August Strindberg

KAROL XII

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

AKT PIERWSZY

AKT DRUGI

AKT TRZECI 

AKT CZWARTY 

AKT PIĄTY 

KAROL XII

August Strindberg

OSOBY:

KAROL XII

ULRYKA ELEONORA

GÖRTZ

ARVID HORN

KARL GYLLENBORG

FEIF — sekretarz

HULTMAN — stolnik

KATARZYNA LESZCZYŃSKA

EMERENCJA POLHEM

EMANUEL SWEDENBORG

KARZEŁ LUXEMBOURG

OSOBY DRUGOPLANOWE:

MĘŻCZYZNA

KOBIETA

MALKONTENT

CZŁONEK RADY

RZECZNICY CZTERECH STANÓW

MARYNARZ

STRAŻNIK NADBRZEŻNY I IN.

AKT PIERWSZY

Na wybrzeżu Skanii

Wietrzny poranek w grudniu 1715 na wybrzeżu Skanii. Na pól zasypana lotnymi piaskami stoi waląca się i opuszczona w czasie zarazy w 1710 roku chata. Okna powywalane, dachówki pozrywane, drzwi wyrwane. Przez zrujnowaną przednią ścianę widać zakopcony piec i komin. Przed chatą pozbawione liści drzewo, wysmagana wiatrem jabłoń z jednym jedynym pozostałym na gałęzi jabłkiem, wstrząsanym podmuchami wiatru. Obok kupa śmieci pokryta zwiędłymi łopianami. Na prawo od chaty pogorzelisko po kościele i wielu domach mieszkalnych. Opodal mroczne morze, na horyzoncie jasnoszara smuga brzasku. Odziany w łachmany Mężczyzna szuka czegoś w ruinach. Wchodzi Strażnik nadbrzeżny.

STRAŻNIK

Halt! Wer da?

Mężczyzna kryje się za filarem w ruinach kościoła.

STRAŻNIK

Halt! Wer da? (podchodzi do Mężczyzny)

MĘŻCZYZNA

Kim jestem? Kiedyś byłem żołnierzem, dawniej była tu wioska.

STRAŻNIK

Czego szukasz?

MĘŻCZYZNA

Szukam domu, który tu był, ale którego już nie ma.

STRAŻNIK

Mów głośniej, wiatr unosi twoje słowa!

MĘŻCZYZNA

Czy to nie tu była niegdyś wioska zwana Stavstorp?

STRAŻNIK

A jużci! Tu masz zagrody, tam stał kościół, a tam znów szkoła.

MĘŻCZYZNA

A gdzie stała chata żołnierza?

STRAŻNIK

Tam!

MĘŻCZYZNA

Tam? A czemu już tam nie stoi?

STRAŻNIK

Bo najpierw zaraza zabrała wszystkich jej mieszkańców, a potem wróg spalił budynki.

MĘŻCZYZNA

Kiedy przyszła zaraza?

STRAŻNIK

Zaraz po Połtawie.

MĘŻCZYZNA

A skąd?

STRAŻNIK

Z Rosji, gdzie leży Połtawa, z Rosji, która pochłonęła naszego króla i nasze wojsko. Byłeś w wojsku?

MĘŻCZYZNA

Tak, i byłem pod Połtawą w Rosji, i na Sybirze.

STRAŻNIK

Czego wyście tam szukali? Trzeba było siedzieć w domu!

MĘŻCZYZNA

Właśnie! (ogląda chatę) Masz rację! Tu stała moja chata, tu był mój dom, tu mieszkała moja żona i moich, dwoje dzieci. Na tym piecu gotowała się moja kasza, przy tym oknie bawiły się moje dzieci, na tym progu czekała moja żona, łatając odzież... To już piętnaście lat!... Piętnaście lat!... Tę jabłoń zasadziłem przed wyruszeniem w drogę. Nigdy nie oglądałem jej owoców... Teraz ją widzę ale jest spróchniała. (trzęsie drzewem, ale jabłko nie spada) No tak! (grzebie w kupie rupieci) Patrz tu leżą moje potłuczone garnki, blaszane łyżki, ła-giewka na sól... i jedna podeszwa od bucika... To od bucika mojej żony... miała taką małą, ładną stopę, która stąpała tu tak cicho i spokojnie. Tak, na cóż się przyda narzekanie. Tak wygląda chyba całe królestwo... Ruina, kupa rupieci... i zgniłe jabłko na szczycie...

STRAŻNIK

Które powinno się strząsnąć!

MĘŻCZYZNA (zapalając się)

A kto ma to zrobić?

STRAŻNIK

Człowiek o mężnym sercu!

MĘŻCZYZNA

Spójrz! Tu leży moja żołnierska tabliczka, która wisiała nad drzwiami chaty. Numer siedemdziesiąt trzy, w pułku południowo-skańskim. To byłem ja!... Czego ty tam wypatrujesz w morzu?

STRAŻNIK

To ty nic nie wiesz? Nie rozumiesz?

MĘŻCZYZNA

Nie!

STRAŻNIK

Nie słyszałeś, że Stralsund padł?

MĘŻCZYZNA

Nieee! A co z tym łotrem?

STRAŻNIK

Uciekł!

MĘŻCZYZNA

Zupełnie jak pod Połtawą! Ten łotr zawsze ucieka, chyba że zwycięża! Raz uciekł nawet przed kobietą.

STRAŻNIK

Raz? On zawsze uciekał przed kobietami!

MĘŻCZYZNA

Czemuż to uciekał przed nimi?

STRAŻNIK

Bo nigdy sobie nie dowierzał, że da im radę!

MĘŻCZYZNA

Prawdopodobnie... Co tam widzisz w morzu?

STRAŻNIK

Widzę, jak duńska fregata ściga jakąś brygantynę!

MĘŻCZYZNA

Brygantynę? Czy brygant to nie znaczy łotr?

STRAŻNIK

A jużci!

MĘŻCZYZNA

W takim razie ten łotr jest na pokładzie brygantyny.

STRAŻNIK

Słusznie mówisz!

MĘŻCZYZNA

Nie ma tu żadnych raf, podwodnych mielizn, głębokich rozpadlin, rwących wirów?

STRAŻNIK

Tak, ale kto ma wisieć, nie utonie!

MĘŻCZYZNA

Czyżby nie było już kramów z konopiami w królestwie szwedzkim?

STRAŻNIK

W Karlskronie są postronki, ale nie ma nikogo, kto by się odważył po nie sięgnąć.

MĘŻCZYZNA

Nikogo?

STRAŻNIK

A znasz kogoś?

MĘŻCZYZNA

Tak, znam... Czy on wyląduje tutaj?

STRAŻNIK

Właśnie chcą to uczynić... Co robiłeś na Sybirze?

MĘŻCZYZNA

Najpierw chodziłem do szkoły, potem zostałem nauczycielem.

STRAŻNIK

To dlatego wiesz, co znaczy brygant! Ale, ale, czy widzisz tych panów, którzy idą tam brzegiem?

MĘŻCZYZNA

Widzę!

STRAŻNIK

W takim razie widzisz przed sobą Członka Rady i Rzeczników Czterech Stanów.

MĘŻCZYZNA

Nie sądzisz, że gdyby rozpalić tu ogień, właśnie tutaj, to i brygant i brygantyna zeszliby ze świata żywych i kraj ocalałby dzięki temu?

STRAŻNIK

Dziwne, że nas obu, którzy spotykamy się pierwszy raz, ożywia jedna i ta Sama myśl.

MĘŻCZYZNA

A może w całym kraju jest tylko jedna myśl? Mam rozpalić?

STRAŻNIK

Rozpalaj! Choć nie wierzę, by to coś pomogło. Dotychczas nie dały mu rady ani sztych, ani cios, ani woda, ani ogień, i nic nie poskutkuje, dopóki nie przyjdzie na niego pora.

MĘŻCZYZNA (rozpala ogień na palenisku w chacie)

Teraz, kiedy ten łotr to zobaczy, powie sobie: Oto ogień radości! Tak, to może stać się ogniem radości, ale jeszcze nim nie jest!

STRAŻNIK

Czemu nazywasz go ustawicznie łotrem,

MĘŻCZYZNA

Wiesz równie dobrze jak ja i cały naród, cały, nie, połowa, bo druga połowa nie żyje... Ale powiedz, co rząd robi tu na brzegu.

STRAŻNIK

Truchleją o swoje głowy, bo zwołali podczas jego nieobecności riksdag i zażądali, jak to się nazywa, zasuspendowania...

MĘŻCZYZNA

Zasuspendowania? Suspenduje się pijanego pastora, niezdarnego urzędnika, tchórzliwego oficera... To dobre słowo!

STRAŻNIK

! ...Ogień działa na wodę. Brygantyna. lawiruje. Duńska fregata odpada z wiatrem i płynie dalej z obawy przed mielizną... Od brzegu wypływa łódź... on jest uratowany!

MĘŻCZYZNA

No to czas, żebyśmy i my się ratowali!...

STRAŻNIK

Podaj mi wpierw twoją rękę, rodaku!’

MĘŻCZYZNA

Oto ona!

STRAŻNIK

Dokąd zmierzasz?

MĘŻCZYZNA

Kto to może wiedzieć?... Żegnaj! Rząd nadchodzi!

STRAŻNIK

Rząd na gościńcu! Król na bezdrożu! O kraju mój, kraju!

Odchodzą każdy w swoją stronę.

W oddali słychać strzał, wiatr i deszcz przybierają na

sile.

Wchodzą Członek Rady i Rzecznicy Czterech Stanów, w zmokniętych płaszczach, trupiobladzi od nocnego czuwania, deszczu, chłodu i niepokoju.

CZŁONEK RADY

Król nadchodzi!

SZLACHCIC

Niech Bóg będzie dla nas miłościwy!

DUCHOWNY

Co myśmy zrobili?!

MIESZCZANIN

Spełniliśmy nasz obowiązek!

CHŁOP

Więcej niż nasz obowiązek — ponieśliśmy ofiary!

CZŁONEK RADY (wyjmuje dokument, osłaniając go od deszczu)

Oto, co napisałem: Kraj nasz, opuszczony przez swego króla przed piętnastu laty, wita go serdecznie, gdy powraca, i prosi o pokój...

SZLACHCIC

Tego on nigdy nie zechce wysłuchać!

DUCHOWNY

Biada krajowi, którego król jest szaleńcem!

MIESZCZANIN

Biada nam, których ma sądzić szaleniec!

CHŁOP

Biada krajowi, którego król jest łotrem!

Zza sceny słychać klaskanie w dłonie.Członek Rady i Rzecznicy Stanów wzdrygają się ze zgrozy.

CZŁONEK RADY

Co mówi chłop?

CHŁOP

Powiedziałem, łotrem!

CZŁONEK RADY

Milcz! Wiatr może zanieść twoje słowa do tego ucha, które słyszało w Turcji, co szeptano w Szwecji!

CHŁOP

Ucho, które umiało stać się głuche na błagania, uzasadnione skargi, krzyki rozpaczy całego narodu! Panie, wysłuchaj nas z nieba! Panie, ukarz go! Panie, zmiłuj się nad nami!

WSZYSCY

Amen!

ADIUTANT

Król! Z drogi, ludzie!

CZŁONEK RADY

Rząd to nie ludzie!

ADIUTANT

Rząd? Czy to rząd? (robi ramionami gest „z drogi!”)

CZŁONEK RADY (występuje naprzód)

Pan adiutant mnie poznaje?

ADIUTANT

Członek Rady?... W jakiej sprawie?

CZŁONEK RADY

Pragnę uzyskać audiencję u króla i przedłożyć petycję...

ADIUTANT

Słyszymy to już od tak dawna...

CHŁOP

Więc posłuchajcie jeszcze raz!

ADIUTANT

Znaj mores, chłopie!... Uwaga! Król nadchodzi!

SZLACHCIC (do innych)

Niech nikt nie pada na kolana!

CHŁOP

Żadnego klękania!

MIESZCZANIN

Zgoda!

Düring wpada z prawej szybkim krokiem, spostrzega ogień, wchodzi do chaty i dorzuca drew.

ROSEN (wchodzi z prawej)

Z drogi, chłopi! Hultman wchodzi z prawej ze szkatułką pod pachą.

SZLACHCIC

To świta królewska!

DUCHOWNY

To stolnik! CHŁOP Wylizywacz talerzy!

Karzeł Luxembourg wchodzi ze skrzypcami pod pachą.

MIESZCZANIN

Błazen dworski! Co za towarzystwo!

CHŁOP

Z takim rządem można daleko zajść. Olbrzym szuka karła...

Dwaj drabanci z wydobytymi szpadami odsuwają na bok Członka Rady i Rzeczników Stanów, którzy cofają się na lewo, padają na kolana i wyciągają ręce ku prawej stronie sceny. Król wchodzi z prawej, blady, przemarznięty, zmoknięty, w płaszczu. Mija szybko Członka Rady i Rzeczników Stanów, zasłoniętych przez d r ab antó w, H ultman a i Luxevxbourga. Wchodzi do chaty, zrzuca płaszcz i staje, spokojny i nieruchomy, przed ogniem. Adiutant podchodzi do króla, który wydaje mu cicho jakiś rozkaz. Następnie Adiutant wychodzi do Członka Rady i Rzeczników Stanów, przyjmuje od nich petycje, które zaraz doręcza Królowi. Pełne szacunku milczenie i cisza panują, gdy Król otwiera petycje, szybko przebiega je wzrokiem i rzuca w ogień. Potem gestem wzywa Adiutanta. Wygląda, jakby radził się z nim, jaką obrać drogę. Potem przyciąga pasa, wciska kapelusz na czoło. Rosen podaje mu płaszcz, którego kołnierz podnosi.

Adiutant wychodzi, wydaje komendę „Baczność!” i pokazuje gestem w kierunku przedniej prawej strony sceny. Drabanci wymaszerowują w tym kierunku, przed ruinami kościoła, a za nimi szybkimi krokami kroczy Król. Za nim podąża Rosen, daje

znak Hultmanowi i Luxembourgowi, żeby zostali. Düring towarzyszy Królowi.

SZLACHCIC (do Mieszczanina)

Czemu padaliśmy na kolana?

MIESZCZANIN

Nie wiem. Nie można było inaczej.

CHŁOP

Czy to był król? Więc to coś całkiem innego niż zwykli ludzie. Zupełnie tak, jakby ktoś przed nim szedł i torował drogę.., nie mogę tego pojąć (otrzepuje kolana z kurzu), ale jakby mi ktoś podbił nogi... to znaczy, że to nie ja padłem na kolana...

SZLACHCIC

Słowo daję!

CZŁONEK RADY

To władca i boski pomazaniec, rozumiecie teraz? Nie! Bo widzicie, jest różnica między nami a wami!

KARZEŁ (podchodzi z otwartą tabakierką)

Nim się rozejdziecie, zażyjmy sobie szczyptę tabaki. (częstuje najpierw Chłopa)

CHŁOP (zażywa tabaki z zadowoleniem)

Panie Boże zapłać!

KARZEŁ

To nie jest ofuknięcie! (częstuje Mieszczanina)

MIESZCZANIN (zażywa tabaki)

Pokorne dzięki!

KARZEŁ

Czy można? (częstuje Pastora) Są jakieś pytania?

PASTOR (udaje, że zażywa tabaki)

Czy karzeł pełni jakąś dworską funkcję?

KARZEŁ

Nie, jestem tylko nadwornym błaznem. On gardzi mną, tak jak wszystkimi innymi, ale go bawię. Nie wszyscy to czynią. (częstuje Szlachcica)

SZLACHCIC

Nie, dziękuję.

KARZEŁ

Jaki wytworny, to mi się podoba. Powinniśmy mieć takich więcej. Gdybym teraz poczęstował Członka Rady, to według porządku natury i stosownie do rangi powinien cisnąć mi tabakierką w twarz, a na to nie mam ochoty...

HULTMAN

Mamy tu zamieszkać na tym pogorzelisku, czy co?

KARZEŁ

Hultman, nie pytaj, tylko żyj! Żyj z minuty na minutę! Nikt nie wie, co jutro kryje w swoim łonie, a po śmierci nie ma rozkoszy!

HULTMAN

Cyniku, Epikurze! Pytani tylko, gdzie mam teraz nakryć królewski stół. I nie pytam ani o łono dnia jutrzejszego, ani o rozkosz śmierci... Mój pan i król, największy z ludzi i władców, jest najdoskonalszym ze śmiertelników i jego najmniejsze życzenie jest moim prawem, jego zadowolenie jest moją ewangelią... Pytam więc, gdzie mój król każe mi teraz nakryć do stołu, zastawić to srebro stołowe, które wlokłem po miastach Saksonii, po wioskach Polski, równinach Rosji i ogrodach Turcji...

KARZEŁ

Hultman! Słońce zajdzie niebawem! Oszczędzaj śliny...

HULTMAN

To srebro, które uratowałem z oblężenia Stralsundu, ocaliłem od duńskiej fregaty, od...

KARZEŁ

Hamuj, Hultman! Hamuj, do licha, bo nigdy nie dojdziesz do kropki.

HULTMAN

Patrzcie, znów mamy tu adiutanta.

ADIUTANT

Król nakazuje, żeby Członek Rady i Rzecznicy Stanów niezwłocznie powrócili na swoje stanowiska w stolicy i tam oczekiwali dalszych decyzji Jego Królewskiej Mości.

CZŁONEK RADY

Jeszcze i to?!

ADIUTANT

O co chodzi? Czy jest tu coś do nadmienienia? Czyż król nie ma ustawowego prawa rządzić królestwem według swego uznania?

CZŁONEK RADY

Ma, ale...

ADIUTANT

Czyż nie złamaliście przysięgi, kiedy chcieliście go zdetronizować? To milczenie jest potwierdzeniem! Idźcie więc i dziękujcie Bogu, że Król nie zdjął wam głów z karków! Allez!

HULTMAN (do Karła)

Oto męskie słowa! Ach tak, więc to są zdrajcy królestwa, którzy chcieli zdetronizować naszego miłościwego pana, dlatego że natknął się na przeciwności! Cóż, taki jest świat i tacy są ludzie!

ADIUTANT (do Członka Rady i Rzeczników Stanów)

Panowie zechcą szybko się oddalić, bo tu odbędzie się egzekucja innych zdrajców.

KARZEŁ (do Hultmana)

To szyper brygu ma zostać rozstrzelany za to, że nie stawił się na miejscu spotkania?

ADIUTANT

Tak jest! A załoga zostanie wychłostana!

HULTMAN

A oni się skarżą, że w kraju nie ma prawa i sprawiedliwości!

Członek Rady i Rzecznicy Stanów wycofują się za kulisy, ściskając sobie nawzajem ręce:

SZYPER (związany, wprowadza go dwóch knechtów)

Puście mnie, na Jezusa Chrystusa, mówię wam puście mnie! To nie moja wina, że lody opóźniły ten manewr... Puście mnie, ja nic nie zrobiłem! Puście mnie!

KARZEŁ (który stroi skrzypce)

Nie krzycz tak, człowieku!

SZYPER

Przecież oni chcą mnie zabić!

KARZEŁ

No to co, musisz krzyczeć z powodu takiej bagatelki?

SZYPER

Ja nic nie zrobiłem! Nie mam wpływu na pogodę i wiatr! Nie mogę przerwać biegu lodów! Puście mnie!

ADIUTANT

Zabierzcie go stąd, szybko!

SZYPER (wyprowadzają go)

Puście mnie! Ja nic nie zrobiłem!

HULTMAN (do Adiutanta)

Czy nasz miłościwy król nie wyraził jakiegoś życzenia co do kwater, stołu i tak dalej?

ADIUTANT

Tak! Hultman ma w najbliższej wiosce kanie, które zawiozą go do miasta!

HULTMAN

Świetnie! Byle bym tylko w porę. wiedział!

KARZEŁ

A ja?

ADIUTANT

Ty? A kto tam troszczy się o ciebie!

KARZEŁ

Czy to dymisja? Czyżby znalazł jakiegoś nowego karła? Więc chce mnie wyrzucić? Czyż nie jestem człowiekiem zasłużonym, czyż nie byłem pierwszym karłem w królestwie? Luxembourg Jedyny?...

ADIUTANT (wychodząc)

Hultman ma konie w najbliższej wsi!

KARZEŁ

Tak, Hultman, wielki łgarz, niezastąpiony... Takie jest życie! Nie zdawajcie się nigdy na władców... (gra melancholijnie sarabandę Sebastiana Bacha)

HULTMAN (odchodząc)

Wstydziłbyś się!

KARZEŁ

Jeden do stołu, drugi za drzwi!... Idź, stolniku, i powiedz swemu panu, że widziałeś Luxem-bourga wyrzuconego na brzeg, gdzie nie rosną róże... (Hultman już wyszedł, Karzeł jest sam. Rozgląda się wokoło. Podrywa się z furią). Poczekajcie no tylko! Mały jestem i umiem jedynie grać na skrzypcach! Ale ja wam zagrani... a wtedy, klnę się na moje życie, zatańczycie! Zatańczycie!

AKT DRUGI

  W komnacie audiencji królewskich

Komnata audiencji królewskich w Lund. Na prawo wielki kominek, obok wieszak na ubrania, na lewo duży stół z papierami i przyborami do pisania, ogromne krzesło z oparciem i koroną i płaszczem gronostajowym. Dwa bardzo niskie i miękkie fotele na środku komnaty, zwrócone ku krzesłu Króla. Całkiem na lewo łóżko polowe przykryte niebieskim jedwabiem. Gyllenborg i Horn stoją przy kominku i grzeją się.

GYLLENBORG

Wiesz, po co nas tu wezwano?

HORN

Nie! Ale co dzień wzywa się tu nowych ludzi.

GYLLENBORG

Myślisz, że ktoś zna plany królewskie?

HORN

Czy on ma jakieś plany?

GYLLENBORG

Co za pytania?

Trzeszczenie w belkach drewnianego domu. Panowie wzdrygają się i oglądają za siebie.

HORN

Co to takiego?

GYLLENBORG

Mróz, który przybiera na sile! (pauza) Czyś przeżył kiedyś coś tak strasznego jak to?

HORN

Nigdy!

GYLLENBORG

Widziałeś go po jego powrocie?

HORN

Widziałem go wczoraj!

GYLLENBORG

No i...?

HORN

Martwy człowiek, którego ziemska powłoka chodzi i straszy.

W oddali  słychać sarabandę Karła.

GYLLENBORG

Co to za piekielna muzyka, którą słyszę przez cały ranek?

HORN

To brzmi jak szarańcza...

GYLLENBORG

A ja uważam, że to brzmi jak jesienny wiatr między podwójnymi oknami, albo jak płacz dziecięcy. Czy wiesz, że w czasie ostatniej zarazy zmarło sześćdziesiąt tysięcy małych dzieci?

HORN

Szczęśliwe!

Profesor wchodzi, skradając się z głębi sceny. Rozgląda się niespokojnie dokoła, podchodzi na palcach. do kominka i ogląda zasuwą.

GYLLENBORG

Co to za jeden?

HORN (do Profesora)

Czy należy zamykać zasuwę, nim ogień wygaśnie?

PROFESOR (półgłosem, przestraszony)

Chciałem tylko obejrzeć defekt zasuwy.

HORN

Jesteście zdunem?

PROFESOR

Mówiono, że tu dymi, a my tak się boimy pożaru, odkąd nasze miasto spłonęło kilka lat temu.

HORN

Czy to inspekcja pożarowa?

PROFESOR

Skądże znowu! Poprawię tylko na kominku, jeśli panowie pozwolą...

GYLLENBORG

To chyba wariat?

PROFESOR

Bo to mój dom, i mogę tu dalej mieszkać na poddaszu... Gdyby panowie zechcieli dopilnować ognia, byłbym ogromnie wdzięczny... (wychodzi na prawo)

HORN

W tym mieście ludzie wyglądają jak duchy!

GYLLENBORG

Czego król może od nas chcieć?

HORN

Jest nieprzenikniony!

Idą ku tyłowi sceny i zatrzymują się przed wieszakiem.

GYLLENBORG

Spójrz na ten płaszcz!

HORN

Wyblakły pod pasem, i widać ślady po sztychach!...

GYLLENBORG

A tu brakuje guzika!

HORN (nasłuchuje)

Cicho!

GYLLENBORG

Pomyśl, za tymi drzwiami znajduje się ten wielki, otoczony strachem mąż, z którym monarchowie Europy zawsze muszą się liczyć w swoich rachubach!... Czy on jest rosły?

HORN

Trudno powiedzieć. Bo nie można go mierzyć zwykłą oczu miarą... Widziałem go wielkim jak Tezeusz i małym jak paź

. A jego oblicze...

GYLLENBORG

Co z nim jest?

HORN

Widziałem dwadzieścia różnych jego twarzy!

On nie jest jednym człowiekiem, jego imię legion!

GYLLENBORG

Mówisz tak dziwnie, ale... wielu mówiło podobnie. (Drzwi po lewej otwierają się, panowie wzdrygają się)

Feif wchodzi.

Patrzą na siebie badawczo.

FEIF

Jego Królewska Mość będzie tu niedługo. (milczenie) Jestem sekretarzem na dzień dzisiejszy, (milczenie) Niech mi wolno będzie powiedzieć panom tylko jedno... (milczenie) Nie informuje się króla o niczym, lecz odpowiada się jedynie na jego pytania mniej lub bardziej wyczerpująco, zależnie od tego, czy Jego Królewska Mość wykazuje większe lub mniejsze zainteresowanie udzielaną odpowiedzią. {milczenie) I nie wykorzystuje się okazji, by zakomunikować coś o stanie królestwa lub o pragnieniach ludu, ponieważ są to rzeczy dobrze znane. {milczenie) Wreszcie chciałbym powiadomić, że król nabawił się anginy, tylko z trudem może mówić głośno i prosi panów o wybaczenie, że będzie mówił cicho. (kłania się głęboko i wychodzi tą samą  drogą, którą przyszedł)

GYLLENBORG

Więc to jest Feif!.... Był uczniem u kapelusznika!

HORN

My też byliśmy kiedyś uczniami, Gyllenborg.

GYLLENBORG

To prawda! (staje znowu przed kominkiem)

HORN

Marznę tak, że aż mi zęby dzwonią!

GYLLENBORG

I jak tu ciemno!

HORN

Chciałbym już być o pół godziny starszy.

GYLLENBORG

Jakby się czuło, że jego duch wypełnia tę komnatę. Jeszcze nigdy przedtem tak się nie bałem.

Król wchodzi bezgłośnie z lewej strony, czytając jakiś dokument. Jest ubrany w niebiesko-żółty strój, bez szpady. Podnosi oczy znad papieru i patrzy na

panów zezem. Jest poważny, skupiony, godny i tajemniczy, z niezdecydowanym wyrazem na twarzy chorobliwie szarej jak popiół. Na szelest papieru p anowie odwracają się i przyklękają na jedno kolano. Król pokazuje im gestem, żeby powstali. Potem siada na krześle z oparciem, mając przy boku F e i f a który wszedł za nim.

Król i Feif czytają jakieś papiery. Potem Król zachęca panów gestem, żeby usiedli. Obaj siadają. na niskich fotelach, w których zapadają się tak głęboko, że wydają się skrępowani.

Król mówi coś do F e if a, ale tak cicho, że słychać tylko szmer głosu.

FEIF (zwraca się do panów)

Jego Królewska Mość

prosi hrabiego Gyllenborga...

Król ruchem powstrzymuje Feifa i znowu coś mruczy.

FEIF

Hrabia Horn zechce powiedzieć Jego Królewskiej Mości wszystko, co wie o bardzo głośnym...

Król mruczy coś znowu do Feifa.

FEIF

...o bardzo głośnym baronie Görtzu.

Horn wstaje, patrzy ze zdziwieniem na Gyllenborga.

Król gestem pokazuje Hornowi, żeby usiadł.

HORN (siada niechętnie na niskim, niewygodnym fotelu)

Życzenie Jego Królewskiej Mości jest oczywiście rozkazem...

Król patrzy w dół przed siebie na stół, po czym. bierze pióro i zaczyna rysować figury geometryczne

HORN

...ale...

FEIF

Jego Królewska Mość pragnie krótkiej, by się tak wyrazić, charakterystyki osoby, o której mowa.

HORN

W tym celu potrzebna jest bliska osobista znajomość z daną osobą, a ja muszę wyznać, że baron Görtz nie należy do moich najbliższych... Król podnosi wzrok i wbija oczy w Horna, którego ogarnia lęk.

HORN

No cóż, z tego, co słyszałem, baron Görtz jest... (stara się spojrzeniami wybadać opinię Króla. o Görtzu i porównać z wyrazem twarzy F eifa), ...otóż ten człowiek jest... nader niezwykłą osobistością i jego pragnienie, żeby być niezwykłym, może

się tylko mierzyć co do siły z jego bezgraniczną żądzą władzy.

Król rysuje nie podnosząc oczu.

HORN

Mówią, że uważa się on za pępek świata, że co rano szuka w gazetach, czy losy Europy nie uległy jakiejś zmianie, podczas gdy on spał, a uczony Swedenborg...

Król nadstawia uszu.

HORN

...zapewnia, że gdyby Görtz dziś umarł, zbuntowałby jutro królestwo śmierci przeciw mocom niebieskim.

Król zatrzymuje pióro, ale dalej nie podnosi oczu.

HORN

Tę ogromną żądzę władzy kryje on... usiłuje ukryć pod skromną powierzchownością i pogardliwym stosunkiem do podwładnych...

Gyllenborg okazuje niepokój.

Król czerwieni się.

HORN

...podwładnych, którymi właściwie pogardza, podobnie jak pogardza całą ludzkością.

KróI schyla głowę na pierś.

HORN

Te najjaskrawsze cechy charakteru barona Görtza, podwojone bezprzykładną nieczułością na cierpienia innych, mogłyby wydawać się sprzeczne z religijnością, ale baron Görtz nie jest pozbawiony religii. Można by powiedzieć, że żywi on strach przed Bogiem, nie bojąc się Boga.

Feif, dotychczas zachowujący nieprzeniknioną twarz,

ze zgrozą wpatruje się w Horna.

Król łapie się za szyję, jakby się dusił.

HORN (brnie nieustraszenie dalej, jakby nieświadomy mimowolnych aluzji)

Uczony i pobożny Swedenborg uważa, że baron Görtz używa religii jako swego rodzaju magii, dzięki której zyskuje sobie poparcie i władzę także W czysto zbrodniczych przedsięwzięciach... na przykład przy wymuszaniu środków, przy zemście nad wrogami... gdyż ma on także tę cechę, że nigdy nie umie przebaczać.

Król wpatruje się w H orna przenikliwie, jak gdyby chciał odczytać jego najskrytsze myśli i zbadać, czy

nie kryją się tam jakieś aluzje. Usta ma otwarte, górna warga drga.

HORN

Jednym słowem wielka słabość zamaskowana

tak, że robi wrażenie niesłychanej siły, kurczowy upór, który nie jest w stanie złamać samowoli...

Król brzęczy ostrogami.

Horn, jakby budząc się ze snu i zdając sobie sprawę

z piekielnej sytuacji, niemieje ze zgrozy.

Wszyscy patrzą na siebie z wzajemnym zakłopotaniem,

ale nikt nie może się zdobyć na przerwanie ciszy.

Łomotanie w prawe drzwi, trzy głuche uderzenia. Król mruczy coś do Feifa, który wstaje i wychodzi przez drzwi, w które łomotano.

KRÓL (ledwie dosłyszalnym głosem)

Czy  Gyllenborg zna tego człowieka, który przed chwilą siedział tu u mego boku?

GYLLENBORG

Sekretarz Feif! Słyszałem tylko, jak wypowiadał się o nim hrabia Tessin.

KRÓL (jak poprzednio)

I...

GYLLENBORG

Za pozwoleniem, i skoro Wasza Królewska Mość każe... Feif jest pilny, dobry, uczciwy,, czysty, jeśli chodzi o odzież, obyczaje i serce, i jest szczerym Szwedem.

KRÓL (do Horna)

A co pan słyszał o Feifie?

Horn waha się.

KRÓL

Mów!

Horn waha się.

KRÓL (z naciskiem)

Nie sądziłem, że Horn się boi!

HORN

W polowej kancelarii uważano, że Feif jest mniej zdolny, ale bardziej interesowny niż Piper, i że do tego jest niezdarny, mściwy, wiarołomny i znienawidzony przez wszystkich, którzy go znają.

KRÓL

W takim razie, czy Gyllenborg może mi powiedzieć, co mam sądzić o Feifie?

GYLLENBORG

Nie mogę, Wasza Królewska Mość!

KRÓL

A czy Horn może mi powiedzieć, co mam sądzić o... (z naciskiem) baronie Görtzu?

HORN (chytrze)

To samo, co Wasza Królewska Mość sądzi o Feifie.

KRÓL (uśmiecha się)

Panowie mogą odejść.

Gyllenborg i Horn wstają i wycofują się tyłem.

Król rysuje znowu.

ADIUTANT

Baron Görtz!

KRÓL

Niech poczeka!

Gyllenborg i Horn patrzą na siebie z zakłopotaniem i wychodzą.

Feif wchodzi znowu.

KRÓL

Każ Görtzowi poczekać! Powiedz mi, Feif, kim jest Horn teraz?

FEIF

Hrabia Horn jest człowiekiem honoru.

KRÓL

A Gyllenborg?

FEIF

Rycerzem w najpiękniejszym znaczeniu tego słowa.

KRÓL

Feif jest mądrym człowiekiem, bo mądrze jest zawsze mówić dobrze o swoim bliźnim! Jednakże — czy Feif powiedział o pożyczce?

FEIF

Tak, Wasza Królewska Mość.

KRÓL

W takim razie każę uwięzić Görtza, ale wpierw chcę z nim porozmawiać i spojrzeć mu w oczy... Tu na papierze jest napisane, że jest on najgorszym łotrem, jaki żył kiedykolwiek, największym szarlatanem i tak dalej! To, że konspirował z Rosją, żeby mnie zdetronizować, jest dla mnie dostatecznym motywem, aby upewnić się co do jego osoby!... Feif może odejść!

Feif zwleka.

KRÓL

Czemu Feif zwleka?

FEIF

Wasza Królewska Mość wybaczy, ale czy to rozważne zostawać sam na sam z tak straszliwym wrogiem jak baron?

KRÓL

Nie jestem sam, Feif, ja nigdy nie jestem sam... Idź już!

Feif wychodzi na lewo.

Król przesuwa ręką po oczach, jakby zbierał wspomnienia i myśli. Potem ujmuje dzwonek, zatrzymuje się w pół ruchu i wpatruje w prawe drzwi. Następnie dzwoni.

Adiutant wchodzi.

KRÓL

Baron Görtz może wejść! Adiutant wychodzi.

Görtz wchodzi, wolno, niepewnie, mając się na baczności. Jest to postawny mężczyzna z ogładą światowca. Ma piękną twarz, ale jest ślepy na lewe oko, tak, że gdy teraz wchodzi z prawej, twarz jego wygląda z profilu martwo. Przyklęka na jedno kolano. Pauza.

KRÓL {robi wrażenie zaskoczonego)

Czy to baron Görtz?

GÖRTZ

Tak, to ja!

KRÓL (daje mu znak, ażeby powstał)

Czego pan sobie życzy?

GÖRTZ (z emfazą)

Mój bohaterze, mój królu...

KRÓL (z gniewem, drżącym głosem, ale nie podnosząc go)

Czy pan baron tak kiepsko przestudiował swojego Machiawela, że sądzi, iż króla można wziąć na pochlebstwo?

GÖRTZ

Machiawel? Nigdy go nie czytałem!

KRÓL

Nie? W takim razie pan baron nie wie, jak zachowuje się książę, by wybadać, czy łotr mówi prawdę, czy nie?

GÖRTZ (usiłuje doszukać się właściwego tonu)

Czy można się czegoś takiego nauczyć?

KRÓL

Pan baron przestawał już z książętami?

GÖRTZ (swobodnie)

Wszystko ma swój czas, Wasza Królewska Mość, i ja też go miałem. Teraz już przeminął (spostrzega, że spudłował, szybko milknie)

KRÓL

Wygląda na to, że z wiekiem pan baron’ osiągnął pewną znajomość siebie.

GÖRTZ

Chyba tak...

KRÓL

W takim razie pan baron zna swoje małe słabe strony?

GÖRTZ

Małe czy duże, nie jestem nieświadom niczego, zwłaszcza że można było o nich wyczytać we wszystkich gazetach Europy przez blisko dziesięć lat.

KRÓL

I pan baron przyznaje się do wszystkich?

GÖRTZ

Do wszystkich!

KRÓL

Co za niezwykły człowiek!

GÖRTZ

O nie!

KRÓL

Pan baron miał na przykład słabość do pisania listów?

GÖRTZ

Tak, to była moja force!

KRÓL (uśmiecha się niechętnie)

Zwłaszcza do książąt, królów i nawet do cesarza...

GÖRTZ

O ile car jest cesarzem!

KRÓL

No cóż, posunęliśmy się spory kawałek naprzód... Czy na przykład pan baron napisał ten list do cara? (podaje mu list)

GÖRTZ (wyjmuje lorgnon, ogląda list z obu stron)

Za pozwoleniem, mam tylko jedno oko i widzę trochę kiepsko, czy

wolno zapytać, o czym traktuje ten list?

KRÓL

Ten list traktuje o... planach barona Görtza, by doprowadzić do zdetronizowania króla Szwecji, ożenić jego siostrzeńca z córką cara, a równocześnie mianować go następcą tronu w Szwecji.

GÖRTZ

Doprawdy? Ależ to wielka rzecz! Szwedzki książę stanie się później następcą tronu w Rosji! Przecież to wspaniale! Wszystkie trudności usunięte za jednym zamachem! Połtawa pomszczona, August wypędzony z Polski, panowanie na Bałtyku umocnione i Szwecja znów mocarstwem, tak jak w chwili śmierci Gustawa Adolfa! To wprost kolosalne!

KRÓL (przesuwa ręką po oczach, jak gdyby chciał odsunąć jakąś siatkę)

Co baron mówi? ...Córka cara i Karol Fryderyk?

GÖRTZ

Oczywiście!

KRÓL

I... Au... Au... gust w Polsce!

GÖRTZ

August wyrzucony z Polski na zbity łeb.

KRÓL (z namysłem)

Czy baron zna zdanie cara w tej materii?

GÖRTZ (rozpala się)

Jest największym pragnieniem i najśmielszym marzeniem cara, by spowinowacić się z szwedzką rodziną królewską, a równocześnie uczynić zbyteczną starą, zgniłą Polskę! Polska, ongiś europejskie przedmurze nie ucywilizowanej Rosji, nie jest iuż więcej potrzebna, odkąd Rosja stała się europejska i sama sprawuje straż wobec Azji. Tu już nie chodzi o to, czy August, czy Stanisław, to bagatelka, tu chodzi o Polskę albo Rosję, a w konsekwencji — o Szwecję!

Pauza.

KRÓL (jakby do siebie samego)

Gdybym miał człowieka...

GÖRTZ

By posłać go do cara, tak... gdybym się tak nie ześwinił, jak to uczyniłem, gdybym nie był taki osławiony, zaoferowałbym swoje usługi, bo nie ma nikogo, kto znałby dwory i tajemnice Europy tak jak ja!

KRÓL (rysuje, gryzie pióro)

Czy baron jest rzeczywiście taki osławiony?

GÖRTZ

Tak, do tego stopnia, że żadnemu ambasadorowi zagranicznemu nie wolno ze mną przestawać!

KRÓL

To chyba przesada!

GÖRTZ

Nie, dalibóg, że nie!

KRÓL

Cóż takiego pan zrobił?

GÖRTZ

Trochę się pomoże szczęściu tu, trochę się poszachruje ówdzie...

KRÓL

Ale jak... jak można...

GÖTRZ

Wasza Królewska Mość wie przecież, jacy są ludzie i świat...

KRÓL (podnosi głowę, mówi surowo)

Co to ja wiem?

Pauza.

KRÓL

Gdyby tylko mój ubogi kraj mógł wystawić armię... może bym się skusił... zaczął zastanawiać...

GÖRTZ

Ubogi kraj? Szwecja uboga? Jeden z najbogatszych krajów Europy! Czyż w Riksbanku nie leżą masami

martwe kapitały, czyż nie ma dóbr koronnych pod hipotekę? No tak, ale tu się ma do czynienia z fiskusem, który nie ma pojęcia o wielkich finansach.

KRÓL

Co też baron mówi?

GÖRTZ

Przecież w skarbcach Riksbanku leżą miliony i rdzewieją. Depozytariusze pragną wszak tylko renty od kapitału. No więc dajmy im cztery procent renty i puśćmy kapitał w ruch za sześć procent, w ten sposób zyskuje się od razu dwa procent! Kapitał w tym kraju stoi jak wół w stajni przez cały dzień. Na to przychodzi bilans handlowy i mówi: no, wole, idź do roboty!

KRÓL (śmieje się cicho)

Jest pan zabawny, baronie... Ale ma pan jedną zaletę — nie widzi pan żadnych trudności!

GÖRTZ

Trudności? Ja uwielbiam trudności, ale leń widzi trudności wszędzie, i ten błogosławiony kraj ma trudności, bo naród jest leniwy! Gdybym był kimś innym, niż jestem... hm... postawiłbym na nogi sześćdziesiąt tysięcy ludzi w sześćdziesiąt dni...

KRÓL

Sześćdziesiąt?

GÖRTZ

Sześdziesiąt tysięcy!

KRÓL

I co by Görtz z nimi zrobił?

GÖRTZ

Wziąłbym naturalnie Norwegię w odpłatę za Finlandię. Skoro nie mogę iść na wschód, idę na zachód do oceanu!

KRÓL (zdumiony)

Czyżby pan czytał w moich myślach?

GÖRTZ

Nie! Ale... Wasza Królewska Mość... z oddali śledziłem Waszą drogę, z oddali żyłem Waszym życiem, przechodziłem Wasze losy... Sire! ja jestem Waszym człowiekiem, człowiekiem, którego szukacie!

KRÓL (wstaje, rosły, gniewny, chwyta za dzwonek)

Görtz! Nie zapominaj kim ja jestem i kim ty jesteś!

Görtz robi minę, jakby chciał coś powiedzieć, ale

Król mu przerywa.

KRÓL

Zapomniałeś o punkcie wyjściowym tej rozmowy, że jesteś zdrajcą, który pracował nad moją detronizacją! Zaprzeczasz temu?

GÖRTZ

Tak!

KRÓL

Napisałeś ten list?

GÖRTZ

Tak, ale to była tylko pułapka, jaką zwykli posługiwać się dyplomaci!

KRÓL

Pisać co innego i myśleć co innego?

GÖRTZ

Tak!

KRÓL

Nie muszę w to wierzyć i dlatego zabezpieczę się co do twojej osoby.

GÖRTZ

Niech tak będzie!

Król dzwoni.

Adiutant wchodzi z listem.

KRÓL

Co tam macie?

ADIUTANT

Depesza najwyższej wagi!

KRÓL

Dawaj!

Adiutant podaje listy i wychodzi.

Król siada i otwiera listy, które wyraźnie go martwią.

Görtz stoi bez ruchu i czyta w twarzy Króla. Król zerka od czasu do czasu spode łba na Görtza.

GÖRTZ

Wasza Królewska Mość!

KRÓL

Cicho! Pauza.

Król wstaje i wychodzi przez drzwi na lewo. Görtz rozgląda się niespokojnie wokoło.

ADIUTANT (wchodzi z dwoma drabantami)

Pan baron Görtz?

GÖRTZ

Tak, to ja!

ADIUTANT

W imieniu króla aresztuję pana!

GÖRTZ (ze zgrozą)

Mnie? A to w jakim celu?

ADIUTANT

W celu przesłuchania!

GÖRTZ

Co to znaczy? Przesłuchanie? Może tortury? Ja protestuję!

ADIUTANT

Tortury czy nie, nie moja sprawa!

GÖRTZ (drżąc na całym ciele)

A więc tortury! Ja nie chcę! To się nie może stać, odrzucam kompetencję sądu! Nie jestem szwedzkim poddanym! Nic nie zrobiłem!

ADIUTANT

Nie wiem! (do drabantów) Czyńcie swoją powinność! (drabanci nakładają Görtzowi kajdany)

GÖRTZ (oburzony, ale pewny siebie)

Jeszcze tego pożałujecie, zobaczycie, zobaczycie... (wyprowodzają

go)

Pauza.

Król wchodzi znowu z Feifem, idzie zmęczonym krokiem i kładzie się na łóżku polowym.

FEIF

Wasza Królewska Mość.

KRÓL

Zdaje mi się, że jestem chory... Podaj mi dzwonek!

Feif podaje dzwonek.

KRÓL

Mam teraz sześciu wrogów.

FEIF

Sześciu?

KRÓL

Rosję, Polskę, Saksonię, Prusy, Hanower, Da-

nię. (pauza) A car stoi pod Kopenhagą, z tego okna można dostrzec jego okręty w cieśninie. (pauza) Gdzież znajdę obronę?

FEIF

W trwałym pokoju.

KRÓL

Jaki ty jesteś głupi! Jeden nie może zawrzeć pokoju, do tego trzeba co najmniej dwóch. ( pauza) Postaraj mi się o armię!

FEIF

Niemożliwe!

KRÓL

No to o pieniądze!

FEIF

Niemożliwe!

KRÓL

Trudności, kraj trudności — i naród też!

FEIF

Kraj jest zubożały — i naród też!

KRÓL

I to moja wina! Czy to ja wywołałem zarazę, czy to ja spowodowałem nieurodzaj, czy to ja wzbudziłem pożary, czy to ja wypowiedziałem wojnę?... Nie, ja się tylko broniłem, broniłem mego kraju, mego królewskiego dziedzictwa!... (pauza) Gdzie się podział Görtz?

FEIF

Pewnie go zaprowadzili do więzienia!

Król dzwoni.

Adiutant wchodzi.

KRÓL

Baron Görtz ma tylko areszt domowy, tylko areszt domowy! I traktować go przyzwoicie!

Adiutant wychodzi.

KRÓL

No, Feif! Powiedz mi jedno. Dlaczego depozyty w banku mają leżeć w skarbcu, zamiast znajdować się w obrocie i gromadzić procenty?

FEIF

Dlatego, że te depozyty są własnością prywatną.

KRÓL

W państwie rzymskim nie było osób prywatnych, tylko obywatele państwa. A gdy państwo było w niebezpieczeństwie, własność przestawała być prywatną i stawała się państwową.

FEIF

Niebezpieczne to nauki.

KRÓL

Wszystko jest niebezpieczne dla tchórza!... (pauza) Gdyby był jeden mąż w tym państwie! (pauza) Co Feif sądzi o Emanuelu Swedenborgu?

FEIF

Swedenborg to wielce uczony mąż, nabożny, czystych obyczajów.

KRÓL

Czy on jest w mieście?

FEIF

Mieszka u radnego Polhema, z którego córką jest zaręczony.

KRÓL

Aj, więc jest zaręczony? Mówią przecież, że to trochę dziwak?

FEIF

Podobno wywiera wielki, nieomal niewytłumaczalny wpływ na swoje otoczenie.

Pauza.

KRÓL

Niech Feif wyjdzie na miasto i poszuka Swedenborga oraz poprosi go, żeby czekał na mnie za godzinę — u siebie w domu!

FEIF

Rozkaz, Wasza Królewska Mość!... Ale czy mogę zostawić Waszą Królewską Mość samego?

KRÓL

Powiedziałem, że nigdy nie jestem sam...

FEIF

Ale o tej porze królewskie pokoje mają być pokazywane ludowi, żeby uspokoić umysły wobec niepokojących pogłosek.

KRÓL

Nic nie szkodzi. Mogą mnie oglądać, jeśli chcą... odpocznę teraz trochę... Bywaj, Feif.

FEIF

Czy Wasza Królewska Mość nie życzy sobie jakiegoś lekarza?

KRÓL

Nie, mój przyjacielu, na moją chorobę jest tylko jeden lekarz.

Feif wychodzi na lewo.

Król kładzie się na wznak i zamyka oczy.

Pauza.

Król otwiera oczy i dzwoni.

Adiutant wchodzi.

KRÓL

Idź i poszukaj barona Görtza. Powiedz mu, że

jest wolny, ale nie wolno mu opuszczać miasta. ADIUTANT Wasza Królewska Mość! W takim razie

drzwi pozostaną niestrzeżone. KRÓL Nic nie szkodzi. Adiutant wychodzi. Król znowu zamyka oczy. Na ulicy ktoś gra na skrzypcach sarabandę. Król otwiera oczy, ale się nie rusza.

Profesor wchodzi od tyłu sceny, na palcach, nie zauważa Króla. Podchodzi do kominka i poprawia

ogień pogrzebaczem oraz próbuje zasuwę. Potem wychodzi na palcach przez drzwi w tyle sceny. Król odwrócił głowę, żeby zobaczyć, kto wszedł do pokoju, ale nie mówi nic, tylko przygląda się temu, co robi Profesor. Następnie podnosi w górę ramiona i zakłada ręce pod kark jako oparcia.

Mężczyzna — żołnierz z I aktu, który wrócił z Sybiru

— wchodzi z prawej, nędznie odziany, w czapce na.

głowie i z kosturem w ręku. Idzie wolno ku łóżku

Króla, staje w nogach łóżka, krzyżuje ramiona na

piersi i przygląda się bezczelnie Królowi. Widać,

że pił i stracił panowanie nad sobą.

Król leży nieruchomo i patrzy na Mężczyznę.

MĘŻCZYZNA

Łotr!

Król jak poprzednio.

MĘŻCZYZNA

Łotr, powiedziałem!...

Król nieruchomy.

MĘŻCZYZNA

Nie masz języka w gębie?... (pauza) Więc to jest ten król Szwecji, który wyleguje się przez siedem lat na łóżku, podczas gdy kraj ginie... to jest król, który opuszcza swoją stolicę i rząd, który nie waży się wrócić do domu i bliskich, bo wstydzi się swego fiaska! Przysięgał naturalnie, że wróci przez bramę triumfalną na moście Norrbro, mając na każdym palcu podbite królestwo!... Wstydzi się!...

Król nieruchomy.

MĘŻCZYZNA

Wiesz, skąd przybywam?... Z kopalń Syberii, z pustkowi Rosji! Tam spotkałem twoich przyjaciół, Pipera, Rehnskölda, Lewenhaupta, których porzuciłeś w biedzie, podczas gdy ty siedziałeś i bajdurzyłeś w Turcji. Ale przychodzę także przez Danię, gdzie widziałem, jak twój najlepszy, najwierniejszy sługa, Stenbock, pracuje w kajdanach, dlatego że odmówiłeś okupu.

Król poruszył się nieco.

MĘŻCZYZNA

Łotrze! Wiesz kim ja jestem?...

Król nieruchomy, ale wpatruje się przenikliwie w

Mężczyznę.

MĘŻCZYZNA

Czy pamiętasz Krasnokucz?... Pamiętasz

dragonów Taubego? Pamiętasz jeźdźca, który uratował ci życie i w podzięce za to został pozbawiony konia i wcielony do piechoty — za to, że jak twierdzono, w służbistości i zapale przeszkodził królowi obronić się samemu.

Król podnosi się na łokciu i wpatruje się w Mężczyznę.

MĘŻCZYZNA

Tak, byłem numerem pięćdziesiątym ósmym zwanym Głód z dragonów Taubego, i żałuję dziś, że uratowałem ci życie, bo gdybyś zginął, nigdy by nie doszło do Połtawy, i cieszylibyśmy się teraz sześcioma latami pokoju!

Król kładzie się znowu.

MĘŻCZYZNA

Cóż, przyjemnie było móc raz wygarnąć wszystko bez ogródek! A teraz możemy dalej zostać dobrymi przyjaciółmi...

Król dzwoni.

MĘŻCZYZNA

Ha! Nikt nie przyjdzie, bo tam nikogo nie ma! Choć tak, jest tam pewna dama... mała polska królowa bez tronu...

Król dzwoni.

MĘŻCZYZNA

A pewien ongiś potężny król osłaniał ją i jej pana. I ten ongiś potężny król był mężem hojnym, co nie szczędził grosza... Patrzcie, do licha, ktoś idzie!... No to znikam, bardzo proszę! Dobrze ci tak! (wychodzi)

Król wstaje i usiłuje krzyczeć, ale nie może wydobyć z siebie ani słowa, znowu dzwoni.

Hultman wchodzi z głębi sceny.

KRÓL (przeciera oczy)

Zdaje mi się, że spałem... Czy ktoś tutaj był?

HULTMAN

Nie widziałem nikogo.

KRÓL

Hultman, daj mi spisy kawalerii z tysiąc siedemset dziewiątego, dragoni Taubego!

Hultman podchodzi do półki i szuka.

KRÓL

Niebieskie folie z żółtym grzbietem.

Hultman przychodzi z żądanym foliantem.

KRÓL

Znajdź numer pięćdziesiąt osiem u Taubego.

HULTMAN (szuka w spisie)

Numer pięćdziesiąt

osiem?... Ten numer jest nie obsadzony od tysiąc siedemset dziewiątego.

KRÓL Was denn?... Poszukaj dragona o nazwisku Głód.

HULTMAN (szuka ponownie) Głód?... Rzadkie nazwisko... Nie ma takiego.

KRÓL (przeciera oczy)

W takim razie śniłem... To okropne... Czy byłeś na mieście?

HULTMAN

Tak, Wasza Królewska Mość.

KRÓL

Opowiedz coś wesołego.

HULTMAN

W mieście nie jest wesoło, jest niespokojnie.

KRÓL

Co mówią ludzie?

HULTMAN

Hm... wolę nie powtarzać, co oni mówią. Nawet ja.

KRÓL

Są na mnie źli, że nie umarłem.

HULTMAN

Och, skądże by!

KRÓL

I to moje zmartwychwstanie pokrzyżowało wiele planów.

HULTMAN

Tak, to jedno, co jest pewne.

KRÓL

Myślę, że Hultman także stracił odwagę.

HULTMAN (ze wzruszeniem)

Wasza Królewska Mość, prawdę mówiąc, tak.

KRÓL

Sądzisz, że moja saga już się skończyła?

Hultman milczy.

KRÓL (wstaje i chodzi po pokoju)

A więc tak myślisz...

Pauza.

KRÓL

Czy mamy jeszcze jakieś pieniądze w szkatule?

HULTMAN

Żadnych.

KRÓL

Jak idzie werbunek?

HULTMAN

Źle.

Pauza.

KRÓL (oparty o okap kominka, ukrywa twarz w dłoniach)

Trudności! Kraj trudności!

Pauza.

KRÓL

Hultman idź do miasta. Odszukaj barona Gortza. I przyprowadź go tutaj.

HULTMAN (ociągając się)

Barona Görtza?

KRÓL

Barona Görtza! Natychmiast!

Hultman wychodzi.

Koniec wersji demonstracyjnej.

AKT TRZECI 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT CZWARTY 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT PIĄTY 

Niedostępny w wersji demonstracyjnej