał Eugeniusz ustając czytać na chwilę. O Zuzanno! wszak jeszcze wczoraj czytałem z twoich oczu samą miłość, wszak jeszcze wczoraj pojmowałem całą duszę twoją z tych naiwnych spojrzeń, któremiś rzucała na mnie, jak na tego, któregoś wybrała z miliona. Tyle szczęścia uczuwałem w drżeniu twojej ręki, ile tylko razy przyciskałem ją do serca! wreszcie czytałem złotą przyszłość w uczuciu własnego upojenia, które zwalczało całe moje jestestwo, dziś, te kilka twoich wyrazów na papierze, jeszcze dla mnie bez znaczenia i niezrozumiałych, już sprowadziło ten dreszcz, jaki przejmuje tylko na rusztowaniu! Cóż będzie dalej?... czytajmy! .,Dotąd, książe, myśleliśmy tylko o sobie samych, jak dwoje prawdziwych egoistów... Dziwi cię zapewne takie przemówienie, lecz Bóg ciężko by mnie ukarał, gdybym pierwsza nie przypomniała ci, że właśnie nasza miłość największym jest może egoizmem, o czem, upojeni szczęściem swojem, zapomnieliśmy oboje... Odtąd jednak potrzeba zaprzestać gonić za tą płonną rozkoszą serca, aby coś przynieść także w darze dla szanownej twojej matki i Marszałkowej! Ciotka twoja, już raz wyrzekła: że jeden Otosławski powinien zostać nieszczęśliwym, byleby przyszłe pokolenie nie przeklinało kiedyś dzisiejszego ojca! 0 książe! ja to sama dopomogłam ci do błędu i zapomnienia, odważając się krwią swoją plamić ród twojego imienia!... Ale ciesz się synu Otosławskich, jesteś już ocalony od zniewagi!... ciesz się wraz ze mną z tego natchnienia, które Bóg wlał w moją duszę i nie ścigaj mnie, jeżeli będę uciekać przed tobą!... Ja kryłam w piersiach truciznę dla twoich dzieci!

— Ha!... w każdym wyrazie przebija się styl duszy Marszałkowej! zawołał i znowu zaczął czytać, z większym jeszcze pospiechem.

„Nareszcie dowiedz się Mości książe, że. to, coś we mnie nazywał miłością, było tylko igraszką serca wystawionego na próbę... złudzeniem, zarazem mojej i twojej duszy! Oddal więc zawczasu tę myśl zgubną, żeśmy byli chociaż na chwilę szczęśliwymi!''

— O Marszałkowo! jakże potężnie umiałaś wpłynąć na przekonanie tej biednej istoty, która we własne uczucia zwątpiła!

„Ale jest we mnie uczucie wznioślejsze i stokroć szlachetniejsze nad czczą miłość, jest to uczucie powinności poświęcenia się w interesie twego prawdziwego dobra!"

— Cóż ona mojem prawdziwem dobrem nazywa! „Pierwej jednak chciej otworzyć to pudełko, które ci przy tym liście doręczono."

Eugeniusz spojrzał na nie nieco z podziwieniem.

Był to rodzaj pugilaresu, bogato oprawnego w aksamit, ozdobionego złotemi wyciskami, który natychmiast otworzył zaintrygowany i ujrzał wewnątrz miniaturę, wyobrażającą anielskich rysów dziewicę, rozkwitającą na licach różami, porywającą wdziękami i młodością zaledwie ośmnastej wiosny, Eugeniusz popatrzał chwilę, potem odłożył na stronę miniaturę, zabierając się znowu do czytania.

"Teraz zapewne zapragnąłeś dowiedzieć się, książe, kto jest ta czarownych wdzięków dziewica? „To Adelajda Ermińska, Księżniczka Wołyńska, twoja narzeczona !..."

— Nakoniec wszystko już wyznałaś, Marszałkowo! zawołał podpierając zbolałą głowę na rękach. I oto szczęście spoczywających już w grobie, którzy jeszcze rzucają jarzma na karki wnuków, aby się okupowali ofiarami za swoje tytuły i imiona!... Jakaż to myśl jeszcze dzika w tem jednem przykazaniu, aby ta a nie inna matka miała wydać na świat nowego potomka ! Czyliż dla tego że cała przyszłość jednego zatrutą zostanie, dzieci jego okażą się więcej szlachetnemi, lub bardziej godnemi swojego nazwiska! O! jeszcze jestem za młody, abym poddał się na tak długie cierpienia ! Niech ta kobieta będzie z chaty wieśniaka, własna nawet mego kawałka ziemi poddanka! czyliż tem samem nie wyniesie ją moja ręka w opinii świata, że będzie nosić moje imię, że będzie miała tożsamo znaczenie, że w końcu będzie moją żoną? Ale dalej, dalej przeczytajmy!

„Znowu odwołuję się do twojej miłości, książe, bo potrzeba czemś zakląć twoją duszę !... Przekazuję ci tę kobietę jako żonę! Pomyśl, że Adelajda jest to taż sama Zuzanna, którąś tyle ukochał... Jeżeli odrzucisz jej rękę, wzgardzisz mną! jeżeli ją przeklniesz, mnie znieważysz !

— O! nie mogła Marszałkowa użyć potężniejszych środków na osidłanie mojej woli!

„To małżeństwo, czytał dalej, uważaj już prawie zawartem. Mógłżebyś teraz książe dozwolić, aby ciotkę twoją nazwano intrygantką! Adelajda, jej rodzina i wszystkie domy z nią spokrewnione, nie przebaczyliby nigdy, ani tobie ani Marszałkowej, gdybyś niebaczny odważył się ten znakomity ród obrazić.

Ale nie dosyć jeszcze jestem zręczna, aby cię nakłonić ku temu, mnie nie tak przemawiać należy! Piszę jakbym rozkazywała! Jakaż to zarozumiałość nic nieznaczącej dziewczyny! Mnie łaski twojej żebrać należy, boś ty zawsze godzien i mego uniżenia i mojej o!iary! Ja wyznać w końcu powinnam jak przyjaciółka, jak twoja Zuzanna, wylewająca duszę całą dla swego Eugeniusza! jak szalejąca kochanka odkrywająca prawdę, że od tego jednego połączenia was, zależy spokójność duszy nas obojgu! O! bo i ja w tych słowach pracuję nad własnem uszczęśliwieniem !... Ty nie wiesz jeszcze, Eugeniuszu, że na tę pierś, przywykłą od dawna do cierpień, rzuciłbyś zaród ożywczej ulgi lub nawet roskoszy!... Ja wołać na ciebie powinnam z rozpaczą: stań się tak nieszczęśliwym, jak ta biedna sierota, która spełniwszy wielką ofiarę, poszła łzy swoje ukryć przed tobą i światem, zamykając się jakby na wieczność w murach modlitwy — w klasztorze!

(My to czytasz już mnie nie ma blisko ciebie!..." — A więc to ona pojechała tym powozem! krzyknął z rozpaczą.

Chciał wybiedz, aby pogonić za swoim skarbem, za Zuzanną, którą teraz lepiej jeszcze pojął i zrozumiał, bo z najwyższego stanowiska cnoty kobiety. Lecz jeszcze rzucił okiem na papier i doczytał następujące wyrazy:

„Jakie miejsce wybrałam na grób dla siebie, nie pragnij wiedzieć, Eugeniuszu. Jeżeli jednak w szczęśliwszej jak dziś godzinie, otrzesz już łzy po stracie Zuzanny, a dzwon małej wieżyczki w pałacu Otosławskich, ogłosi tryumf Adelajdy, wówczas... zapytaj Marszałkowej, twojej ciotki gdzie i w jakiem ukryciu, modli się za twoją pomyślność ta dawna kochanka... wtedy odpowie ci, ale już oboje będziemy zaślubieni, ty kobiecie, ja — Bogu!

Ale źle czynię, używając względem ciebie takiego podstępu, jakbyś nie umiał szanować mojej woli, jakbyś pogonił za mną aby mnie wydrzeć Bogu! Ty wprost odemnie i zaraz otrzymasz wyznanie prawdy, dowiesz się więc, że twoja Zuzanna nazywać się odtąd będzie Siostrą Zgromadzenia Panien Maryawitek, których klasztor zbudowany jest w Częstochowie.

Jeszcze jedno Eugeniuszu.

Urodziłam się ubogą, ubogą żyłam i taką tylko powinnam wstąpić w mury klasztoru. Tem pismem więc wyrażam ostatnią moją wolę, czyniąc cię prawomocnym do rozporządzenia całym moim majątkiem, podług wielkiego serca twego, podług rozumu, którym olśniłeś wyobraźnię moją, tworząc cuda dla ludzkości i według woli twojej, której żadna pokusa nie znęci i żadna potęga nie złamie!

A teraz żegnam cię — na zawsze! Żyj szczęśliwy!... szczęściem ludzi, jak mnie sam nauczyłeś!

Zuzanna."

Eugeniusz ucałował pismo i po raz pierwszy w życiu zapłakał łzami.

Zapłakał!... ale w tych łzach zmalał dla nas Eugeniusz, ludzie wielcy ani zapłaczą nigdy, ani się śmieją.

EPILOG

OBRAZ PIERWSZY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OBRAZ DRUGI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej