Michał Bałucki

KARYKATURY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

TEATR AMATORSKI

GOŚĆ NIESPODZIEWANY

KARYKATURY

(wyjątek z teki podróżnej)

Michał Bałucki

W Galicji, w tej Galicji, która (gdyby nie trzydzieści kilka przeszkód) mogłaby nieledwie nazwać się Atenami polskimi, w której utwory literackie czytane bywają przez wszystkich niemal — literatów, a prawie w każdym dziesiątym dworze napotkasz jakie pismo, jakąś broszurkę, a przynajmniej jaki kalendarz; otóż w tej Galicji — czy uwierzycie państwo? — jest miasteczko chorujące na księgowstręt. Przechowało się tam po szafach i półkach kilka starych książek, których mieszkańcy do snu i poobiedniej drzemki używają, jest nawet kilka tłumaczonych romansów, na których panny dorastające uczą się języka miłości, pisania nieortograficznych listów i uczuć poetycznych, ale co z nowożytnych (sic) książek i pism, nic jeszcze nie wdarło się do tej ustroni nieświadomości. Utrzymują wprawdzie starsze panny, że przed laty prenumerowano tutaj dwa pisma, których jednak tytułów nie pamiętają — jedno z figurami (było to zapewne jakieś pismo ilustrowane), które dzieci pana burmistrza wystrzygały na parawan, i drugie jakieś arcymądre i arcynudne, piszące o życiu jakichś ludzi, których tu nikt nie znał — o jakimś Krasińskim czy Krasickim, czy Kraszewskim i Bóg wie jakie banialuki.

Pisma te oba jednak niedługo się tu utrzymały, a to głównie z tych powodów, że najprzód były za drogie, całoroczne bowiem zaprenumerowanie ich kosztowało prawie tyle, co para bucików; po wtóre, że między paniami, składającymi się na prenumeratę, powstawały częste swary, która z nich ma zatrzymać u siebie przeczytane papiery dla użytku domowego; po trzecie, że jedno z tych pism ośmieliło się szydzić z jakiejś niemłodej, mocno dekoltowanej damy, a ponieważ pani aptekarzowa ulegała właśnie w wysokim stopniu tej słabości i pozwalała sobie tej niewinnej przyjemności, przeto mieszkańcy miasta, uważając ten przytyk jako wprost wystosowany do pani aptekarzowej, osoby skądinąd powszechnie szanowanej dla swej skromności, uczuli się tym dotknięci, pisma tego więcej w mury swego miasta nie wpuścili, uczuli pogardę dla całej literatury i odtąd żadna z mieszczanek miasta Pipidówki żadnego pisma periodycznego na żadne oczy widzieć nie chciała.

Bo i po co? Czyż pismo przyczynia się choć w części do urzeczywistnienia tego, co nazywamy przeznaczeniem człowieka, tj. skojarzenia małżeństwa? A jeżeli nie, to, pytam się, czyż nie lepiej, zamiast się rujnować na literaturę, za te pieniądze ozdobić córkę ładnym trzewiczkiem i nadsztukować ją wysokim korkiem? Toteż panny po ukończeniu niezbędnych studiów czytania, kaligrafii, rozmówek francuskich i mitologii — co prędzej rzucały w kąt książki, kajeta, pióra i inne przybory Minerwy i skwapliwie poczynały na cześć Wenery i Hymenu przywdziewać wycięte suknie, bielić się, czernić, różować, sznurować, tańczyć itd. Słowem, w Pipidówce powtarzały się szczęśliwe chwile Arkadii do tego stopnia, że nawet doktora tam nie znano i nie potrzebowano; bóle zębów, głowy leczyli wszyscy środkami wypróbowanymi przez stryjeczne siostry babki rodzonej ciotki, a do leczenia twardszych chorób był miejscowy weterynarz, który wystarczał równie bydłu, jak ludziom; mózgowych chorób Pipidówka nie znała. A, przepraszam! Mówiąc o dziennikach, zapomniałem; powiedzieć, że jeden „Czas" krakowski miał to szczęście być czytanym przez mieszkańców Pipidówki. Była to słabość, nałóg, szczególniej dlatego, że jedynie z tego pisma mogli się dowiedzieć o kierunku polityki w Chili, Paragwaj, wyspy Otahaiti, które to kraje były szczególniejszym przedmiotem rozmów polityków schodzących się w handelku Pod Złotym Lisem.

— Tam — mówili oni — leży rdzeń zawikłań europejskich i „Czas" nie bez przyczyny śledzi ich czynności. Stamtąd nam wielkich rzeczy oczekiwać trzeba.

W oczekiwaniu na te wypadki, politycy sławnego miasta Pipidówki spędzali bezsenne noce w handelku, przewracając trony, zmieniając granice państw lub dla rozerwania się grając w domino i preferansa, a odchodząc późno do domu, każdy brał z kroniki „Czasu" jaką ciekawą wiadomość o otruciu, pożarze lub kradzieży dla ugłaskania tym złego humoru niecierpliwych połowic swoich.

Te i inne ciekawe szczegóły, posłyszane mimochodem, skłoniły mnie, żem postanowił kilka dni zatrzymać się w tym mieście, czego nie żałuję wcale, zbogaciłem bowiem moją tekę kilkoma szkicami, którymi z czytelnikami podzielić się muszę. Miały to być portrety, nie moja wina, że wypadły tylko karykatury.

TEATR AMATORSKI

Właścicielka oberży, u której stanąłem, weszła pierwsza do mojej teki. Zacząłem ją szkicować od języka; była to bowiem jej specjalność, najgłówniejszy rys jej charakteru, wszystko inne, jak: trójkątne piwne oczy, kapturkowaty nosek, wiszący wysoko nad szeroką buzią, jak gniazdo jakie, brodawka z kępką włosów — były to tylko akcesoria niewiele znaczące wobec tej niezmordowanej machiny językowej, drukującej na pospiesznej prasie wszystkie plotki i skandaliki miasta, osobiste, prywatne i publiczne sprawy, słowem: język pani Trakotrekowiczowej był wszystkim, był młynkiem, mieczem, afiszem, gazetą, drzewem wiadomości dobrego i złego i Bóg wie czym.

Przy takich zdolnościach w takim usposobieniu pokój i kuchnia były za szczupłym miejscem popisu, toteż właścicielka owego języka zwyczajem starożytnych ludów większą część dnia przepędzała na miejscach publicznych, tj. przed domem, a w razie niepogody na kurytarzu, nie przepuszczając żadnego z przechodzących, komu by się nie wyspowiadała z tego, co ciężyło na jej języku.

Czasami język na chwilę brał urlop, a wtedy oczy i uszy pracowały, jak pszczoły, nad zebraniem nowych wiadomości, boć i Salomon z próżnego nie naleje — i widywano wtedy panią Trakotrekowiczową  skradająca się pod drzwi i okna, jako najwygodniejsze punkta obserwacyjne. Każda dziurka, każda szparka były dla niej wygodną lornetką i trąbką akustyczną — a przysłowie: „Nie kładź nosa między drzwi" — nie było wcale żadnym hamulcem dla jej ciekawości. Utrzymują znający ją dawniej, że druga część tego przysłowia sprawdziła się raz rzeczywiście i z kształtnego, dorodnego nosa taka tylko odrobinka została, że ledwie na niej okulary zaczepić było można, co było dla niej niemałą przeszkodą do pozbycia się wdowieńskiego stanu, który od dwudziestu lat praktykowała z niemałą przykrością dla siebie, a stratą dla społeczeństwa. Była bowiem bezdzietną, a jedynym jak na teraz sukcesorem był jej synowiec Atanazy Wszędobylski, pierwszy tancerz, pierwszy elegant, duma pani Trakotrekowiczowej. Nie wyglądał on wcale na Apollina, ale miał więcej od niego szyku, uprzejmości i usłużności. Posiadał w wysokim stopniu talent zjawienia się na każdym miejscu, gdzie szło o jaką usługę. Niech kilka kropel deszczu upadnie, już pan Atanazy zjawiał się z parasolkami dla pań, gdzie szło o przeprowadzenie przez kładkę, płotek — tam jak spod ziemi wyrastał z wyciągniętą uprzejmie ręką — każda solenizantka była pewną bukietu, słodkiegp wiersza i uprzejmie uśmiechniętej twarzy pana Atanazego. On podrastające panny wprowadzał na bal, on prowadził za trumną zapłakane wdowy, on w bławatnych sklepach dodawał paniom gustu, dzieciom nosił cukierki, starym anegdotki; do tego miał 500 fl. pensji i sperandę sukcesji po najdłuższym życiu cioci dobrodziejki — i czyż to mało powodów, aby został ulubieńcem całego miasta? Toteż wszyscy rozrywali go sobie — pan Atanazy był w modzie, a cylinder jego i kamaszki nosiły widoczne ślady usług publicznych.

Pragnąłem poznać to bożyszcze. Niedługo czekałem na to. Jakoś w parę dni po moim przyjeździe do Pipidówki ktoś z rana zapukał do drzwi — równocześnie wsunęła się do pokoju figurka, coś z rodzaju koników polnych, skoczna, posuwista, uśmiechnięta.

— Jestem Atanazy...

— Wszędobylski — dokończyłem.

— Jak to? Panu dobrodziejowi wiadome?...

— Proszę siadać.

— Dziękuję ślicznie — całą noc siedziałem.

— Chciałeś pan powiedzieć: leżałem.

— O nie, panie, mówię bez przenośni. Miałem tyle zajęcia... Czy uwierzysz pan, że udało mi się tej nocy wynaleźć nową figurę w siedm par — w siedm par! czy pan uwierzysz? Ale może pan nie tańczący?

— Nie.

— W takim razie trudno panu będzie wytłumaczyć, co to znaczy wynaleźć figurę na siedm par. To, panie, mniej więcej, tak, jak... jak... jakże tu panu powiedzieć? Słowem, rzecz niezwyczajna. Sam sobie się dziwię. Skąd ja przyszedłem do tego. Ale też zabrało mi to niemało czasu. Do tego panny Warwarkowskie dały mi dwa rebusy do rozwiązania, które dostały od swych przyjaciółek z Warszawy — i noc przeszła, jak z bicza strzelił. I tak, panie, ciągłe zajęcia. Ale nie o tym chciałem mówić.

Tu przysunął się bliżej ze stołkiem.

— Pan podobno, z przeproszeniem, literat?

— Do usług.

— A więc dobrze przeczytałem w meldunkowej

książce. Bo widzisz pan, ja się znam trochę na tym, bo i ja mam przyjaciela, którego brat jest literatem w wielkim mieście, i to, panie, wielkim literatem, bo kiedy cała Europa powiedziała o jednym malarzu, że jest wielkim, on powiedział „nie" i basta. I dotąd nie zmieni swego zdania, dopóki nie dostanie na przeproszenie jakiego obrazka lub coś podobnego. Pan go pewnie musisz znać?

— Nie.

— A to dziwna. Ale nie o tym chciałem mówić. Tu znowu bliżej się przysunął.

— Wiem także, że pan piszesz. Ukłoniłem się grzecznie za tę domyślność.

— Widziałem bowiem, jak pan papier i pióra kupowałeś wczoraj w sklepie. O, ja się znam na tym. Otóż powiem panu w sekrecie...

— Zdaje mi się, że ktoś idzie — rzekłem usłyszawszy szmer za drzwiami. — Proszę wejść.

A widząc, że nikt nie wchodzi, poszedłem ku drzwiom i uchyliłem je. W tej chwili pani Trakotrekowiczowa, jak piłka odskoczyła na drugi koniec korytarza i zdawała się być tak pilnie zajętą zeskrobywaniem wapna na ścianie, że mnie nawet uważać nie miała czasu.

Zamknąłem więc drzwi i wróciłem do kuzynka, układającego sobie z wielką pracą dalszy ciąg sekretu.

— Otóż powiem panu w sekrecie, że u nas układa się teatr amatorski. Cóż pan na to?

— To bardzo śliczna rzecz.

— Śliczna? prawda? Widzi pan, i to także ja wymyśliłem. Jedyna trudność w tym, że nie mamy sztuki.

— To bagatela.

— Bagatela, pan powiada? I mnie się tak zdaje; ale koniec końców trzeba by koniecznie jakiej sztuki, pisałem do owego brata mego przyjaciela, ale...

__ Nazio! — odezwała się ciocia uchylając drzwi.

— A co tam?

__ Mam z tobą do pomówienia.

— Zaraz służę cioci.

— A może pani dobrodziejka pozwoli do pokoju — odezwałem się z grzeczności.

— O! dziękuję. Panowie może macie jakie sekreta, a ja nie lubię być ciekawą. Więc przyjdziesz, Naziu?

— Za chwilę.

— Otóż pisałem do niego — ciągnął Nazio po zamknięciu drzwi — ale mi odpisał, że on teraz sztuk nie pisuje, a to, co inni piszą, to diabła warte.

— A, to może by zaczekać?

— To nie podobna. Bo widzisz pan, uradziliśmy z hrabiną Ślepowrońską, żeby to było koniecznie na cel dobroczynny, na wystawienie figury świętej Urszuli.

— Świętej Cecylii, serdeńko —odezwał się głos spoza drzwi.

— Jak pani dobrodziejka utrzymuje? — spytałem otwierając drzwi. ,

Złapana w ten sposób na gorącym uczynku ciocia nie straciła jednak przytomności i udając, jakby mijała drzwi moje nie widząc mnie, powtarzała głośno: „święta Agato, módl się za nami! święta Beato z towarzyszkami" itd.

Nie chcąc przerywać modłów pobożnej matrony miasta Pipidówki, zamknąłem znowu drzwi. Nazio tak dalej mówił:

— Czas nagli, święta Cecylia za pasem, teatr bez sztuki, zdaje mi się, być nie może — prawda panie?

Otóż ja udałem się do pana, czybyś pan nie był łaskaw wymyślić jakieś głupstwo, byle coś było.

— A mądrego nic być nie może? — spytałem z uśmiechem.

— A, owszem, tylko, żeby było moralne. Bo widzisz pan, hrabina jest wzorem moralności, ponieważ...

— Ponieważ niemoralną już być nie może. Ale mniejsza o to. Dam panu taką sztukę. Na jutro ją napiszę.

— Jak to, pan sam — tak z głowy?

— Trudno z czego innego. Pańską rzeczą będzie postarać się o amatorów; potrzeba czterech mężczyzn i trzech panien.

— Lecę, spieszę — zawołał ucieszony pan Atanazy i wybiegł z pokoju nie zamykając nawet drzwi za sobą. Na korytarzu posłyszałem następujący urywek rozmowy:

— Naziu! o czym wy mówili?

— To sekret.

— Przecież przed rodzoną ciotką twoją, która cię tak kocha, nie będziesz miał sekretów.

— Później się ciocia dowie o wszystkim.

— Naziu! na rany ukrzyżowanego Zbawiciela, zakli...

Nazio nie słyszał już zaklęcia, wyrwawszy się z rąk cioci zbiegł pośpiesznie po schodach i wyleciał na miasto. Trawiona ciekawością ciocia zwróciła się do mnie.

— Czy można wejść? — spytała.

— Przepraszam panią, ale właśnie chcę zmienić toaletę.

— Na słówko, na słóweczko tylko.

— Nie jestem w kompletnym ubraniu — odrzekłem przymykając drzwi.

— Nic nie szkodzi — mówiła zrozpaczona z ciekawości, wtłaczając się do mego pokoju — nie będę patrzeć na pana.

Nie mogłem powstrzymać kobiecego szturmu bez uchybienia grzeczności winnej płci pięknej — ustąpiłem. Baba, korzystając z pozycji, poczęła atak.

— Proszę pana, o czym wy tu mówili? Nie jestem

ciekawą, uchowaj mnie Boże, ale idzie tu o szczęście mego synowca, dlatego mnie to obchodzi. Słyszałam, żeście mówili o jakiejś Urszuli.

— Odmawialiśmy litanię.

— O, nie, panie, ja mam ucho dobre! Nie podsłuchiwałam, broń Boże, brzydzę się czymś podobnym; u mnie każdy lokator może robić, co mu się podoba, ja w to nie wchodzę, a mnie co do tego? Ale przechodząc usłyszałam imię „Urszula", potem nazwisko hrabiny Ślepowrońskiej — mój siostrzeniec myśli oświadczyć się o jej córkę — prawda? On to mówił panu?

— Ależ myli się pani.

— O, nie. Ja to już dawno uważałam, że one polują na niego. Nie dziwię się temu, chłopak ma ułożenie, urodę. Już to wszyscy z naszego rodu odznaczali się urodą. Ma więc prawo dobijać się nie tylko o hrabiny, ale o księżniczki, bo i nasz ród, jakkolwiek przez nieszczęścia podupadł, liczył kiedyś senatorów, kasztelanów; pan musiałeś o nich słyszeć, czytać?

— Nie przypominam sobie.

— Ale jak Boga kocham, tak prawda; mnie pan wierzyć możesz. Otóż nic dla Nazia dziwnego — hrabianka. Ale panna Urszula taka hrabianka, z przeproszeniem pana, jak ja hrabina.

— I również tyle liczy w rodzie senatorów?

— Ależ uchowaj Boże! W tym wszystkim cygaństwo; ja znam tę całą familię. Jakem była za kucharkę — chciałam powiedzieć, jak byłam, to jest właściwie, jak miałam jedną kucharką, która służyła po wielkich dworach, to dowiedziałam się wszystkiego. Męża hrabiny nikt nigdy na oczy nie widział, była po prostu, jak to panu powiedzieć...

— Nie hrabiną — podpowiedziałem pomagając zmordowanemu językowi cioci.

— Gorzej jeszcze. I potem, ni stąd, ni zowąd zjawiła się u nas z córką i z tytułem hrabiny. Mniejsza by tam jeszcze było o tytuł, bo dzisiaj o tytuły nikt nie dba — prawda, panie? Dziś tylko nauka, talent znaczy — prawda, panie? Ale hrabina goła, nie obmawiając, bieda, panie, z każdego strzępa patrzy, a dmie, nie przymierzając, jak miech kowalski, i zadziera nosa. O! niedoczekanie jej, żeby Nazia dostała za zięcia; a jeżeli Nazio będzie się opierał, to wydziedziczę, jak Boga ukrzyżowanego kocham — wydziedziczę!

— Ależ tu wcale o tym mowy nie było.

— A o czymże?

— No, kiedy pani koniecznie chcesz wiedzieć, to powiem, że o przedstawieniu amatorskim.

— Matorskim? — powtórzyła jak echo pani Trakotrekowiczowa robiąc duże oczy — cóż to, panie, jest?

— To jest, jakby to pani powiedzieć...

— Może to coś nieprzyzwoitego? Wy, panowie kawalerowie, lubicie takie rozmowy; ale mnie, uczciwej kobiecie, która dwadzieścia lat przeżyła, jak Bóg przykazał, w stanie wdowieńskim pomimo licznych pokus...

