Bolesław Prus

KARTKI Z PODRÓŻY Berlin

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

KARTKI Z PODRÓŻY

Berlin

Bolesław Prus

I

Z WARSZAWY DO ALEKSANDROWA

D. 16 maja, między g. 4 i 5 po południu, w towarzystwie stroskanej rodziny i przyjaciół znalazłem się na dworcu kolei Warszawsko-Wiedeńskiej z zamiarem jechania do Berlina i — tam dalej. Ludzie życzliwi mi, choć mniej dbający o geografię, wyobrażali sobie, że owe i „tam dalej" oznacza, iż w ciągu kilku tygodni z kilkomaset rublami w kieszeni, powinienem zwiedzieć  nie tylko Berlin i Paryż, ale jeszcze Szwecję z Norwegią, Anglię z Irlandią, a może nawet wszystkie kolonie wielkobrytańskie i — tam dalej.

Go prawda byłem przygotowany do jakiejś bardzo śmiałej podróży. Dla hazardu nie wziąłem nawet pościeli, jak to robię jadąc do cichego Nałęczowa, lecz tylko małą walizkę.

Ale dopiero gdy wróciłem z „podróży po Europie", wpadł mi w rękę Almanach Hachette'a, w którym znalazłem rubrykę pt. „Co należy kłaść do walizki?" i dowiedziałem się następujących szczegółów.

W walizce M a d a m e' y powinno znajdować się:

35 gatunków bielizny, obuwia i odzieży (np. kostium kąpielowy, peniuar kąpielowy, gorsety, kapelusze itd.)

28 gatunków przedmiotów tualetowych (np. lustro potrójne, woda kolońska, waselina itd.).

34 gatunki przedmiotów różnych (np. szpilki i lampka spirytusowa, książka do nabożeństwa, fotografie męża i dzieci itd.).

Razem 107 gatunków przedmiotów.

Zaś do walizki M o n s i e u r' a należy włożyć:

31 gatunków bielizny, obuwia i odzieży (kostiumy do jazdy konnej, welocypedu, tenisa, polowania, fechtunku, pływania, kąpieli i alpinistowskie tworzą dopiero jeden gatunek odzieży, oznaczony nr 5).

31 gatunków przedmiotów tualetowych (np. pumeks, szczoteczka do paznokci, pilniczek do paznokci, kleszczyki do paznokci, puder ryżowy itd.).

Wreszcie — 24 gatunki przedmiotów różnych, a między nimi: budzik, kawałek flaneli, nici czarne i białe, Almanach Hachette'a...

Razem 85 gatunków przedmiotów, do których trzeba jeszcze dołączyć 15 środków aptekarskich, jak: kitajkę, bizmut, ołówek antimigrenowy, „mamcze szpilki" itp.

Tym sposobem człowiek, istota z jednej sztuki, chcąc podróżować z pożytkiem dla siebie i bez szkody dla bliźnich powinien wozić 100 gatunków przedmiotów, jeżeli jest mężczyzną, i 122 — jeżeli jest damą.

Ostatnia cyfra uczy nas, że płeć piękna jest o 22 proc. bardziej skomplikowaną aniżeli płeć brzydka. Konieczność zaś „potrójnego lustra" dla dam, podczas gdy mężczyźnie wystarcza jedno lusterko kieszonkowe, zdaje się wskazywać, że — ozdoby ludzkiego rodu — nawet w podróży posiadają co najmniej trzy fizjognomie:

Jedną dla męża,

Drugą dla księdza,

Trzecią dla wojaka ...

I tak dalej.

Ze 100 przedmiotów mających wypełniać męską „walizę" ja miałem tylko — smoking, którego ani razu nie włożyłem na siebie, koperty, które zgubiłem w drodze, i papier, który tak czysty powrócił do Warszawy, jak z niej wyjechał.

Sędzia G., pod którego ojcowską opieką puściłem się do Berlina, także nie posiadał owych 100 przedmiotów wymaganych przez prawidła dobrego tonu. Za to miał na głowie powiewną czapeczkę bez daszka, z której w razie potrzeby można było sporządzić kubek do wody, rondelek do nelsońskich zrazów, duży pugilares itd.

Czy takie były przeznaczenia fenomenalnej czapeczki? nie wiem. Utkwiła mi jednak w pamięci jako symbol bardzo  dalekiej podróży.

Istotnie, podróżując dotychczas z Warszawy do Wilanowa, z Warszawy do Chotomowa a nawet do Nałęczowa nigdy podobnej czapeczki nie spostrzegłem. Toteż co chwila widok jej przypominał mi, że mam przed sobą 14 godzin nieustającej jazdy, która wyrzuci mnie o 600 wiorst za Warszawę.

(Do Nałęczowa jechało się najwyżej 6 godzin, a i to nieraz już spod Wawra chciał człowiek wracać do domu!)

Bez walizy czy z walizą, nawet zaopatrzoną wedle almanachowych przepisów, nikt nie jedzie 600 wiorst ot tak sobie. Miałem więc i ja cel i to ważny, choć prosty:

„Przypatrzyć się Niemcom i Francuzom w ich stolicach, a następnie — opisać, co tam zobaczę"...

Prawda, jakie to łatwe, szczególniej gdy człowiek w poglądach na cywilizację kieruje się warszawskimi wskazówkami, które nadzwyczajnie uprzystępniają tego rodzaju zajęcie...

Chcesz zrozumieć: co znaczy cywilizacja? jedź tedy za granicę. Zobacz jeden teatr, drugi teatr, jedną restaurację, drugą restaurację, przejdź się po ogrodach, jeżeli są, skocz na wystawę sztuk pięknych, jeżeli otwarta i opowiadaj, od razu opowiadaj, coś widział. Czego nie dopatrzysz, dopełń fantazją, a im świeższe i weselsze będą wrażenia, tym lepiej.

Postanowiwszy tedy zwiedzać teatra, chodzić po ogrodach, wpadać na wystawy i pisać o,,zagranicy", pomyślałem jeszcze między Warszawą i Pruszkowem:

— No, chwała Bogu, plan roboty jest, papier jest, koperty są, zagranica będzie już jutro po śniadaniu ... Ale, spróbujmy, czy też nie da się czego przygotować w drodze? ... Bo, nieprawdaż, jakby to było pięknie, gdyby wyjechawszy z domu o 4 i pół po południu, już o 10 wieczór wystrzelić korespondencję własną, choćby tylko z Aleksandrowa? ...

Po czym jutro machnie się coś z Berlina, pojutrze coś z Paryża i — publiczność dowie się, jeżeli nie o tym, jak wygląda „zagranica", to przynajmniej o tym, że delegat nie nudzi się w podróży.

Rzeczą krajową, która najpierw wpadła mi pod oczy a nawet pod ręce i pod nogi, był — wagon.

Kilka razy w życiu jeździłem koleją Warszawsko-Wiedeńską, ale jeszcze wagonami dawnego typu. Były to budy podzielone na cztery części. Każda część miała zewnątrz swoje własne drzwi, a wewnątrz dwie lawy, na których przez 12 godzin mordowały się cztery pary ludzkich istot nie mogących nawet nóg wyprostować bez wkroczenia w granicę indywidualności swoich sąsiadów.

Nie wspominam zaś o innych turbacjach, a raczej o braku najelementarniejszych dogodności...

Z umysłu trochę miejsca poświęciłem wspomnieniom wagonów starego typu, aby nadmienić, że gdyby czytelnikowi przyszła ochota podróżowania tego rodzaju kolejami, niech czym prędzej uda się... do Francji. Tam bowiem jeszcze znajdzie w pełni rozkwitu ciasne, trzęsące, nietowarzyskie a nawet niebezpieczne budy, jakich już wyzbyła się nawet kolej Warszawsko-Wiedeńska.

Dzisiejsze jej wagony maju c również po 4 przedziały, a każdy przedział po dwie czteroosobowe kanapki. Ale przedziały te są otwarte na kurytarzyk, po którym można spacerować.

Spacerować, stać, przechodzić z przedziału do przedziału choćby w tym samym wagonie... Czyliż nie jest to szczytem udogodnień w sposobach podróżowania? ...

A jeżeli jeszcze dodamy, że każdy wagon posiada prawdziwą umywalnię z lustrem i wodą...

No, co się tyczy wody, to nie zawsze bywa ona na miejscu.

16 maj 1895 roku odznaczył się spiekotą; więc chociaż pociąg toczył się po stalowych szynach nie po piaszczystym gościńcu, w przedziałach jednak i kurytarzach unosił się gęsty pył jak na dworze.

Za Skierniewicami miałem już tyle piasku w uszach, ustach i oczach, że — zapragnąłem się umyć. Idę tedy do umywalni — pusta... Ale tak. pusta, jakby nigdy nie bywało w niej wody...

A bodajże cię!... Wtem jakaś dobra wróżka zsyła pana B., który widząc moje hydrauliczne a nadaremne usiłowania, mówi:

— W tej umywalni nie ma wody; ale chodźmy do innej, a umyje się pan.

Uszczęśliwiony biegnę za moim protektorem i po ruchomym mostku bez poręczy przechodzę do następnego wagonu. Myję się, wracam, lecz z przykrością uważam, że łatwiej mi było przejść w kierunku biegu wagonów, aniżeli naprzeciw biegowi.

Zatrzymujemy się tedy w nie swoim wagonie aż do następnej stacji, a ja przez ten czas myślę:

— Czy kiedykolwiek, zanim słońce zgaśnie i wyginą wszystkie istoty żyjące, czy też kiedy zdobędzie się ludzkość na połączenie wagonów bezpiecznymi mostkami, po których nawet tak cywilny, jakim ja jestem, człowiek mógłby przechodzić z wagonu do wagonu bez zawrotu w głowie? ...

Przez chwilę zdaje mi. się, że ja sam potrafiłbym zrobić projekt tak bezpiecznego mostu ... Ale wnet ruszam ramionami i uśmiecham się z własnej zarozumiałości.

— Bo gdyby — mówię — dogodna komunikacja między wagonami była możliwą, już by ją wynaleziono. Widocznie zaś jest niemożliwą, skoro... i tak dalej.

Odpędziwszy aroganckie myśli zaczynam wyglądać oknem.

Na mapie i w naturze (ale tego nie można dojrzeć przez okno) droga z Warszawy do Aleksandrowa wygląda jak litera V, której lewe ramię jest przeszło dwa razy dłuższe od prawego.

Istotnie, zamiast jechać prosto w kierunku północno-zachodnim, na Płock, co wyniosłoby około 180 wiorst, my jedziemy przeszło 60 wiorst na południo-zachód od Skierniewic, a potem ze 150 wiorst skręcamy na północ do Aleksandrowa.

Nałożywszy tym sposobem ze 30 wiorst i ze 3 kwadranse jazdy mamy za to drogę równiutką jak stół. Żadnych gór niebotycznych, żadnych wód niezgruntowanych, żadnych godnych podziwu wiaduktów. A jeżeli trafi się od czasu do czasu wykop lub nasyp, to nigdy głębszy ani wyższy nad półtora piętra.

Po takim kraju można jeździć nie niepokojąc się tym, że natura odmówiła człowiekowi skrzydeł.

Toczymy się ciągle drogą Warszawsko-Bydgoską.

Gdziekolwiek spojrzę, wszędzie równe pole i równe pole pokryte zbożem ozimym albo jarym, zielonym albo jasnozielonym. Czasami ukazuje się i prędko w tył ucieka sznurek małych chat ze słomianymi dachami i ścianami pobielonymi wapnem. Niekiedy zdarza się wśród pola samotny domek, na który nie rzuca cienia nawet kij wierzbowy ani kępa ostu. Za to, jakby dla kompensaty, co parę minut migają i znikają domki dróżników ładne, czyste a nade wszystko otoczone ogródkami.

Z daleka na granicy horyzontu majaczą wysokie kominy fabryczne.

Czasem zmienia się krajobraz i widać obszerne torfowisko podlane czarną wodą albo las złożony z drzew rozmaitego wieku. W pierwszej linii krzaki niby dzieci, w drugiej drzewka niby podrostki, w trzeciej stare drzewa — niby ojcowie, matki i niańki. Wygląda to jak liczna rodzina, która z daleka, w czerwonych pończochach i krótkich ciemnozielonych sukniach wybrała się na spacer. I nagle stanęła wzdłuż kolei, aby patrzeć na pociąg z jego 40-wiorstową prędkością, kurytarzowymi wagonami i podróżnymi, którym zdaje się, że wiedzą, dokąd jadą i kiedy powrócą.

Wśród tych okolic płaskich i jednostajnych można jednak żyć bez obawy niedostatku.

Żyto w powiecie warszawskim, sochaczewskim i łowickim przynosi 4—5 ziarn, w kutnowskim, włocławskim i nieszawskim nawet 5 ziarn. Na całej zaś przestrzeni od Warszawy do Aleksandrowa pszenica z jednego korca wysiewu daje 6 korcy zbioru, czyli 6 ziarn.

A ponieważ nie samym chlebem żyje człowiek, hodują się więc słynne krowy w kutnowskim, świnie i owce w nieszawskim, konie we włocławskim, warzą sól w Ciechocinku, robią sery i zbierają owoce a nawet fabrykują cykorię we włocławskim.

Interesom pragnienia służą browary i gorzelnie działające prawie w każdym powiecie. Dla budowania domów cegła wypala się w kilkunastu miejscowościach, a w powiecie błońskim nawet kafle. Nareszcie, potrzebę odzieży zaspokoić mogą liczne garbarnie, fabryki tkanin wełnianych i bawełnianych, a nade wszystko — słynna fabryka żyrardowska.

Nie tylko żyć można tu, ale jeszcze pracować a nawet myć się w miarę potrzeby. Istnieją bowiem fabryki narzędzi rolniczych w Kutnie i Włocławku, a fabryki mydła i świec w tymże Włocławku i Łowiczu.

Nadto zaś, chorzy i panny na wydaniu mają „wody" w Ciechocinku, kupcy — punkta handlowe: na konie i bydło w Łowiczu, na zboże w Nieszawie. Dla amatorów pisania istnieją fabryki papieru i bibuły położone niezbyt daleko od kolei Bydgoskiej.

Nawet i wyższe potrzeby dadzą się zaspokoić w tych stronach. Archeolog znajdzie starą katedrę we Włocławku i jeszcze starszą kolegiatę w Łowiczu, a miłośnik sztuki stosowanej do przemysłu może w Nieborowie obejrzeć miejsce, gdzie niezbyt dawno wyrabiały się majoliki.

Szpital obłąkanych pod Pruszkowem i kolonie małoletnich przestępców pod Rudą Guzowską dopełniają listy miejscowości mających ogólniejsze znaczenie.

Nade wszystko jednak okolice drogi, którą przebiegaliśmy, obfitują w cukrownie. Kiedyś w samym powiecie kutnowskim było ich 8; nie podjęlibyśmy się jednak odpowiedzieć, ile ich jest obecnie? W ostatnich bowiem latach w liczbie krajowych cukrowni zaszły pewne zmiany; lecz na bliższe ich określenie cyfr nam brakuje.

W ogóle tutaj, jak i w całym kraju, znajduje się wiele rzeczy potrzebnych oprócz — statystyki. Każdy zna (zresztą niezbyt dokładnie) swój własny folwark, osadę, fabrykę, lecz nikt nie troszczy się o swego sąsiada i nie lubi, ażeby jakieś tam Towarzystwo Popierania Przemysłu zaglądało do jego garnków.

Niech więc czytelnik nie ma pretensji, gdyby w tym sprawozdaniu z wagonowych okien znalazły się niedokładności nawet grube. Od roku bowiem 1876, w którym W. Załęski wydał swoją statystykę, nikt już nie ma odwagi czy ochoty przedstawić nam statystycznego obrazu społeczeństwa, choć źródeł urzędowych do podobnej pracy chyba nie braknie.

Pomimo więc najszczerszej chęci nie potrafię objaśnić, o ile od 20 lat wzrosła i w jakim stopniu zmieniła się ludność okolic drogi Warszawsko-Bydgoskiej? Czy wzmogła się produkcja rolna i przemysłowa, jakie powstały a jakie zniknęły fabryki itd.

Nie kończąca się równina, pola, które wciąż zlewały się w jedną całość, przerzedzone lasy, samotne chaty bez drzew zaczęły mnie w końcu nudzić. Nie mogąc patrzeć, musiałem rozmyślać, naturalnie o kraju, do którego niosło mnie przeznaczenie w postaci zadyszanej lokomotywy i turkoczących jak młyny wagonów.

Z Prusakami już parę razy stykałem się w ten sposób, jak człowiek, który mając wykąpać się w zimnej wodzie próbuje jej naprzód ręką, później nogą, a w końcu — ucieka.

Jadąc kiedyś przez Oderberg podziwiałem gburowate zachowanie się jakiegoś urzędnika. Innym razem, w Katowicach, zachwycałem się pięknością i czystością miasta, ale za miastem — zimno mi się zrobiło, gdym zobaczył robotników maszerujących z fabryk jak żołnierze, a przy drodze słup z napisem, że — taki to a taki oddział landwery ma zbierać się w takiej a takiej miejscowości.

Nareszcie, znowu kiedyś będąc w Toruniu słyszałem tylko wiejskie baby mówiące po polsku, ludność zaś surdutowa rozprawiała wyłącznie po niemiecku. A gdy jeszcze w „prawdziwej polskiej restauracji" dano mi pod tytułem wybornej cielęcej pieczeni, obrzydliwą potrawkę z pomyjkowatym sosem, pierzchnąłem na długi czas „ze szczęśliwych krajów pruskich".

Toteż nie dziw, że gdy mi przyszło wybrać się na kilka tygodni, jechałem markotny. Tym markotniejszy, że na krótki czas przed podróżą zrobiłem dosyć dziwne odkrycie... geograficzne!...

Czy zastanawiałeś się kiedy, czytelniku, jaką formę ma Królestwo Polskie, a jaką — Cesarstwo Niemieckie i jaki między nimi zarysowuje się skutkiem tego stosunek?

Kiedy byłem w szkołach, uczono nas, że Królestwo jest podobne do szynki, w której gubernia suwalska i łomżyńska odgrywają rolę kości, a reszta jest mięsem.

Lecz gdy rozpocząłem samodzielne studia nad geografią, zobaczyłem w mapie Królestwa Polskiego zupełnie inną figurę, a mianowicie kobietę ubraną w sposób dosyć ekscentryczny...

Głową geograficznej niewiasty jest gubernia suwalska (czapeczką — powiaty: władysławowski i mariampolski). Oko jej przypada na jeziorze Metelskim, nos — przy mieście Mereczu, usta — przy Druskienikach, a broda — obok Grodna.

Powiat szczuczyński tworzy szyję tej postaci, a powiat mazowiecki jest niby jej biustem, co prawda mocno sfatygowanym. Pozostałe gubernie tworzą jakby odętą suknię, pod którą około Brześcia Litewskiego widać zarys kolana.

Cała nareszcie figura (twarzą zwrócona, ku wschodowi) wygląda tak, jakby pędem uciekała przed czymś ... Wszystkie te uwagi można sprawdzić na każdej, nawet arkuszowej mapie Królestwa Polskiego.

Zobaczmy teraz: przed czym ucieka owa niewiasta? W tym zaś celu trzeba mieć  mapę  Cesarstwa Niemieckiego zrobioną, o ile można, jednym kolorem.

Mając taką mapę, bez wielkiego trudu spostrzeżemy, iż państwo niemieckie w ogólnych zarysach podobne jest do głowy jakiegoś zwierzęcia, może — nosorożca... Przy czym Niemcy południowe spełniają funkcję szyi, a północne — właściwej głowy i paszczy.

Sprawdźmy to w szczegółach. Nosem i górną szczęką tej postaci są Prusy Zachodnie i Wschodnie, a rogiem na nosie — wąski pasek ziemi nad Zatoką Kurońską zawarty między miastami: Nimmersatt i Heidekrug.

Okiem jest wśród Pomeranii zatoka szczecińska, czołem Meklemburg, uchem Szlezwik-Holstein.

Tył głowy (idąc z góry na dół) stanowią: Hanower, Westfalia i prowincje reńskie; policzkiem jest Brandenburgia i Poznańskie, a szczęką dolną Śląsk Pruski.

Co się tyczy szyi niemieckiego nosorożca to — Saksonia jest podbródkiem, Bawaria podgarlem, Badeńskie karkiem, a Alzacja i Lotaryngia wydają się być plastrem, może wezykatorią...

Nie na tym jednak kończy się oryginalna forma Prus i Niemiec, którą — powtarzam — można sprawdzić na mapach. Ciekawsze bowiem jest, że ów potwór ma paszczę otwartą w taki sposób, jakby szarpał za suknię, a nawet wpijał zęby w turniurę kobiety przedstawiającej Królestwo Polskie.

Jeżeli przypomnimy sobie, że tym przypadkowym formom geograficznym wcale dokładnie odpowiadają rzeczywiste stosunki ludności polskiej z niemieckim państwem, to chyba nikt nie weźmie mi za złe, gdy powiem, że jadąc do Berlina czułem w sercu jakby duże ziarno pieprzu.

Ale bez względu na sentymenta pociąg pędził wciąż naprzód, wrzeszcząc wniebogłosy, zarówno gdy zbliżał się, jak i kiedy wyjeżdżał ze stacji.

Cudowne urządzenia! Dzwonią, ażebyś zapłacił rachunek w bufecie stacyjnym; dzwonią, ażebyś wszedł do wagonu; a potem znowu dzwonią i gwiżdżą, ażebyś usiadł i czego, Boże broń, nie przewrócił się, gdy pociąg ruszy ...

W powiecie gostyńskim zaczynają się jeziora i rosną w liczbę i wielkość w miarę zbliżania się do granicy. Lecz nie widziałem żadnego z nich, może z powodu że mrok już zapadał, a może — iż są zbyt odległe od plantu kolei.

Wreszcie o pół do 10 wieczór znowu z wielkim krzykiem lokomotywy wjechaliśmy do Aleksandrowa, skąd o pół do 11 wyruszyliśmy do Torunia, gdzie po 20-minutowej jeździe stajemy bez wypadku.

II

Z TORUNIA DO BERLINA

[część pierwsza]

Toruń leży, mówiąc po naszemu: w guberni, a po tamtejszemu: w Prowincji Wschodnio-Pruskiej. Jest to forteca nad Wisłą, a zarazem miasto liczące 27 tysięcy mieszkańców.

Znajdują się tutaj młyny, fabryki maszyn, stolarnie i odbywa się ożywiony handel zbożem i drzewem. Nie te jednak rzeczy stanowią chlubę Torunia, ale trzy — zupełnie inne:

1) Jakaś ukośna wieża

2) Toruński piernik — i —

3) Mikołaj Kopernik.

„Ukośnej wieży" nie widziałem, może z powodu głębokiej ciemności, jaka po naszym przyjeździe zaległa nad miastem. Piernika nie kosztowałem, ponieważ wiadomo mi z ogłoszeń, że najlepsze i najprawdziwsze toruńskie pierniki wyrabiają się w Warszawie.

A i o Koperniku także niewiele jest do powiedzenia. Był to astronom polski, który miał nieszczęście urodzić się w Toruniu w r. 1473 i dlatego... został przyłączonym do „szczęśliwych krajów pruskich".

Na próżno przypominają Niemcom, że w r. 1473 nie tylko Toruń nie należał do dzisiejszych Prus, ale nawet, że takich Prus jeszcze nie było na świecie.

— Toteż Kopernika nie dlatego zaliczamy do Niemców, że urodził się w Toruniu, ale że był Niemcem z pochodzenia...

— Ależ Kopernik sam siebie nazywał i uważał za Polaka...

— To nic nie znaczy — odpowiadają — gdyż i w naszych czasach, na przykład w Poznańskiem, dzięki intrygom kobiet i księży niejeden Nachtigal przezwał się Słowikowskim.

— Ależ, panie żandarmie, panie landracie, panie ministrze, ten Słowikowski z Poznańskiego to naprawdę jest Słowikowski...

— Ale musi pochodzić od Nachtigalów, których całe rodziny mieszkają w Westfalii, Badenie, Wirtembergii...

I w rezultacie Słowikowski zostaje „odrobiony" na Nachtigala, a Kopernik wciągnięty pomiędzy sławnych Niemców, ponieważ tak chce pan minister, a pruska żandarmeria ma twarde pięści.

Wobec tego nam, biednym Polakom, nic innego nie pozostaje do zrobienia, tylko przyjąć niemiecką kulturę i zgodnie z jej zasadami anektować wszystko i wszystkich.

A więc naszym — po pierwsze — jest Berlin, nie tylko dlatego, że otaczają go osady o bardzo podejrzanych nazwiskach. (Nowa Wes, Rudow, Buchow, Buckow, Drewitz itp.) ale że on sam otrzyma! nazwę od Bera Lina (Berek Lin z powodu, że handlował linami bądź łapanymi w rzece, bądź kręconymi z konopi), który w epoce gładzonego krzemienia był pachciarzem jednego z polskich szlachciców mających folwarki nad Szprewą. (Szprewa czytaj: „Sprawa", z powodu że o rybołówstwo w niej toczyły się mnogie sprawy po sądach).

Naszym — po wtóre — jest Bismarck, gdyż nazwisko to pochodzi albo od wyrazu: „pismak", albo od zdania: „bierz mak..."

Naszym wreszcie jest Moltke, którego odległy przodek nazywał się po prostu Molski, zanim go przefajnowano na Niemca.

Niech więc Prusacy lepiej nie zaczynają z nami, bo jak my weźmiemy się do kulturalnej roboty około osób i terytoriów, może nie zostać im ani jednej wsi, ani jednego policjanta, nie mówiąc o stolicach i znakomitościach.

Zatopiony w politycznych kombinacjach o mało nie zapomniałem dodać, że w Toruniu ulegliśmy — z przeproszeniem

— rewizji, ale tylko celnej. Przy czym okazało się, że moja walizka nie zawiera nic groźnego dla bezpieczeństwa i sławy Niemiec, ale za to sędzia G. publicznie przyznał, że ma zamiar zalać Niemcy kilkomaset sztukami warszawskich papierosów.

Pruski urząd celny bystrym okiem obejrzał niebezpieczne wyroby i ich właściciela skazał na zapłacenie 90 fenigów haraczu, co wynosi prawie tyleż groszy.

Po odbyciu tej formalności, przypomniawszy sobie, że już należymy „do szczęśliwych krajów pruskich" poszliśmy do restauracji, ażeby tam oddać się browarnianym uciechom.

Sędzia kazał przynieść „ciemnego" i przymrużywszy oczy, z wyrazem niebiańskiej błogości pieścił kufel, barwą i wymiarami przypominający niewielki fabryczny komin. Ja zaś, ażeby jak najprędzej nasiąknąć pruskimi zaletami, kazałem podać jeden po drugim trzy kufle.

Pierwszy był przeznaczony na cześć Berka Lina, który tak szczęśliwie gospodarzył nad rzeczką Sprawą.

Drugi na cześć Ottona Pismaka v. Bierzmaka, który będąc sam rodowitym Polakiem najlepiej mógł ocenić wrodzony temu plemieniu popęd do intryg.

Trzeci kufelek miałem zamiar poświęcić naszemu nieocenionemu Helmutowi Molskiemu, gdy wtem... ukazał się celnik

— i rzekł do sędziego:

— Czy to pan zapłacił 90 fenigów za papierosy?

— Ja — odparł sędzia ze spokojem godnym starożytnych bohaterów, podczas gdy na moim obliczu wykwitła liliowa bladość przypominająca pierwszych chrześcijańskich męczenników. Pomyślałem bowiem zatroskany:

„Założyłbym się, że celnicy zmiarkowawszy, w jakim interesie jadę do szczęśliwych krajów pruskich, obu nas zapakują do f e s t y n g u ..."

— Za papierosy — mówił grobowym głosem celnik — należało się od pana nie 90, ale 80 fenigów. Więc 10 fenigów zaniosłem do wagonu i położyłem na pańskiej walizce:..

Cała ta scena, krótsza od błyskawicy, odegrała się w moich oczach. A treścią jej było ani mniej, ani więcej tylko to, że państwo niemieckie uczuwszy swój błąd zwróciło poszkodowanemu 10 fenigów...

— Garson! — zawołałem — proszę o czwarty kufel „ciemnego", ażebym wypił na cześć Prus, które przyznają się do omyłek w swoich aneksyjnych operacjach...

Szczęśliwi Francuzi! Tylko patrzeć, jak Prusacy, obrachowawszy jeszcze raz koszta wojny z r. 1870, oddadzą im — przynajmniej kawałek Lotaryngii. No, a co do nas, jestem prawie pewny, nie tylko że odzyskamy Kopernika, ale jeszcze, że posiądziemy na własność nieocenionego Pismaka v. Bierzmaka i kochanego Molskiego... (Że też polski szlachcic nie ukryje się nawet pod pruskim mundurem, lecz prędzej czy później musi zdradzić się choćby końcówką!).

Jak niebo do ziemi, tak piwa niemieckie są niepodobne do naszych. W piwie niemieckim bez żadnych ogródek znajduje się słód i wyciąg z chmielu; nie ma zaś spirytusu, melasy, sacharny...

Wtem na sali zrobił się ruch. Kupujemy bilety po 24 marki (około 12 rs) od osoby, szybko siadamy do wagonu i — ruszamy bez dzwonień i gwizdań...

— No, a gdyby kto został na stacji?... — pytam sędziego. .

— No, to by go zostawili na stacji — odpowiada sędzia z nieubłaganą logiką i poprawiwszy swoją czapeczkę układa się na spoczynek.

W parę minut później śpi jak mąż czystego serca, a w kwadrans później jak dziesięciu i jak stu mężów czystego serca.

Ja zaś stopniowo nabywam przeświadczenia, że pruskie, pociągi (może tylko pośpieszne) zarówno dojeżdżając jak i wyjeżdżając ze stacji nie gwiżdżą, a stacja im nie dzwoni...

Nieszczęśliwy podróżny musi więc pilnować się tabliczki opiewającej: dokąd?... i minuty: o której odchodzi pociąg? Zresztą, o ile mi się zdaje, nie tylko nikt go nie ostrzega, ażeby nie spóźni! się, ale chyba nawet nikt by mu nie bronił rzucić się pod pociąg.

Jest już po 11, noc ciemna, jakbyśmy jechali nie przez boży świat, ale przez piwnicę wypełnioną okseftami ciemnego piwa. Mam przed sobą około 7 godzin jazdy i około 400 kilometrów drogi. Nie tyle z nudów, ile przez ciekawość zaczynam oglądać się wśród otoczenia.

Nasz wagon jest „nowego systemu", czyli — posiada kurytarz, po którym można spacerować tak wygodnie jak po warszawskich, a może i wygodniej. Szyby są wielkie, sklepowe, przez które w tej chwili widać tylko noc, prawie czarną, nasyconą przeczuciami deszczu.

W przedziale klasy II, gdzie kochany sędzia śpi jak stu jeden sprawiedliwych, a dwaj starozakonni Słowianie udają przede mną czy przed sobą rodowitych Niemców, w tym przedziale pali się pod sufitem lampa gazowa z trzema płomieniami i fioletową zasłoną.

Wygodne kanapy obite są oliwkowej barwy pluszem; przy oknie znajduje się mały stolik, na którym można by grać w szachy. W kącie stoi spluwaczka, na ścianie wisi lustro, a przy drzwiach widać guziczek dzwonka elektrycznego na służbę.

Niech mi wybaczą nasze drogi żelazne, ale  o takim komforcie u nas jeszcze nie słychać. Choć ja osobiście dziękuję Bogu i za to, że już posiadamy przynajmniej wagony kurytarzowe.

Znowu wyglądam przez wielką szybę na dwór, ale nie widzę nawet iskier, choć słyszę sapanie i gwarzenie lokomotywy. Nagle spostrzegam napis wzywający podróżnych, aby nie otwierali okien i nie tylko nie wyrzucali przez nie butelek (rozumie się próżnych, bo pełnych sam z siebie nikt nie wyrzuca), ale nawet ażeby nie wychylali się przez okna. .

— Cóż to znowu za ograniczenie swobody osobistej?... — myślę. — Dlaczego biedny podróżnik nie miałby prawa niekiedy wytknąć głowy i pogadać z przechodniem lub właścicielem domu, obok którego przejeżdża pociąg? ...

Wtem w głębi mej duszy dokonywa się w sposób spontaniczny — proces dzielenia. Moja „bezświadoma cerebracja" dzieli 380 kilometrów przez 7 godzin jazdy, z czego wypada niespodziewany wniosek, że nasz pociąg cwałuje z szybkością 55 do 60 kilometrów na godzinę.

U nas, np. pociągi kolei Nadwiślańskiej pomykają 24 do 30 wiorst na godzinę i dzięki Bogu, że tak jest. Przy zdwojonej bowiem prędkości nie każdy członek pasażera dojechałby na miejsce.

Teraz zrozumiałem, dlaczego nie warto wyglądać przez okno jadąc pruskim „sznelcugiem" 55 do 60 kilometrów na godzinę... Mimo to nasz pociąg nie skacze, nie trzęsie, lecz toczy się łagodnie, jakby płynął.

Czy drogi tutejsze są gładsze aniżeli u nas? Czy inaczej są budowane wagony? Nic nie wiem, tylko czuję, że mi tu wygodnie i że pośpieszna jazda wcale mnie nie drażni.

Jeszcze nie skończyłem notować różnych osobliwości wagonu, gdy do naszego przedziału wszedł konduktor.

Jest to piękny chłop, tęgo, zbudowany, na gębie czerwony i pyzaty, na głowie szatyn, na reszcie ciała granatowy z metalowymi guzikami tam, gdzie były potrzebne.

Może mieć 30 — 40 lat, a odznacza się zadziwiającym spokojem fizjognomii i całej postaci. Przeciętny konduktor naszych dróg żelaznych wyglądałby przy nim na człowieka mizernego i nerwowego.

Pięknie zbudowany szatyn żąda okazania biletów. Sędzia budzi się nagle, jakby w nasz wagon piorun trzasnął, a dwaj starozakonni Słowianie symulują zapamiętałych Prusaków.

Podajemy bilety, konduktor znaczy je powoli i z nieporównaną flegmą oczekuje na bilet jednego ze starozakonnych.

Świeżo urodzony potomek Arminiusza przegląda wszystkie swoje kieszenie i kieszonki, lecz nie znajduje w nich biletu... Biedak robi się czerwony, potem siny; nagle schyla głowę, jakby miał zamiar wywrócić kozła albo ukryć się pod ławką i — o cudo! znajduje bilet na podłodze.

Przez ten czas spokojny konduktor przypatrywał się zdenerwowanemu pasażerowi okiem matki, która patrzy na kąpiące się niemowlę. Zdaje mi się, że od razu widział nieszczęsny bilet pod ławą; lecz chyba nie sądził, ażeby do jego obowiązków należało ostrzeganie podróżnych, iż w niewłaściwym miejscu plasują swoje bilety.

Ta sama refleksja przyszła widać do głowy zgermanizowanemu a la fourchette Słowianinowi. Gniewnie spojrzał na flegmatycznego konduktora i — o mały włos nie przystał do Polaków. Przypomniawszy sobie jednak, że nasz pociąg coraz głębiej zanurza się w posiadłościach Niemieckiego Cesarstwa, ochłonął z biletowej tremy i nowej ojczyźnie pozostał wiernym, zapewne na cały czas kuracji w Karlsbadzie.

Załatwiwszy się z biletami konduktor zwraca się do nas z dziwnym pytaniem:

— Czy pan chce siedzieć na tym miejscu, które zajmuje?

— Rozumie się...

— W takim razie zapłaci pan dwie marki — mówi konduktor.

Sędzia płaci, ponieważ zna tutejsze zwyczaje; ja także płacę, bo — niby — cóż innego mam robić? ... Ale dwaj starozakonni wypowiadają całkiem słuszną i obszernie wymotywowaną uwagę, że oni za swoje miejsce już zapłacili po 24 marki z fenigami.

Konduktor słucha ich cierpliwie jak lekarz pacjentów; jego twarz ani na sekundę nie przestaje być pogodną. Ale tymczasem pobiera od nas, którzy ulegliśmy, dwumarkówki, wydaje nam kwity i nad zajmowanymi przez nas miejscami wysuwa numery. Nad moją głową znalazła się liczba 22, która jest znakiem, że tego miejsca nikt inny oprócz mnie, nawet sam Helmut Molski zająć nie może i nie zajmie. Liczba ta również przypomina mi, że kiedyś miałem 22 lata i że w niewinnym łonie moim biło gorące serce, którego ówczesna płeć piękna nie umiała ocenić jak należy!

Po wyjściu konduktora sędzia zapada w sen tak głęboki, jakby znajdował się w trzynastym stopniu hipnozy. Dwaj podróżni na 6 tygodni straceni dla Słowiańszczyzny, siedząc naprzeciw siebie, tak wzajemnie oplątują się nogami, że robią wrażenie istoty podwójnej, która ma cztery nogi. Ja zaś nasuwam umbrelkę na lampę, ażeby śpiącym nic nie przeszkadzało i — znowu wychodzę na kurytarz.

Obok nas, z jednej strony jest przedział pierwszej klasy z amarantowymi pluszowymi kanapami, a ze strony przeciwnej — trzecia klasa z żółtymi drewnianymi ławkami. Widzę, że na dworze ciemność zgęstniała, a odwróciwszy głowę od okna — spostrzegam w kurytarzu siatkę na walizki i hak na paltoty.

„Ciekawy jestem — myślę — kto by, zapłaciwszy 24 marki do Berlina, chciał jechać w kurytarzu? ... Więc dla kogo ten hak, ta siatka?

„Oto — mówię w dalszym ciągu — osławiona praktyczność Niemców! Wydali pieniądze na bezcelowe urządzenia..."

Ledwie zrobiłem tę uwagę, no — może w pół godziny później — nasz pociąg zatrzymał się od razu jak oddział pruskiej piechoty, któremu miody podporucznik falsetowym głosem wrzasnął: h a l t!...

„Cóż u licha — pomyślałem — więc oni tu prędzej hamują pociąg biegnący 60 wiorst, aniżeli u nas jadący z prędkością 30 na godzinę? ..." Jest blisko północ. Na dworcu, którego nie znam, pali się mnóstwo latarń, a pod jedną z nich stoi rower, także z latarką. Służby kręci się pełno, ale zachowują się tak cicho, jakby nie chcieli przerywać snu podróżnym.

O ile przypominam sobie z Reichs-Kursbucha, czyli kolejowego przewodnika po całej Europie, darowanego mi przez jednego z przyjaciół, o ile przypominam sobie, stacja ta musi nazywać się po naszemu Bydgoszcz, po niemiecku Bromberg.

Bromberg — brom bierz?... Jak ten niemiecki język jest podobny do polskiego! I jakie komiczne wyradzają się sytuacje... Chcieli zgermanizować Bydgoszcz — nazwę co prawda nie mającą sensu w języku polskim i zastąpili ją nazwą: brom-bierz!...

A zaprawdę, należałoby tu często zażywać brom patrząc na podobną gospodarkę.

Jeżeli istotnie znajdujemy się w Brom-bierzu, nic nie stracimy przypomniawszy sobie, że jest to miasto posiadające 41 tys. mieszkańców, młyny, fabryki papieru i tektury, gisernię, fabrykę maszyn, garbarnie, octarnie, olejarnie i wyroby tytuniowe.

Brom-bierz razem z posągiem Fryderyka Wielkiego stojącym w rynku należy do Prowincji Poznańskiej. Poznańskie według niemieckich przewodników (jakich u nas brakuje) jest to kraj równy, posiadający wiele jezior. Przemysł odgrywa tutaj podrzędną rolę, głównym zaś źródłem dochodów jest uprawa ziemi i hodowla bydła.

Znowu ruszamy dość nagle i znowu bez dzwonków i świstania. Ale nie jedziemy sami. Jak olbrzymi boa łyka wylęknionego zajączka, tak nasz pociąg łyknął w „Brom-bierzu" nowego pasażera.

Ponieważ jegomość ten razem ze swoim kuferkiem i peleryną idzie prosto na mnie i zatrzymuje się obok naszego przedziału, mogę więc przypatrzyć mu się dokładniej.

Jest to pan ogromny we wszystkich kierunkach: wzdłuż, wszerz i w poprzek. Ma gruby kark, grubą talię, grube palce u grubych rąk, na nich grube pierścienie z grubymi brylantami. Nadto przy kamizelce ma grubą dywizkę, a w grubych ustach bardzo grube cygaro.

Oto jest Prusak od stóp do głów: tęgi, zdrowy, rudawy, rozrzucający się, może trochę zanadto przesycony „ciemnym" i „jasnym" piwem. Ten mógł być pod Sedanem i kolbą cyndnadelgeweru walić w łeb poddającego się Napoleona. A jeżeli tam nie był, z pewnością tego żałuje i — na rachunek — robi nadzwyczajne miny.

Gdyby utłuc w moździerzu wszystkich Bismarcków, Moltkich, Steinmetzów, Roonów itd. i z tej papki zrobić jedną osobę, figura ta jeszcze nie miałaby takiej pewności siebie jak ów pan. Nie umiałaby tak sapać, tak pociągać cygara i z taką wściekłością poprawiać na sobie garderoby.

Na domiar niedoli nadzwyczajny ten bohater (zdaje mi się, że to musiał być piwowar albo masarz) upodobał sobie nasz przedziałek, w którym zdarzyło się niemniej nadzwyczajne zjawisko. Oto — trzej śpiący pasażerowie zapełnili sobą ośm miejsc i jeszcze było im ciasno. Z czego wnoszę, że śpiący człowiek musi pęcznieć.

Patrzę tedy na śpiących, patrzę na olbrzyma, który ciągle dyszy wściekłością i w demoniczny sposób zaciąga się cygarem i myślę:

„Założę się, że będzie awantura. Bo jużci taki zajadły Prusak nie będzie stał w kurytarzu, podczas gdy trzech frantów wysypia się na pluszowych kanapach". .

A w tej chwili sędzia, który dotychczas miał postać nimfy Europy porwanej przez byka, przybrał teraz pełną wdzięku pozę Ledy karmiącej łabędzia. Dwaj zaś zgermanizowani starozakonni wciąż wyglądają jak dwa centaury osadzone na wspólnym tułowiu.

Nagle wściekły Prusak wyprężył potężne ramiona... Przymknąłem oczy, ażeby nie widzieć, co nastąpi. Gdy je zaś otworzyłem, przekonałem się, że moi śpiący towarzysze — śpią sobie w dalszym ciągu, a ich straszliwy antagonista po to wyciągnął rękę, ażeby swój kuferek postawić na siatce w kurytarzu, a płaszcz powiesić na haku.

W tej krótkiej chwili zrozumiałem dwie rzeczy. 1) że siatka i hak w kurytarzu mogą się przydać, 2) że rozbestwiony zwycięzca spod Sedanu jednakże nie śmiał zająć miejsca w przedziale, ażeby nie obudzić śpiących.

W ten sposób staliśmy obok siebie w kurytarzu dobry kwadrans. Burzliwy Prusak wciąż paląc swoje cygaro, ja zamyślony. A tymczasem sędzia — z Ledy karmiącej łabędzia zrobił Laokoona duszonego przez węże, Niobe płaczącą, Herkulesa w gościnie u Omfali, Magdalenę pokutującą...

I właśnie w chwili gdy wobec swoich równie śpiących sąsiadów miał przybrać pozę Zuzanny wobec starców, do naszego wagonu wszedł konduktor, ażeby ostemplować bilet nowoprzybyłemu. Wówczas niepohamowany Prusak wydobył dwie marki i rzekł:

— Ja chcę mieć ten plac...

To powiedziawszy wskazał grubym -palcem na kanapę, pomiędzy mnie i jednego z tych, którzy na poczekaniu zdradzili Słowiańszczyznę.

Konduktor wziął pieniądze, dal mu drugi bilet, wysunął kluczem wskazany numer i potem — rozbudził śpiących.

Ocknęli się wszyscy trzej i zrobili miejsce okazałemu przybyszowi. Sędzia w pierwszej chwili myślał, że już jesteśmy w Berlinie, a w następnej, że — wcale nie spał. Dwaj zaś starozakonni natychmiast zaczęli z Prusakiem rozmawiać o handlu.

Lecz ponieważ nawet niemiecki piwowar czy maser jest tylko człowiekiem, więc niebawem stało się, że zamiast trzech śpiących było w przedziale czterech. Gdy więc Prusak napęczniał, a sędzia zrobił minkę panny Stefańskiej kokietującej Roberta (patrz operę „Robert Diabeł"), opuściłem kanapę i wyniosłem się z przedziału.

Byłem i czułem się kompletnie sam, więc znowu zacząłem wędrówkę po kurytarzu, od czasu do czasu wyglądając oknem na dwór, gdzie już padał drobny deszczyk z nieba czarnego jak smoła.

Wtem zaczynam spostrzegać, że kurytarz, po którym chodzę, jest jakiś bardzo długi. Czyliżby wagon nasz równał się dwom zwyczajnym?...

Zaglądam w różne kąty i w jednym miejscu widzę ściany, podobne do ogromnej harmonijki, która drgając to rozszerza się, to znowu skupia.

Czekajcie no... Ależ ja stoję na mostku łączącym dwa wagony, a ta harmonijka jest kurytarzykiem, którym zabezpiecza się podróżnych, aby przechodząc z wagonu do wagonu nie spadali pod koła lub nie doznawali zawrotu głowy.

Wynalazek, o jakim na naszej drodze żelaznej marzyłem, tu został wykonany, o ile zdaje się, dosyć dawno.

Zrobiwszy to odkrycie, które dało mi przedsmak rozkoszy, jakiej doznał Kolumb na widok nowego lądu, wyrzekłem się snu, który zresztą sam ode mnie uciekł i — począłem wałęsać się od wagonu do wagonu, wszędzie delektując się widokiem „harmonijki".

W jednym przedziale trzeciej klasy zaintrygował mnie wysoki glos przypominający łoskot młyna na tle gwaru górskich potoków.

Była tam jakaś polska niewiasta, której aparat mowny nie milknął ani na chwilkę, a w drugim kącie kilku „szwabów", którzy jednostajnym i przyciszonym głosem opowiadali sobie jakieś zapewnię nudne historie.

Boże mój, melodia ta
Jak wiele mi przypomina ...

pomyślałem i śmiech ogarnął mnie, gdym słuchał mężnej rodaczki, której kaczkowaty głos tak ogromnie górował nad apatyczną rozmową zwycięzców spod Sedanu.

W osobnym przedziale jechał pruski piechur w granatowym mundurze z czerwonym kołnierzem i jeżeli się nie mylę, w białych spodniach. Zdjął z głowy laurami spowitą pikelhaubę, z bioder lakierowany pas i położył się na ławce jak zwyczajny śmiertelnik.

Idę dalej i trafiam na przedział pierwszej klasy. Obok drzwiczek stał elegant widocznie jak i ja cierpiący na bezsenność. Minęliśmy się, a choć żaden z nas nie obtarł się o drugiego, ów jednak — nie patrząc na mnie — szepnął:

— P a h d o n!...

Był to człowiek młody, sztywny w karku, średniego wzrostu i, choć w cywilnym stroju, z podniesionymi w górę ramionami. Miał twarz pełną i różową, żółte wąsiki również podniesione do góry i bladoniebieskie, a raczej stalowe oczy, które patrzyły nie wiadomo gdzie.

Zniecierpliwiła go widać moja obecność w kurytarzu, gdyż cofnął się do przedziału i siedząc sztywno na amarantowej kanapie, patrzył przed siebie.

Myślę, że gdyby wykoleił się pociąg i śmierć usiadła obok niego, on i jej powiedziałby: pahdon!... — i, zawsze sztywny, odsunąłby się nie zaszczyciwszy jej spojrzeniem. Gdy bowiem śmierć na placu bitwy posiada rangę feldmarszałka, wszelka inna śmierć, a osobliwie na kolei, nie jest nawet podporucznikiem.

I tego pana poznałem od razu: był to tak zwany „pruski junkier", istota stworzona na oficera albo landrata. Ten nie nosił złotych pierścieni na delikatnej ręce, nie robił nadzwyczajnych min. Ale z każdego cala jego istoty wyglądała spokojna pogarda dla ludzkiego rodzaju i spokojna wiara we własną nadludzkość.

Ludzie ci stanowią w Prusach nieomal kastę, a w dodatku panującą. Siły ich podobno nie stanowi nauka albo jakieś osobliwe przymioty, ale to, że każdy prędzej zniszczyłby cały świat i sam zginął, aniżeli uwierzył, że nie jest istotą wybraną, która powinna rozkazywać, a, inni słuchać.

Podobno książę Bismarck był najdoskonalszym okazem junkra. Toteż deptał wszystkich: Danię, Austrię, Francję, własny parlament. Aż znalazł się ktoś równie odważny a silniejszy, który „żelaznemu księciu" powiedział: pahdon!...

III

Z TORUNIA DO BERLINA

[część druga]

Jest już po drugiej w nocy. Nic nie wiem, gdzie znajdujemy się ani którędy jedziemy. Moi towarzysze śpią jak młode małżeństwo w miodowym miesiącu, a ja spaceruję po kurytarzu, liczę minuty do wschodu słońca i już wiem, że nie zmrużę oka.Po prostu męczy mnie ciekawość, ażeby nareszcie zobaczyć ów kraj, w którym celnicy (jak na obstalunek!) odegrywają melodramat cnoty, gdzie piwowarzy mogliby Bismarckowi udzielać lekcji wspaniałych mm i gdzie żyją ludzie przekonam, że na ten świat przyszli zupełnie innym sposobem aniżeli reszta śmiertelników.

O jednej rzeczy wiedziałem z góry: że Niemcy są państwem dużym, ludnym i zamożnym. Zajmują one bez kolonii 545 tysięcy wiorst kwadratowych powierzchni i mają około 52 milionów ludności. Terytorialnie są przeszło 4 razy większe od Królestwa Polskiego, a ludnościowo blisko 6 razy.

Po Rosji, której europejskie posiadłości są 10 razy rozleg-lejsze od Niemiec (5 i pół miliona wiorst kw.), a ludność dwa razy liczniejsza (100 milionów), Niemcy są najpotężniejszym państwem w Europie. Austria ma wprawdzie o 100 tysięcy wiorst kw. rozległejsze terytorium, ale tylko 44 miliony ludności; Francja ma o 8 tysięcy wiorst kw. mniej ziemi, lecz zaledwie 38 milionów ludności.

Prócz tego między Niemcami i Francją dokonywa się jakiś tragiczny wyścig. Przed rokiem 1870 oba narody posiadały prawie równe ludności; w roku 1885 już Niemcy miały o 9 milionów, a dziś o 14 milionów więcej...

Francja od 25 lat stoi na jednej cyfrze, gdy jej szczęśliwa sąsiadka rośnie jak ciasto na drożdżach.

Cyfry: pół miliona wiorst kwadratowych albo 52 miliony ludności są to pojęcia abstrakcyjne, które — w formie obrazu — chyba lepiej utrwalą się w pamięci czytelnika.

Gdyby terytorium Cesarstwa Niemieckiego miało kształt kwadratu, jego bok posiadałby około 739 wiorst długości. Gdyby zaś wzdłuż wszystkich boków kwadratu leżały szyny kolejowe, miałyby one (w okrągłej cyfrze) około 3.000 wiorst długości, a pociąg biegnący 60 wiorst na godzinę objechałby państwo niemieckie w ciągu niecałych 50 godzin.

Rosja Europejska, uważana w ten sam sposób, tworzyłaby kwadrat, którego bok miałby 2.345 wiorst długości; na objechanie zaś dokoła takiego państwa, pociąg biegnący 60 wiorst zużyłby 155 godzin.

Nareszcie, Królestwo Polskie pomieściłoby się w kwadracie, którego bok ma 356 wiorst długości i na objechanie którego dokoła szybkim pociągiem, wystarczyłoby niecałych 24 godzin.

Przechodzę do ludności.

Ulica Marszałkowska od Saskiego Ogrodu do Nowogrodzkiej przedstawia mniej więcej długość jednej wiorsty. Kwadrat mający bok takiej długości nazywa się: wiorstą kwadratową i — mniej więcej — odpowiada następującemu kawałkowi Warszawy.

Weź Aleję Jerozolimską od Marszałkowskiej do Żelaznej jako jeden bok, potem Marszałkowską od Jerozolimskiej do Ogrodu Saskiego, to będzie drugi bok. Następnie weź ulicę Żelazną od Jerozolimskiej do Grzybowskiej, to będzie trzeci bok, a czwartym — kawał Grzybowskiej i Królewskiej pomiędzy Żelazną i Marszałkowską.

Część Warszawy zamknięta między wymienionymi ulicami w przybliżeniu przedstawia jedną wiorstę kwadratową. Na obejście wkoło tej przestrzeni człowiek uchodzący wiorstę w ciągu kwadransa zużyłby — godzinę czasu. (Dla pożytku tych, kogo to interesuje, dodam, że wiorsta równa się 1.500 krokom męskim niezbyt wyciągniętym, ale też i niezbyt drobnym).

Rozumiemy tedy, co jest wiorsta kwadratowa. Otóż na takiej wiorście może pomieścić się milion ludzi stojących i to nie ciasno, ale wygodnie, gdyż na każdego przypadałoby trochę więcej aniżeli 3 łokcie kwadratowe.

Teraz nie trzeba już być prorokiem ani synem proroka, ażeby rozumieć, że:

Ludność Królestwa Polskiego, ustawiona wygodnie, zapełniłaby 9 do 10 takich kwadratów.

Ludność Cesarstwa Niemieckiego zajęłaby 52 wiorsty kwadratowe.

Ludność Cesarstwa Rosyjskiego — 100 wiorst kwadratowych.

Gdyby każdą z wymienionych ludności umieścić w kwadracie, który odpowiadałby liczbie osób, wówczas:

Kwadrat obejmujący ludność Królestwa Polskiego miałby boki po 3 wiorsty, a na obejście ich wkoło (wiorstę w ciągu kwadransa) należałoby zużyć 3 godziny.

Kwadrat ludności niemieckiej miałby boki trochę większe niż po 7 wiorst. Zaś na obejście go wkoło zużyto by trochę więcej niż 7 godzin.

Nareszcie mieszkańców Cesarstwa Rosyjskiego można by zamknąć w kwadracie mającym boki długie po 10 wiorst. Dla obejścia zaś wkoło stumilionowej liczby ludzi trzeba by zużyć 10 godzin.

Ludność tedy Niemiec zebrana w jedną gromadę zajęłaby przestrzeń 52 wiorst kwadratowych. Lecz wyraz „ludność" oznacza pojęcie ogólne, które trzeba rozłożyć na rzeczy podpadające pod zmysły, rozklasyfikować.

Pierwszy wielki podział dotyczy płci i odpowiada na pytanie: ilu też jest mężczyzn, a ile kobiet w Niemczech?

Otóż, gdybyśmy zebrali oddzielnie jednych i drugie, kobiety zajęłyby 261/2 wiorst, a mężczyźni tylko 251/2 wiorst kwadratowych. Kobiet w Niemczech jest o milion więcej aniżeli mężczyzn.

Drugie pytanie dotyczy wieku, a sformułować je można tak: Ile jest dzieci i starców, a ile młodzieży i ludzi dojrzałych w Niemczech?

I ha to pytanie można odpowiedzieć dosyć dokładnie za pomocą następującej tabliczki, według której na 100 Niemców przypada:

Dzieci do lat 10............... 25

Wyrostków do 15 lat........ 11

Młodzieży do 21 lat......... 11

Dojrzałych do lat 50........ 37

Starców do 70 lat........... 13

Zgrzybiałych.................. 3

Przypuszczając, że połowa wyrostków i połowa starców pierwszej kategorii może pracować, otrzymamy w najogólniejszych zarysach, że na 100 Niemców około 60 pracuje na siebie i innych, a około 40 nie pracuje wcale lub bardzo mało.

Jeżeli więc, czytelniku, usłyszysz kiedy frazes, że „w obronie raz zdobytej Alzacji i Lotaryngii 52 miliony Niemców staną jak jeden mąż" — to nie bardzo bierz do serca tę pogróżkę. Wśród owej bowiem groźnej masy jest zaledwie 15 milionów mężczyzn mniej więcej zdolnych do ciężkiej pracy, którzy muszą dostarczać chleba, mięsa, drzewa, cegły, węgla, żelaza itd., nie tylko na potrzebę własną, ale jeszcze dla 37 milionów innych osób nie uzdolnionych do cięższego zajęcia.

I dopiero z owych 15 milionów ludzi silnych i zdrowych można przeznaczyć jakąś część do obrony raz zdobytych lub do zdobywania nowych obszarów.

Podobne stosunki liczbowe istnieją mniej więcej w każdym narodzie.

Znamy tędy kształt ogólny terytoriów Cesarstwa Niemieckiego: przypomina on głowę i szyję nosorożca. Przypatrzmy się teraz budowie wewnętrznej tych obszarów i ich naturalnym bogactwom.

Otóż — Niemcy północne, czyli głowa owego nosorożca, tworzą równinę wznoszącą się do 100 metrów nad poziomem morza. Niemcy zaś południowe, czyli szyja, jest to kraj pofałdowany wzgórzami dosięgającymi i przekraczającymi 500 metrów wysokości, rozumie się, nad poziom morza.

Wielka własność ziemska skupia się przeważnie w okolicach czoła i górnej szczęki nosorożca (Pomorze, Prusy Wschodnie i Zachodnie); przy czym okolice nosa (między Gdańskiem i Królewcem) słyną z hodowli koni, okolice oka (Szczecin) z hodowli owiec, a okolice ucha (Hanower i Oldenburg) wychowują konie i bydło rogate.

U wejścia do paszczy nosorożca (Poznańskie) znowu zajmują się chowem koni, a na podgardlu i u podstawy szyi (Bawaria) hodują bydło.

Na policzku nosorożca (około Harzu) uprawiają buraki cukrowe. Zaś kark (prowincja Reńska, Baden) zajęty jest przez własność mniejszą, wśród której w okolicach Alzacji hodują wino.

Takimi są główne typy gospodarstwa rolnego w Niemczech.

Co się tyczy przemysłu, ten opiera się przede wszystkim 'na ogromnych kopalniach węgla, które leżą w rozmaitych okolicach państwa.

Najbogatsze pokłady tego paliwa znajdują się na tyle głowy nosorożca (basen Ruhr około Essen); najmniej bogate są na karku (basen Saary), a pośrednie — przy końcu szczęki dolnej (Śląsk) i przy jej nasadzie (Saksonia).

Niemcy więc potężne liczbą i ciągłym wzrostem swojej ludności mają jednocześnie wcale zamożne terytorium. Może (i z pewnością) bogactwa Niemiec pod względem ilości i rozmaitości nie dorównywają francuskim; za to w Niemczech, jak zobaczymy później, jest więcej pracy i ruchliwości.

Przede wszystkim niemieckie terytoria mogą być dokładniej obrabiane aniżeli francuskie dlatego, że — ludność niemiecka jest gęstsza od francuskiej.

We Francji na 1 wiorście kwadratowej mieszka 71 ludzi, podczas gdy w Niemczech siedzi ich 91. Co z tego wynika?

Przede wszystkim to, że gdy 10 Francuzów mają do obrobienia 14 hektarów (około 28 morgów ziemi), to na 10 Niemców przypada tylko 11 hektarów (około 22 morgi) ziemi. Niemcy więc mogą pracować dokładniej, mogą lepiej „pogłębiać" swoją ziemię.

Po wtóre — każda wiorsta kwadratowa Niemiec ma o 12 obrońców więcej aniżeli odpowiedni kawałek ziemi we Francji. W razie zatem, czego Boże nie dopuść, wojny między tymi narodami opór Francji przeciw niemieckiemu najazdowi musiałby być stosunkowo słabszym aniżeli opór Niemiec.

Po trzecie — w czasach najbardziej pokojowych Francuzi nie potrzebują przesiąkać do Niemiec, podczas gdy Niemcy do pewnego stopnia muszą to robić, gdyż we Francji jest luźniej, a w Niemczech ciaśniej.

I rzeczywiście Niemców we Francji jest bez porównania więcej aniżeli Francuzów w Niemczech ...

Nareszcie większa gęstość ludności bardzo zbliża do siebie ludzi — i niesłychanie pomnaża ich stosunki.

Do czego zbliża? Bo gdyby owych 71 Francuzów rozstawić jednostajnie na powierzchni jednej wiorsty kwadratowej, jeden od drugiego stałby w odległości 177 kroków. Zaś Niemiec od Niemca w tych samych warunkach stałby w odległości tylko 160 kroków. Dwaj zatem Niemcy mogą prędzej zejść się i łatwiej dać sobie pomoc aniżeli dwaj Francuzi.

Czytelnik wzrusza ramionami i woła:

— Cóż to znowu za doktryneria!... I co w życiu narodów może znaczyć większa odległość o 17 kroków pomiędzy dwoma ludźmi?...

Zobaczymy, że znaczy.

Przypuśćmy, że jeden Francuz 10 razy w ciągu dnia przechodzi o 17 kroków więcej aniżeli Niemiec, i przypuśćmy, że skutkiem tego traci minutę czasu na dzień.

Strata w ciągu roku wyniesie 6 godzin na każdą jednostkę, a na 23 miliony Francuzów obojej płci w wieku produkcyjnym wyniesie 111/2 milionów dni roboczych, czyli co najmniej 23 miliony franków ...

Jest to cyfra tylko na pozór fantastyczna, która jeżeli nie dowodzi, to przynajmniej ilustruje prawdę, że:

„gęstsze społeczeństwa tracą mniej czasu, sił i pieniędzy aniżeli rzadsze."

A dlaczego — im społeczeństwo jest gęstsze, tym stosunki wśród niego są liczniejsze? ...

Weźmy dwu ludzi: Piotra i Pawła. Związek między nimi może być tylko jeden, tj., że Piotr z Pawłem — zetkną się w jakimśkolwiek interesie.

Ale weźmy trzech ludzi: Piotra, Pawła i Gawła. Ile między nimi może być zetknięć?

Między Piotrem i Pawłem

Między Piotrem i Gawłem

Między Pawłem i Gawłem

Piotrem i Pawiem a Gawłem

Piotrem i Gawłem a Pawłem

Pawłem i Gawłem a Piotrem

Nareszcie: Piotr, Paweł i Gaweł mogą mieć wszyscy trzej jakiś wspólny interes.

Wynika stąd, że gdy między dwoma osobami istnieje tylko jeden stosunek, to między trzema istnieć może 7 stosunków, między czterema osobami 15 stosunków itd.

Biorąc zamiast jednostek grupy złożone z 10 osób będziemy mieli na wiorście kwadratowej u Francuzów 7 grup, a u Niemców 9. Że zaś z 7 przedmiotów czy grup może być 127, a z 9 grup 511 kombinacji, więc stosunki życiowe między Niemcami mogą i powinny być 4 razy liczniejsze aniżeli między Francuzami.

Dziwactwem byłaby ślepa wiara w te cyfry. W ogólnych jednak zarysach uczą one, że:

„im naród jest gęstszy, tym stosunki między jego członkami są liczniejsze, a zjawiska życia społecznego pełniejsze i bogatsze".

Ponieważ wzrost ludności w Niemczech dokonywa się daleko prędzej aniżeli rozwój cywilizacji, skutki więc wynikające z gęstości tego narodu mogą jeszcze nie objawiać się z należytą potęgą. Prędzej jednak czy później wystąpić muszą i Francja przekona się, że sąsiedzi mocno wyprzedzili ją w cywilizacji.

Już dziś istnieją groźne objawy i niestety! z każdym rokiem mnożyć się będą, dopóki ludność francuska nie zacznie wzrastać w takim stosunku jak niemiecka.

Złe bowiem nie tylko leży w tym, że gęstość Francuzów jest mniejszą aniżeli Niemców, ale i w tym, że owa gęstość przez cały szereg lat pozostaje bez zmiany. Gdy Niemcy rosną i co roku zyskują nowe rozgałęzienia, Francja nie zmienia się jak stare, drzewo albo jak dojrzały człowiek, który już przestał rosnąć.

Takie mniej więcej myśli snuły mi się po głowie. Tymczasem zegarek pokazuje trzecią z rana, a nasz pociąg już wjechał w granice Brandenburgii. Na dworze pochmurno, deszcz pada.

W przedziale II klasy moi towarzysze śpią; w I klasie sterczy bezsenny „junkier" ze sztywnym karkiem i podniesionymi w górę ramionami; nareszcie, w III jadący Niemcy rozmawiają tym samym głosem równym, spokojnym i nudnym.

Mnie coraz silniej nurtuje ciekawość zobaczenia nowego kraju i przypominają mi się dziecinne lata, kiedy pierwszy raz będąc w teatrze, z gorączką czekałem na podniesienie kurtyny.

Robi się szaro. Przytulam twarz do okna i za zmoczonymi szybami widzę — niby ogromną łąkę, a na niej dużą wodę. Ale czy to jezioro, czy rzeka? jeszcze nie mogę poznać.

Poranne światło wzmacnia się. Pociąg nasz pędzi ku zachodowi przez równinę, na której od północy wznosi się długie i nieprzerwane pasmo wzgórz na kilka piętr wysokich, od południa zaś widać rzekę, która to zbliża się, to oddala od kolei.

Zaczynam odróżniać łąki od pól, widzę domy, jakich u nas nie budują, sznury drzew, oczywiście sadzonych ludzką ręką, żywopłoty....

Około 4 rano stajemy w jakimś mieście, z którego utkwiło mi w pamięci kilka gmachów, zapewne fabryk wybudowanych z cegły czerwonej i żółtej. Na lewo, w dole, widać rzekę szeroką na pół Wisły, ale zasypaną taką ciżbą tratew, czółen i berlinek, jakiej u nas nigdy chyba nie bywa. Na zielonym brzegu leżą ogromne stosy żółtych tarcic.

Miasto jeszcze śpi, ale około naszego pociągu czuć ruch ludzi, słychać ożywione rozmowy, szczęk naczyń... Wychylam się i widzę, że ze stacyjnej restauracji wysłano gorącą kawę czarną, którą z wielkim apetytem piją podróżni przeważnie z III klasy.

I i II klasiści nie pili trunku; oczywiście wiedzieli, co o nim trzymać. Ale ja skosztowałem owej kawy, która pomimo lekkości orzeźwiła mnie.

Czując, że mi raźniej na świecie, zwracam się do stojącego obok staruszka z zapytaniem: jak się nazywa miasto, w którym jesteśmy?

Był to starowina mały, suchy, w ciemnoszarym paltocie. Miał twarz wygoloną, pęk siwych włosów na podbródku, ręce założone w tył. Na moje pytanie nie zaraz odezwał się, lecz zwrócony do mnie bokiem przez kilka chwil rozmyślał. Potem odpowiedział prędko i nagle:

— Landsberg ... — wciąż stojąc do mnie bokiem z rękoma założonymi w tył.

Opryskliwy staruszek tak mi się przecież podobał, że byłbym go uściskał. W ogóle od kilku godzin zaczynają mi się podobać Prusacy za to, że każdy jest taki wyraźny junkier — to junkier, piwowar — to piwowar ...

Chociaż popełniłbym istotnie komiczną pomyłkę, gdyby i ów piwowar, i sztywny junkier, i mały staruszek, a nawet żołnierz i konduktor, gdyby wszyscy ci, których uważam za „typowych Prusaków" byli najzwyklejszymi Polakami.

Śp. hrabia Emil Olizar często mawiał, że polski szlachcic przede wszystkim chce pokazać się tym, czym nie jest. A kto zaręczy, że i polskie mieszczaństwo nie uległo tej chorobie?

Jeżeli miasto, pod którym stoimy, jest Landsbergiem, w takim razie ta pełna statków rzeka jest Wartą. Z jak daleka przypłynęła ona tutaj, nieboga! Od Częstochowy przez Sieradz i Konin do Pyzdrów, a stamtąd przez Poznań do Landsberga, ażeby niedaleko stąd utopić się w Odrze.

O znaczeniu tej rzeki dla pruskiego handlu świadczą następne cyfry:

W r. 1892 Wartą pod Kustrinem przepłynęło w górę i w dół rzeki około 2600 statków naładowanych, a 1300 pustych; wszystkie zaś razem przewiozły 18 milionów pudów towaru. Prócz tego, w dół rzeki przejechało 16 i pół miliona pudów drzewa w tratwach.

Co się tyczy Landsberga, ma on 25 tysięcy ludności, browar, garbarnię, młyn, fabrykę tytuniu, mydła i świec, kotłów parowych, nareszcie — targ na wełnę i zboże.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej