Wincenty Łoś

KAPRYS HRABIANKI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

DANDYS.

MADEMOISELLE.

KULA BILARDOWA.

JEDYNE ŁZY.

FOTOGRAFIA.

ZABAWKA EPUZERA.

NIEDYSKRECYA.

À PROPOS.

Z EKONOMA... PAN.

PAN HAMILKAR.

DZIENNIKARZ.

SARENKA JADWISI.

KAPRYS HRABIANKI

Łoś Wincenty

Już z dziesięć lat mijało, jak ukończywszy szkoły zakopałem się na wsi, aby zarabiać na chleb. Straciłem z oczów kolegów uniwersyteckich z Krakowa i innych znajomych pierwszej złotej młodości.

Zaledwie czasem dochodziły mnie wieści o nich: że ten się ożenił, ów umarł, a tamten wyszedł na znakomitego autora, czy malarza. Ale setki zginęło w zamęcie życia i jego walki.

Smutno mi się przyznać, lecz najmniej, a może nic nie wiedziałem o tych, z którymi mnie najściślejsze w swoim czasie, wiązały węzły przyjaźni.

Najrzadziej mi się obijały o uszy nazwiska tych właśnie, z którymi na jednej ławie słuchałem wykładów profesorów, z którymi niejedne noc spędziłem nad kodeksem praw, czy kartami gorączkowo obiegającemi w partyi bakarata.

Dziwne koleje życia! Bo właściwie jakby przez igraszkę losu, ani razu, od czasu opuszczenia Krakowa, nie spotkałem Zbigniewa Koryńskiego, mego kolegi ze szkół i uniwersytetu, może jedynego prawdziwego przyjaciela sześciu lat uroczej, pełnej nadziei i iluzyi młodości.

Ale bo tez ten Zbigniew był najsympatyczniejszym typem młodzieńca. Wychowany wzorowo przez kochającą go nad wszystko matkę, dziwnie zdolny i wykształcony, niezmiernie żywy, wesoły — a w uczuciach swych świeży i młody.

Ta świeżość jego serca, ta szlachetność jego duszy, czyniły go sympatyczniejszym wśród tysiąca innych. W tej delikatności uczuć i wykształcenia, czuć było troskliwą miłość macierzyńską kobiety z sercem i rozumem.

Odbijał on od wszystkich swych kolegów, jak odbija w oranżeryi cieplarniana roślina, delikatnością i barwą liści, zapachem kwiatu.

— Panicz! — nazywali go koledzy, zahartowani od kolebki do życia rzeczywistego, pozytywni, realni w swych poglądach. Ale panicz ten był jednym z najbardziej obiecujących słuchaczy prawa i filozofii.

— Koryński daleko zajdzie — mówił niejeden profesor, i toż samo twierdziliśmy wszyscy, widząc tę niezwykłą wrodzoną zdolność, popieraną ambicyą i najszlachetniejszemi o zadaniach i celach człowieka, pojęciami.

Zbigniew był przytem bardzo przystojnym i majętnym. Jego świeża, rumiana i ściągła twarz, o pięknych i regularnych rysach, o delikatnym puszku pod nosem, o w tył niedbale zarzuconych blond włosach, w zupełnej była harmonii z jego charakterem. Dużo artysty! dosyć mężczyzny! nieco kobiety! — określił doskonale Koryńskiego, nasz kolega, a dzisiejszy znakomity powieściopisarz.

Przylgnęliśmy do siebie całą siłą, naszych, niestarganych jeszcze uczuć.

Z prawdziwym też żalem rozłączaliśmy się. Po sześciu latach wspólnej pracy, bogaci w świadectwa krakowskiej almae-mater, pełni wiary, dumy, nadziei, obaj uśmiechaliśmy się do życia z wyrazem tryumfu i pogody.

— Życie do nas należy! — zawołał już w wagonie pędzącym ku granicy pruskiej Zbigniew, który nauki ukończył z odznaczeniem, a któremu dotąd jego piękna postawa i piękna również dusza, jednały sympatye wszystkich.

Smutno mi się zrobiło.

Odchodzący pociąg świstem lokomotywy zamykał niejako pierwszy tom mego życia.

Mniej zdolny, mniej mający szczęścia do ludzi, mniej hojnie przez naturę uposażony, nie powracałem w rodzinne strony z tą co Koryński wiarą w przyszłość, z tym wesołym i pełnym zaufania do życia uśmiechem.

W kilka godzin później, odchodzący pociąg w strony wołyńskie, unosił i mnie także. Wprawdzie przyrzekliśmy sobie często do siebie pisywać, nieraz się spotkać i odwiedzać, aleśmy żadnej z tych obietnic nie dotrzymali.

Nasze koleje były różne.

Mnie rzeczywistość zaprzęgła do pługa, Zbigniew napawał się tylko wonią kwiatów życia i smakiem jego owoców.

Ja gospodarowałem na kawałku rodzinnej i ciężkiej ziemi; on, jedynak i dziedzic dużej fortuny — używał.

Nasza korespondencya trwała krótko. On mi obszernie opisywał wrażenia wyniesione z Paryża a ja mu w odpowiedzi na to, zdawałem relacyę ze swych zatargów o miedzę i służebności, z sąsiadami i chłopami.

Po roku korespondencya się urwała, przeszedłszy wszystkie fazy listownych stosunków, ludzi unoszonych wichurą życia w przeciwne strony. I minęło lat dziesięć, w których nazwiska nawet Zbigniewa Koryńskiego nie usłyszałem.

Czasem stawał mi w myśli wyraźnie jego portret o delikatnych konturach, lekkim namalowany pędzlem, lecz gdzież go było szukać? Czasem żywo mi się nasuwały wspomnienia tak silnie mnie ze Zbigniewem wiążące. Zasmucały mnie i rozmarzały, lecz na krótko, bo w kuźni życia nie było czasu na sny młodości. Dziwiło mnie tylko, że o Zbigniewie nie słyszę, że jeszcze nie wyszedł na znakomitość jaką, ku czemu miał wszelkie warunki. Dziwiłem się, że nigdy nie dochodziło mnie echo czynów człowieka, po którym wszyscy czegoś się spodziewali.

Ten był już doskonałym adwokatem, ów zachwycał powieścią, trzeci i czwarty wchodził w szeregi głośnych pracowników, z którymi się kraj liczył, a o najzdolniejszym, o najszlachetniejszym — cisza! Czyżby nas Zbigniew zawiódł, czyżby się potknął na śliskiej drodze żywota? Wreszcie sam zajęty po uszy pracą na roli, zapomniałem zupełnie o Koryńskim.

Praca moja przyniosła mi owoce, bo w dziesięć lat po rozpoczęciu gospodarstwa, uznałem za stosowne wybrać się do Warszawy na wystawę rolniczą. Prowadząc za sobą kilka wagonów pysznych koni, jałowic i owiec, nadzwyczajne okazy buraków i marchwi, podążyłem do syreniego grodu.

Warszawa wyglądała odświętnie. Tysiące ludzi uwijało się po ulicach; ruch, zgiełk i gwar wielkiego miasta, panował wśród jego wysokich i popielatych murów, od świtu do nowego niemal świtu.

W tym różnobarwnym tłumie ludzi, których różne gusta i namiętności, obowiązki i próżniactwo ze wszystkich stron kraju pościągały, odnajdywałem wielu znajomych. Codzień niemal spotykałem jakąś twarz, o której nie wiedziałem, czy mi się śniła, czy też ją w życiu naprawdę widziałem. To kolega z pierwszych lat pobytu w gimnazyum opalony i gruby hreczkosiej, to wyelegantowany znajomy ze świata większego, to adwokat ze stron dalekich, z którym razem słuchałem ekonomii politycznej, rzucali się naprzemian w moje objęcia.

Człowiek młodniał i odświeżał się wspomnieniami.

Raz późnym już wieczorem, znalazłem się w jednej z pierwszorzędnych restauracyi. Pełno w niej było ludzi i zgiełku. Stoliki gęsto obsadzone kipiały życiem, wesołością i śmiechem. Przy jednym siedziała jakaś poczciwa rodzina obywatelska, przy drugim zdradzała się złota młodzież ciągłemi wystrzałami butelek szampana, przy trzecim pochyleni ku sobie głowami, szwargotali z żywem zajęciem i z chciwością w oczach, bogaci przedsiębiercy niemieccy.

Jakże różne typy! — wymuszone i naturalne, wstrętne i sympatyczne, swoje i obce — jak w obrazie jakim, grupowały się w całość. Przeglądając te stoliki, odgadując myśli tych niby zajętych jedzeniem ludzi, bawiłem się doskonale, choć piekielny ruch restauracyjny nie pozwalał mi nad niczem dłużej się zatrzymać. Była to panorama ludzi, których ściągają wystawy i wyścigi.

Nagle uderzyła mnie twarz znajoma. Jakiś mężczyzna siedział samotnie w drugim końcu sali i zdawał się oddawać tym samym co i ja spostrzeżeniom.

Ten nieznajomy zainteresował mnie żywo szlachetnością rysów, głębokością i melancholią spojrzenia. Mógł on tylko należeć do tej klasy ludzi, w której jedynie się znachodzą rzadkie, dystyngowane swą powierzchownością postacie.

Był młodym i przystojnym, ale twarz jego wydała mi się dziwnie zmęczoną i znudzoną. Zdawał się patrzeć i nie widzieć, słuchać, a nie słyszeć.

Zarzucił niby w tył swe złote włosy i podniósłszy piękną głowę, puszczał kłęby dymu z cygara. Myślą nie był w tej hałaśliwej sali.

Ja go gdzieś znałem, czy kiedyś widziałem. Męczyłem głowę, aby sobie przypomnieć okoliczności, z których mi ta fizyognomia w pamięci utkwiła. Napróżno! nie ten, ani ów.

Już czułem się znużony tą moralną i gwałtowną w takich razach pracą mózgu, już chciałem gdzieindziej skierować me ciekawe oczy — gdy nieznajomy mój, sam do siebie się uśmiechnął. Skoczyłem jak oparzony, przebiegłem salę, i stając przed zadumanym blondynem, zawołałem:

— Zbigniew!

Tak! to był on, powstał, spojrzał i rzucił się w moje objęcia.

Usiedliśmy naprzeciwko siebie, i kazawszy sobie podać butelkę wina, gawędzili do późnej nocy.

Gdy jeden ustawał, — zaczynał drugi. Nagle, w jednej sekundzie, odżyły w pierwotnej świeżości uczucia, które z nas w swoim czasie, czyniły Orestesa i Pyladesa ław uniwersyteckich.

Już cisza zalegała ulice Warszawy, gdyśmy się rozstawali, naznaczając następne spotkanie nazajutrz, w tej samej restauracyi i o tej samej godzinie.

Gdym przybył do hotelu i został sam, uczułem się dziwnie jakoś rozstrojonym. Ten Zbigniew dzisiejszy nie był tym samym, którego znałem niegdyś. Koryński odmienił się znacznie...

Spostrzeżenie to zasmuciło mnie głęboko. Czyżby czas, ten nieubłagany starzec, ogołacał wszystkich z tego, co kto ma najpiękniejszego i najszlachetniejszego?

Zbigniew nie był już tym idealnym młodzieńcem, porywającym swą poezyą, zdumiewającym swą wiarą, olśniewającym swym rozumem.

Był jakby ociężały i znudzony. Pewien cynizm tłumił w jego duszy idealizm; jakieś lenistwo nie pozwalało mu wznieść się ponad poziom; jakiś realizm, sybarytyzm, zabił w nim aspiracye i porywy wzniosłe.

Okropna zmiana!

Dziesięć lat! — co one mogą zrobić z człowieka? Zamiast wzmocnić piękno ducha, niszczą nawet jego ślady.

Któżby się w tym dzisiejszym Zbigniewie, znudzonym i nie pragnącym niczego, domyślił tego młodzieńca, obiecującego niegdyś być ozdobą naszego pokolenia!

A jak zmienił się w swym charakterze, tak też zmienił się i w powierzchowności.

Był przystojnym, nawet bardzo przystojnym, i pozostał takim, ale gdzież u licha podział się z jego twarzy ten urok poetyczny, ta głębokość spojrzenia? Dziesięć lat! — i już wyżłobiła się przepaść między jednym i tym samym człowiekiem.

Nie poznałem Zbigniewa, nie poznawałem też i jego duszy i serca, jego zapatrywań i inteligencyi. Ta zmiana dotknęła mnie głęboko; obalała ona najpiękniejsze moje teorye, zniechęcała do życia.

— A może — myślałem wreszcie — czas każdego z nas w ten sposób piętnuje i może dlatego ludzie wyobrażają go sobie w postaci zgryźliwego i znudzonego starca?

Zbigniew opowiedział mi w krótkości swe życie, a wydało mi się ono dziwnie czczem i próżnem. Dużo podróży, dziesięć karnawałów, mnóstwo wrażeń, kilka miłostek — oto co wypełniło żywot tego, który zdawał się nie mieć granic dla swych wzniosłych marzeń i szlachetnych ambicyi.

Cóż zrobił przy swych środkach?

Toż ja, przykuty do pługa i nie mogący wznieść się po nad poziom codziennych, zamkniętych w ciasnem kółku obowiązków, zrobiłem więcej...

Czyż Stwórca na to daje jednostkom wyjątkowe zdolności i nadzwyczajne środki, aby je tak marnowały?

Co — pytałem sam siebie niemal z rozpaczą — mogło uśpić w Zbigniewie to wszystko, tak piękne, szczytne, które w nim troskliwa matka wypielęgnowała, a pierwsza młodość wykształciła?

Co ze Zbigniewa zrobiło tego tuzinkowego panicza, który z nudów zjechał na wystawę rolniczą, choć, jak mi się przyznał, nic go nie obchodzą buraki ani holendry? Co mogło usunąć mu z życia cel? — co mogło osłabić jego wiarę, a zamienić w cyniczny jego dobry uśmiech?

Na drugi dzień, o godzinie dziewiątej wieczorem podążyłem do tej samej restauracyi. Mieściła się ona w świeżo naówczas otwartym hotelu Brühlowskim, w pobliżu Saskiego ogrodu.

W sali zastałem już Zbigniewa; czekał na mnie przy tym samym, na uboczu stojącym, stoliku i przyrządzał tak zwany kruszon, z wina szampańskiego i pomarańcz.

Gorąco było na dworze, gorąco i w sali, z radością więc powitałem nietylko przyjaciela, ale i napitek.

Lecz Zbigniew wydał mi się bardziej jeszcze, niż wczoraj znudzonym. Rozruszanie go szło mi trudno. Dopiero po kolacyi i po kilku szklankach rozgrzewającego i chłodzącego razem napoju, ożywił się.

Czasem oczy jego tak żywo błysnęły, taki szczery uśmiech przeleciał po ustach, iż z radością sądziłem przez chwilę, że mój dawny Zbigniew istnieje jeszcze pod zmienioną powłoką, że jeszcze wskrzesić go można.

Ale złudzenie trwało krótko; Koryński sam z pośpiechem przywdziewał maskę.

— Wiesz! — zagadnąłem — że cię znajduję bardzo zmienionym, zmienionym wewnętrznie nie do poznania.

Zbigniew machnął ręką i odezwał się z goryczą, nie pozwalając mi dokończyć.

— Kogóżby, mój drogi, nie zmieniło życie?

Zwróciłem rozmowę na inny temat, widząc że ten nie robił przyjemności memu przyjacielowi. Wtem, w chwili rozmowy najzwyklejszej, spostrzegłem nagle dziwną i gwałtowną zmianę w twarzy Zbigniewa. Oczy wytrzeszczone zapuścił gdzieś przed siebie, śmiertelna bladość okryła jego oblicze, wargi mu drgały...

Oniemiałem, przerażony.

Domyślałem się, że coś w sali do której tyłem siedziałem, było powodem tej przerażającej metamorfozy.

Ten nieokreślony wyraz rozpaczy czy przestrachu na jego twarzy, wzrastał; aż nagle krew uderzająca mu do głowy, zamieniła w szkarłat jego blade oblicze.

Była chwila, w której sądziłem że mu serce pęknie, bo słyszałem jego uderzenia. Oczy Zbigniewa na kimś zbliżającym się z tyłu, wyraźnie spoczywały.

Obejrzałem się.

Około naszego stolika przechodziła bardzo piękna i strojna kobieta. Otoczona była kilku mężczyznami. Twarz jej blada o czarnych oczach, jaśniała szczęściem i zadowoleniem. Toaleta wykwintna zdradzała jej społeczną sferę. Z nieokreślonym uśmiechem lwicy przeszła szeleszcząc jedwabiem i patrząc oko w oko Zbigniewowi.

Zniknęli!

Spojrzałem na przyjaciela, który dopiero jakby odzyskując zmysły, głęboko odetchnął i opuścił się bezsilnie na poręcze fotela.

— Co ci jest? — zawołałem.

Koryński wypił duszkiem szklankę wina, wstał, zachwiał się. i z trudnością wyszeptał:

— Wyjdźmy... tu duszno...

Oblicze jego odzyskiwało swą zwykłą bladość, a błyszczące dziwnym jakimś wyrazem oczy, miały w sobie coś krwawiącego przyjazne serce.

Wyprowadziłem raczej Zbigniewa, bo oparty na mojem ramieniu, z trudnością postępował.

— Gdzie chcesz się udać? — zapytałem.

— Chodźmy... chodźmy do ogrodu... — odparł Koryński.

Wieczór był cudny; gwiazdy, jak brylanty przedzierały swe światło przez gęstą czerwcową zieloność drzew. Zdala dochodził nas turkot i ruch wielkiego miasta, o którem zapominać kazał księżyc spacerujący jak mocarz na tle błękitnego aksamitu.

Dążyliśmy w najmniej ludne części ogrodu.

— Ah! jak tu dobrze! — wyszeptał Zbigniew i pociągnął mnie ku ławce ukrytej w puszystej zieloności ogromnego kasztana.

— Jak tu dobrze — ciągnął dalej — jak dobrze zdala od ludzi, z dłonią przyjaciela w dłoni, przyjaciela z którym się śniło i marzyło...

Uścisnął mnie. Uczułem jakby zwilżone łzami jego policzki, a on dalej mówił:

— Gdy pomyślę... temu lat dziesięć.. pamiętasz czem byłem?... czemże jestem?

Urwał i milczał, a cisza ta była tak poważną, tak uroczystą, że nie byłbym się odważył jej przerwać. Czułem jak mi się serce ściskało i cierpiałem jego wielkiem cierpieniem.

Zbigniew zaczął:

— Czyś zauważył tę kobietę? Skinąłem głową.

— Od lat... od lat siedmiu pierwszy raz ją widzę, wypiękniała, a ja...

Urwał znowu i znów zaczął z uśmiechem konwulsyjnym:

— Mówiłeś żem się zmienił. Nie zmieniłem się, mój drogi! tylko z popiołów tego Zbigniewa którego znałeś, wyrósł ten którego masz przed sobą, do niczego? Tamtego, zabiła ta właśnie kobieta.

I znów zapanowało długie milczenie, Zbigniew z głową pochyloną, trzymaną w obu rękach wspartych na kolanach, siedział zadumany.

Cisza coraz uroczystsza, cisza krótkiej czerwcowej nocy zstępowała na ziemię. Czasem przerwał ją tylko ptaszek przedwcześnie zbudzony i bijący z krzykiem skrzydłami o zielone drzew liście. Czasem kropla rosy pochyliła trawkę i uśmiechnęła się brylantem do gwiazd i księżyca.

Zbigniew się ocucił, twarz odsłonił i zawołał:

— Słuchaj, mój drogi, najlepszy przyjacielu! — opowiem ci! Gdyśmy się po ukończeniu szkół rozłączyli w Krakowie, podążyłem, jak wiesz, do domu, gdzie na mnie czekała ta najdroższa matka, ta kobieta, jakiej drugiej nie było — jakie czasem zamiast aniołów, Bóg zsyła na ziemię. Oddała mi dziedzictwo pozostawione przez ojca, powiększone przez nią i rzekła: "Marzenie moje urzeczywistnione! daję ci wszystko, co Bóg pozwolił mnie, matce, dać ukochanemu synowi, bo piękną duszę, piękne ciało i piękną fortunę. Teraz do uwieńczenia mych marzeń jeszcze czegoś potrzeba, Chciałabym przed śmiercią mieć córkę i wnuka! Życie jest krótkiem, a dla mężczyzny zaczyna się z chwilą, gdy je dzieli z kobietą godną siebie; gdy go do walki z życiem i szlachetnych czynów zachęca para figlarnych, wyciągających się do niego od łona matki, rączek. Nie szukaj długo żony i nie żądaj od niej, aby ci co więcej w posagu przyniosła, prócz dobrego serca i kochanej twarzy. Zanadto cię kochałam, aby często nie myśleć o tej, która ci kiedyś mnie zastąpi. Powiem ci nawet, że gorąco pragnąc abyś jak najmniej marnował czasu, który tak dobrze użyć można, na szukanie żony — przygotowałam ci ją, wychowałam i wychuchałam prawie. W sąsiedztwie dorosłą panną jest Wanda X., z którą bawiłeś się dzieckiem będąc, a która łączy w sobie wszystkie przymioty, o jakich marzyć mogą — taki jak ty, młody człowiek i jego matka.

Patrzyłam na nią, na jej wychowanie, jej cnoty i wady, i nie widzę nigdzie lepszej, godniejszej ciebie żony. Uczucia się jednak nie nakazuje. Jeżeli ci się będzie podobała, będę szczęśliwą, jeśli nie — zawód ten policzę między rozczarowania życia — które są mniej przykre, gdy je nakazuje miłość macierzyńska!"

Wkrótce poznałem pannę "Wandę X. Była to śliczna istota, w która cudem jakimś, siłą swej miłości, matka moja przelała swój urok serca, rozumu i duszy. Liczyła ośmnasta wiosnę, a była tak hożą wesołą, naiwną i rozumną, piękną i świeżą, iż przypatrując się jej, zdawało mi się zawsze, że się przyglądam obrazowi mistrza.

W sześć miesięcy po powrocie do domu, byłem najszczęśliwszym z ludzi, byłem bowiem zaręczony z najidealniejszą dziewczyną, którą codzień więcej kochałem uczuciem tem silniejszem, im dalsze ono było od wszelkiej namiętności zmysłowej. Cóż to było za szczęście nieziemskie, to moje życie wśród tych dwóch kochających mnie kobiet! Coż to było za szczęście niebiańskie, słyszeć codzień z ust matki zasyłaną gorącą dziękczynną modlitwę do Boga, że jej pozwolił urzeczywistnić wszystkie marzenia! Cóż to za szczęście było, mieć przy sobie tę uroczą przybraną w ciało poezyę, szczebioczącą i wpatrującą mi się w oczy, z tym nadmiarem wiary i uczucia!

Czasem zdawało mi się, że mi serce pęknie — pęknie ze szczęścia!

Zbigniew przestał mówić, zasłonił twarz rękami i zdawało mi się, że posłyszałem jakby dławione gwałtem łkanie.

Po długiej i uroczystej przerwie zaczął:

— Ale w okolicy, o miedzę z nami graniczył dom hrabstwa Z. znany w szerokich kołach towarzyskich, a panna Jadwiga Z. przyjaźniła się z Wandzią.

Dziwna to była kobieta, rozwinięta przedwcześnie, sprytna, dowcipna i zalotna. Miała w całej swojej osobie jakiś czar zatrważający, ktory ją czynił istotą niepospolitą i interesującą. Nieraz, pamiętam, spoglądałem na nią z zapytaniem w duszy, czy ta kobieta jest kobietą, czy ma serce i rozum, czy tylko ich fałszywy odblask? Hrabianką promieniała niezwykłym blaskiem niewieścim. Une brillante apparition powiedziałby francuz.

Byliśmy ze sobą bardzo dobrze; zajmował mnie jej niezwykły rozum, pociągało jej głębokie spojrzenie, zachwycała jej majestatyczna postać. Zdawała się być stworzoną na królowę. Oczy jej wzbudzały jakby jakąś 'nieokreśloną trwogę, i gdy spojrzała na mnie, szukałem wtedy z pośpiechem spokojnych oczu Wandy, by odzyskać przytomność i spokój duszy.

Mimo to miałem dla niej wiele uczucia, któreby się określić nie dało, ale które w każdym razie było sympatycznem. Wanda nieraz o nią była zazdrosna, lecz wnet rozwiewałem te podejrzenia kochającego serca, tłómacząc szczerze i łatwo przyjemność, jaką znajdowałem w błyskotliwem towarzystwie hrabianki Z. Wanda była poezyą, sielanką! tamta postacią z dramatu czy tragedyi. Wanda, to był dzień majowy o ciszy w powietrzu, o zapachach w atmosferze, dzień cudny swą jasnością, orzeźwiający spokojem i świeżością. Jadwiga — to skwarne południe dnia lipcowego, zwiastującego straszliwą burzę, a przerażającego żarem i olśniewającem słowem.

Byliśmy zaręczeni z Wanda, a działo się to w Czerwcu. Zostawiwszy narzeczoną, udaliśmy się do Warszawy — ja z najdroższą moją, matką, dla dopełnienia różnych sprawunków potrzebnych do urządzenia gniazdka dla mojej jaskółki.

Warszawa była wtedy taką, jaką jest dzisiaj, a może jeszcze wyglądała świetniej. Właśnie trafiliśmy na porę wyścigów i zielonego karnawału. Hrabiostwo Z. bawili także w mieście i wydawali świetny bal, na który dostałem zaproszenie bardzo gorące. Nie chciałem iść, zwłaszcza że Wandzi nie było, więc i narzeczonemu nie wypadało bawić. się bez niej. Ale matka moja przełamała we mnie te skrupuły i zachęciła do pójścia na ów bal przez wzgląd, że państwo Z. byli sąsiadami, związanymi z naszym domem dawnym i przyjaznym stosunkiem.

Na balu długo nie mogłem się rozbawić, Ten tłum różnobarwny i strojny nie miał dla mnie uroku, bo próżnobym w nim szukał mej Wandy. A panna Jadwiga tego dnia właśnie była ślicznijszą, więcej niż kiedykolwiek pociągającą i... demoniczną. Przypatrywałem się jej z tą przyjemnością, z jaką znawca sztuki bada w szczegółach portret wyszły z pod pędzla znakomitego artysty. Nieraz rzucała na mnie wejrzenie, które mimowolnie opuszczało powieki ną mych oczach, bo w tem wejrzeniu było znowu coś dziwnie niebezpiecznego.

Już zabierałem się do odwrotu z tej gwarnej i lśniącej sali, gdy zbliżyła się do mnie panna Jadwiga i wpijając w twarz moją swe oczy błyszczące jak brylanty, czarne jak węgle, przeszywające jak iskry elektryczne, zagadnęła:

— Panie Zbigniewie, nudzisz się pan bez Wandzi: cóż ja na to poradzić mogę?.

Zamyśliła się, a oczyma tak głęboko sięgała do dna mego serca i duszy, tak były te oczy tajemniczo złowrogie, że zacząłem drżeć na. całem ciele, jakby pod gwałtowaem wrażeniem przestrachu. Ona stała, aż nagle podnosząc głowę majestatyczny mnichem i uśmiechając się demonicznie, zawołała:

— Doskonała przychodzi mi myśl, panie Zbigniewie. Jako przyjaciółka Wandzi, mam obowiązek zabawienia pana. Chcesz pan? zabawimy się w narzeczonych; przez cały wieczór będziemy udawali, zakochanych, i zaraz zaczniemy od mazura, którego dla pana zatrzymałam. To będzie bardzo zabawne! — razem pójdziemy do kolacyi. Pan będziesz rzucał zazdrosne wejrzenia, ile razy kto do mnie się zbliży, ja spoglądać będę na pana, ot tak...

I spojrzała na mnie, przewracając oczami, jak najlepsza aktorka. Wkrótce muzyka zabrzmiała skocznym mazurem. Pierwsza panna Jadwiga przyskoczyła do mnie w pląsach i podając mi swą marmurową rączkę zawołała:

— Zaczynamy Monsieur mon fiancé Zaczęliśmy tę zabawę w narzeczonych, która skończyła się dopiero, gdy światło lamp dobrze już zbladło przy wdzierających się przez okiennice promieniach słońca. Wyszedłem tak dziwnie rozstrojony, tak oszołomiony, tak ogłupiały, a tak przytem zawstydzony i zmieniony, że nigdybym się nie odważył spojrzeć w oczy ukochanej mej matce,

Nie poszedłem też do ni j, lecz pierwszym odchodzącym na Zachód pociągiem, uciekłem z Warszawy, z kraju, uciekłem — Boże! od mej matki, od Wandy!

Udałem się do Paryża, i ztamtąd listem, który mógłby być pomnikiem dziwacznego stylu i szału, wywołanego parą oczu takich, jakie miała Jadwiga, rozdarłem dwa słabe i gorąco kochające serca.

Długo bawiłem za granicą. D wód, w Niemczech zjechałem się z hrabiostwem Z. i cały sezon bawiliśmy się z Jadwigą w narzeczonych.

Gdy wróciłem do domu, miałem tylko czas zamknąć oczy mej matce, która umarła z dziwnie smutnym uśmiechem na ustach, szepcząc słowa błogosławieństwa i trzymając na mej głowie zimne dłonie.

Zbigniew urwał i szlochał. Płakał długo jak dziecko, bo łzy duże, gorące spływały mu po policzkach. Gdy się uspokoił, zagadnąłem cicho.

— Dokończ Zbigniewie!

Koryński się rozejrzał. Noc pierzchła przed słońcem, które już gdzieś daleko rozjaśniało od wschodu niebo. Panowała cisza, jaka panuje zwykle przed pojawieniem się dnia. Koryński złamanym głosem mówił dalej:

— W pół roku po śmierci matki, zapytałem hrabianki Z., czy nie uznaje tego, że nasza zabawa powinnaby przejść w inną fazę. W odpowiedzi spojrzała na mnie tak, jak spoglądała czasem, tem wejrzeniem którem mnie oszołomiała na balu, w Ems i wszędzie, i wyszeptała niewyraźnie, abym pomówił z ojcem. Spieszno mi było poświęcić tej kobiecie me życie, śpieszno mi było u nóg jej zapomnieć ostatniego uśmiechu mej matki, ostatnich łez "Wandy. Udałem się natychmiast do hrabiego. Odparł mi, że dobrze, że dawno żywił nadzieję oddania w ręce syna przyjaciela, największego swego skarbu. Lecz kładł jeden warunek, od spełnienia którego zależało połączenie stulą. naszych dłoni. Ten warunek...

Zbigniew zaśmiał się śmiechem gorzkim i dalej śmiał się spazmatycznie, dziko!

— Dokończ! — zawołałem.

— Ten warunek był i jej warunkiem — ciągnął uspokojony Zbigniew, — Hrabia Z. wygrzebał gdzieś, że rodzina Koryńskich miała prawo do tytułu hrabiowskiego, i żądał bym się wylegitymował, bo córka jego nie chciała zrobić mezaliansu idąc za zwykłego szlachcica. Jak szalony wybiegłem z pokoju i nie oparłem się aż, gdzieś za granicą. Gdym wrócił, Jadwiga była hrabiną M., a dziś pierwszy raz ją spotkałem.

— Widziałeś — dodał — jej uśmiech? ten sam! ten sam zawsze! choć on to zrobił mnie takim, że mnie poznać nie możesz.

Koryński zerwał się z miejsca i ruszyliśmy ku miastu, a słońce już okrywało brylantami szmaragdowe powierzchnie ogrodów.

DANDYS.

Temu lat czterdzieści.

W owej epoce być dandysem, znaczyło bardzo, bardzo wiele.

Nie każdy do tego tytułu mógł rościć pretensye Trzeba było mieć na to duży majątek, piękne nazwisko, przy którem tytuł nigdy nie zawadzał, wspaniałą postawę, "wypolerowane, " jak mówiono, maniery i pewien niezrównany odrębny szyk.

Nie dość na tem, trzeba było znać doskonale Paryż i to lepiej, niż Warszawę, trzeba było w nim spędzać sporo czasu i wydać kupę grosza. "Paryżomania" dochodziła wtedy do zenitu powodzenia, nakazanego przez modę. Ubierano się po parysku, mówiono po francusku, wyrokowano o wszystkiem i wszędzie przez Paryż.

Paryż był Ie mot d'ordre młodzieńca, chcącego być dandysem. A dandysem chciał być każdy, ulegający wszechpotężnej paryżomanii.

Dandys był to wykwit elegancyi, odwagi, brawury, dystyngowanych manier i niezrównanej donżuaneryi. Eugène de Bastignac z sławnej wówczas powieści Balzaca "le pire Goviot, " niejednemu młodzikowi w głowie przewrócił.

Ulegając powszechnemu prądowi "mody, wybrałem się i ja do Paryża, napominany niejednokrotnie przez swą, babkę, abym ze stolicy nadsekwańskiej powrócił "wypolerowany" i ogładzony.

Wkrótce na "bulwarach" i w Luwrze byłem, jak u siebie, w towarzystwie kilkudziesięciu młodzieńców, powyrywanych z całego kraju, przebywających i tracących fortuny na paryskim bruku.. Wszyscy mieliśmy jeden wielki cel i do niego dążąc, sypali złotem i rywalizowali między sobą w przyswajaniu sobie akcentu, szyku, dowcipu paryżanów.

Każdy z nas chciał powrócić — dandysem! Każdy z nas usiłowaj być więcej paryżaninem, niż sami paryżanie. Znakomite typy, jak markiza de Villemer, hrabiego de Broglie, księcia de Valence, służyły nam za pierwowzory do naśladowania.

Nieraz umyślnie chodziliśmy na bulwary, aby widzieć, jak powozi swym dwukołowym wehikułem, lub jak siedzi na koniu ten lub ów, reprezentant złotej. młodzieży stolicy świata. Nieraz w operze, godzinami śledziliśmy każde poruszenie tego lub owego donżuana, okrzyczanego przez świat i półświat za niezrównanego dandysa. A każdy z nas inny naśladował pierwowzór, ztąd każdy paryski dandys miał swego polskiego duplikata.

"Wesołe to były czasy...

Pszenica w Gdańsku płaciła.

Nie żal było stracić fortunę, jeżeli się miało powrócić do kraju dandysem i zaimponować całym szeregom młodzieży, nieznajacej Paryża. Paryż — kto w tej epoce nie liczył lat dwudziestu i kilku, ten nie może sobie wytworzyć pojęcia o uroku i czarze tego słowa. W Paryżu zapoznałem się i zaprzyjaźniłem z mymi rodakami i sąsiadami, krewnymi i wybitnymi ówczesnej epoki młodzieńcami.

Z hrabia Alfredem, z Feliksem P. z Krakowa, z Arturem O. z Warszawy, z księciem Adamem i jeszcze kilku innymi, tworzyliśmy kółko w naszem kole. W pierwszorzędnych restauracyach i kawiarniach znano nas, jak złamane szelągi. Bulwary, ani kolumnada pod Louvrem, ani lasek Buloński, ani opera, bez nas się nie obeszły.

A zdawało nam się, że cały Paryż na nas patrzy i z podziwem wykrzykuje:

— En voilà des dandys!

Tak o sobie tusząc, pędziliśmy bez upamiętania wesoły i hulaszczy żywot. Każdy z nas przekonanym był, iż jest pierwszym między dandysami dandysem.

Razu jednego przecież znaleźliśmy się w powszechnie wówczas znanem miejscu zabaw "la chaumière" zwanem. W wielkiej, oświetlonej a giorno sali przypatrywaliśmy się tańcom. W gronie tancerzy zwracał wszystkich uwagę młody człowiek ubrany z niesłychanym szykiem, tańczący niezrównanie szalenie, wesół, wściekle we wszystkiem szykowny.

Przypatrywaliśmy mu się z podziwem i zazdrością.

Był to bowiem przystojny młodzieniec, smukły jak trzcina, zwinny jak wąż, rosły i jak Apollo przystojny. Włosy jego fryzowane, czarne, spadały w symetrycznych puklach i otaczały bladą twarz o iskrzących i węglastych oczach, o małym hebanowym wąsiku, o dyablo wyzywającym i odważnym wyrazie.

Ubranie jego prześcigało o cały miesiąc ostatnią paryską modę. Kapelusz, cylinder nizki i u góry bardzo szeroki, nasadził on na bakier, co, jeżeli było przesadnem, zwało się a la diable. Z oka nie spuszczał monokla, a końce jego krawatu, związanego z misternością a la Byron, powiewały od każdego prądu powietrza.

Zaimponował nam niepospolicie.

— Quel galanihomme! - szeptali francuzi.

— Qnel parisien acheve — mówili cudzoziemcy.

— Quel noble étranger! — wykrzykiwali paryżanie.

— Do mnie podbiegł hrabia Artur i zawołał ze złością prawie w głosie:

— Wiesz, kto to ten dandys?

— Nie!

— To Leon Porzycki! -odparł z rozpaczą. Nazwisko dandysa obiegało salę. Zachwycałwszystkich. Przypatrywaliśmy mu się z nieopisanem uczuciem podziwu i admiracyą, z zazdrością. Leona bowiem nikt z nas nie znał osobiście. Wiedzieliśmy, że prawie stale przebywał w Paryżu i żył tylko z najczystszej krwi dandysami, a więc francuzami. Wszystkich nowicyuszów na polu szyku, półpanków i młodzików, nie dopuszczał do swego towarzystwa.

Wszyscy prezentowaliśmy mu się natychmiast, uznając w nim powagę i dandysa pierwszej wody. Dla każdego z nas był uprzejmym, lecz chłodnym, a mówił tak po francusku* z takim akcentem, takim czysto paryskim żargonem, maniery miał tak dandysowskie i eleganckie, że nikt z nas nie marzył o dojściu do jego doskonałości.

Za wstawieniem się księcia Adama, dopuścił nas do swego stołu — miał on bowiem zwyczaj jedzenia kolacyi w "Chaumierze, " tylko z wypróbowanymi dżentelmenami, a twierdził, ż. e mało takich było między nami.

— Les Polonais sort des barbares! — powiedział przy mnie — un Polonais ne sera jamais parfait dandy!

Odtąd wyrocznią dla nas był Leon.

A każdy cuda o nim opowiadał.

Anglikowi, który mu raz po pijanemu strącił lewą ręką jego kapelusz, nasadzony a la diable, w Chaumierze, postrzelił tę lewą rękę właśnie. Księcia de Bonrbon, który mu przy powitaniu podał dwa palce tylko, zaraz wyzwał i odciął: mu te dwa palce wlaśnie. Markizowi de Villemer zbałamucił kochankę, a powożąc sam w swym giku, brał zawsze angielskie konie Lagranda.

Tego rodzaju dandym był Leon.

Nie ograniczał się tylko na najzgrabniejszem tańczeniu w Chaumierze i na najmodniejszym sposobie ubierania się, ale nadto przyswajał sobie wszystkie cechy rycerskości i odwagi kawalerów z minionej przeszłości.

Baliśmy się go jak upiora. O byle co wyzywał, a język miał ostry i cięty, jak stal brzytwy.

Leon był wyrocznią, szliśmy ślepo za nim. Co on powiedział o kroju fraka, czy też o ważniejszej kwestyi, stawało się prawem, dogmatem!

Na dnie tych naszych uczni: dla Porzyckiego tkwiło coś bałwochwalczego i w tem właśnie leżała potęga ówczesnej paryżomanji i urok dandysów. Sypał on złoto pełną garścią. Myśmy mu chcieli dorównać i trwonili pieniądze, jak nigdy, ale zawsze z ta pewnością, że ich dobrze używamy, ocierając się dla wypolerowania o pierwszego dandysa.

Leona nazywano wszędzie le dandy polonais.

Tak mijały miesiące.

Wreszcie na dnie kieszeni u każdego z nas wcześniej, niżeśmy się spodziewali, zaświeciły pustki.

Szeregi naszych lowelasów przerzedzały się z dnia na dzień na paryskim bruku, tych pamiętnych lat.

Poczta codzień zabierała ich kilku do kraju.

Odjeżdżali smutni i przez szyby powozu, ruszającego przy dźwięki! grelotów, powiewali chustkami wołając do Leona:

— Adieu Leon, adieu nôtre maestro.

A Porzycki w kapeluszu na bakier, z stikiem w ręku, monoklem w oku, oddawał protekcyonalnie lewą ręką ukłony i uśmiechał się.

Ten uśmiech ileż nam krwi napsuł? Bo mówił on wyraźnie:

— Odjeżdżacie... goli... smutni, a ja zostaję i zostanę długo jeszcze.

Babka bowiem Leona, pani szambelanowa, wierzyła tylko w Paryż i wciąż zasilała kieszeń młodzieńca, prosząc go, byle tylko tak "wypolerowany" wrócił do kraju, jak za jej pamięci wrócił ś. p. kasztelanie, co to pisał francuskie rozprawy i korespondował z panią Geoffrin, czy inna.

A Leonowi wciąż to tego, to owego do skompletowania edukacyi brakowało.

Wreszcie przyszła i na mnie kolej powrotu. Ostatnie imperyały tułały się w kieszeniach, a babka moja nie była taką znów zwolenniczka paryżomanii.

Ze łzami w oczach pożegnałem Leona, który raczył być dla mnie wyjątkowo dobrym i przyjacielskim.

Na odjezdnem, przy wsiadaniu już do pocztowego wagonu, poprawił mi jeszcze kapelusza a Ia diable i zaklinał, abym postępowaniem mojem w kraju nie skompromitował go, jako mojego perceptora w kwestyi szyku i dandysowstwa.

Powróciwszy do domu, powoli zapomniałem o Leonie, choć myślą często powracałem na bulwary i do Ohaumiery. Wiedziałem tylko że Leon bawił w Paryżu—szczęśliwy Leon!

W trzy lata później zjechałem do Warszawy. Pierwszą osoba, jaką spotkałem, był Artur, a pierwszem pytaniem:

— A Leon? Leon? co z nim słychać?

— Leon? — odparł przyjaciel. — Leon przyjeżdża tutaj za kilka dni... mówiła mi sama szarobelanowa... pomyśl quel heureux coquin! cztery lata siedział w Paryżu, prawie bez przerwy.

Arturowi aż oczy się śmiały na samą myśl tego szczęścia Leona.

W odpowiedzi westchnąłem tylko, a w wyobraźni żywo mi stanęły i Louvre i las buloński i Frére Provenceaux i wszystko.

Cała złota młodzież ówczesnych salonów oczekiwała z niecierpliwością, przybycia tego dandysa. Wstrzymywano się z obstalunkami garderoby, z różnemi sprawunkami należącemi do ówczesnego szyku, do przyjazdu Leona, który miał przywieźć ostatnie modele i ostatnie môt d'ordre paryskich dandysów.

Wreszcie przybył i pojawił się w salonach warszawskich, na ulicach, w Łazienkach, w Saskim ogrodzie.

Ja go zdybać nie mogłem. Leon bowiem od rana był formalnie rozrywanym. Młodzież o nim tylko mówiła, otaczała go, naśladowała, a on to tego, to owego na dandysa, jak na rycerza, jednem słówkiem pasował.

Jego dowcipy obiegały już miasto. Kapelusze à la diable coraz gęściej spotykałeś na ulicach, a w hotelach i cukierniach, coraz czyściej lał się szampan i sypały trufle.

Leona przyjmowano hucznie.

Różne też opowiadano sobie anegdoty.

Zaraz drugiego dnia po swym powrocie, wydal bachusową ucztę, którą zadziwił zatwardziałych sybarytów.

Na trzeci dzień skakał konno z mostu na Pradze do Wisły, aby pokazać się przed śliczną panną, X., w której się już zakochał.

Tyle i więcej zdołał już zrobić, zanim go spotkałem.

Raz na Krakowskiem-Przedmieściu spotkałem się z Romanem Korońskim. Żalił się on przedemną na niegrzeczność jakąś doznaną od Leona.

Roman nie był dandysem, nawet nie widział nigdy Paryża. Był to już starszy młodzieniec, poczciwy i poważny, spokojny, nie utracyusz, jak my wszyscy, gospodarz, a z powodu swych wysokich zalet, w towarzystwie bardzo pożądany. Lubił wesołe życie, choć innego typu, ale zawsze był hulaką, bo hulaka każdy w owych czasach być musiał.

Roman nie ubierał się według ostatniej mody, nie mówił po francusku z akcentem, nie trzymał koni, nie dawał śniadań, nie fanfaronował - jednem słowem nie był dandysem.

Leonowi naturalnie nie mógł się podobać. To też zaraz przy pierwszem spotkaniu przypiął mu łatkę, o którą tenże się przedemną żalił.

— Ha! — mówił rozdrażniony Roman — choć on sobie dandysem, ja sobie nie dam ubliżać... Choć on strzela i bije się, jak mówią, wyśmienicie... spróbujemy się, mospanie.

W tem patrzę, a tu Krakowskiem przed nami pędzi ekwipaż. Lśni się wszystko od złota, na krześle siedzi strzelec, a łuna bije od jego piersi i głowy. Spienione konie roznoszą prawie angielski powóz, jak z piekła pędzą, a sieją dokoła podziw i przestrach.

Przystanęliśmy, olśnieni blaskiem uprzęży i liberyi.

To Leon pędził; siedział w kolasce z księciem Adamem.

Zoczył mnie i dal znak zatrzymania ekwipażu strzelcowi. Stangret konie osadził na miejscu

Leon wyskoczył z pojazdu i podbiegł do mnie, wołając:

— Parbleu! mam cię!, ou diable się podziewasz? cóż z tobą się dzieje, kochany Wicusiul wszak ty pierwszym po mnie byłeś dandysem, sapristi!

To mówiąc, witał się ze mną, nie zwracając najmniejszej uwagi na Romana, na którego twarzy zauważyłem dziwne pomieszanie i rozdrażnienie.

Chciałem coś powiedzieć, gdy nagle szorstkim głosem zawołał Roman do Leona:

— Pan mi na nogę nastąpiłeś!

W odpowiedzi Leon spojrzał wyzywająco na Korońskiego i parsknął mu w twarz śmiechem.

— Tak? saperlotte! — drwiąco i pytająco odparł Leon, rzucając na Romana ironiczne wejrzenie.

Roman wściekły, rzucił mu w twarz rękawiczkę, którą trzymał w dłoni.

— Ha! — zaśmiał się Leon, podnosząc ją i obracając się do mnie, zapytał — ten... nieuważałeś, którą ręka rzucił mi...

— Lewą!—odparłem.

— Ha! może nie zapomnę! — dodał i ruchem pełnym galanterji uchylił kapelusza przed Romanem, który zaraz się oddalił.

— Patrz! — zawołał Leon — ta rzesza bić się ze mną pragnie! zobaczymy!

— Bo pocóż... - zacząłem.

— W Paryżu, mon ami, miałbym trzy pojedynki dziennie, gdyby mnie śmiano wyzywać za takie głupstwo.., saperlotte!

Z podziwem przypatrywaliśmy się Leonowi wraz z księciem.

Na nogi następował temu, co mu się niepodobał, a wyzwanie witał uśmiechem pełnym dowcipu i ukłonem niezrównanym swą, gracyą i uprzejmością.

Leon obrócił się do nas i zagadnął:

— Uważaliście mój ukłon? W Paryżu teraz dandys kłania się tak tylko wielkiej damie, z którą ma romans i wyzywającemu, jako też sekundantom.

To powiedziawszy, poprosił nas obu na sekundantów.

Polecił nam ułożyć pojedynek na pałasze, gdyż miał zamiar ostrzem miecza zrobić rękawiczkę na ręku Romana, dając mu zgrabna manchette, z której słynnym był wówczas w Paryżu markiz de Villemer.

Tego samego dnia przystąpiliśmy do układania warunków spotkania. Sekundantami Romana byli dwaj jego przyjaciele, ludzie starsi od nas, a jednym z nich był pułkownik.

Nie byli oni dandysami, więc im też nie chodziło o uśmierzenie Leona, ani Romana. Przysługiwało im prawo obostrzania warunków pojedynku, obostrzyli je też zaraz na pistolety, ale z nadzwyczaj długim dystansem, bo trzydziestu i pięciu kroków.

Z posiedzenia pojedynkowego pobiegliśmy zaraz do Leona.

—- Sacrébleu! - zawołał, mrużąc oczy i nasadzając monokl - trzydzieści i pięć kroków! ha! dobrze! ale w takim razie, wyróbcie mi prawo używania perspektywy.

Dowcip był godnym naszego dandysa, podobał nam się i zaraz też pośpieszyliśmy do sekundantów Romana z dziwaczną propozycyą.

Pułkownik zmierzył nas od stóp do głów i odparł:

— I owszem! Nasz klijent jednak obejdzie się bez szkieł.

— Ha! zobaczymy! - zasyczał młodziutki książę Adam, niesłychanie zacięty sekundant, bo w tym pojedynku upatrywał on walkę dwóch stronnictw, dwóch partyi, na jakie się dzieliła młodzież w "Warszawie.

Z obu stron wzrastała zawziętość!

— Nauczymy tych kretynów! - wołał Leon.

— Nauczymy tych dandysów! - wrzeszczała cała partya Romana.

Z niesłychaną ciekawością oczekiwano rezultatu spotkania. Nie wątpił nikt, że Leon przestrzeli Romanowi lewą rękę. W towarzystwie, gdzie znano sławę mego klienta, bano się tylko, aby nie zabił Romana.

A o tego stali wszyscy ludzie poważni, cała młodzież wiejska, nieznająca monokla, nie nosząca kapelusza a la diable, ani kamizelek londyńskich, nie mówiąca co drugie słowo sapristi, ani sacrébleu.

Wrzało.

Cała nasza partya z pogardą przypatrywała się zabiegom szlagonów, hreczkosiejów, kretynów, jak nazywaliśmy przyjaciół i stronników Romana.

Nadszedł dzień spotkania.

Na placu za Mokotowem stawił się Leon z uśmiechem na ustach, w wesołem i dowcipnem usposobieniu.

Stanęli naprzeciw siebie.

Leon wyjął z kieszeni długą perspektywę i przez nią przyglądał się Romanowi. Ten się pienił ze złości.

Porycki wyglądał na placu jak prawdziwy dandys.

Wysmukły, w opiętym fraku, w owym kapeluszu na bakier, z perspektywą w ręku, robił nieopisane wrażenie.

Na komendę "baczność!" obaj przeciwnicy podnieśli pistolety.

Na komendę "raz" spuścili je i... mierzyli.

— Dwa!

Padł strzał Leona, który nigdy długo nie mierzył.

Roman się zachwiał, zasyczał z bólu, bo kula mu przeszyła lewe ramię.

Ale stał i mierzył dzikim i wściekłym wzrokiem.

— Trzy!

Padł strzał Romana, Leon runął na ziemię, kula zdruzgotała mu jabłko w kolanie.

Tego samego dnia opuściłem wraz z Adamem Warszawę i pognaliśmy prosto do Paryża.

Gdy po roku powróciłem do kraju, o Leonie niczego się dowiedzieć nie mogłem. Pani Szambelanowa umarła, o Poryckim mówiono różnie. Dość, że zniknął bez wieści i długo bardzo nie wiedziałem, czy żyje.

Nastały inne czasy. Dandysów było coraz mniej a i paryżomania słabła.

Wczoraj na Nowym-Świecie zwrócił moją uwagę idący naprzeciw mnie stary mężczyzna.

Rysy twarzy jego przystojne i szlachetne, przypominały mi kogoś. Nosił wspaniałą siwą brodę i wspierał się na lasce, bo lekko chromał na nogę.

Gdyśmy się zrównali, przystanął nieznajomy i zawołał:

— Wicuś!

— Leon! — odparłem, poznając go natychmiast po głosie.

Dnia tego do późna w nocy gawędziliśmy. Wreszcie potrącił sam Leon o Romana, który już dawno nie żył.

— Wiesz co, stary przyjacielu? sacrébleu!—mówił — gdyby nie ten poczciwy Roman, tobym był zeszedł na dziada i dziś nie miał ani kawałka ziemi do zostawienia dzieciom... Ta paryżomania byłaby zjadła wszystko.

Westchnął i dodał:

— Cóż to za głupia była epoka... Dandys! ha! ha! ha!.. - zaśmiał się spazmatycznie i kończył nasadzając monokl:

— Dandys!... ha! ha!.. Ten tytuł? kosztował mnie osiem wsi, dwie kamienice i moja biedną nogę...

MADEMOISELLE.

Wielki to miałam kłopot z dziećmi, ale stokroć większy z guwernantkami! Bo moja droga pani! czyż mogłam postępować inaczej? czyż mogłam im dać wychowanie przyzwoite bez guwernantki francuski? A później, ca ce comprend, bez angielki?

Ale też morze zmartwień wypiłam z temi dyablicami z Paryża, Lionu i Genewy, posiwiałam na spieraniu się z niemi, zdrowie straciłam na znoszeniu tych kaprysów i fanaberyi.

Ale, bo to każda miała innego bzika.

Byle dziewczyna z Paryża, chciała mi narzucać swoje gusta, zdania i waryactwa. Musiałam wszystko przecierpieć, aż do wydania Minusi.

Ale niczem były one w porównaniu z przejściami, z niemożliwą, nieznośna, okropną panią Aubry.

Aż mi się coś dzieje, aż mi krew uderza do głowy, no! mówię drogiej pani, aż... na samo wspomnienie tej francuzicy.

Minusia dorastała. Pojmuje droga pani, że nie mogłam przyjąć do niej byle kogo, ani też guwernantki z Warszawy, która gdzieś w jakim szlacheckim domu straciła akcent i nauczyła się złych manier.

Ani też nie mogłam się spuszczać na rekomendacyę którego z domów w Paryżu — po tylu fatalnych doświadczeniach.

Przecież słyszała pani, że księżnie Żuli przysłał dom Fitou jakąś zeszpeconą aktorkę z teatrzyku prowincyonalnego, a wie pani, że kochana Adasiowa wzięła guwernantkę z Warszawy, która romansowała imaginez-vons z kowalem, i to przy dzieciach:

No! takiego wprawdzie wypadku nie doświadczałam... ale za to... Opowiem krótko.

Napisałam do mojego ojca w Paryżu, aby mi wyszukał godną mego domu osobę, obejrzał, wywiedział się i przysłał coś odpowiedniego.

Ale cóż to mężczyźni!

Odpisuje mi ojciec, że znalazł "une personne remarquable, juste ce qu'il faut pour Minusia. "

Telegrafuję, aby przysyłał coprędzej, bo dziecko od miesiąca bez guwernantki, mogło stracić akcent, ów akcent, który tak dzielnie akcentuje nasz odrębny, pełen akcentu, dyalekt akcentowy.

Aż truchlałam, by córka moja nie mówiła tak, jak ta Korowska lub i Mitrowna, choć księżniczka, co to, wymawiają metenau zamiast maintenant, albo apetit. zamiast appétit.

Ale mąż mój, który jest taki ostrożny i wymagający, mówi mi:

— Wiesz moje dziecko, Czyby nie lepiej było, aby ta guwernancica przyjechała do Aleksandrowa, a my ją tam pojedziemy obejrzeć. Jeśliby się nam niepodobała, to o tyle mniej kosztów podróży.

Postąpiłam zgodnie z radą mego męża i pana.

W oznaczony dzień, gdy już dostałam depesze, że z Paryża M-lle Aubry wyjechała, jedziemy do Aleksandrowa.

W Aleksandrowie czakamy trzy dni, bo francuzicy zachciało się po drodze zwiedzić Kolonię. Nudzimy się, niecierpliwimy, klniemy dla rozrywki, nareszcie tak tęsknie przez nas oczekiwana persona — przyjechać raczyła.Średniego wzrostu, nie ładna, nie brzydka, trochę za chuda, ale z doskonałym akcentem i bardzo oczytana.

Nie byłabym ufała sobie, ale mąż mój który jest wielce, pedantycznie wymagającym, znajduje ją bardzo dobrze i w samo prawie dla Minusi.

Powracamy więc razem do domu.

Już dojeżdżamy do Komnatowa!

Guwernantka w płacz.

— Co się stało?

— Ależ! — woła francuzka, łkając — to mnie wieziecie państwo do pustyni!

Wie, droga pani, że Komuatów leży w piaskach i okolicy brzydkiej, ale cóż to mogło obchodzić guwernantkę?

Zagryzłam tylko wargi i milczałam.

Byłabym zaraz zbeształa francuzicę, ale mąż mój dał znak... no! więc dobrze.

W Komnato wie wysiadając z powozu, obraca się do mojego męża i pyta:

— Ależ panie! cóż pan za dziką myśl miałeś stawiać pałac na pustyni.

Mój mąż coś na to odpowiedział, a ja znów zagryzłam wargi.

Bo, moja droga pani, cóż to mogło ja obchodzić? ona nie przyjeżdżała do pustyni ani do Komnatowa, tylko do Minusi.

Na drugi dzień rano — a wie droga pani; że u nas śniadanie o dziewiątej — do dziewiątej guwernantki niema.

— No — pomyślałam — zmęczona po podróży

O dziewiątej przychodzi, wystrojona, w jedwabiach, bransoletach, wyfryzowana jak aktorka.

— Cóż się pani tak wystroiłaś? — zapytałam — u nas...

Nie pozwoliła mi dokończyć, tylko oświadczyła, że zaraz po śniadaniu wybiera się z wizytą do pana prefekta i do pana maira i... '

A! zniecierpliwiłam się, zbeształam porządnie francuzicę i poinformowałam ostro, że u nas niema żadnych mairów ani prefektów, i że ją nic nie powinno obchodzić prócz Minusi.

Aubry, jak zmyta, poszła na górę.

Tego samego dnia oświadcza mi wieczorem, że daje sześć dni wakacyi Minusi, zanim nadejdą książki potrzebne, których listę mi podała.

Dziwnem mi się to wydało, tem więcej, że guwerner Olesia oznajmił, że tych książek w Warszawie nie dostanie.

Ale mój mąż twierdził że to całkiem naturalne, iż bez potrzebnych książek, nie może rozpoczynać lekcyi.

Wie droga pani, jak ci mężczyźni są zawsze pobłażliwi dla tych hultajek!

Minusia miała wakacye, a myśmy czekali na książki, które, jakkolwiek kazałam wprost z Paryża zapisać, nadeszły w dziewięć dni!

Kosztowały sto rubli, a cła zapłaciliśmy coś dziesięć rubli, bo francuzka powybierała same oprawne edycye!

Dołóż droga pani do tego sto i ośmdziesiąt rubli kosztów jej podróży, bo wie droga pani, jacy mężczyźni są niepraktyczni; ojciec mój wysłał ją kuryercugiem!

Dodaj pani sto rubli i coś kosztów naszej drogi do Aleksandrowa, a wypadnie, że kosztowała czterysta i dziesięć rubli, zanim pierwszą dała lekcye Minusi.

No, ale mniejsza o to, wie droga pani, że na edukacyę dzieci nie żałowaliśmy nigdy.

Wreszcie nadszedł pierwszy dzień, w którym już książki były i wszystko w porządku.

Lekcye miały się zacząć o dziewiątej.

Aubry niema do śniadania — dzwonię! — poszłam! — przychodzi! wystaw sobie droga pani, pięć minut po dziesiątej. Z kołnierzykiem i mankietami w jednem ręku, a zegarkiem, kolczykami i lusterkiem w drugiem, bo nie dokończyła toalety.

Przy śniadaniu się ubierała, ja zaczęłam besztać.

— Ależ nie masz się pani o co gniewać — odparła najspokojniej — ja zawsze wstaję o godzinie dziesiątej.

Gdyby nie mój mąż, który na moie spojrzał znacząco, byłabym — wie droga pani — rozniosła francuzicę!

Ale miała doskonały akcent, ten paryzki, salonowy akcent! i Minusia ją polubiła.

Ale po tem wszystkiem znowu, była ona dość sprytną i taktowną, Raz — bo nie raz byłam obecną na lekcyi — ale raz wykładała coś z panowania Ludwika XV go i naturalnie comme de raison, musiała nabaknąć o pani Pompadour.

Minusia, jak pani wie, taka ciekawa i rozwinięta, pyta zaraz;

— Kto to była ta pani Pompadour?

Ja, aż struchlałam, i nie wiedziałam co odpowiedzieć. A Aubry zaraz bardzo dobrze objaśniła.

— Pani Fompadour była to osoba bardzo wysokiego zmysłu politycznego, którą król szanował.

Pełna pomysłów różnych, w stawie pod mostem kąpała się codzień, i to zaraz po śniadaniu.

Darmo jej tłomaczyłam — nic nie pomogło. --Zmieniła godziny lekcyi i codzień regularnie zaraz po kawie, wchodziła do wody pod mostem, i siedziała w niej cała zanurzona, z głową tylko nad powierzchnią, do nieskończoności...

Nie uwierzy droga pani, jak to mnie irytowało, bo to i mąż nieraz przez most przechodził i guwerner Olesia tamtędy spacerował.

Ale co było robić? gdy się sprowadziło guwernantkę, co miała szczęśliwie akcent i kosztowała tyle pieniędzy, moja droga pani!

Brała tysiąc rubli za te cztery godziny.

Bo myśli pani, że po za tem zajmowała się Minusia? Ani jej to w głowie nie postało. Zamykała się w swym pokoju i pisała listy do Paryża, które tuzinami wychodziły, lub romansowała z guwernerem Olesia, choć o tem nie wiedziałam!

Cierpiałam wszystko, bo to miała być ostatnia guwernantka Minusi.

A przyznam się drogiej pani, że i nam, jak to mówią po polsku, zamydlała oczy.

To kazała sobie sprowadzić globus do wykładu geografii, który kosztował ośmdziesiąt rubli, i na którym ona sama, wystaw sobie droga pani, raz przez pół godziny szukała tego miasta... gdzie to teatr się spalił, pamięta pani!

Albo znowu uasprowadzaliśmy cały stos różnych flaszek i słoików, maszyn elektrycznych i przeróżnych chemikalii, które jej były potrzebne do wykładów fizyki.

A zoologii, czy słyszała kiedy droga pani? nie mogła inaczej uczyć, tylko ze zbiorem motyli, które nietylko że w Warszawie kupił mój maż, zdaje mi się, za pięćdziesiąt rubli, ale nadto guwerner z Olesiem, po całych dniach pod pozorem łapania ich, bąki w lesie zbijali.

Do tego stopnia się rozpanoszyła, moja droga pani, że mówiła cały dzień bez żadnego akcentu, i jakby zaspana chodziła, skoro tylko rano do kawy nie dostała tuzina ciastek.

Raz kamerdyner zapomniał schować pieczywa przyniesionego prosto z pieca.

Francuzica się objadła, no! mówię drogiej pani, zjadła pół koszyka i prosto tak wyładowana, poszła do kąpieli.

Wieczorem gorączka, w nocy maligna; na drugi dzień sprowadziliśmy doktora, który skonstatował zapalenie kiszek!

Moja droga pani!

W trzy dni umarła.

A Minusi edukacya jeszcze nie była ukończoną.

Myśli pani, że to wszystko? nie!

Naturalnie, pochowałam ją przyzwoicie w najlepszej sukni jaką miała, jedynej czarnej atłasowej.

Bo wystaw sobie pani, iż dopiero wtedy się dowiedziałam, że wszystkie pieniądze jakie miała, wyłudzał od niej ten hultaj, guwerner Olesia.

Co za kokietki te francuzki!

Resztę tych szmat i rupieci spakowałam i donosząc z ubolewaniem o nieszczęściu, odesłałam do rodziny Aubry, do Paryża.

Odetchnęłam, gdy wywieziono kufry do kolei, a trumnę na cmentarz.

A Minusia płakała.

Mój mąż wyrachował, że przez pół roku jej pobytu u nas, kosztowała wraz z temi przyborami, które mi dziś zawadzają na strychu, do trzech tysięcy rubli.Żeby przynajmniej była dożyła do roku!

Myśli droga pani, że to wszystko? — nie!

Dostaję list z Paryża tej treści, z podpisem pani Aubry matki.

"Nigdy się nie spodziewałam, by córka moja dostała się w dom tak nieuczciwy, niedobry, zbrodniczy. "

Słyszy droga pani? myślałam że mnie apopleksya trafi, ale czytałam dalej: "w którym okradziono ją ze wszystkiego, co miała najlepszego. "

Myślałam, że ją okradł ten guwerner Olesia, i nieco uspokojona, czytałam dalej: "Odesłałaś mi pani wszystkie stare suknie mojej biednej córki, a czarną atłasową zatrzymałaś dla siebie... Schowaj ją sobie pani i t. d. "

Krew mi uderzyła do głowy. Proszę drogiej pani! taka pani Aubry będzie mi pisać obelgi jeszcze, w nagrodę za moją cierpliwość...

Byłabym się rozchorowała, gdyby nie mój mąż, taki mądry, który zaraz mi wytłomaczył, że we Francyi chowają umarłych owiniętych w prześcieradła, a nie ubranych w najlepsze suknie.

No proszę pani, jakie te francuzy głupie — i nie wiedzieć o temi

Jeszcze po śmierci mi dokuczała ta Aubry.

I myśli droga pani, że Minusią czego nauczyła?

Powiem pani i to pani jednej w sekrecie, że Minusia, temu rok, gdy miała jechać do Ems, nie umiała ojcu pokazać na tym właśnie globusie, gdzie Ems leży.

Czy to do uwierzenia? Co za szelmostwo, moja droga pani!

A w tych dniach zięć mój kładł się od śmiechu, bo gdy zabił na polowaniu dzika, Minusia myślała że to łoś.

Moja droga pani! I to są guwernantki francuzkie!

No... choć z drugiej strony, przyzna droga pani, że mało jest młodych kobiet w Warszawie, coby miały taki, jak Minusia akcent??

Koniec wersji demonstracyjnej.

KULA BILARDOWA.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II.

Nie minęło więcej jak rok od daty tego listu, a Elwirka była u nas w Poznańskiem. Przyjechała na kilka tygodni i bawiła się wyśmienicie w towarzystwie, które jej dobrałam w ładnej i wesołej okolicy.Śmiała się do rozpuku swym dźwięcznym głosem, który dziś jeszcze słyszę, który brzmiał dziwna nutą i był, jak ona sama, silnym a uroczym, nerwowym a słonecznym, jakimś innym od wiela.

Na tarasie przylegającym do salonu w którym siedziała, śmiała się ona, otoczona młodymi ludźmi, pobudzona sukcesem, tryumfująca pięknością, błyszcząca rozumem.

Widziałam ją doskonale z mego miejsca.

Nie byłam samą, bo przy mnie bawił nasz sąsiad, hrabia Adam, który oddając się swemu ulubionemu zajęciu, ćwiczeniu się w uderzaniu kul na bilardzie, rozmawiał ze mną urywkami.

Hrabia był mężczyzną lat czterdziestu kilku, a należał do rzędu tych ludzi, o których bardzo mało powiedzieć można.

Mówiono o nim raz: "to bardzo bogaty człowiek, " innym razem znów: "to bardzo dobry, porządny człowiek. " Albo jedno, albo drugie.

Nie był pięknym; nie zdawał się być bardzo mądrym ani uczonym, nie błyszczał dowcipem, ani światowością, nie nadskakiwał kobietom, nie narzucał się, ani imponował. Krótko mówiąc, byt jednym z tych ludzi, którzy zdają się widzieć półcień, jakim znakomici artyści otaczają wybitne głowy swych portretów.

Hrabia był kawalerem i nie okazywał żadnych chęci wstąpienia w węzły małżeńskie. Wyglądał zadowolniony ze swego losu, a ćwiczenie się w grze bilardowej, którem wypełniał nudne godziny kawalerskiego życia, stało się u niego manią.

Po całych dniach był w stanie trącać kula o kulę i nie słyszeć ani widzieć, co się dokoła niego działo.

Tym razem nagle zdołał go od bilardu oderwać i uwagę jego ściągnąć, dochodzący nas wybuch śmiechu Elwirki.

Opuścił kij, wzrok utopił w otwartych drzwiach tarasowych, w których jak na lazurowem tle wrześniowego nieba, cudnie się rysowała zgrabna figurka mej przyjaciołki.

Twarz jego i oczy okrasił jakiś wyraz tak cichego i spokojnego podziwu, że wówczas w jednej chwili, w innem świetle przedstawił mi się sam hrabia, a równocześnie przyszła szalona myśl do głowy, może kilkoma poprzedniemi drobnemi wypadkami już wywołana.

— Panie Adamie — zagadnęłam — dlaczegobyś się pan nie miał oświadczyć o rękę tej ślicznej?

— Dlaczegóżbym się miał oświadczyć? — podchwycił pytająco, lecz rumieniąc się hrabia.

Uczułam, że to pierwsze pytanie on sam sobie w tej chwili zadawał i ciągnęłam dalej:

— Dlatego, żebyście pasowali do siebie. Pan jesteś spokojny i apatyczny, ona żywa i etincelle! pan doświadczony i zblazowany, ona pełna iluzyi i ognia, pan bogaty, ona...

Urwałam, a hrabia który słowa moje połykał, opuścił górną połowę swej figury na bilard i uderzył kijem o kulę.

Po chwili zagadnęłam.

— No i cóż, panie Adamie?

— Zapomniałaś pani jednej rzeczy: że ja stary, a ona młoda...

— Owszem! uważam tę okoliczność za wielki awantaż... a wiesz pan, jak kocham Elwirkę...

Hrabia się zamyślił i bąknął w westchnieniu:

— Wiesz pani, gdy człowiek w moim wieku oświadcza się. to musi być pewnym uszczęśliwienia kobiety.

— Mnie się zdaje, że... tak... — dodałam zażenowana.

— I mnie także... — wtrącił hrabia ponsowiejąc na bladem obliczu, i mierząc okiem dystans kija od kuli bilardowej.

— A więc?

Hrabia się otrząsnął.

— Wiesz pani? — zapytał, mierząc kijem w kulę — to, to najtrudniejszy karambol... jeśli go zrobię... to pójdę za pani radą.

— Oświadczysz się?

Pan Adam uderzył. Usłyszałam jedno i drugie trącenie. W głowie mi zaszumiało... hrabia był partyą... Elwirka nie miała posagu...

— Nadzwyczajny karambol!.. — mówił hrabia, oddając mi ukłon i odkładając kij — jeśli dostanę kosza, to żal żywić będę do pani.

— Etincellel Etincelle! — zawołałam bezprzytomna i Jakby pijana, sama nie wiem dlaczego.

Gdy Elwirka nadbiegła, hrabiego już przy mnie nie było.

— Słuchaj! moja różowa perełko — mówiłam — wyszłabyś za pana Adama?

— Wyszłabym — odparła przyjaciółka, czerwieniąc się jak wiśnia — choć ci się przyznam, że mi na nerwy działa tym bilardem.

Zaśmiała się i uściskała mnie.

Wieczorem hrabia się oświadczył i został przyjęty.

III.

Minęło od tego czasu łat piętnaście, w których ani razu nie widziałam Elwirki. Równocześnie bowiem, gdy ona jako hrabina Adamowa osiedlała się w Poznańskiem, ja opuszczałam kraj, aby doń tylko czasami i to rzadko zaglądać.

Z początku utrzymywałyśmy z Elwirka częstą wymianę listów, które z czasem stawały się coraz rzadszemi, a wreszcie ograniczały się tylko na doniesieniach o ważniejszych wypadkach, zachodzących w naszem życiu. Jakkolwiek zawsze Etincellę kochałam szczerem uczuciem, przecież, jak zwykle, długie niewidzenie się, rozluźniło zarówno łączące nas węzły, jak i interesowanie się zobopólne.

Nie wiedziałam nawet, czy moja przyjaciołka młodości była szczęśliwą w związku, do którego przyłożyłam rękę, lubo z różnych pogłosek mogłam raczej przypuszczać, że jej szczęścia nie zapewniłam.

Czasem widywałam kogoś, co ją. znał, widział, zasłyszał o niej.

Każdy z nich opowiadał to lub owo, ale tak z tego, jak i z owego wypadało, że moje połączenie dwóch istot do siebie niepodobnych, nie należało do szczęśliwych kombinacyi matrymonialnych.

Elwirka szalała za światem, mąż ją kamieniem miał trzymać na wsi. Elwirka lubiła stroje i wydatki, mąż jej miał być skąpym. Elwirka chciała używać życia, a mąż jej zdawał się podobno chcieć odpoczywać po użyciu. Różne opowiadano mi szczegóły w ciągu tych piętnastu lat, w których Elwirki nie widziałam!

Raz jednak dostałam od niej list tak gorący, że wybrałam się w Poznańskie. Elwirka urzeczywistniła pewne, długo żywione marzenia. Postawiła i wykończyła w Zadurach pałac, wzniesiony według jej eleganckich gustów i zbytkownych wymagań. Pisała, że poświęcenie tej budowli bez mojej obecności, odjęłoby jej pół uroku i uciechy. Błagała bym przybyła, powołując się na dawne wspomnienia, które tak umiała we mnie wzbudzić i odświeżyć, że wprost z Paryża pośpieszyłam w Poznańskie.

Zastałam Elwirkę równie żywą" równie młodą, równie piękną, jak ją zapamiętałam Etincellą aux viscaux. Zdawała mi się być szczęśliwą, a dziwne wrażenie sprawiała w otoczeniu swych dzieci, z których najstarsza córka wyglądała na jej siostrę, w otoczeniu męża, który mógł być jej ojcem. Hrabia bardzo się zestarzał. Zdawał się być życiem zupełnie znużony. Właściwa mu apatya, przybrała chorobliwe cechy, a spokój jego niczem nie zamącony, z którego wyprowadzić go było niemożliwością, rzeczywiście raził przy tej żywej kobiecie, jaką była Elwirka.

Nic go już nie zajmowało, nic go nie poruszało, nic nie nęciło. Stracił wdzięk, jakim go jeszcze nieco otoczonym pamiętałam. Nie pozbył się tylko swej manii ćwiczeń bilardowych.

Po całych dniach trącał kulami w sali, odbijającej martwem echem kości, uderzenie kul.

Czy mogła być Elwirka szczęśliwą?

Raz wtedy siedziałyśmy obie w jej buduarze i zabawiały się rozmową, która zawsze była interesująca, z tą ożywioną i pełną zapału kobietą.

Gabinecik ten przylegał do sali bilardowej, z której dochodził nas co chwila powtarzający się regularnie odgłos kościanej kuli, uderzający o kulę. Jak dziś, pamiętam to rozlegające się po wysokiej komnacie:

— Ptyk... ptyk... ptyk... i ptyk...

Nagle nerwowa Elwirka poczerwieniała na twarzy, i zrywając się z szeslonga, zawołała:

— Nie do wytrzymania! nie do wytrzymania! Była już purpurową z wewnętrznego rozdrażnienia i biegła do drzwi od sali bilardowej.

Wnosząc z fizyognomii kobiety na co się zanosi, starałam się ją zatrzymać, ale ona była już cała w gorączce.

— Nie! moja droga! nie! — mówiła — ja tego dłużej nie wytrzymam, tego ptykania po całych dniach... nie!...

Uchyliła drzwi i wpadła do sali bilardowej. Ja tuż za nią podążyłam.

Hrabia palił cygaro i ćwiczył się spokojnie dalej.

— Zlituj się nademnął — wołała Elwirka rozdrażnionym głosem — zlituj się, bo wiesz, że nie znoszę tego... że nerwy moje... ty nie masz nademną litości... ty mnie zamęczysz... Cóż za okropne życie!

Elwirka do najwyższego stopnia rozdrażniona, dalej rozpaczała, a hrabia odłożył kij bilarddowy, uśmiechając się takim wyrazem, którego absolutnie wtedy nie rozumiałam. A spoglądał przytem znacząco na mnie i mruczał dobrodusznie.

— Ależ moje serce, nie wiedziałem że jesteś tutaj...

Zbliżył się, pocałował żonę w rękę, a potem pocałował i mnie, zawsze z tym uśmiechem na ustach.

Elwirka długo mi wtedy tłomaczyła, jak nieznosi bilardu, a szczególnie tego uderzania kuli o kulę tak jednostajnego, jednakiego a takiego bezdźwięcznego i martwego, przy którego odgłosie upłynęło jej to nudne i monotonne życie.

Elwirka nie była więc szczęśliwa.

IV.

Minęło lat pięć.

W mojem i Elwirki życiu wiele się zmieniło.

Etiucella wydała córkę za mąż, wprowadziła w świat drugą i straciła męża, towarzysza dziewiętnastu lat życia.

Hrabia umarł spokojnie, po kilku dniach choroby, a wiadomość o tem przysłałała mi Elwirka do Paryża w dość lakonicznym liście!

Nie zmartwiła mnie ona, owszem, może szczerze mówiąc, ucieszyła nieco.

Elwirka była wolną i dość młodą, aby jeszcze rozpocząć swobodne życie, nie krępowane niczem, aby użyć świata i tego co lubiła, a czego nie użyła.

W rok niespełna po śmierci hrabiego, postanowiłam wybrać się w Poznańskie do Zadurów z wizytą kondolencyjną, czyniąc zadość formom towarzyskim raczej, niż potrzebom serca.

Nie przypuszczałam bowiem, by Elwirka łaknęła mojej pociechy.

Towarzyszył mi w wycieczce tej mąż mój, który chciał poznać kraj, dotąd sobie obcy.

Jakże niesłychanego doznałam zdziwienia, zastając w Zadurach dom pogrążony w smutku... a jeszcze piękną Elwirkę w grubej żałobie, w nieutulonym żalu.

Zmieniła się do niepoznania. Spoważniała, a jakiś wyraz głębokiej melancholii pokrył całe jej oblicze, owiał całą jej osobę.

Niepoznałam jej, a znając egzaltowany i wrażliwy charakter przyjaciołki, posądzałam ją o rodzaj komedyjki, jaką lubią, odgrywać kobiety, właśnie te które najmniej mężów kochały.

Raz jednak drobny na pozór wypadek, zadziwił mnie i pomięszał wszystkie moje wnioski.

Pewnego dnia rano w Zadurach, zostawiwszy mego męża w sali bilardowej, poszłam do gabinetu Elwirki, którą zastałam pogrążoną w zadumie na ulubionym szezlongu.

Usiadłam przy niej i rozmawiałyśmy, jak dziś pamiętam, o romansie Zoli, który tyle narobił wrzawy: La Réve.

Elwirka zapewniała mnie, że doskonale rozumie bohaterkę tego dziwnego utworu — a ja twierdziłam, że jest ona czystą niemożliwością.

Moja przyjaciółka w tej chwili przypomniała mi dawną Elwirkę, ożywiła się nieco i z zapałem broniła potężnego uroku, jaki katedra wywiera na egzaltowane istoty, do jakich należała Angielka. W tem nagle zbladła jak alabaster i umilkła, zatrzymując oddech i nadsłuchując.

Zrobiła się grobowa cisza, w której usłyszałam trącanie kuli bilardowej w przyległej sali.

Niepodobna opisać wyrazu twarzy Eiwirki. Czemprędzej chciałam ja uspokoić, mówiąc:

— To mój maż probuję...

W tejże chwili hrabina zalała się łzami. Rzuciłam się ku niej, a ona zaczęła płakać, kryjąc swoja głowę na mej piersi.

Szlochała spazmatycznie.

— Co ci? co ci? — pytałam.

— Daruj! wybacz! — bełkotała kobieta — ale od roku... niesłyszałam... zdawało mi się... nerwy!

Dalej płakała jak dziecko.

W mej głowie się mąciło; pierwszy raz widziałam Elwirkę płaczącą i wszystkie momenta mych rzadkich od lat dwudziestu z nią stosunków, stanęły mi w myśli.

Przypomniałam sobie, jak temu lat pięć, w tymże samym gabincie, na tem samem miejscu, Elwirkę do najwyższego stopnia rozdrażnił ten sam odgłos bilardowej kuli.

— Więc ty go tak kochałaś? — wyszeptałam cicho — więc maż mój bezwiednie obudził?..

— Czy go kochałam? — podchwyciła szlochając Elwirka — czy... go ko... cham? Życiebym zaraz oddała, by jeszcze raz, raz tylko! usłyszeń to martwe uderzenie kości, które mnie tak drażniło... wiedząc, że to on, on... tam!

Wskazała na drzwi od sali i z największym wysiłkiem, kilkrotnie załkawszy, wstrzymywała głośny płacz...

RĘKAWICZKI.

Już to wiele lat temu.

Byłam wtedy dziewczyną zaczynający ośmnastą wiosnę i bawiłam z ojcem na wsi u państwa Bonarów, którzy mieli dwie córki, rówienniczki moje i przyjaciołki z pensyi.

Ale ta przyjaźń miała się niebawem skończyć. Panny Bonarówny bowiem były magnatkami, hrabiankami nawet, mieszkały w pałacu, ubierały się w jedwabie, jeździły karetami, opływały w dostatki i zbytki, i miały żyć na niedostępnych dla mnie towarzyskich wyżynach.

Ja zaś byłam córką urzędnika banku w Warszawie, ex-obywatela, którego dochody zaledwie mu pozwoliły wychować mnie i wykształcić przyzwoicie.

Ale zaprzyjaźniłyśmy się na pensyi i to tak serdecznie, że gdyśmy opuściły zakład wychowawczy, ani ja bez nich, ani one bezemnie obyć się w pierwszej chwili nie mogły.

To też gdy hr. Bonar napisał do mego ojca grzeczny list, zapraszając nas do Wspaniałowa na lato, tak się przymiliłam ojczulkowi, że jakkolwiek był z panami bardzo ostrożnym — zaproszenie przyjął. Ztąd znalazłam się we Wspaniałowie. Cóż to za życie tam płynęło! Zabawy, fety, przejażdżki, bale i tańce, ciągnęły się nieprzerwanym łańcuchem. Dzień wydawał się zakrótkim, a po nim następowała najczęściej i zakrótka noc.

W pałacu panował zgiełk gości. Młodzież ściągała ze wszystkich stron kraju, bo moje przyjaciołki były i piękne i dobre.

Miluchne panny: widzę je dziś jeszcze, zawsze rumiane, rozbawione, wesołe, swobodne, uprzejme a strojne, a pachnące, a śliczne...

Młodsza szczególniej zyskała całą moja sympatyę.

Na, imię jej było Idalka, a urokiem przewyższała swą siostrę, bo zdawała się być mniej siebie pewną, mniej tryumfującą, mniej zbytkiem i powodzeniem oszołomioną.

Wolałam Idalkę.

* * *

Otóż raz, pamiętam, znalazło się we Wspaniałowie kilkanaście panien i młodzieży, nie wiedzących jaką wymyśleć rozrywkę na wieczorną porę.

Jedna proponowała spacer, druga konna jazdę, inna krokieta... każda i każdy co innego.

Stanęło wreszcie na przejeździe łódkami po jeziorze w parku... W tem Idalka mająca na tym stawie swoje ulubione łabędzie, zawołała na mnie:

— Słuchaj! biegnij ze mną po bułkę dla łabędzi... dogonimy ich.

I kiedy całe towarzystwo podążyło ku stawom, my tymczasem jak strzały, puściłyśmy się do pałacu.

Za chwilę trzymałam w koszu przysmaki dla białych ptaków, gdy roztrzepana Idalka znów zawołała:

— Zgubiłam rękawiczki!

— Więc co?

— Bez rękawiczek iść nie mogę. Chodźmy po nowe.

Pobiegłyśmy do jej pokoju.

Idalka wysunęła szufladę, na której widok formalnie osłupiałam i pierwszy raz w życiu pozazdrościłam.

Ta szuflada, to był magazyn rękawiczek wszystkich form i odcieni, paryzkich, cudnych!

Uchwyciła pierwszą lepszą parę i popędziłyśmy ku stawom.

* * *

Siedziałyśmy w jednej łódce: ja, Idalka i kilka jeszcze osób. Myślałam o tej szufladzie.

W tem patrzę, łabędzie mkną jak strzały wprost ku Idalce, a ta nie bacząc na swe śliczne paryzkie rękawiczki, bierze bułkę z koszyka i... chce ją w wodzie namaczać.

— Idalko! Idalko! — krzyknęłam — zlituj się!

— Co? — zapytało dziewczę.

— Zniszczysz rękawiczki...

— A! grande affaire — zawołała oburzona i znów sięgnęła do wody.

— Idalko! — powtórzyłam — jeżeli masz je zniszczyć, to już lepiej mnie daruj.

Poczciwa, w jednej chwili ściągnęła z rąk duńskie długie do łokci, cieniutkie rękawiczki i rzuciła je mówiąc.

— No dobrze! ale daj mi swoje, bo ręce zamaczam.

Dałam jej swoje, a jej troskliwie schowałam do kieszeni.

Były to rękawiczki, jakich nigdy już drugich w życiu nie widziałam.

* * *

W rok później wychodziłam za mąż za mego poczciwego Edwarda. Nie mieliśmy nic, ale byliśmy bardzo szczęśliwi.

O Bonarównach nic nie wiedziałam, bo i zkąd co wiedzieć mogłam? Nie słyszałam nawet o nich nigdy w okolicznościach, w jakich żyłam, całą duszą miłym mym obowiązkom oddana.

Myślałam o nich nieraz, ale coraz rzadziej.

— Musiały się bawić, szumieć, błyszczeć... pewnie powychodziły za mąż... ot jak milionerki...

Byłabym pewnie zapomniała i o tej poczciwej Idalce, gdyby nie rękawiczki.

Ale raz wybieraliśmy się z Edwardem na wieczorek, dawany przez jego kolegę.

Po dziewiątej, Edzio wchodząc już ubrany do saloniku, zapytał mnie:

— A masz rękawiczki? Struchlałam.

— Niewiem... zapomniałam...

— Szukaj!

Rzuciłam się do szuflady, w której znalazłam tylko kilka par starych rękawiczek.

— Nie mam... — wyszeptałam w rozpaczy.

W tem podskoczyłam z radości, przypomniawszy sobie, że miałam te śliczne rękawiczki Idalki, schowane w pudełku. Wyciągnęłam je, nałożyłam i przedstawiłam się Edziowi.

Ten się przeżegnał.

— Oszalałaś! — zawołał ze śmiechem — tożby gotowi pomyśleć, że okradłem kogo. Zkądże wzięłaś taki splendor?

Nie czekając na odpowiedź, chwycił kapelusz i wybiegł, żeby kupić mi ten nieodzowny szczegół toaletowy.

Ja zaś zwinęłam moje duńskie rękawiczki, myśląc sobie:

— Przecież kiedyś mi się przydadzą.

* * *

W pięć lat po mym ślubie dopiero, Edzio osiągnął tryumf literacki, o którym zawsze marzył.

Dawano w teatrze Wielkim jego pierwszą sztukę, dramat! a dyrektor przysłał nam lożę.

Naturalnie gorączka mnie trawiła od rana pamiętnego dnia tego, w którym o niczem innem myśleć nie byłam zdolną, jak tylko o przedstawieniu dramatu mego Edzia i o towarzyszących mu szczegółach.

Mimo to jednak, siódma już się zbliżała, a ja jeszcze nie byłam ubraną.

— A masz rękawiczki? — zapytał Edzio z drugiego pokoju, w którym mnie czekał niecierpliwie.

— Mam! — odparłam z tryumfem.

W chwilę później stanęłam przed nim, gotowa do wyjścia.

— Cóż ty masz za rękawiczki? — zawołał zaraz.

— Złe?

— Paradne! ale je zdejmiesz.

— Dlaczego?

— Moja droga! według stawu grobla... to są rękawiczki do bransolet i jedwabiów, ale nie do wełnianej sukni...

— Wszakże...

— Żadne wszakże — podchwycił żartobliwie Edzio — tylko zdejmiesz te, a po drodze wstąpimy do sklepu i kupię ci inne, jeśli nie masz... ot, zwykłe sobie, literackie, o trzech guzikach, o czterech — jeśli zechcesz, ale nie te.

— Cóż tym brakuje? przecież nie są tak bardzo nie... — próbowałam jeszcze wyrobić im prawo bytu.

— Ale nic im nie brakuje, tylko są zastrojne — odparł Edward.

I znów zdjęłam rękawiczki Idalki.

* * *

Pewnego dnia przed południem zajęczał dzwonek u drzwi naszych, ale tak cicho, jak tylko Edzio miał zwyczaj nim poruszać.

Choć to nie była pora o której wracał, pewna że to on, wybiegłam mu otworzyć.

Jakież było moje zdziwienie! Naprzeciw mnie stała elegancka postać przystojnej kobiety, którą znałam, lecz przypomnieć sobie nie mogłam, kto ona?

— Nie poznajesz mnie? — spytała.

I głos ten znałam, ale czyim on był, nadaremnie siebie pytałam.

— Idalka Bo...

— Idalka! — krzyknęłam i rzuciłam się w objęcia przyjaciołki.

* * *

Ale jakże ona była zmienioną! nie tak wykwintną w stroju, smukłą, bladą i dziwną.

Na usta mi co chwila cisnęło się pytanie, ale zamierało za każdym razem.

Takiej Idalki sobie nie przypominałam.

— Widzę, że nie wiesz — odezwała się ona pierwsza — żeśmy wszystko stracili... oddawna, ale dziś nie mam czasu na opowiadanie... śpieszę do pewnej pani, u której chcę przyjąć obowiązek damy do towarzystwa... wyznaczyła mi godzinę... Mam do ciebie interes.

Słuchałam oszołomiona. Serce mi się ściskało i słowa wymówić nie mogłam.

— Mów.. mów — wyjąkałam.

— Moja droga — podchwyciła zażenowana do najwyższego stopnia hrabianka, czerwieniąc się jak wiśnia — wypada mi się przyzwoicie przedstawić tej damie... pieniądze od ciotki mi nie nadeszły... pożycz mi jakich rękawiczek...

Z sercem przepełnionem boleścią, ze łzami w oczach, poskoczyłam czemprędzej do szuflady i ręką drżącą ze wzruszenia, zaczęłam przerzucać tuziny rękawiczek.

— Te... nie... te... nie... to za jasne, te czarne, te zbrudzone, te pęknięte... te... Ale! mant jeszcze jedne! Mam te, które mi kiedyś dałaś.

Wydobyłam je i pokazałam Idalce. Ta, smutna przez cisnące się łzy zrobiła minkę i szepnęła:

— Za... piękne...

Stałyśmy pomieszane. Ja cała w płomieniach, ona... zrozpaczona.

— Mam suknię... kapelusz — szepnęła — rękawiczek odpowiednich nie mam, a tu wypada być elegancką.

— Ale o cóż chodzi, Idalko? — zawołałam, odzyskując przytomość. — Wszakże ja mam na tuzin rękawiczek... na sto par, jeśli każesz...

— Masz! — odparła i łzy, dotąd tłumione, rzuciły się jej z oczu.

JEDYNE ŁZY.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

FOTOGRAFIA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZABAWKA EPUZERA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

NIEDYSKRECYA.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

À PROPOS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Z EKONOMA... PAN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PAN HAMILKAR.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

DZIENNIKARZ.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

SARENKA JADWISI.

I.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

— Nu ja wim — zaraz od drzwi zaczął Goldblatt, wtaczając się do pokoju — że pan komisarz się ożenił. Ja wim, ja wszystko wim, ale ja mam taki interes, że ani minuty czekać nie mogę.

— Cóż takiego? proszę mówić — przerwał opryskliwie Lidzki.

— Ny, proszę cierpliwości, Geduld! Geduld! — odparł żyd, wyciągając z kieszeni jakiś papier, który z wielką ostrożnością położył na stole.

— Ten papier, un mnie kosztuje tysiące, un mi zjadł zdrowie, un mi odebrał pół życia, ale jest! jest tu! Żeby pan komornik wiedział, co un mnie kosztuje?

— To mnie nic nie obchodzi... Gadaj pan...

— Geduld! — podchwycił żyd — pan komisarz dziś zaraz musi jechać do Nerek, tu, blizko... dwie małe milki. Jeśli pan komisarz dziśby nie jechał, to ja jestem zgubiony, ja trup! To jest natychmiastowa egzekucyą... ona mi kosztuje pół życia!

— Na kogóż to? — podchwycił Lidzki, biorąc niedbale akt do ręki.

— Na tego złodzieja, na tego drap! zapozwoleniem, na tego barona. Un nie wart być baron, un...

— Jaki baron?

— Nu? abo to pan komisarz nie wie. Ten z Nerek, un bankrut!

Tu żyd zaczął muskać brodę.

— Ja sam wybrałem sobie pana, ale jeżeli dziś nie zrobisz pan zajęcia, to ja jutro nie mam poco jechać do Nerek.

— Ależ ja dziś nie moge, ja...— mówił komornik, który sobie przypomniał, że Jadwini obiecał iść z nią popołudniu na ślizgawkę. Ale żyd nie pozwolił mu dokończyć:

— Panie komisarzu, proszę, ja bardzo proszę!

— Ależ nie mogę...

— Panie komisarzu — krzyczał znów Goldblatt — ja muszę dziś mieć zajęcie, bo baron jest drap! Jak pan komisarz nie pojedzie zaraz, jabym musiał iść pana zaskarżyć, bo jabym stracił pół życia. Ja muszę im sprzedać ten powóz... Co oni mają jeździć? kiedy ja chodzę...

Lidzki zbladł, uchwycił papier na którym było wypisane: "natychmiastowa egzekucyą", a z takiem poleceniem żartować nie było wolno, ani z takim jak Goldblatt wierzycielem.

Nie było rady. Po chwili namysłu, zawołał:

— Pojadę, pojadę o pierwszej...

— To będzie zapóźno.

— Pojadę o dwunastej.

Goldblatt opłacił koszta i upewniony, że komornik znajdzie się w Nerkach o pierwszej najdalej, wyszedł.

Lidzki spojrzał na zegarek; miał jeszcze dwie godziny czasu. Niezadowolnienie malowało się na jego obliczu; chciałby przynajmniej przez kilka tygodni po ślubie być wolnym id niemiłych egzekucyi.

Wybiegł z mieszkania. Jadwini nie uprzedzał, bo miał wrócić za chwilę, ale wrócił dopiero w godzinę później, nie mogąc znaleźć, z powodu niezwykłego ruchu w mieście, wolnego pojazdu.

Jadwisia go czekała. Gdy posłyszała kroki na schodach, wybiegła naprzeciw męża.

— Leonie! Leonie! — wołała radośnie — nie będziemy już mieli kłopotu z żywieniem sarenki mojej, nie będziemy już kupować ziarna, nie...

— Dlaczego?

— Wystaw sobie mężulku! Sarenka zajada papier, jak najlepszy przysmak!

— Papier?

— Papier.

Lidzki wbiegł do kancelaryi, by przygotować dokumenta do wyjazdu i zapakować akt egzekucyjny do torby.

Spojrzał na stół i zbladł. Na stole bowiem nie byłe papieru oddanego mu przez Goldblatta.

— Tu leżał papier!— zawołał desperacko.

— Jaki papier?

— Ot taki! — zawołał Lidzki, pokazując żonie arkusz ze swojej teki wyjęty.

— Właśnie takusieńki zjadła moja sarenka. Komornik zacisnął usta i poczerwieniał.

— Boże! — zawołał — toż to egzekucyą Goldblatta, to pięćset rubli!

Uchwycił laskę i rzucił się ku sarence, ale Jadwisia stanęła w jej obronie.

— Co ty robisz? — zawołała rozpaczliwie. Lidzki opuścił rękę i upadł na krzesło.

— Wiesz! — wybełkotał — ja mogę stracić miejsce.

W oczach mu stanęły okropne skutki; baron usuwał ruchomości, Goldblatt nie miał ewikcyi, skarżył go...

— Cóż to był za papier? — pytała przerażona. żona.

— To był rozkaz natychmiastowej sprzedaży w Nerkach rzeczy barona...

— Jakiego barona?

— Tego, który ma ładna żonę, który zbankrutował, którego licytują.

Lidzki siedział w rozpaczy; w drugim pokoju Jadwisia zaczęła płakać.

Płakała długo, nareszcie odezwała się do zwierzęcia:

— Pani twoja przez ciebie płacze... Pogłaskała faworytkę i dodała:

— Niech on nie sprzedaje biednych ludzi! Sarenka mądra... dobrze zrobiła. Żebyś tylko nie zachorowała od tego szkaradnego papieru.

Zerwała się, otarła łzy i zdążała do kancelaryi męża, ale jeszcze się bała...

III.

Mimo nadzwyczajnych starań Lidzkiego i Goldblatta, duplikat aktu egzekucyjnego uzyskano na trzeci dzień, i to tak późno, iż dopiero czwartego dnia ze świtem komornik wyjechał do Nerek.

Goldblatt, który się bał mu towarzyszyć, ze względu na porywczy charakter barona, jako też i na swoje poważne między lutostańskimi kupcami stanowisko, czekał powrotu Leona na mieście.

Skoro tylko mu doniesiono, że komornik przyjechał szosa od Nerek, pobiegł do jego kancelaryi zadyszany, z złowrogiem przeczuciem.

— Co? — pytał gwałtownie — zapłacił? zajął pan?

— Przepadło! — odparł Lidzki — zapóźno! usunięto wszystko...

Nie dokończył, bo żyd obsunął się na krzesło.

— Pan mi zabrał życie! — zaczął kupiec po chwili — ale ja tego nie daruję, ja pana nauczę, co to Goldblatt, Goldblatt!

Lidzki był porywczym.

— Co mi tu będziesz groził, stary lichwiarzu! — zawołał zrywając się.

— Co ja nie mam grozić? — wrzeszczał Goldblatt, zrywając się z krzesła — pan mnie zgubił, pan zgubił moja żonę, pan mi odebrał życie, pan!...

Lidzki uśmiechnął się, a to do największej pasyi doprowadziło Goldblatta.

— Tu się niema co przedrwiwać—zawołał ochrypłym głosom — ja panu mówie, że pana nauczę! Ja wiem, co to wszystko znaczy; ja wiem że kozy jedzą, trawę, a nie egzekucye. Pan masz taką sarnę, co je papier, to pan nie jest komornik! Ja wiem, co to znaczy. Ja widział pana z baronem, ja już wiem. Goldblatt nie głupi, un wi że sarna je trawę, a nie wyroki!

— Cicho! — huknął komornik i zrobił ruch, jak gdyby chciał gościa wyrzucić za drzwi. Tu już Goldblatt postanowił przed tym faktem wypowiedzieć wszystko, co miał na sercu, zawołał więc:

— Pan chcesz Goldblatta za drzwi! Ja sam pójdę. Poco pan ma się fatygować, ale ja pierwej będę panu powiedzieć, ja Goldblatt, że komornik nie ma prawa mieć sarna...

Lidzkiemu brakło cierpliwości i uchwycił za futrzany kołnierz lichwiarza, który powoli zmierzając do drzwi, wołał:

— Komornik jest święta osoba, un nie ma prawa mieć sarna, un jest jak rabin!

Tu drzwi się otworzyły i Goldblatt niemi wyleciał.

Wypadek o sarnie pana komornika, rozszedł się piorunem po mieście. Lidzki obawiał się, aby nie stracić miejsca, ale jakoś szczęśliwie się skończyło.

W kilka dni później dostał tylko napomnienie: iż w razie powtórzenia się nieporządków w jego kancelaryi i skarg na jego urzędowanie, będzie od pełnienia swych obowiązków usuniętym.

IV.

Minęło kilka miesięcy.

Sarenka nie straciła apetytu w ogóle do papierów; Jadwisia sprawdziła nawet z radością, że zwierzątko specyalnie lubiło bibułę wszelkiego gatunku, a koperty z grubego materyału zjadało, zostawiając tylko lakową pieczęć.

Gust ten więc stał się mniej szkodliwym, a nawet użytecznym, bo kosz do starganych papierów Leona, nigdy nie potrzebował być wypróżnianym.

Lidzkiego klientela w skutek ciężkich czasów wzrastała i coraz większy dobrobyt zjawiał się w pokoikach Jadwini. Ale dobrobyt ten wcale ja nie cieszył, bo pierwszy jej sen raz po raz się powtarzał; nieraz odbywała konferencyą ze swa sarenka o biednych ludziach, których mąż jej tradował.

Jadwisia miała zostać wkrótce matką i szczególnie martwiła się tem, że maleństwo będzie synem komornika.

Leon nie mógł jej wytłomaczyć, że urząd jego jest koniecznym i uczciwym.

Raz zapytała Leona:

— Powiedz mi mężulku, gdybyś nie był komornikiem, to czembyś był?

— Dziadem! Jadwisia pobladła.

Czas leciał i Jadwisia wkrótce miała już ujrzeć swoje maleństwo. Nudziła się, bo Lidzki rano wyjeżdżał, a wracał dopiero wieczorem. Sarenka tylko rozweselała ciszę mieszkanka, przytupując po wszystkich pokojach, lub leżąc przy łóżku i nadsłuchując każdego szmeru w pokojach.

Raz rano, gdy już Leona nie było w domu, służąca weszła do Jadwisi i oznajmiła jej, że woźny z Banku przyniósł ważne pismo do pana komornika.

— Niech położy w kancelaryi na biurku—odpowiedziała Jadwiga.

Woźny sam wszedł do kancelaryi i złożył na tece Leona grubą szarą kopertę, opatrzoną stemplem bankowym.

— Tutaj nikt nie ruszy? — zapytał służącej — bo to bardzo ważne.

— O! nikt, a któżby to ruszył? Ino pan komornik przyjedzie, to najpierw zobaczy — odparła dziewczyna, oddalając się do kuchni.

W chwilę później, we drzwiach prowadzących z saloniku do kancelaryi, pojawiła się sarenka.

Rozejrzała się i zrobiła kilka kroków.

Kopertę zoczyła natychmiast, bo skierowała się prosto do biurka Leona. Powąchała kopertę raz i drugi i obejrzała się dokoła, czy nikt nie przerwie zamiarów, które już błyszczały w jej oczach.

Głęboka panowała cisza.

Zwierzę zsunęło kopertę ze stołu na ziemię i zaczęło ją nadgryzać od jednego rogu; kąsek mu smakował, bo w kopercie mieściły się inne papiery, które zaprawione smakiem ulubionej bibuły, przedstawiały zbite, jędrne, nie wysuwające się z pod zębów pożywienie.

I wkrótce z ważnych dokumentów pozostały tylko odrobiny papieru, podobne do tych, jakie myszy zostawiają po sobie.

Ale sarenka widać była głodna, bo powoli Wyzbierała i okruszyny, a wziąwszy na język ostatni niedojadek, wyszła z kancelaryi, i najspokojniej położyła się u nóg Jadwisi — a ta ucieszona z powrotu swej wiernej i jedynej towarzyszki, usiadła na łóżku i zaczęła faworytkę głaskać i tak z nią rozmawiać:

— Prawda, że twoja pani jest bardzo biedna? zawsze sama, nie ma nikogo, coby z nią pogadał — nikogo! Ciągle sama! A wiesz ty dlaczego?

Za sarenkę odpowiadała sobie Jadwisia:

— Bo pani twoja ma męża komornika, który sprzedaje biednych ludzi. Tak, moja sarenko! gdyby twoja pani nie była komornikową, toby i nam weselej było w domu, bo Leon byłby z nami, a tak...

Jadwisia westchnęła głęboko i szepnęła jeszcze:

— Co też on teraz robi? Może kto na niego w tej chwili płacze...

Zamyśliła się i dodała niecierpliwie:

— Kiedyż on wróci? może znów tak późno jak wczoraj...

V.

W kilka dni później, Leon Lidzki siedział przy swem biurku i wciągał do ksiąg potokuły odbytych zajęć i licytacyi, które nazajutrz miały być złożone w sądzie.

Wyglądał wesoły i był nim, bo w tym tygodniu dużo zarobił.

A tam z drugiego pokoju Jadwisia co chwila wołała:

— Leonie, chodź tu! Leonie!

— Zaraz! zaraz przyjdę, tylko jeszcze jeden list zaciągnę — odzywał się Lidzki, po którego twarzy przebiegał uśmiech szczęścia, ile razy sobie przypomniał, iż za kilka dni będzie miał rodzinę. Święta Bożego Narodzenia były za pasem.

Wtem drzwi się otworzyły i wszedł woźny sadowy.

— Cóż tam nowego Michale? — zapytał go komornik:

Michał nic nie odparł, tylko oddał Lidzkiemu duży list ze stemplem, ukłonił się, a rzuciwszy ua komornika dziwne spojrzenie, wyszedł.

Leon rozerwał gorączkowo kopertę i mieniąc się czytał:

"Z powodu karygodnego niedbalstwa w wykonywaniu obowiązków i ciągłego narażania na poważne straty stron, jak tego dowodzi ostatni wypadek z Bankiem, usuwa się pana z dniem dzisiejszym od zajęć. W ciągu dni trzech złożysz pan w porządku akta i księgi swemu następcy, i t. d. "

Lidzki przeczytawszy dymisyą, zerwał się i wybiegł jak szalony na miasto. Dopadł dorożki i kazał się wieźć do Banku, choć w Lutostynin odległości były małe.

Wpadł do biura dyrektora, który, bynajmniej nie zdziwiony jego przybyciem, pierwszy się odezwał:

— Coś pan zrobił? coś pan zrobił?

— Co? panie! — pytał osłupiały Lidzki.

— Jakto co! podchwycił dyrektor — trzy dni temu posłałem panu polecenie natychmiastowego zajęcia ruchomości i pieniędzy w kantorze Malagi. Malaga wczoraj przepisał wszystko, zataił gotówkę, a Bank przez pana stracił cztery tysiące rubli...

Lidzki domyślał się nareszcie wszystkiego i pędził do domu, by zabić faworytę żony; ale mroźne grudniowe powietrze ostudziło jego gorączkę.

Wszedł do siebie o tyle przytomny, że mógł jeszcze cokolwiek panować nad sobą; lecz postanowił zabić stworzenie, które pozbawiło go chleba i Jadwisię skazało na nędzę.

Wszedł do pokoju żony i zawołał:

— Nie odebrałaś dla mnie listu z Banku?

— Owszem, Rozyna odebrała i położyła na biurku; nie dostałeś go? Ale cóż jesteś taki blady? cóż się stało? — zawołała Jadwisia przerażona.

Lidzki ochłonął, widząc mieniącą się twarz ukochanej kobiety.

Upadł na fotel i mówił:

— Straciłem miejsce... sarna musiała zjeść... Bank ma straty cztery tysiące... ja ją zabiję!...

Milczał długo, wreszcie wstał i zbliżając się do łóżka żony, która niema siedziała ze swą sarenką u nóg, zawołał:

— Oddaj mi ją!

Jadwisia zerwała się i zasłaniając faworytę, zawołała:

— Leonie! co chcesz zrobić? Ja nie pozwolę! Lidzki jak szalony wybiegł, bojąc się sam siebie, bojąc się własnej krwi, która krążyła gwałtownie w żyłach. Zamknął się w swej kancelaryi by ochłonąć, by zebrać myśli, by módz się zastanowić, co dalej pocznie...

Jadwinia długo nadsłuchiwała, jak chodził po pokoju i sprawdzała, że kroki jego były coraz mniej gwałtowne, coraz cichsze.

Wysilona czuwaniem obsunęła się na poduszki i zamyśliła głęboko. Powoli rumieńce powracały na jej wystraszoną twarzyczkę, powoli uśmiech błogi okraszał jej usta i oczy.

— Sarenka dobrze zrobiła... — dodała wreszcie szeptem — ojciec mojego dziecka już nie będzie biednych ludzi sprzedawał.