— W takim razie nie chcę pani wodzić.na pokuszenie — odrzekłem kryjąc uśmiech pod wąsem.

— Więc to rzeczywiście coś nieprzyzwoitego?

— O! I bardzo!...

— To nic nie szkodzi, mów pan, ja stara, to mi ujdzie.

Widząc, że baby w ten sposób nie pozbędę się prędko, użyłem fortelu z komedii. Zbliżyłem się do okna i udając mocne zajęcie, mówiłem jakby do siebie.

__ A to co? cóż się stało?

__ Gdzie? co? jak? mów pan! — zawołała baba, dygocząc z niecierpliwości.

__ Eh, nic, tam, na rogu ulicy.

— Co na rogu ulicy? Na miłość Boską, mówże pan — pali się?

— Nie, jakieś zbiegowisko ludzi.

— Zbiegowisko? pan mówisz. Może aptekarz bije się ze żoną, a może sędzia zastał aplikanta u... dowiem się zaraz.

To powiedziawszy, wybiegła jak z procy, a ja, korzystając z chwilowego odwrotu nieprzyjaciela, co prędzej zamknąłem drzwi na klucz.

Tymczasem pan Atanazy na skrzydłach wiatru przeleciał miasto, wszędzie był, wszystkie panny zaalarmował wieścią o teatrze, wszystkim pod największym sekretem powiedział, że sztukę pisze umyślnie z głowy jeden przejeżdżający literata, co znowu dalej panie pod największym sekretem sobie udzielały, zmieniając i dodając w nazwie i rzeczy tak, że zanim ta rzecz dostała się na koniec miasta, do państwa Giętkogipskich — ostatnie jej wydanie brzmiało, że przyjechał jakiś człowiek, któremu z głowy wychodzą litery, jakie kto zażąda, że będzie dawał ciekawe przedstawienie z armatą itp.

Dzięki tej przekręconej ploteczce, sekret jako tako się utrzymał i tylko kilka panien, w których domyślano się talentu melpomeńskiego , zostało zaproszonych wraz z mamami i ciociami, i siostrami, itd. Na dzień następny na czytanie komedii, do mieszkania pana burmistrza. Jedna tylko pani Pstrzyk nie przyjęła zaprosin, dając za powód, że wie z doświadczenia, iż takie teatra amatorskie są do niczego, ze nie warto, aby panny robiły z siebie podobne poświęcenie, kiedy panowie potem nic a nic na grzeczności się nie znają, gdyż córki jej, trzynaście lat temu także występowały, a jednak dotąd żadna za mąż nie poszła.

— Bo koczkodany — rzekła konsyliarzowa w myśli do siebie, gdy jej pani Pstrzyk mizantropijne argumenta swoje przekładała — inna rzecz jej córki, a inna rzecz moje. Jak do córek.

A miała córki, Boże zmiłuj się! Ale nie chcę obmawiać.

Na drugi dzień, z manuskryptem w kieszeni, w pogniecionym fraku, wyciągniętym z tłumoczka, i w obszernych, białych rękawiczkach szedłem z panem Atanazym na umówione miejsce. Z okien, przez geranijki i mirty, kukały ciekawe mieszczanki miasta Pipidówki, robiąc najrozmaitsze przypuszczenia o owym wyfraczonym jegomości, tj. nie chwalący się — o mnie. Jedne brały mnie za nowoprzybyłego urzędnika, inne za konkurenta do panien burmistrzanek, inne za nauczyciela muzyki — słowem, szedłem przez języki, jak przez rózgi, aż dostałem się do kancelarii pana burmistrza.

Pan burmistrz był tak mocno zajęty czytaniem, że nie uważał, nie słyszał, jak weszliśmy, choć moje skrzypiące buciki dość głośno nas anonsowały. Później dowiedziałem się, że to było słabością pana burmistrza pokazywać się przed ludźmi mocno zajętym, że zwykle drzemka i fajka były jego najważniejszym zajęciem, ale skoro tylko usłyszał kroki w przedpokoju, wnet zrywał się do biurka, rozkładał księgi i papiery i tak tonął w pracy, że armatnich strzałów zdawał się nie słyszeć. Drugą słabością pana burmistrza był getyzm. Któryś z przejeżdżających turystów zażartował sobie, że burmistrz z zaokrąglonego brzucha przypomina Getego, dodał zarazem, że Gete był wielkim człowiekiem. Odtąd pan burmistrz zachorował na wielkiego Getego; skupował jego portrety, płaskorzeźby, biuściki i obstawiał, i zawieszał nimi swoją kancelarię, szczególniej w wielkim poszanowaniu miał duży sztych przedstawiający Getego jako ministra wejmarskiego, dobrej tuszy i w obszernym surducie. Ten ostatni sztych powiesił nad łóżkiem, pozwalając gościom wątpić, czy to portret Getego, czy samego pana burmistrza; odtąd starannie począł pielęgnować tę część ciała, która go tak złudnie robiła podobnym do wielkiego człowieka. Miał nawet zamiar kupienia dzieł Getego dla dowiedzenia się, przez co ten człowiek stał się tak wielkim i tyle zdołał sobie porobić znajomości, że wszędzie jest znanym, ale jakoś do tego nie przyszło.

Były to jednak niewinne słabostki, które wcale panu burmistrzowi nie przeszkadzały być wielce poważną i zasłużoną w mieście figurą. Robił wprawdzie mało, ale za to mówił wiele — za co miasto postanowiło postawić mu pomnik. Pan burmistrz nie miał nic przeciwko temu, ale jako człowiek skromny i z taktem, zrzekł się pierwszeństwa na rzecz świętej Cecylii.

— Niech tylko ona ma pierwej — ja zaczekam.

Spytacie się zapewne, skąd Pipidówka miała tak osobliwe nabożeństwo do świętej Cecylii? Odpowiedź na to dadzą wszystkie gitary, klawikordy, basetle, wzdęte gardziołki panien i inne instrumenta muzyczne. Miasto całe chorowało na muzykę; kto chciał mieć jaką taką opinię dobrze wychowanego człowieka, musiał się starać być muzykalnym, toteż wszystko, co żyło w Pipidówce, rozgrało się, rozśpiewało w okropny sposób; tu słyszałeś „do, re, mi" itd., wydzierające się w ostrych tonach z szeroko otwartych ust; tam aplikant biurowy gwizdał przy gitarze, a pies jego wyciem chwalił pański talent, ówdzie sentymentalna piękność z oczami utkwionymi w niebo, czyli raczej w sufit pokoju, dreptała paluszkami po miękkich klawiszach starego fortepianu, szukając z mozołem akordu do arii, którą tak lubił adiunkt sądowy; tam znowu dwie córki pani konsyliarzowej męczyły od kilku miesięcy cztery pulchne ręce swoje nad wygraniem jednego walca, który miał być prześliczny. (Trzeba było wierzyć w to na gołe słowo, bo grą nikogo o tym przekonać nie mogły, a to z powodu taktu, który pannom konsyliarzównym stawiał niejakie trudności w oddaniu tych prześliczności walca.) Jeżeli do tego dodamy jeszcze organistę, dającego każdej sumy koncerta na huczących organach, woźnego, który z nut akompaniował mu na wielkim bębnie, i starego Niemca, którego gra na katarynce, pełna taktu i precyzji w wykonaniu, była niedoścignionym wzorem dla muzykalnych pipidówczanek, nie będziemy się dziwić, dlaczego to miasto z nieprzeliczonych zastępów świętych, tylko świętą Cecylię wybrało i ku jej czci figurę postawić zamierzało. Szło tylko o to, gdzie postawić? Każdy z obywateli życzył sobie mieć ją w pobliskości swego domu; ksiądz proboszcz radził kościół, ofiarując się własnym kosztem dać omiatać co miesiąc figurę z pyłu i pajęczyn, motywując przy tym swój wniosek tym, że święta, stojąc na otwartym miejscu, dużo by ucierpiała od słoty i ostrego klimatu, na co uczony archeolog (który ten tytuł dodał sobie do poważnego urzędu archiwisty), odparł, że o ile sobie ze szkół przypomina, posągi w Grecji na otwartym stały miejscu, że jeżeli koniecznie o to idzie, na deszcz i słotę i dla ochrony od wróbli można czcigodny posąg słomą obwijać — a na publicznym miejscu stać musi, bo nie ścierpi, aby taka ozdoba miasta miała stać w ukryciu i nie być widzianą przez przejeżdżających podróżnych. Wywiązała się stąd żywa kłótnia — miasto podzieliło się na dwa obozy, tak zwanych publicystów, tj. tych, co świętą Cecylię na publicznym miejscu widzieć chcieli, i na kościelnych; powstały stąd niechęci, swary, plotki. O co? O posąg, którego jeszcze nie było i który pewno nigdy by nie przyszedł do skutku, gdyby nie troskliwość pana burmistrza, który dbały o swoją nieśmiertelność związaną ściśle z chwałą świętej Cecylii, ciągle przypominał obywatelom:

— Panowie, nie zapominajcie o tym, że święta Cecylia nie ma figury.

Jako najwłaściwszą drogę ku sprawieniu figury osądzono teatr amatorski. Pipidówka poszła w tym względzie za przykładem Krakowa, gdzie najzawilsze kwestie dobroczynności rozwiązują się za pomocą tych środków, tak dalece, że tam nie tańczą, nie pocą się, nie bawią, nie wydają książek, tylko na cele dobroczynne, a artysta dający koncert, chcąc zwabić publiczność, powinien by na afiszu zamiast tytułów honorowych wypisać się członkiem towarzystwa dobroczynności. Otóż ten przykład naśladując, Pipidówka postanowiła urządzić teatr amatorski dla sprawienia figury patronce swojej — a pan burmistrz, z  powodów, o których było wyżej, nie tylko nic nie miał przeciw temu, ale owszem, gorliwie myśl tę popierał. I temu to. winien byłem gościnne przyjęcie, jakiego doznałem w domu szanownego dostojnika, skoro tylko był łaskaw spostrzec nas.

— A, to panowie! — zawołał zrywając się — przepraszam, nie uważałem, tyle zajęcia... proszę siadać.

— Pan literata — przedstawił mnie mój przewodnik.

— A, wiem, słyszałem, i ja sam, panie dobrodzieju, w młodości bawiłem się tym. Ho! ho! ho! Co się to wierszy napisało — czym pan chcesz. Było to właśnie wtedy, kiedy i Mickiewicz zaczął pisać, tylko on, panie, w innym powiecie, a ja w, innym. Pan słyszał pewnie o Mickiewiczu? Tęga głowa, ale się ani umył do Getego, prawda, panie, co? O, jaka to prezencja! — mówił pokazując portret wiszący nad łóżkiem i pozując się na jego podobieństwo.

— Sądziłem, że to pański portret — odezwałem się, wstydząc się sam przed sobą za kłamstwo, jakie palnąłem.

Burmistrza to pogłaskało, uśmiechnął się zadowolony i rzekł:

— Ej, Boże, gdzie mnie też tam do tak wielkiego człowieka. On, panie, był ministrem, a człowiek burmistrzem zaledwie. Ot, zwichnąłem karierę i basta. Człowiek, panie, do czego innego był stworzony, tylko okoliczności... Ale jest, jest podobieństwo — pan to nie pierwszy zauważyłeś. Był tu jeden bardzo wykształcony człowiek — także przejeżdżający. Bo o tutejszych, panie, to nie ma i mowy; tu, panie, nawet nikt nie wie, kto to był Gete. Czy pan uwierzysz temu? No, wyjąwszy pana Wszędobylskiego.

Pan Atanazy skłonił się za ten łaskawy, wyjątek dla siebie.

— I może nie wiedzą — odezwałem się — jakie to śliczne rzeczy ten wielki człowiek pisał?

— Ale nic, panie, nie wiedzą.

— I nie znają jego Hamleta, Don Juana, Raju utraconego — pytałem dalej, wyciągając na próbkę uczoność burmistrza.

— Nic, panie, z tego nie znają. Mówię panu, ignorancja w wysokim stopniu. No, ale może przejdziemy do salonu?

Zwrotem tym burmistrz chciał się wycofać od dalszego egzaminu i uspokoić niecierpliwość pań, które (o ile uważałem) podczas naszej rozmowy co chwila zaglądały przez uchylone drzwi i niepokoiły się.

Weszliśmy więc do salonu pełnego woni i pań. Kanapa była gęsto obsadzona przez cztery damy, które nie siedziały, ale tłoczyły się jedna na drugiej, żadna bowiem nie chciała ustąpić drugiej tego honorowego miejsca. Od kanapy w półkole siedziały panny różnego wieku i kształtu, w dziwacznych kostiumach, które w Pipidówce uchodziły za ostatnią modę, z rączkami na krzyż, oczami opuszczonymi, ustami zesznurowanymi. Paru starych ojców zakończało półkole, kilku dandysów stało za stołkami pań w trzeciej pozycji, rywalizując między sobą kolorem krawatek i elegancją czupryn.

Za wejściem naszym wszystkie głowy i główki kiwnęły jakby za pociągnięciem sznurka; nastąpiło przedstawienie, podczas którego zrobiłem szybki przegląd pań. Na kanapie archeolog mógłby robić ciekawe studia nad krojem sukien materialnych i strukturą włosów, czego ja, jako nie mający potrzebnych kwalifikacji do tej umiejętności, nie podejmuję się, i od kanapy przeszedłem wprost do wieków nowszych, czyli mówiąc poetycznie: do panien. Co mnie szczególniej uderzyło, że wszystkie twarze piękności Pipidówki (a były przeróżne: i blade, i burakowe, i gotyckie, i bizantyńskie i wypukłe, i wklęsłe), otóż, że te wszystkie grzeszyły nosami przeciw estetyce. Na ośm panien żadnego uczciwego nosa — to rozpacz dla malarza, rzeźbiarza, dla poety, dla rodziców, a nawet (jak przypuszczać mogę) dla panny samej.

Dotąd poeci i powieściopisarze małą bardzo przywiązywali wagę do tej szlachetnej części twarzy; u nich oczy, a raczej oko, było wszystkim. Nowsze dopiero pojęcia estetyczne przyznały nosowi należne stanowisko i przyznały, że w nim właściwie maluje się dusza.

Spróbujmy bowiem zawiązać chusteczką nos, jakże wtedy najpiękniejsze oczy tracą swój wyraz, robią się nieme, sztywne, i najpiękniejsza piękność, w tym stanie malowana, nie zachwyciłaby nas. Przeciwnie, pomyślmy sobie tę samą na obrazie z oczami zawiązanymi i zobaczymy, że reszta twarzy nic na tym nie traci. Owszem, ta niepewność w twarzy i ruchach nadaje kobiecie nowego wdzięku, każe nam podziwiać jej zarumienioną twarzyczkę, jej ustka rozchylone i uśmiechnięte. Wiedziały dobrze o tym sekrecie nasze babki wymyślając grę w ślepą babkę. Otóż wobec tak ważnego stanowiska, jakie nos zajmuje w dziedzinie piękności — noski pipidówczanek uwalniają mnie od opisywania ich piękności. Wszak nie to piękne, co piękne, ale to, co się podoba, czego najlepszym dowodem pan aplikant sądowy, zapatrzony na cytrynową, płeć panny Katarzyny.

Choćbym nawet miał chęć do opisów i spostrzeżeń, nie było na to czasu, bo pan burmistrz wnet zagaił posiedzenie słowami:

— Otóż pan literata będzie łaskaw...

Skłoniłem się, przy czym nastąpiła wzajemna wymiana ukłonów. Wyjąłem manuskrypt i rzekłem:

— Komedia niewielka, potrzeba będzie do niej trzech panów i trzy panie.

— A to właśnie dobrze — odezwała się konsyliarzowa do córek — wy dwie, a Olimpia trzecia.

— To zależy od tego, jak ten pan osądzi; może on inne obierze — odparła urażona pani Giętkogipska, która miała także słuszne prawo domagania się udziału swych córek w rzeczy tyczącej dobra publicznego.

— Nie tak to łatwo grać teatr, jak się paniom zdaje — rzekła sentencjonalnie pani burmistrzowa.

— Moje córki znają się troszeczkę na tym, bo już grały nieraz komedię.

— Zawsze raczej... dodała złośliwie po cichu konsyliarzowa.

— Co zawsze?

— Zawsze raczej wypada się spuścić na zdanie pana literata...

— Trudno mi będzie wyrokować, gdyż nie rnam przyjemności znać pań — odezwałem się.

— To moje córki — zawołała prędko pani konsyliarzowa, wskazując na dwie panny, które gdyby nie tusza, ospa i noski, mogłyby nawet być dość miłymi.

— A to moje — dodała prędko burmistrzowa.

— A to moje...

Przedstawienia sypały się jak ogień rotowy. Ja w ciągłych byłem ukłonach.

— Bardzo mi przyjemne, bardzo mi miło... — powtarzałem — ale takie poznanie, przyznają panie, nie wystarcza jeszcze do obsadzenia ról.

— A jakże pan chcesz jeszcze poznawać? — spytał jeden z ojców, milczący dotąd.

— Ja bym sądził — odezwał się drugi — że dla uchylenia nieporozumień, należałoby wszystkie panie wystawić na scenie. Jakem bywał w Krakowie, to ja to widywałem takie sztuki; tylko nie pamiętam, jak je tam nazywali wtedy.

— Niewiniątka może? — podpowiedziałem.

— A pfe! uchowaj Boże. Tytuł był o wiele przyzwoitszy.

— To może Siedm dziewcząt pod bronią?

— To, to właśnie. A że tu ich mamy ośm...

— Mój mężu, proszę trochę inaczej się wyrażać — zauważyła pani konsyliarzowa z kanapy.

— A cóżem takiego strzelił, serdeńko?

— Tu nie są dziewczęta, tylko panny — rozumiesz?

— No, to Ośm panien pod bronią i basta.

— Ja bym się ośmielił zrobić uwagę — odezwał się drugi papa — żeby pan literata w swojej komedii, zamiast jednej córki (bo pewnie córka wchodzić tam musi) zrobił ich sześć. Kilka córek więcej, to przecież nie robi różnicy.

— Diabła tam nie robi — szepnął półgłosem łysy.

— Mój mężu, bardzo proszę, bez uwag — upomniała go znowu żona.

— Ja sądzę, że o tych rzeczach czas będzie rozprawiać po przeczytaniu komedii.

— Słusznie, bardzo słusznie — zawyrokował burmistrz — więc prosimy.

Usiadł i przyłożywszy dłoń w kształcie trąbki do ucha, usposobił się do słuchania i sądu, do którego czuł się upoważnionym, jako jedyny reprezentant inteligencji w Pipidówce.

— Zanim rozpocznę czytanie komedii — rzekłem nieśmiało — pozwólcie państwo, że kilka słów przemówię o celu, w jakim ma być graną. Każdy mi przyzna, że święta Cecylia ma już ugruntowaną sławę.

— Chwałę, panie, chwałę — poprawiła mnie pani burmistrzowa — tylko o świeckich ludziach mówi się: sławę.

— A więc chwałę. Rafael uwiecznił ją swym pędzlem. Włochy i Niemcy postawili jej kilka świątyń; ta więc mała figura będzie bardzo słabym i nic nie znaczącym przyczynkiem do tamtych; gdy tymczasem pieniądze te w inny sposób użyte...

— A czyż może być coś ważniejszego nad rzeczy święte? — zapytała znowu burmistrzowa, zamykając pobożnie oczy i wzdymając nozdrza westchnieniem.

— Otarcie łez bliźnim, pomoc potrzebującym, to także rzecz święta i św. Cecylia, pewnym jestem, że nie odmówi, jak dotąd, szanownym damom grającym swej pomocy, gdy zamiast postawienia figury nakarmią głodnych, odzieją nagich. Nie naśladujmy w tym względzie dewotek krakowskich, które tysiące sypią na budowanie kaplic, klasztorów, na utrzymanie przerozmaitych kongregacyj, a na wsparcie ubogich powoli i skąpo grosz kapie. Sądziłbym więc, że może lepiej by było, aby teatr urządzić na wsparcie tych, co obdarci wracają ze Sybiru , co głodni tułają się za granicą. Mamyż bez zarumienienia patrzeć, jak obce rządy rzucają im jałmużnę, a my im pomóc nie możemy i nie chcemy?

— Cóż to, kazanie? — spytała półgłosem konsyliarzowa, patrząc na aptekarzową i ruszając ramionami.

Pytanie to skutkowało jak zimna woda — zreflektowałem się, żem głupstwo palnął chcąc wmówić w mieszkańców Pipidówki, aby byli lepsi od drugich. Zmieniłem więc co prędzej front i kłaniając się grzecznie pani burmistrzowej, rzekłem:

— Przepraszam panią dobrodziejkę, to nie było kazanie, ale bluźnierstwo. Bo jakimże czołem śmiałbym żądać od szanownych państwa zrzeczenia się tak świątobliwego vótum na rzecz ludzi, którzy ręce swoje pławili w krwi niewinnych wrogów naszych, którzy kraj wtrącili w przepaść nędzy i ucisku; którzy, że się tak wyrażę, są największymi wrogami kraju własnego. A nadto czymże byłaby dla nich ta chwilowa pomoc? Znikłaby prawie bez śladu, zapomniana przez świat, a nawet przez tych samych, którym pomoc nieśliśmy. Gdy tymczasem figura św. Cecylii stać będzie wiekopomnie. I nas już nie będzie, a kamienna figura pokoleniom pokoleń naszych mówić będzie: Patrzcie! takie dzieła tworzyły naddziady wasze!

Słuchacze moi osłupieli, nie wiedząc, co myśleć o mnie. Jeżeli pierwsze odezwanie się moje dziwnym im się wydawało, to drugie do reszty ich zbałamuciło; patrzeli po sobie z arcykomicznymi minami, nie wiedząc powiedzieć, niepewni, czy drwię, czy na serio mówię. Jeden tylko burmistrz, który się nieco znał na figurach retorycznych, uważając słowa moje za tak zwaną „ironię", począł usprawiedliwiać siebie i miasto.

— Widzisz pan dobrodziej, my nie byliśmy od tego,.

żeby się i tym biedakom coś dostało; ale widzisz pan, ciężkie czasy, grosz grosza goni, człowiek się uszczupla, jak może. Czy pan uwierzysz, że ja sam, jak mnie tu pan widzisz, od miesiąca nie pozwoliłem sobie kieliszka madery?

— Boleję nad pańskim losem.

— A moje córki — wtrąciła konsyliarzowa — piją bawarkę zamiast kawy przez oszczędność.

— Ależ mamo, nie przez...

— Kaziu! bardzo proszę bez uwag i poprawek. Kiedy matka mówi: „przez oszczędność" — to przez oszczędność.

— Biedne panie! — jęknąłem żałośnie.

— Nie tak bardzo, jak się panu zdaje — odparła pośpiesznie mama patrząc na aplikanta sądowego, który z wielką uwagą zdawał się przysłuchiwać tej kwestii i jakby dla uspokojenia go rzekła do mnie: — niech się pan nie troszczy, mają one coś...

— Domyśliwałem się, że mają...

— Nic wielkiego, nic wielkiego — mruknął konsyliarz.

— Mój mężu, proszę cię, nie wtrącaj się w to, co do ciebie nie należy.

— Jak to? czy o córkach mówisz, duszeńko, czy.... o majątku?

— O niczym nie mówię — przerwała z gniewem konsyliarzowa, która nie mogła się z własnych słów wyplątać. — Nie przyszłam tu, żeby się spowiadać, ale słuchać komedii.

— O komedię, prosimy o komedię! — powtórzyło kilka głosów.

Ulegając powszechnemu żądaniu, wydobyłem manuskrypt, rozwinąłem, poprawiłem włosy, krawat, stołek, chrząknąłem i począłem:

— Tytuł komedii jest: Polowanie na męża .

— Czyli? — dodał burmistrz.

— Jak to: „czyli"?

— No, przecież sztuka o jednym tytule być nie może. Ja się, panie, znam na tym.

Między paniami na kanapie powstały jakieś szepty, szmery — poważne głowy mam poczęły nachylać się ku sobie i odwracać jak topole wiatrem kołysane — szmer począł wzrastać w wyraźniejsze słowa.

— Czy mi się zdaje — spytałem — że panie chcą zrobić jakąś uwagę?

— Tak jest, mój panie — odezwała się pani konsyliarzowa, najsilniejsza reduta w kanapowej twierdzy, najgęściej się odstrzeliwająca — tak jest, bo nie rozumiemy wcale, co pan przez ten tytuł chcesz powiedzieć.

— Nie ma w nim żadnej alegorii, trzeba go po prostu rozumieć tak, jak jest: polowanie na męża.

— Mój panie, to się pan bardzo myli; nikt tutaj nie myśli polować na mężów. I jeżeli moje córki doszły do tych lat, to nie dlatego, że nie mogły, ale że nie chciały iść za mąż. Tak!

Słowom towarzyszyła żywa gestykulacja i pąsowy rumieniec.

— Ależ, pani dobrodziejko, jakżebym ja śmiał posądzać Pipidówkę, a jeszcze bardziej, szanowną konsolację państwa o coś podobnego. Ta historia dzieje się zupełnie gdzie indziej.

— A, to co innego — to przepraszam. Więc słuchamy. Zabrałem się tedy do czytania. Jednym tchem, jak to mówią, wyrecytowałem całe dwa akty, zamykając tym sposobem drogę do uwag, które słuchający, a szczególniej burmistrz, jako kompetentny, robić mieli ochotę. Gdy skończyłem, pani Giętkogipska zerwała się z kanapy i pożegnawszy gospodynię domu, z pośpiechem zaczęła się ubierać.

— Gdzież tak prędko? cóż się stało? — pytano.

— Fipciu! ubieraj się — zawołała na córkę głosem urywanym, zadyszanym.

— Ależ, cóż się stało? — spytał burmistrz.

— Co się stało? co się stało? Ja się nie pozwolę obrażać przez byle kogo.

— Któż panią śmiał obrazić?

— Kto? O, ja się poznałam na tych sztuczkach i nie myślę być wcale celem żartów jakichś literatów, bazgraczy. Mój panie — dodała furioso , zwracając się ku mnie — wiedz pan, że moje dziecko nie tylko szewca, ale nawet literata żadnego za męża nie potrzebuje. A jeżeli odmówiła rękawicznikowi, to i tak starą panną nie zostanie. Chodź, Fipciu.

Z szumem, hukiem, trzaskiem, opuściła salon i zostawiła mnie na środku z manuskryptem w ręku, odurzonego, osłupiałego tą sceną, z której niewiele zrozumiałem.

— Co się stało? — spytałem zwracając się do burmistrza.

— A toś jej dogodził — mówił burmistrz dusząc śmiech w sobie i trzęsąc rękoma z ukontentowania.

— Ale w czym?

— Powiadam ci, „wyrżnij kacie" — ona i córka. Opisałeś je do nitki...

— Ależ ja tych pań nigdy w życiu nie widziałem.

— No, no, no, już nas nie oszukasz. Ja się znam na tym. Ta to widocznie ona, wykapana ona. Nawet drzwi u nich taki sam rozkład mają — a to okno na ulicę... A! przepysznie ci się udało. Przepysznie!

Daremnie było przekonywać burmistrza i całe towarzystwo, które w najdrobniejszych szczegółach umiało upatrzeć podobieństwo — ruszyłem tylko ramionami i chcąc zwrócić rozmowę z tego przedmiotu, rozpocząłem mówić o rozdzieleniu ról.

Z mężczyznami było pół biedy. Pan adiunkt wprawdzie utrzymywał, że nie ma zdolności na ojca, ale pan konsyliarz przekonał go, że zbyt stronnie sądzi o sobie... Aplikant sądowy wymawiał się, że nie zdatny na kochanka, czemu się panna Katarzyna stanowczo sprzeciwiła — i w końcu jakoś wszyscy dali się namówić. Inna rzecz była z paniami. Do przyjęcia roli babci, ani sposób było żadnej namówić. I jak zaczęły jedna drugą tą rolą częstować, tak w końcu dostała się czternastoletniej Kasi, która ją z dziecinną ochotą przyjęła..

— Kasiu, połóż to — zawyrokowała mama.

— Ależ, proszę mamy...

— To nie dla ciebie.

— I cóż to w tym trudnego udawać babcię? Będę wciąż pończochę robić i mówić przez nos. Prawda, panie?

— I wyglądać jak czupiradło.

— A, proszę mamy, i cóż to szkodzi? Przecież każdy będzie wiedział, że ja nie taka brzydka, jak się zdaje. To będzie zupełnie przeciwnie jak Ka...

— Kasiu! proszę milczeć — przerwała jej w samą porę matka. — Ja nie pozwalam i basta.

— Więc babci nie będzie? — spytałem. Głuche, uporczywe milczenie było jedyną odpowiedzią.

— A choćby który z panów — zaproponowałem.

— Prawda. Jak Boga kocham genialna myśl — zawołał burmistrz. — Ta to ja od mego nieboszczyka ojca wiem, że po jezuickich szkołach wszędzie młodzież brała na się rolę białogłów, bo niewiastom, jak pan wiesz, do klasztoru nie było wolno. A! genialna myśl. Widzisz pan w samą porę mi przyszła do głowy.

Nie sprzeczałem się z burmistrzem o ojcostwo tej myśli, ale raczej myślałem nad jej wykonaniem.

— Gdyby pan Atanazy? — wybąknąłem.

— Pan Atanazy, prawda! doskonale.

— Ależ ja mam wąsy, brodę.

— Niewielkie, znać nie będzie. A choćby ci je zgolić przyszło, wszak.to dla świętej Cecylii. Nazio! jak mnie kochasz!

Tu burmistrz z dubeltówki wycałował usłużnego Atanazego. Szczęściem, że projekt ten i paniom się spodobał. Ulegając ich słodkim rozkazom pan Atanazy ofiarował się poświęcić wąsy, brodę i całą godność kawalerską dla dobra publicznego; pani burmistrzowa ofiarowała się pomyśleć o garderobie babci.

— Tylko przez litość nie mówcie o tym nikomu — prosił burmistrz — niech nikt nie wie, rozumiecie? Ciekawym, czy poznają? Toż to będzie niespodzianka. Widzisz pan — rzekł zwracając się do mnie — gdyby nie ja, nic by nie było. Masz mnie pan podziękować, że komedię grać będziemy. O! będziemy, już ja w tym, że będziemy.

Skłoniłem się za tę łaskę, kontent, że mi jeszcze burmistrz za granie mojej komedii zapłacić nie kazał, i zająłem się co prędzej rozdaniem reszty ról.

Kazia, po dość długiej opozycji ze strony mamy, która nie chciała zezwolić na takie poniżenie rodzonego dziecka domu obywatelskiego — wzięła rolę pokojówki. Została jeszcze rola Anieli; sądziłem, że przynajmniej o rolę głównej bohaterki dobijać się będą; ale i ta rola nie nęciła żadnej, a to głównie dlatego, że się nie kończy małżeństwem, czym wszystkie panny były zgorszone. Jedna drugiej przez grzeczność ustępowała tej roli i byłaby się znowu dostała do Kazi, gdyby panna Kunegunda nie zrobiła ze siebie poświęcenia i nie przyjęła na swoje staropanieńskie barki roli młodej panny. Panna Kunegunda miała prześliczną kibić, krucze, długie włosy i tylko brak jej było pięknej twarzy, aby ją można było nazwać prześliczną.

Koniec wersji demonstracyjnej.

GOŚĆ NIESPODZIEWANY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej