Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

KĘS CHLEBA

Gawęda z pól nadniemeńskich

Syrokomla Władysław

I.

Dziwno mi nieraz, gdy w myślach rozważę,

Jako skrybowie (1) i pańscy pieśniarze,

Z silnemi pierśmi i z sercem ochoczem,

Skarżą się nieraz na brak żywej treści:

Że w pięknej Litwie śpiewać niema o czem,

Że im nie staje wątku do powieści.

O bracia moi! rówiennicy mili!

Za cóż swej matce bluźnicie zuchwali?

Czyście już całą przyrodę zgnębili?

Czyście już całą głąb duszy zbadali?

O! jeśli waszą unużyło (2) lutnię

Łowić brzęk wiatru, co w zaroślach gwarzy,

Śpiewać niebiosa, zachmurzone smutnie,

Lub z Symonidem (3) wtórzyć pieśń żniwiarzy,

Albo powtarzać szczebiotanie ptasze,

I jęki nasze, i radości nasze, —

Jeśli już dla was nie nowa nauka

Słuchać, jak serce waszych braci puka, —

To weźcie wszystko przeglądać na nowo

Przez drobne szkiełko, co mikroskop zową.

Połóżcie pod niem, co łaska i wola,

Główkę motyla lub serce człowiecze,

Łezkę, co z oczu spłakanych wyciecze,

Lub kwiat, urwany z litewskiego pola —

A rozpowiedzcie sumiennie a święcie

Blask każdej barwy, każde serca drgnięcie,

Każde ruszenie drobnego atomu (1),

A pieśń już sama utworzy się snadnie —

A dobrzy ludzie zbiorą się gromadnie

Posłuchać pieśni, westchnąć pokryjomu;

A gdy się słuchacz rozczuli, rozmarzy.

O! wtenczas dobre żniwo dla pieśniarzy.

1) pisarze.

2) zmęczyło.

3) Szymon Szymonowicz, sielankopisarz polski XVI i XVII w.

II.

Bez szkieł, lecz z duszą, co kocha i wierzy,

Patrzę na kawał chleba z mej wieczerzy:

W tym drobnym zlepku wszak może się chowa

Cała treść pieśni żywotna i czuła.

Drobna okrucho! o, gdyby ci mowa,

Jakżebyś rzewne dzieje nam wysnuła:

O twojej doli, o rodzinnej roli,

O twojej siejbie, kwitnieniu i wzroście,

Jako się rolnik na żniwie mozoli?

Jakie tam ptactwo przylatało w goście?

Jak na twój kiełek czerwonawo-blady

Działało słońce i rosa, i cienie?

Czy ciężkie grady, czy chciwe owady

Spadały z niebios na twe spustoszenie?

Czy sute były dożynki po żniwie?

Czy pan był wesół, żeć zebrał szczęśliwie?

Za ile ziarnek ile dostał groszy,

Gdy przybył kupiec w wioskowe zacisze?

Czy grosz wydano dla serca rozkoszy?

Czyli na ołtarz zbytkowi i pysze?

I jak wyrobnik zakupione ziarna

Kruszy w kamieniach, na chleby wypieka?..

O zlepku żytni! okruszyno marna!

Jakże twe dzieje ciekawe dla człeka!

Z twoimi losy jak ściśle się splata

I jasny, pałac, i chróściana chata!

1) atom — najdrobniejsza cząstka.

III.

Chleb — święte słowo w niebie i na ziemi,

W nim Bóg sam siebie między ludzi dzieli,

Przed Chlebem Zycia truchleją anieli,

Człek go przyjmuje usty pobożnemi,

W chlebie Sakrament odkupienia bierze,

W chlebie jest Boga z ludzkością przymierze.

A gdzie Bóg zsyła swojego anioła

I dzikich ludzi ku światłu powoła,

Tam zaraz zbożem zasiewa się niwa,

Srogi syn lasu zaraz chleb pożywa.

A skoro spożył, wnet się uszlachetni,

Wnet się w ogniwa społeczne kojarzy;

Chleb jego przyszłość dziejową uświetni

I piętno Boże wyciśnie na twarzy.

W marnej okrusze barbarzyńcy prości

Przyjęli święty sakrament Ludzkości.

IV.

O wyobraźnio, święty niebios darze!

Jako chleb ciało, ty nakarmiasz duszę,

Dzięki twym cudom, kiedy się rozmarzę,

W ziemskiego chleba malutkiej okrusze

Całą jej przeszłość wysnowywam snadnie,

Dusza przeczuje, a serce ją zgadnie.

V.

Chlebie! po twoim smaku i zapachu

Czuję z nad Niemna polankę borową,

Widzę kaplicę o słomianym dachu,

Słyszę jej dzwonek, jak brzęczy nad głową.

To brzęk znajomy: bywało, po lesie

Z sosny na sosnę, jak wiewiórka, pnie się,

Z góry na górę błyskawicą biega,

Lub się po łące, jak powódź, rozlega.

Och! pomnę, pomnę jego brzęk poranny,

Kiedy, bywało, przy końcu już żniwa,

W dzień Przemienienia lub Najświętszej Panny,

Z poblizkich wiosek lud Boży zwoływa.

Śpieszy w kaplicę ciżba pracowita

Święcić owoce, albo kłosy żyta.

Tam gdy swe snopki na ołtarzu złożą,

A ksiądz modlitwę poświęcalną pocznie,

Poklękly naród widzi rękę Bożą,

Jak błogosławi ich plonom widocznie,

Już wie, że polna nie przepadnie praca.

Święcone snopki na siejbę wymłaca,

Święcone ziarno po zoranej roli

Sypnie garściami na każdej rozorze,

I mówi w duchu: »Kiedy Bóg pozwoli,

Jak gaj, wyrośnie, zaszumi, jak morze;

Daj Bóg doczekać do przyszłego lata,

Toż to się wianki kłosiane posplata!«

Święcone ziarno mieszając z umłotem,

Na dwornym morgu (1) siał kmiotek sędziwy,

Przywykł za własne uważać te niwy,

Bo z dawna własnym użyźniał je potem;

Więc szczerem sercem odmawiał pacierze:

»Niech urunieje, niech bujny wzrost bierze!«

Na skrzydłach wiatru jesiennego ranka

Poszła modlitwa wysoko... wysoko...

Bóg rzucił k'niwom miłosierne oko,

I zaruniała usiana polanka

Krzewistą runią, a całe pól łono

Jakby ktoś szatą przyodział zieloną.

VI.

— »Boże, przyjm dzięki pokornego ducha

Za dobrą wróżbę plonów mojej pracy!

Niech traw zbożowych nie niszczą robacy,

Ni grad, ni powódź, ni skwarna posucha!«

Szlachcic Łagoda, dzierżawca tej włości,

Klęcząc na morgu, tak modłę wdzięczności

Wylewał Bogu, obchodząc swe łany,

Wznosił ku niebu i ręce, i oczy.

Powstał z modlitwy - i ujął ochoczy

Grubą czeczotkę (1), kapelusz ze słomy,

I poszedł dalej ścianką wedle gaju,

Wciąż błogosławiąc Dawcę urodzaju.

I w kole dziatwy, przy skromnym obiedzie,

Stary wesoło wypił miodu czarę,

Wtórzy do śmiechu, pogadanki wiedzie

I opowiada przypowieści stare;

I cały wieczór był rozpromieniony,

Tak go cieszyły przyszłoroczne plony.

1) było to za czasów pańszczyzny.

VII.

Och! między chwilą zasiewu i zbioru

Jeszcze rok cały nadziei a troski.

Biedny dzierżawco ubogiego dworu!

Przeminął dla was ów wiek pradziadowski,

Że, gdy na polu nie dopisze praca,

Inszym się kształtem rachunek opłaca:

Lub służąc z kordem do pańskich zamiarów,

Lub pijąc wino z bezdennych puharów.

Zanadto żwawie, wesoła drużyno,

Rąbałaś kordem i spijałaś wino:

W pańskich puharach dziś zostały męty,

Gorzka żółć z octem dla ubogiej braci;

A biada temu, kto czynszów nie płaci,

Suszą, powodzią, lub gradem dotknięty!

A owych czynszów rachunek bez końca:

Za niwy, łąki, za wodę w kałuży,

Za dach nad głową, za promienie słońca

I za powietrze, co na oddech służy,

Za polny kwiatek, pokropiony rosą,

Z którego pszczółki plastr miodu przyniosą,

Za przelew prawa do kmiecej spółbraci

Tyle a tyle srebrników się płaci

Do rąk dziedzica.

Dziś drogie talary (2):

Pracuj i módl się, wyrobniku stary!

Niech cię od nędzy sromotnej wyzwoli

Garść drobnych ziarnek, wrzucona do roli.

1) czeczotka — sękowate drzewo z pnia brzozy albo topoli, kij  z tego drzewa.

2) talar — dawna moneta polska, wartości około rubla.

VIII.

Bóg ją przeżegnał, a czarnych pól łono

Jakgdyby szatą przyodział zieloną;

I przyszła zima, i latorośl żyta,

Wciąż rozwijając swój badylek krzepki,

Mrozem spowita, a śniegiem przykryta,

Legła, jak dziecię — spocząć snem kolebki;

A w trawce drzemie, nim je Pan Bóg zbudzi,

Życie i pokarm dla tysiąca ludzi.

IX.

Bo Pan Bóg radzi o swojej czeladzi;

Pastwiska jego my jesteśmy trzodą.

Umocnić serce wcale nie zawadzi

Na wszelką dolę, mospanie Łagodo!

Zasiałeś niwę, modląc się pobożnie,

Bóg raczy wiedzieć, kto twą pracę pożnie.

Bogaty sąsiad, pan poblizkiej włości,

Może już dawno chleba ci zazdrości;

Widząc ruń piękną wokoło twych chatek,

I w chleb zamożny twój naród wioskowy,

Może już z panem poczynił umowy

I na twą wioskę wyliczył zadatek;

Trafił pochlebstwem do pychy magnata,

A sutym groszem do służalczej zgrai,

Jeszcze się chytrze przymili, przyczai,

Jeszcze się z tobą, jak z równym, pobrata;

Lecz, gdy ci rękę do uścisku poda,

Wtenczas twą zgubę dopełnił już właśnie!

Ani się stary spostrzeże Łagoda,

Gdy kocim szponem krwawo go zadraśnie.

Tem właśnie dzielna probuje się głowa,

Kto zręczniej szpony mordercze przychowa.

Biada prostakom!

X.

Tymczasem na niwie

Wicher ze śniegiem swawoli burzliwie,

A chleborodnem obdarzona życiem

Śpi trawka żytnia pod białem przykryciem.

Mróz, co ją zwarzył i zakował w bryłę,

Żywotnej treści wyssać z niej nie może:

Z zimnem słowiańskiem obeznane zboże,

Nabiera hartu i i krzepnie na sile.

A słońce wyżej, wyżej się pomyka,

Wytryska ciepłem z każdego promyka.

Choć mróz i wicher srożą się okropnie,

Codzień po trosze śniegowisko topnie;

Aż ocieplone wiatry marcowemi

Puściły śniegi na polach, na łące.

Zwija się wężem strumyków tysiące,

Potok z potokiem kojarzy się, zlewa;

Lecą ze szmerem wyzwoleńcy młodzi,

I szumią gwarem wiosennej powodzi

Nadbrzeżne błonia, zarośla i drzewa.

Słońce promieńmi, jak obrzymim grotem,

Rozbija lody, łamie i rozpryska;

Fała, wyzuta z cieśni grobowiska (1),

Pląsa po nurtach wirowym obrotem.

Rybacy czółnem już po Niemnie płyną,

I śmiały sternik puszcza się z wiciną (2),

A z ponad czarnej pooranej roli

Ostatnia wilgoć kłębami wybucha.

Wiosenny wietrzyk po niwach swawoli, —

A rolnik, pełen wesołego ducha,

Wychodzi czekać i słuchać co rana,

Pieśni skowronka, klekotu bociana,

I z sercem pełnem wiosennej radości

Wita przybycie pożądanych gości,

A ze skowronkiem myśl jego skrzydlata

Z rzewną modlitwą ku Niebu ulata.

1) grób, trumna.

2) wicina — rodzaj statku do spławiania zboża.

XI.

Stary Łagoda, co przez całe życie

Mógł się napatrzyć, nadziwować wiośnie,

Każdą pozdrawia i wita radośnie,

Z każdą się pieści w dziecinnym zachwycie;

Patrząc z uśmiechem ku domowej strzesie (1),

Najpierwszą dziatwie przylaszczkę przyniesie,

Wszystkim zwiastuje najwierniej, najwcześniej

Powrót bociana i skowronka pieśni.

I nikt od niego lepiej nie pamięta

Wszystkie wesołe a doroczne święta (2):

Kiedy się święci chleb, ogień, czy woda,

Nikt lepiej nie znał (3), jak (4) stary Łagoda.

Gdy stary zegar, piastun jego dłoni,

Co w nizkiej izbie kołace u progu,

W noc Zmartwychwstania dwunastą wydzwoni,

Starzec powstaje i modli się Bogu;

A ponad rankiem, gdy cisza dokoła,

Kiedy snem twardym spoczywają młodzi,

Drżącemi pierśmi, ile głos podoła,

On Alleluja radośnie wywodzi.

I wtedy starzec najszczęśliwszy z ludzi,

Gdy pieśnią dziatwę i czeladkę zbudzi,

Kiedy obaczy, że wszyscy weseli,

Święconym chlebem gdy wkoło się dzieli,

Kiedy mu życzą domownicy prości:

»Daj, Boże, za rok doczekać w radości!«

Tak rok po roku jakoś się wyprosił,

Jakoś wymodlił dla starego pana,

I radość była, bo ją w sercu nosił,

Złym sercom obca, zepsutym nieznana, —

Radość niewinna, spokojna i cicha,

Co się do trawki, do kwiatka uśmiecha,

Co na twarz starą wraca uśmiech młody,

Co rzeźwi duszę widokiem przyrody.

Taki skarb w sercu nie każdemu nosić,

Kto nie pracował usilnie i długo;

Tego modlitwą nie można uprosić,

Lecz tylko nabyć cnotliwą zasługą;

Jak długie lata żywota się liczą,

Przechować serca niewinność dziewiczą.

Bo czyje oko choć raz się zaprószy,

Kto raz sumienie w poniewierkę poda,

Już nie osiągnie tego szczęścia w duszy,

Jakie miał biedny, zgrzybiały Łagoda.

1) zam.: strzesze.

2) por. b.: wszystkich wesołych a dorocznych świąt.

3) zam.: wiedział.

4)  por. b.: niż.

XII.

Jest zwyczaj w Litwie u szlachty i kmieci

Gromadką w pole iść na święty Jerzy:

Gospodarz w gronie czeladzi i dzieci

Klęka na morgu, mówi pięć pacierzy,

Ogląda pola, czy urodzaj wróżą,

Potem sąsiedzi do kółka się zbiorą,

Zabrzękna w czarki i lulki (1) zakurzą,

Potem znów klękną, modląc się z pokorą,

A w dobrej myśli, ze spokojną twarzą

Idą do domu, śpiewają i gwarzą.

— »Patrzaj, Macieju! ot idą ze dworu.

Stary pan wyszedł z dziatkami i żoną,

Klękli się modlić — właśnie od ugoru

Były zasiewki garsteczką święconą.

Ja sam rzuciłem — tam wyborna skiba,

Niedawna trzebież (2), to widać z daleka:

A jużby Pan Bóg niełaskaw był chyba,

Gdyby tam żyto nie wyrosło w człeka!« —

Tak stary Szymon mówił do sąsiada

I nalał czarkę na trzecią już kolej: —

»Bądź zdrów, Macieju! niech marnie przepada,

Kto nam źle życzy - niech sam zginie wolej!« (3)

— »Bądź mi zdrów, kumie!« — Maciej mu odpowie

Przyjmując czarkę, którą Szymon poda: —

»Za zdrowie pańskie! daj, Boże, mu zdrowie!

Niedarmo stary zowie się Łagoda;

Łagodna dusza naszego paniska,

Człek nie ma krzywdy u niego we dworze,

Nie tak, jak inszy, co drze i uciska,

Ze aż posłuchać nie dopuszczaj, Boże!

U nas... grzech mówić... Tak, tak, panie kumie,

Pan nas uważa za ludzi, za braci,

Skargę wysłucha, krzywdę wyrozumie,

Niech mu Bóg za to stokrotnie zapłaci!

Niech ze swej dziatwy cieszy się radośnie,

Niech zboże jego, na las patrząc, rośnie!« (4)

— »Ej, szkoda tylko, że rośnie przy drodze:

Mogą urzeknąć nieżyczliwe oczy.

Pan sąsiad słyszę i bardzo ochoczy,

Tutejszą wioskę zagustował (5) srodze.

Zjedna dziedzica i nas zadzierżawi;

To sztuczka kręta, o sobie pamięta,

A w pańskim zamku na niego łaskawi

Od leśniczego do plenipotenta.

Daje pieniądze — alboż oni głupi?

Dlaczego nie brać, kiedy ktoś przekupi ?

A dla dziedzica... to niewielka szkoda,

Że nas obedrą bez litości Bożej;

Czy pan Zabora, albo pan Łagoda,

Wszystko mu jedno, kto zapłaci drożej,

Ten będzie siedział na dwornym zagonie«.

— »A w Imię Ojca i Syna i Ducha! —

Zakrzyknął Maciej: — Szymonie! Szymonie!

Nie gadaj głośno — bo szatan podsłucha;

A Bóg łaskawy strzegł nas do tej pory

Od głodu, ognia i pana Zabory!

Alboż nie słyszysz, jak jego poddani,

Każdej niedzieli gdy się w karczmie zbierzem,

Z głodu wybladli, szmatami odziani,

Sypią przeklęctwem, jak żebrak pacierzem?

Gdy nas Zaborze dola w ręce poda,

Zgubi na zdrowiu, zgubi w gospodarce.

Posłuchaj, kumie, wypijem po czarce,

Niech z nami stary wiekuje Łagoda!«

Tak dwaj kmiotkowie, przy kielichu szczerzy,

Gwarzyli z sobą na sam święty Jerzy.

1) fajki (prowinc).

2) rola z pod wytrzebionego lasu.

3) raczej.

4) t.j. niech będzie wysokie, jak las.

5) upodobał sobie.

XIII.

A żyto rośnie, jak nikt nie pamięta.

Złoty urodzaj — święconych ziarn dzieło!

Pod koniec maja, na Zielone Święta

Zielone kłosie krasować (1) poczęło;

Mży się (2), jak fala, polanka bogata,

Pył chleborodny, jak dym, nad nią lata,

W sercu rolnika pokrzepia nadzieję,

Bo łaską Bożą ponad kłosiem (3) wieje.

Kwiecień był ciepły, a maj służy deszczem,

Będzie gaj żytni — to przypowieść znana.

Stary Łagoda! skąd taka odmiana,

Że zesmutniałeś w przeczuciu złowieszczem?

Poglądasz wkoło tęsknemi oczyma,

Na uściech (4) twoich uśmiech się nie trzyma?

Czemu najczęściej zasklepiasz się doma? (5)

A gdy cię kroki na pole powiodą,

Bywało, z kwiatem, z grzybem lub z jagodą,

Teraz powracasz z pustemi rękoma?

Czemu w twem oku uśmiech coraz rzadszy,

Kiedy na żonę i na dziatwę patrzy?

Ani cię polny urodzaj pocieszy,

Ani twa dziatwa, co pięknie dorasta,

Ani śpiewanie pracowitej rzeszy,

Ani gwar ludzki, gdy ruszysz do miasta.

Coś ci niemiło, niedobrze na świecie,

Twą siwą głowę jakiś ciężar gniecie.

O! bo kto serca w sobie nie zagłuszy,

Kto przeżył życie z Bogiem a przyrodą,

Bystry u niego, o! bystry wzrok duszy,

Jego przeczucia nigdy nie zawiodą.

Stary Łagoda, lubo już nie w porę,

Oczyma duszy przeniknął Zaborę.

Choć serce, pełne prostoty gołębiej,

Myśl podejrzliwą, jakby grzech, odpycha,

Lecz robak w serce wgryza mu się głębiej

I, jak mól w drzewie, wciąż kołata z cicha:

— »Ej, pękną twoje nadroższe nadzieje!

Ej, praca życia marnie ci zmarnieje!...

Dzisiaj zamożny i spichrz, i stodoła,

Jest coś i w trzosie — to krwawy pot czoła;

Ale któż zgadnie, co zdarzyć się może?

Gdzie przyjdzie spocząć na zgrzybiałe lata?

Coś z oczu patrzy źle panu Zaborze,

Z pańskimi sługi coś bardzo się brata«.

Och! jeśli z dworku cudzego wypędzą,

Przyjdzie się spotkać z cierpieniem i nędzą.

Dokąd się stary obróci Łagoda?

Chciwość nie miota jego duszą wzniosłą,

Nie szkoda zbiorów i dworku nie szkoda,

Chociaż nałogiem serce tam przyrosło,

Nie szkoda bujnych urodzajów pola, —

Smutniejsze myśli ciężą mu widocznie.

Podrosła dziatwa — a kędyż jej dola?

Zgrzybiała głowa — a kędyż odpocznie?

Choćby pracować i ciężko, i szczerze,

Ręce nie zwykły k'sosze i siekierze,

Nad kim już cięży grobowe przykrycie,

Późno mu nowe rozpoczynać życie.

1) kwitnąć.

2) migać się, przedstawia się, jakby przez mgłę.

3) przyp. 6 l. p. od: kłosie.

4) forma staropolska.

5) w domu — forma starop.

XIV.

W dni moje młode, w dni moje szczęśliwe,

I jam uprawiał nadniemeńską niwę.

Wiem, jak tam żyją w gospodzie i chacie,

Jak się zbierają na żniwa gromadne,

Tameczne łąki znam po aromacie,

Wodę tameczną po smaku odgadnę.

Inszego ptactwa śpiew mię nie omami,

Znam (1), jak skowronek, jak tam słowik śpiewa

Poznam po szumie nadniemeńskie drzewa

I wiatr tameczny rozpoznam płucami.

Bo tamte strony ukochałem szczerze:

A taka miłość, jak miłość dziewicy,

Słodka urokiem lubej tajemnicy, —

Obcym jej uszom nigdy nie powierzę.

Bo śmieszno kwilić ku borowej sośnie,

Ku lichej trawce, co na piaskach rośnie,

Albo k'pustyni, kędy dworek stary

Pomiędzy wydmy (2) i mokre wiszary (3).

Ale ta miłość, to sielskie zacisze

Tak mię zbratały z przyrodą, jak z matką,

Że nic tam dla mnie nie było zagadką, —

Zda się, bywało, wzrost trawy posłyszę.

I dzisiaj, kiedy wzrok ziemski przysłonię,

A okiem duszy w te strony powiodę,

Widzę, jak żywo, starego Łagodę,

Jako się krząta po polnym zagonie;

I słuchem duszy, jakgdyby na jawie,

Słyszę na błoni nadrzecznej obszarze,

Jak brzęczą w kosy ochoczy kosarze,

I polny konik jak strzekocze w trawie;

Jak szumi zboże, gdzie wyrosło gęściej,

I jak pod sierpem żniwiarek zachrzęści;

Jako wioskowe żony i dziewoje

Gwarzą na morgu, chychocą i pieją

Pieśni żałosne, stare pieśni swoje,

Co wiekowały setnych lat koleją,

I z matki, z babki, z prababki podeszłej

Do ust nadobnej krasawicy przeszły:

Pieśń o Dunaju, o krasnej kalinie,

I o kozaku, co na wojnie ginie;

A kiedy słodsze zapuka uczucie

Do prostej piersi szczęśliwą nadzieją,

Śpiewa o lubym, o zielonej rucie,

A towarzyszki z jej marzeń się śmieją;

Pieśniarka nie wie, gdy ją dumka pali,

Śmiać się? czy gniewać? czyli marzyć dalej?

Widzę, jak słonko kryje się za lasy,

A rzeźwy chłodek powiewa od rzeki,

Skrzypią ze zbożem ładowne kolasy (4)

Ryk trzody z błoni dochodzi dalekiej.

A tu na polu krzątają się dziewki,

By dworskich morgów dziś dożąć obszary,

W tem samem miejscu, kędy

Maciej stary Święcone ziarno rzucał na obsiewki.

Niedarmoś, księże, przeżegnał te ziarna!

Niedarmo, siewco, modliłeś się Bogu!

Wasza modlitwa i praca nie marna:

Plenny urodzaj ściele się do brogu.

Dożnijcie zagon wesołą gromadką,

Przy szumnym gwarze, przy pieśni odgłosie,

Zwińcie do wianka najpiękniejsze kłosie

Z krasną kaliną i modrą bławatką (5);

Zanieście panu podarek ze żniwa,

Jak zdrów doczekał, niech wesół spożywa.

1) zam.: wiem.

2) wydma — pustkowie piaszczyste

3) wiszar, wisz — zarośl gęsta, pogmatwana, zielsko poplątane.

4) właściwie: wozy.

5) częściej: ten bławatek.

XV.

Niezdrów, niewesół coś stary Łagoda —

Jakgdyby nierad z dożynkowych gości.

Dawniej przyjmował z uśmiechem radości,

Młoda żniwiarka gdy mu wianek poda;

Dzisiaj wioskowa dziwi się gromada,

Czemu zesmutniał, a twarz jego blada?

Sami u siebie (1) pytają i gwarzą:

Kto tę zgryzotę do serca mu kładzie?

Bo przyjął wianek z obojętną twarzą,

Martwym uśmiechem dziękował gromadzie,

A gdy śpiewano dożynkowe pieśnie,

Starzec zapłakał... zapłakał boleśnie!

Łzy jego twarzy wioskowi ludziska

Dawniej widzieli — lecz zgadli, choć prości,

Że insza smutku, insza łza radości,

Kiedy to z serca pełnego wytryska,

Co, kiedy błyśnie na twarzy człowieka,

Jakby promieniem Boskim przyobleka.

Takiemi łzami w dożynkowe święta

Trafia się czasem zapłakać Lagodzie;

Ale łza smutku dzisiaj niepojęta...

Jakby tu zgadnąć, co mu serce bodzie?

Żona i dziatwa, widząc twarz złowrogą

I dumań starca częstym będąc świadkiem,

Spytać nie śmieją (2), a zgadnąć nie mogą,

I sami smutni leją łzy ukradkiem.

Lud, patrząc w oczy, aż zabłysną słodziej,

Nieśmiało k'stołu pańskiemu podchodzi.

Lecz pan przypomniał, że dzisiaj ma gości,

Wesołem okiem spojrzał na żniwiarzy;

Święte na Litwie prawo gościnności

Spędziło smutek z zadumanej twarzy.

Na stole, białą zasłanym oponą,

Stawią chleb cienki i słodkie owoce,

Smolone (3) szczepy na dziedzińcu płoną,

A wiejski skrzypak skoczny taniec grzmoce,

Piskliwe tony wyciąga od ucha,

Nastraja skrzypce i dźwięku ich słucha

I znowu grzmoce. Miód, sprawca wesela,

Krąży po rękach — gwar coraz to wzrasta;

Skromny parobczak i cicha niewiasta,

I młode dziewczę coraz się ośmiela.

Podchodzą k'panu i młodzi, i starzy,

Pan się uśmiecha i ochoczo gwarzy.

Dla niego kmiecie — to synowie mili,

A starcy ze wsi — to bracia rówieśni;

Zaprasza gości, by jedli i pili, —

Zahulał taniec, zaszumiał gwar pieśni;

W sennem powietrzu szumi święto żniwa,

W mgłach letniej nocy z echem się rozpływa,

Pomimo pieśni, mimo tańca gwary,

Kmiecy rozhowor (4) rozlega się głośno:

— »Daj, Boże, zdrowie! oto pan nasz stary!

Niechaj mu dziatki na pociechę rosną,

Niech syny jego na tej samej ziemi

Będą panami nad syny naszemi!«

1) lepiej: sami siebie.

2) zam.: śmią.

3) smolne.

4) rozmowa (prow.)

XVI.

— »Oj, źle, Szymonie! źle, sąsiedzi moi!

Tylko u Boga miłosierdzia proście:

Wczora pan karmi, wczora żeńców poi,

Dziś szumią inni na folwarku goście.

Słyszę, nasz dziedzic, gdy jechał za morze,

Taki dał rozkaz do swych komisarzy (1):

Wygnać Łagodę, bo źle gospodarzy,

A wioskę jego dać panu Zaborze«.

Tak, kurząc lulki, a idąc do pracy,

Pomiędzy sobą gwarzyli wieśniacy.

— »Wygnać z dzierżawy? co się tobie marzy! —

Rzekł na to drugi: — ależ jak? i za co?«

— »Od czegóż głowa i rozum pisarzy?

Znajdą przyczepkę — bo za to im płacą.

Daj się im w ręce! — jak opiszą człeka,

To aż zapomnisz o swym własnym rodzie.

Ot, słyszę, za to, że gdzieś dach zacieka,

Aż tysiąc złotych liczą na Łagodzie.

Stary... wiadomo... do wszystkich się garnie,

Każdemu ufał, zawierzył na skoro,

Ot i podeszli... oczernili marnie...

Teraz chudobę ostatnią zabiorą...

Ze złym człowiekiem i nam sprawa krucha:

Pana Zabory niebezpieczne oko,

Dziedzic daleko, a Pan Bóg wysoko,

Zabora skargi nie bardzo wysłucha,

Dobrze nam było ze starym Łagodą,

Bóg raczy wiedzieć, czy tak będzie dłużej,

Czy się tak samo nabytki powiodą?

Na dwoje wróżka, ej, na dwoje wróży!

Bywało, grosza zarobi gromada,

Gdy na flisówkę (2) parobcy popłyną;

Dziś pan Zabora, gospodarz nielada,

Każe im dworną puścić się wiciną.

Tak... tak... sąsiedzi!...« Tu starzy włościanie

Kiwnęli głową jakby w jedno hasło,

I stary Szymon rozprawiać przestanie —

Tak się zadumał, że w lulce zagasło.

Wykrzesał ogień, rozpalił i pyknął —

I dalej mówił: — »Zły życia ostatek!

Człek do Łagody już dawno przywyknął.

Toż on, mospanie, ze mną jednolatek (3),

Jeśli dożyjem tegorocznej zimy,

Na święty Szymon sześćdziesiąt skończymy.

Lat ze trzydzieści, czy więcej już pono,

Jak my za niego Pana Boga prosim;

Toż, kiedy cerkiew dzisiejszą święcono,

Kończy się latek trzydzieści i osiem.

Dobre panisko — ej, szkoda go, szkoda!«

To mówiąc, starcy rozeszli się skoro,

A w każdych uściech był stary Lagoda,

A w każdem sercu był strach przed Zaborą.

1) rządca, plenipotent,

2) Spław zboża Niemnem.

3) rówieśnik.

XVII.

I słusznie Marcin powiadał sąsiadom,

Że tam i gwarno, i szumno we dworze:

Przybył pan rządca, a każdy już świadom,

Że pańscy słudzy przychylni Zaborze.

Pan rządca, z razu przystępny, łaskawy,

Z uśmiechem w uściech, jakby anioł z nieba,

Rozpoczął ściśle rachunki z dzierżawy.

Lagoda prostak, nie wie, co potrzeba,

Nie zna przysłowia: »Nie weźmiesz, gdy nie dasz«,

Ani pojmuje sumienia na przedaż.

Dobrze mu za to! — pan rządca w pokorze

Zgraję pismaków do dworku napuszcza:

Na polu, w śpichrzu, w komorze, w oborze,

Wszędzie plondruje wygłodniała tłuszcza,

A każdy chmurnem spojrzeniem aż bodzie.

Tylko pan rządca ma uśmiech na twarzy,

W imieniu pańskiem staremu Lagodzie

Czyni uwagę, że źle gospodarzy:

Że śpichrze starym pobudował gustem,

Że na stodole mech kwitnie na strzesie,

Że się rozwala stary młyn z upustem,

Skąd dziedzic straty niezmierne poniesie,

Że wodospustów na łące niewiele,

Które się kopią jak najlżejszą pracą,

Że na ugorze rośnie chwast i ziele,

Skąd jasny wniosek, że rolnik ladaco.

Pióro, jak wicher, po papierze lata,

Kreśląc Łagody gospodarcze winy;

Rosną jedności, dziesiątki, seciny,

Każda na pieniądz oblicza się strata;

Rosną tysiące w straszliwej postaci,

Które Łagoda gotówką opłaci.

A jeszcze czynsze — to już swoją drogą,

Jeszcze we włości skrzywdzeni być mogą,

Co jedno z drugiem obliczywszy szczerze,

Z dziesięć tysięcy srebrników (1) się zbierze.

— »Tak — mówił rządca — źle, panie Łagodo!

Ulepszyć dworek miałeś dosyć pory.

Patrzaj, jak drudzy gospodarstwo wiodą!

Czemu nie brałeś przykładu z Zabory?

Ulepszył grunta, wyprowadził rowy,

Osadził drogi topolą i brzozą:

Zda się, o miedzę, wszak grunt jednakowy,

U niego zboża do stodół nie zwiozą,

Taki urodzaj! — a co u waszmości?

Kąkol i chwasty, kamienie i trawy.

Musisz zapłacić, co się słusznie rości,

Potem łaskawie wyruszyć z dzierżawy.

Swojego dobra nasz dziedzic już dłużej

W podobne ręce powierzać nie może;

Wiedząc, że sąsiad lepiej mu usłuży,

Tutejszy dworek dał panu Zaborze.

Co się mnie tycze, ubolewam srodze,

Że z niedobremi wieściami (2) przychodzę...

Za to wszelkiego dołożę starania,

Ażeby ulżyć waszmościnej doli;

Memu bliźniemu, wedle przykazania,

Uczynię wszystko... co możność pozwoli.

Dziesięć tysięcy — toć niemała kwota,

Wedle rachunku winieneś ją kasie;

Niech to waszmości głowy nie kłopota,

Może nie jesteś teraz przy zapasie,

To poradzimy i na to, jak możem.

Na wszystko sposób najkrótszy przywiodę:

Coś gotowizną, coś weźmiemy zbożem;

Słyszę, masz niezłe koniki i trzodę,

Wszystko w rachunku przyjmiemy, strącimy,

I dopomożem, i będziemy radzi,

Możesz we dworku przemieszkać do zimy,

Bo pan Zabora wójta tu osadzi.

A zimą wszędzie przytułek znajdziecie,

Nie umrze z głodu twojej dziatwy rzesza:

Są miłosierne zakłady na świecie,

A na niebiosach jest Ten, co pociesza«.

To mówiąc, rządca łagodnie i z cicha,

Słodkiem obliczem k'niemu się uśmiecha.

1) zapewne złotych.

2) lepiej: wieśćmi.

XVIII.

Stary Łagoda zrozumiał nieszczęście,

Zadrżał z ohydy i zacisnął pięście;

Ogniem zabłysły przyciemniałe oczy,

A krew gorąca serce mu oblała,

Ze starej twarzy ledwie nie wyskoczy, —

A gniew na czole trzęsie się i pała.

Ale rozważył i obliczył pilno

Swoje ubóstwo i starość bezsilną;

Obliczył, czego nie czuł do tej pory,

Potęgę możnych i chytrość Zabory.

Nierówna walka! — zamarzył, jak we śnie,

Zwisła ku piersiom skłopotana głowa,

Na jego oczach błysła łza chwilowa:

— »O dzieci moje!« — wyjęknął boleśnie.

Lecz krótko tryjumf trwał nieprzyjacieli,

Łzę w jego oczach raz tylko widzieli;

Spojrzał ku niebu i ducha pocieszył,

Spojrzał na wrogów i wzgardą ich przeszył.

Czy odrętwieniem bolesnem dotkniony,

Czy biorąc święte pocieszenie w wierze,

Pomimo płaczu i dziatwy, i żony,

On zimnem okiem patrzał na łupieże.

Dał sobie wydrzeć całą własność świętą,

Krwawo dla dziatek zebrane grosiwo;

Patrzał z uśmiechem, kiedy ręką chciwą

Pańską pieczęcią stodoły zamknięto.

Ciężej mu było przenosić daleko

Głód własnej dziaty, gdy się widzieć zdarza,

Jak z jego trzody udojone mleko

Dawano chartom pana komisarza,

Kiedy wprzęgano do cudzego pługa

Dwa siwe woły, co, bywało, pieści,

Nawet raz jeden zaborzyński sługa

Zelżywem słowem kiedy go bezcześci.

Ale urazę odrzucił na stronę,

Ani się dąsa, ani gniewem miota;

Choć ręce słabe, barki pochylone,

Dostojnie dźwiga krzyż swego żywota.

Pogodne czoło, obojętne oko

Nie zdradza żalu, ni brzydkiej rozpaczy,

A jeśli cierpi, to gdzieś tak głęboko,

Że nikt z żyjących tego nie zobaczy.

Gdy mu służalcza uprzykrza się rzesza,

Dziatwę utula i żonę pociesza.

Wmawiał, że zawód rozpoczyna świeży,

Udawał młodość i siły ochocze,

I gdzieś daleko od Niemna wybrzeży

Wziął starą chatę i gruntu półwłocze.

Odarty z grosza, z obory i stada,

Lecz nikt nie powie, że mu duch upada.

Świetny pan rządca, gdy się w mieście zdarzy,

I pięknym cugiem przejeżdżać się raczy;

Ale Łagodzie coś bardziej do twarzy

Pogodne czoło i kostur żebraczy.

Choć dziwno, zda się, przyrównać do miary:

To pan wielmożny, a to nędzarz stary.

XIX.

Łagoda nie chciał kłaniać się Zaborze,

Nie czekał zimy w swoim dawnym dworze;

Z żoną i z dziatwą i z kilku talary

Poszedł w świat obcy, na nowe kłopoty.

Do starych panów wyszedł Marcin stary,

Żegnał ich z płaczem za wiejskiemi wroty;

Zeszli się insi dawniejsi poddani,

Niewiasty, dzieci, gospodarze z wioski.

Przypominali ich pobyt ojcowski,

Całując ręce i pana, i pani,

Dziękując prostą od serca wymową

Za chleb, sól pańską i za dobre słowo.

I za dawniejszą pańską zapomogę

Niosą podarki, jak ofiarę świętą:

Ten garść orzechów dla dziatwy na drogę,

Drugi plastr miodu, co wczora podcięto,

Inny w ofierze niesie chleba kawał,

Życząc, by nigdy nędzy nie doznawał,

A choć wszystkiego wypowiedzieć trudno

Prostemi słowy i mową prostaczą,

Znaczno na sercach żałość nieobłudną,

Można tym oczom zawierzyć, gdy płaczą.

Stary Łagoda doświadczył naocznie,

Jak go żałują kmiotkowie ubodzy;

Z dobrymi ludźmi gdy się żegnać pocznie,

Już łez serdecznych nie trzymał na wodzy.

I ciężki kamień z serca mu opada, —

Gdy go wieśniacy pobłogosławili.

Panie Zaboro! masz głowę nielada,

Lecz w życiu takiej nie doczekasz chwili!

Bo nie każdemu i nie w każdym czasie

Tak piękną chlubą napełnia się dusza,

Jaką czuł starzec, gdy z wioski wyrusza

W starej sukmanie, w skrzypiącej kolasie.

Ujrzał nad grobem uwieńczone dzieło,

Ujrzał świadectwo swoich bliźnich grona,

Że jego życie nie marnie zginęło,

Że jego zasług niepróżna skarbona;

Wyższym go ludzie uczynili prości

W obliczu Boga, w obliczu ludzkości.

Spojrzenie wzniosłej i cnotliwej pychy

Rzucił raz jeszcze ku wiejskiej zagrodzie,

Skrył się za górą jego wózek lichy,

I nie słyszano więcej (1) o Łagodzie.

* * *

XX.

Nie sądźcie, moi czytelnicy mili,

Ze na bezdroża zuchwale was wiodę,

Żeśmy z bitego gościńca zboczyli,

Kreśląc Zaborę i starca Łagodę,

O kęsie chleba rzecz mając w zamiarze,

Żem się zagwarzył i, Bóg wie, co gwarzę.

Oto daleka nadniemeńska wioska

Po to się kreśli, byśmy, prawdzie wierni,

Łacniej śledzili pierwszy zaród kłoska

Do chwili żniwa, do snopa na ścierni (2).

Raczcie przebaczyć, że nieczyste pole,

Że obok kłosów — porosły kąkole.

Więc, jako czynią na polu żniwiarze,

Jedno i drugie na snopki rozdzielę,

Jedno i drugie w oczy wam pokażę,

Byście poznali, co chleb, a co ziele,

Byście, nie mogąc rozeznać z oddali,

W chwastach zbożowej trawki nie zdeptali.

Chleb — wielkie słowo w niebie i na ziemi,

W nim Bóg sam siebie między ludzi dzieli,

Przed Chlebem Życia truchleją anieli,

Człek go pożywa usty pobożnemi.

A w ziemskim chlebie jest pokarm i siła,

W chlebie Bóg życie doczesne przysyła,

Z chleba bierzemy i żywi, i zdrowi

Zbawienie ciału, zbawienie duchowi.

1) pow. być: już.

2) ścierń — ściernisko, rżysko.

XXI.

Lecz biada temu, kto szydzi z pokuty,

Kto Chleb zbawienia świętokradzko spożył!

Pokarmem życia na duszy otruty,

Pod swemi stopy sam przepaść otworzył.

O ziemskim chlebie też same są wnioski:

Jeśli nie wierzysz, przychodniu z daleka,

To zajdź na Litwie do najpierwszej wioski

I spytaj o to najpierwszego człeka.

Tam ci naocznie pokaże lud Boży

Chleb, co się sporzy (1) i co się nie sporzy:

Jeden posila, a drugi cię zdradnie

O głód przyprawi i obdarzy bolem:

Jeden być musi zatruty kąkolem,

A drugi czysty, — któż zresztą odgadnie?

Zdaje się, zboże czysto i wyniosło

W blizkich zagonach wedle siebie rosło,

Razem doznało i deszczu, i suszy,

Razem pożęte, zwiezione przed burzą,

Tak samo w żarnach na mąkę się kruszy,

A przecież zdrowiu niejednako służą:

W jednem być muszą kąkolu owoce,

Lub krzywda ludzka, albo łzy sieroce.

Takiego chleba, jeżeliś go świadom,

Nie kupuj w mieście ani radź sąsiadom,

Nie jedz go w ucztę, ani w dni powszednie:

To chleb przeklęty, czuć od niego piekłem.

Spytaj Zabory jeżeli nie zblednie,

To się pokaże, że kłamstwo wyrzekłem.

1) t. j. idzie na korzyść, na zdrowie.

XXII.

Późną jesienią wracałem z podróży,

A był to wieczór i deszcz chłosnął (1) duży;

Przez całą odzież, po twarzy, po ręku

Gdy zdrojem chłodna opłynęła woda,

Iskierka ognia błysnęła w okienku,

Dach się nasunął — to była gospoda,

Gospody nasze, jak wszystkim wiadomo,

Klecone z bierwion, potrząśnięte słomą,

Nędzne postacią i dymem i wrzaskiem,

Każą się we dnie omijać z daleka;

Ale w noc ciemną swych ogniów odblaskiem

Jakoś w podroży orzeźwiają człeka.

Jakoś ci głowa weselej zamarzy,

Jakbyś sam siebie odzyskał po stracie;

Bo, zatęskniony do człowieczej twarzy,

Chciałbyś rzec komuś: »Dobry wieczór, bracie!«

Cóż gdy na dworze ciemno, zawierucha,

A tutaj dobrem słówkiem się odezwą,

A lud zebrany rozprawia na trzeźwo,

A komin ciepłem ogniskiem wybucha?

Ni stąd, ni zowąd chętka się nawinie

Przepędzić nocleg w ubogiej mieścinie.

W takiej gospodzie, choć do domu blizko,

Stanąłem tedy na noclegowisko.

Nie chcąc się nudzić w izdebce dla gości,

Wszedłem do izby, kipiącej w rozgwarze;

Tam pili miodek jacyś ludzie prości,

Z dalekiej strony wiejscy gospodarze;

Siadłszy przy ogniu, co wesołość budzi,

Taki słyszałem rozhowor tych ludzi:

1) smagał, ćwiczył.

XXIII.

—»Bądź zdrów, Szymonie!« - »Pij wesół, Marcinie!

Tak... tak... starego paniska nam szkoda!

Gdzie się to stary obraca Łagoda?

Bóg raczy wiedzieć — ot, marnie gdzieś zginie.

Widzisz!... odarli człeka do ostatka

I w świat puścili — aż strach, panie kumie!

Co jemu zagon i czynszowa chatka?

Wszakże on sochy udźwignąć nie umie;

A gdyby umiał, co tylko zastęka,

Nie jego siła, nie jego w tem ręka.

Co to? wiek cały przebył po szlachecku,

Jak tu przywyknąć w ubogiej chudobie?

A w lat sześćdziesiąt — to siły, jak w dziecku,

Czuję to, kumie... czuję sam po sobie«.

— »Co to, Szymonie! Bóg dobry i basta!

Przed nim nie uda kłamliwy potwarca.

Już dzięki Bogu i dziatwa podrasta,

Coraz pocieszy i wyręczy starca.

Niech tylko ręką powodzi się praca!

Niech będzie szczęśliw, kędy się obraca«.

— »Dziś, gdyby do nas zawitał na chwilę, —

Rzekł drugi wieśniak, przyparty do ściany: —

Swojego dworku, gdzie przeżył lat tyle,

Aniby poznał — takie tam odmiany!...

Prawda, że z nami bywa czasem kręto,

Za to Zabora wszędzie zysk wyciśnie,

Bo gospodarzy pięknie i korzystnie.

Ot nowe śpichrze budować zaczęto,

Nowymi gonty pokryto dom cały,

Morgują (1) pola i kopią kanały.

Na przyszłą wiosnę zawiną się dzielnie:

Poczną pod wioską stawiać wietrzne młyny,

Budować z muru piętrowe gorzelnie,

Sprowadzą wielkie woły z Ukrainy,

Co orać będą i pracować latem,

W zimie sprzedane — grosz spłacą dukatem«.

— »Byłem — rzekł inszy - niedawno we dworze

Poprosić pana, by zwolnił od stróży (2).

Sam pan Zabora był w dobrym humorze,

Jął się przechwalać, że mu szczęście służy:

— »A co? powiadał, gospodarka tęga?

Niech sobie jęczy i krzyczy hołota,

Nie tak jak dawniej — stary niedołęga

Nie znał, że dworek to jabłko ze złota.

Bywało, włościan żałuje i pieści,

I cóż mu w końcu dopomogli chłopi?

Cóż tu zarobił przez latek trzydzieści ?

Czeczotkę z lasu i torbę z konopi.

Ot, i w tym roku u pana Łagody

Sto nędznych kopek zebrało się w gumnie;

Patrz, na rok przyszły ile będzie u mnie,

I bez modlitew, bez święconej wody!

On, starożytnym zwyczajem narodu,

Poświęcał kłosy, a orał niedbale,

Latem przy żniwie więdniał na upale,

Sprzedawał za nic i umierał z głodu.

Ja, się nie wdając w miłosierdzie Boże,

Pójdę o własnej gospodarskiej sile,

Pięć razy pole pod żyto poorzę,

A będzie chleba dziesięć razy tyle!« —

— »Oj, chleb Zabory! oj, chleb, panie bracie!

Niech Pan Bóg broni takiej gospodarki!

Mnie dano żyta ze dworu dwie miarki,

Ot, i choroba zjawiła się w chacie,

Że już i końca nie widziałem lichu! —

Tak mówił Szymon, szeptając po cichu —

Naprzód zasłabła dziecina z kolebki,

Potem parobczak; a gdy ten się dźwignie,

Zaniemógł syn mój, jak dębina, krzepki,

Ot drugi tydzień, jak leży w malignie.

Ja do doktorów — co tam doktorowie!

Jakimiś proszki napróżno męczyli;

Ja do znachora — daj, Boże, mu zdrowie!

Całą chorobę odgadnął po chwili.

— Może to z wiatru? pytam u znachora,

Może złe oczy? — A broń, Jezu Chryste!

Pewnie was chlebem nakarmił Zabora;

W tym chlebie duchy gnieżdżą się nieczyste.

Dajcie tu kęsek — ja zło wyprowadzę. —

A gdy go żegnać i szeptać coś pocznie,

To cóż powiecie? chleb sczerniał na sadzę,

Po nim robactwo pełzało widocznie.

— Ho! znam się! znam się! przepadnij moc czarta!

Słuchaj, Szymonie, — tak mi znachor rzecze: —

To czyjaś własność niesłusznie wydarta,

A to robactwo, to są łzy człowiecze,

Nie bój się! zdrowie choremu powróci!

Lecz chleb ten spalcie do jednej okruchy,

Inaczej wszyscy będziecie zatruci,

Lub was nieczyste opanują duchy. —

Więc ja do miasta następnej niedzieli,

Kupuję żyto i wiozę do młyna;

Przy nowym chlebie wszyscy pozdrowieli,

I syn mój biedny zwlekać się poczyna«, —

Tak Szymon, gwarząc zdarzenie ciekawe,

Pokiwał głową i zapił tę sprawę.

1) morgować — dzielić pole na morgi, zaprowadzając płodozmian.

2) stróżowania w nocy.

XXIV.

— »Słyszałem o tem — rzekł inny z wieśniaków:—

Mówiłem żonie, że zaklęte zboże;

Lecz ona prawi: — Wszędzie chleb jednaków,

A gdzie ja wezmę, jeśli nie we dworze?

Na dwornem polu pracuje gromada

Od poniedziałku do samej soboty,

Człek nie ma czasu do swojej roboty,

Cóż więc dziwnego, że w polu przepada?

Jeśli jest jakie sumienie na świecie,

Niechże Zabora przekarmi nas przecię! —

Tak nierozważna mówiła kobieta,

Poszła do dworu i przyniosła zboże,

I wnet się do nas nieszczęście przypyta,

Jakaś niezgoda, dopuszczenie Boże.

Kobiety, dzieci, a nawet ja z bratem,

Pan Bóg wie za co, nuż kłótnie i swary;

Szatan się cieszył — a co idzie za tem,

Znikła zamożność i porządek stary.

Mówię do brata: — Posłuchaj mię, Janku,

Niechaj się twoja nienawiść ostudzi,

Co to za korzyść kłótnia bez ustanku?

Obraza Boga i pośmiech u ludzi.

Więc się rozdzielmy. — Rozdzielmy się, powie,

Wszakżeśmy bracia, nie jacyś wrogowie. —

Poszedł do dworu, wziął półwłocz pustoszy (1),

I nuż się dzielić — bo szatan rozpędza.

Był jakiś zapas dobytku i groszy,

Poszło na dwoje — u obudwóch nędza!

A przy podziale, gdyśmy oba ślepi,

Wedle zwyczaju chleb na pół złamali,

Mówiąc do siebie: — Jak się chleb nie zlepi,

Tak my pospołu nie będziem żyć dalej...

To w kęsie chlaba — czy dacie mi wiarę?

Jakieś robactwo znalazło się szare!

Wtedy uczułem, że czegoś się boję,

Niedobrej wróżby — i wyszło na moje.

Przy wspólnej pracy, za dawniejszej pory,

Człowiek się łatwiej nakarmił, przyodział;

Dziś my nędzarze! — a to chleb Zabory

Przywiódł do domu niezgodę i podział«.

1) pustosz — pustkowie, ugór.

XXV.

— »Ej, prawda! prawda! rzekł parobczak młody:

W chlebie Zabory nieszczęście się chowa.

Ot, zapomniałeś niedawnej przygody (1):

Pamiętasz Hannę? i piękna, i zdrowa,

W szesnastym roku — o Boże, uchowaj!

Miała iść za mąż, cieszyła się, śmiała;

Pan miarkę żyta dał jej na korowaj,

Otóż nieboga w dzień ślubu skonała.

A tamten żebrak, o drewnianej nodze?

Zdrów, jakby ryba, choć staw do naboru (2),

Pamiętasz? z wioski powlókł się do dworu,

Dostał kęs chleba — i umarł na drodze«.

1) częściej: zapominać o czem.

2) nabór — pobór wojskowy (ros. nabor).

XXVI.

— »Znają dokoła zaborzyńskie zboże; —

Znów mówił Szymon, nad czarką schylony.

Zabora w cudze posyła je strony,

Bo doma nigdzie wyprzedać nie może.

Tam nasze żyto okrzyczano wszędzie,

Tu, w wielkiem mieście i znaku nie będzie.

Tu, między ludźmi niezgód co niemiara,

Tu pełno śmierci, choroba się szerzy,

Tu ludzie mędrsi, a słabsza ich wiara,

W zaklęte ziarno tu nikt nie uwierzy.

Nie tak jak w naszem miasteczku targowem!

Onegdaj kupiec spotkał mię znajomy,

Dawaj gawędzić to o tem, to owem,

O urodzajach i ziarna, i słomy.

— No! — mówił do mnie — niech ja marnie zginę!

Dziwnego pana wy jesteście chłopi:

Garść jego zboża sypnij na wicinę,

Pewno się cała wicina zatopi.

Zdaje się, rządny, gospodarz wyborny,

Lecz z nim handlować nikomu nie radzę:

Ciężki na rękę, grosz jego niesporny,

Musi mieć serce powalane w sadzę! —

0! panie bracie, mają rozum Żydzi,

Zdaje się, prostak, a jak rzeczy widzi!«

XXVII.

Taką gawędę słyszałem w gospodzie,

I takem sobie rozmyślał w podróży:

Czemu kęs chleba, wydarty Łagodzie,

Zdrowiu ludzkiemu i szczęściu nie służy?

Czemu, gdy w jakim ukaże się domu,

Kłótnię, chorobę, lub śmierć niesie komu?

Za co niewinnym trzeba karę znosić,

Jeżeli żyją u Boga w zasłudze?

Czy własnych grzechów na duszy nie dosyć,

Aby opłacać przewinienia cudze?

Czemu Zabora wesoły, bogaty?

Czemu tak bujnie wyrasta mu niwa?

A biedny rolnik z wyrobniczej chaty,

Jedząc chleb jego, nieszczęście spożywa?

Ja w mojej głowie tego nie wyjaśnię...

Karczemne baśnie — nic więcej, jak baśnie!

XXVIII.

Widziałem w mieście, jak kupcy ciekawi

Zboże Zabory chciwie obstąpili;

I myślę w duchu: Czyliż od tej chwili

Więcej tu cierpień i niezgod się zjawi?

Ale zrządzeniem tajemniczej Ręki

Sąsiedni piekarz jedną furę bierze,

Wypiekł na chleby — wziąłem dwa bochenki,

I chleb zaklęty jadłem na wieczerzę.

A Pan Bóg, karząc swej woli bluźniercę,

Loże niemocy zgotować mi każe,

A ten, dla kogo niosłem bratnie serce,

Bolesne na mnie jął ciskać potwarze,

I chleb, nieczystą pokalany siłą,

Krwawemi łzami oblać przychodziło.

XXIX.

Dziwne są drogi Opatrzności Bożej,

Gdy grzechy chłoszcze, a zasługę płaci!

A my, zuchwali, bluźnimy najsrożej.

Cierpim za naszych ojców i współbraci:

Może w ten sposób miłosierna rada

I nasze winy na ludzkość rozkłada,

By grzechów świata zgładzić szereg długi

Wspólnem cierpieniem, wspólnemi zasługi?

Czy może, pełniąc za bliźnich ofiarę,

Własnej zasługi dopełniamy miarę?

Bóg raczy wiedzieć — ale zawsze biada:

Bo obcy ciężar wziął na swoje ramię,

Kto z krzywdzicielem do stołu zasiada,

Kto z jego ręki kęs chleba rozłamie,

Bo tutaj każda płaci się okrucha

Boleścią ciała lub spokojem ducha.

Czy pan Zabora, gdy oko zamruża,

Ma sen spokojny? czy go co przepłasza?

Spytaj się o to u anioła stróża (1),

Jemu wiadomo — a to rzecz nie nasza.

Lecz strzeż się chleba, wydartego zdradnie.

Nie bierz, gdy pieniądz Zabora ci poda:

Boć najniewinniej na głowę upadnie

Ciężka łez kropla, co wylał Łagoda.

1) częściej: pytać kogo o co.