Józef Grajnert

KIJ ŻEBRACZY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. WESELE I ŁASKA DZIECI.

II. O KIJU, KTÓRY SYN WYSTRUGAŁ, I O TEM, CO POCZĄŁ STARY WAWRZON W NIEDOLI.

III. CHATKA NAD STRUMIENIEM. — PIĘKNE MARZENIA.— DZIELNA DZIEWCZYNA I FRANUŚ SKIBIŃSKI.

IV. CO SIĘ DZIEJE U MŁODYCH DUBASÓW? — JUDKA KOZIK. — STRASZNA NOC I DWA BUŁANKI.

V. MIŁY OBRAZEK. — KOMPANIA. — JAMA W LESIE. — PIEŚŃ CUDOWNA. — NAGŁY ZWROT I JESZCZE O KIJU ŻEBRACZYM.

KIJ ŻEBRACZY

Grajnert Józef

I. WESELE I ŁASKA DZIECI.

Było to w święto Matki Boskiej Zielnej, niedawno temu. Gromadka ludzi, ubranych odświętnie, wracała drogą pięknie zadrzewiona z kościoła kłobuckiego do poblizkiej wioski Zagórza. Kobiety niosły w ręku pęki ziół, kwiecia i kłosów, poświęconych w kościele. Odznaczały się w tej gromadce niewiasty tem, że na głowach, owiniętych chustkami, miały jeszcze ciemne, pilśniowe, o dużych płaskich skrzydłach kapelusze z nizkiemi dnami, zasłaniające im twarze od słońca. W kapeluszach tych wyglądały jakby Meksykanie, naród amerykański, wśród którego mężczyźni podobnie głowy okrywają. Pogoda była prześliczna; sierpniowe słońce jasno świeciło, skowronki z pod nieba darzyły pokoszone pola nieustannem, dźwięcznem szczebiotaniem. Wesoło też gromadka gwarzyła o rzeczach  wiejskich, gdy nagle rozległ się za nią wpośród kurzawy turkot kilku wózków, pędzących z góry. Zawołano: ''na bok!" i ludzie z gromadki, obejrzawszy się, przeszli na obie strony drogi, dając miejsce turkoczącemu najazdowi.

Na pierwszym wózku, zaprzężonym w parę myszatych koni, przystrojonych we wstążki na głowach, skrzypek i basista, siedzący na przodzie, rzępolili od ucha wesołe wyrwasy, a wtórowali im młodzianie i dziewczęta strojne z tęgo i dalszych wózków. Na głównem miejscu pierwszego wózka siedziała ze swatem panna młoda, mając naprzeciwko siebie drużbę i druchnę. Uśmiechały się jej rozpłomienione lica z pod ślubnej korony, ustrojonej w kwiatki, wstążki i złociste blaszki, nanizane na słomki żytnie.

Na drugim wózku obok pana młodego jechała swatka, a naprzeciwko niej siedzieli także ubrani weselnie drużba z druchną; trzecim i czwartym wózkiem jechali starsi mężczyźni i niewiasty. Prócz tego, dwaj drużbowie ze wstążkami u kapeluszy, kłusując konno obok wózków, powiewali czerwonemi chustkami, które trzymali w ręku.

— Patrzcie! to nie na żarty stary Dubas wyprawia swojemu jedynakowi gody! — odezwała się kobiecina niemłoda z gromadki, gdy już wszyscy napaśli oczy widokiem jadącego wesela.

— Albo to nie ma się czego suto pokazać! — odezwał się stary wieśniak. — Toć jeno jednego Antka ma przy sobie, no i tego dzieciucha Jagusię, a gruntu niezłego szesnaście morgów przecie!

— I ponoć kabzę ma stary Wawrzon nieźle nabitą — dorzucił jeden z młodzianów.

— I beczkę piwa już przysposobił na gody — wtrąciła młoda dziewczyna, — i wieprza karmnego kazał zarznąć i kołaczy też napiekli co niemiara!

— Będą hulali, aż się drzazgi z pod podkówek posypią! — roześmiał się inny parobek.

— Szczęśliwa Salka! — westchnęła jedna z dziewcząt.

— Czasem tak bywa z tych wesel — odezwał się jeszcze poważny, z siwiejącymi już z pod kapelusza włosami ławnik z Zagórza, — czasem tak bywa, że jedna chwila uciechy, a całe życie płaczu!...

— A przecież stary nie przyniewalał ich do ślubu — rzekła na to owa gadatliwa kobieta.

— No, tak — odpowiedział ławnik;— dziewczyna umiała sobie pochwycić Antka, ale to dworka i ponoć trochę płocha...

— E! Salka ustatkuje się — zauważyła inna kobieta. — Aby tylko mąż był stateczny, to żona pójdzie po jego woli.

— I to prawda — mówił ławnik,— jeno ta stateczność na Antka jakoś nie patrzy; toć wiadomo, że nieboszczka matka często na niego łzy wylewała, jak przychodził do domu pijany.

— E! kto się ożeni, to się odmieni! — wtrąciła owa najgadatliwsza kobieta. — Ale ponoć chce stary na Antka całe zdać gospodarstwo i przy młodych z małą Jagusią zamieszkać?

— To właśnie źle zrobi — zauważył ławnik. — Teraz się dzieci jakoś psują i o starych ojcach zapominają. To też bodaj, żeby Wawrzon tego nie pożałował, iż się tak pozbywa całego mienia!...

— To i cóż miał robić na stare lata? — rzekła znowu owa gadatliwa niewiasta. — Niechże ma wyręczenie w synu i synowej.

— Aby jeno tego nie pożałował! — wracał do swojego ławnik. - Nie wypuszczać z ręki gospodarstwa, dopóki życie i siły starczą, a synowi dać część na niego przypadłą: to byłoby najlepsze!

— Antek się pono zobowiązał wypłacić Jagusi na wiano, jak do lat przyjdzie, to, co za połowę gruntu i chałupy przypadnie — wtrącił inny, wiekowy wieśniak.

— Ale czy to wypełni? — mówił dalej ławnik. — Podałem-ci Wawrzonowi jeszcze jedną radę; jeżeli ją wykona, to jeszcze będzie pół biedy i do cna nie przepadnie...

— A jakaż to dorada, sąsiedzie? — pytała gadatliwa kobiecina.

— To już przy mnie pozostanie — odrzekł zapytany,— bośmy sobie słowo z Wawrzonem dali, że nikt się o tem nie dowie.

Tak gawędząc, doszli do Zagórza; ci i owi, podawszy sobie ręce, rozeszli się do domów.

Istotnie, weselne gody w zagrodzie Wawrzona Dubasa odbyły się hucznie i dostatnio. Zabawa przeciągnęła się do samego południa nazajutrz. Pan młody, dobrze podochocony wypitkiem, chciał ją przeciągnąć dłużej jeszcze, ale oszczędny Wawrzon na to nie pozwolił i z południa goście weselni rozeszli się do domów.

Pierwsze chwile młodego małżeństwa, tak zwane miodowe miesiące, zwykle na różach są usłane. Ale nieraz i tak bywa, iż listki różane zbyt prędko więdną, że się je wyrzuca na śmiecie, a pozostaną same kolce, które trudniej jest wymieść, bo rozsypane kryją się niepostrzeżenie po kątach i ni stąd ni zowąd często na wierzch wyłażą i ranią tego, kto się ich dotknie...

Czy Antek z Salką mieli nieprzerwanie te róże usłane, dowiemy się z dalszego opowiadania.

Gdy Wawrzon oddał synowi cale gospodarstwo na warunkach, wiadomych nam z rozmowy jego sąsiadów, sam zajął się głównie pasieką, bo miał kilka uli w ogródku przy chacie. Przeniósł się do komory oświetlonej okienkiem i ogrzewanej w zimie piecem, co z pierwszej izby w części tu przechodził. Izbę tę nowożeńcom oddał na mieszkanie, gdzie też i Jagusia miała swoje łóżeczko. Trzynastoletnie to dziewczę, pilne i pracowite, pomagało bratu i bratowej w przydomowem gospodarstwie. Za to zobowiązali się braterstwo ją żywić i przyodziewać, jako i ojca.

Z początku ani ojciec ani córka nie potrzebowali żadnego przyodziewku, boć zabiegliwy Wawrzon już zaopatrzył w niego siebie i Jagulkę; nawet na porę zimową mieli ciepłe kożuszki i dobre obuwie.

Lato też przeszło jako tako; ale pod twardą jesień, kiedy już zimno rankami i wieczorami dawało się we znaki, Jagusia chodzić musiała boso, bo dawne trzewiki się jej do cna zdarły, a o nowych jakoś nie pomyśleli braterstwo. Ojciec z tych kilku rubli, które zachował przy sobie, kupił jej trzewiki i do swoich dał podzelówkę, nie nagabując o pieniądze syna, aby tylko licha nie budzić i świętej zgody nie naruszać.

Dziwna rzecz! Bratowa jakoś nie lubiła Jagusi, choć ta we wszystkiem jej była posłuszna. Parę gołąbków, które sobie to dziewczę pielęgnowało w gołębniku, urządzonym w sieni ponad drzwiami, niedobra Salka kazała zarznąć i ugotować. ''To tylko ziarno zjada i nieporządek robi" — mówiła. — Gdy też znowu Antek, na przemówienie ojca, kupił Jagusi świeży na zimę wełniaczek, ostre mu za to czyniła wymówki, że o ''bębnie" tym, jak się wyrażała, tak pamięta, a o świeżem ubraniu dla żony ani pomyśli. Antek, by ją ułagodzić, sprawił jej nową, ciepłą i długą katankę z cienkiego sukna; ale że nie miał gotowizny, zadłużył się na sukno w miasteczku u żyda. Utrzymawszy od ojca wszystko w porządku i dobrym stanie, mimo to Antek nie zdobył się na kupno za grosz gotowy takiej drobnostki. Nic dziwnego, bo każdy grosz, jaki mu wpadł do ręki, topił w sąsiednim Kłobucku. Miasteczko to, mające wśród wielu drewnianych zaledwie kilka murowanych domów, uwydatnia się głównie starożytnym kościołem i obszerną, dwupiętrową, murowaną plebanią. Połowę mieszkańców stanowią żydzi, trudniący się handlem, wyszynkiem trunków, trochę krawiectwem i rozmaitemi niepochwytnemi zajęciami, do których i przemytnictwo należy, dla bardzo stąd blizkiej granicy pruskiej. Niektórzy z nich oddawali się i grze w karty.

Nasz Antek, jak to już słyszeliśmy z ust owych ludzi, powracających z kościoła, nie wylewał gorzałki za kołnierz. Lubił on zakrapiać się i piwem bawarskiem, przygotowywanem po swojemu przez utrzymujących szynki. W owym Kłobucku nie zbrakło mu na towarzyszach w czasie tygodniowych targów. Z nimi, po sprzedaniu paru korcy żyta lub czegoś z dobytku, zabawiać się lubił do późna w noc. Kończyły się takie posiedzenia grą w karty o pieniądze... To też często-gęsto zamiast z  pieniędzmi za sprzedany towar, Antek przychodził do domu z głowa mocno podchmieloną i złem, gniewnem usposobieniem.

Na strofowania ojca odpowiadał kwaśno i z niechęcią, a wymówki żony łagodził albo jakimś gościńcem, przywiezionym z Kłobucka, lub wreszcie gburowatem pogrożeniem pięścią, gdy mu się jej narzekania sprzykrzyły. Wreszcie, brana nieraz do Kłobucka przez męża i raczona bawarem, dała pokój wymówkom.

Położenie Jagusi zmieniło się na gorsze, zwłaszcza odtąd, jak młodym Dubasom Pan Bóg dał synka Wojtusia, bo takie imię sobie na świat przyniósł.

Dzieweczka z chęcią podejmowała się niańczenia dzieciny; kołysała ją po nocach, a często śpiewała jej przy kolebce miłe, do snu usposabiające piosenki.

Z tem wszystkiem nie zjednywała sobie serca matki dzieciątka, a ojciec napróżno się domagał, aby jej coś sprawiono, bo dziewczyna powoli odarła się ze wszystkiego, co jeszcze od ojca dostała.

— Siedziałby oto ojciec pod piecem spokojnie i nie zawracał nam głowy! — odpowiedział Antek razu jednego, muskając sobie palcami płowy wąsik pod nosem, — my lepiej wiemy, co takiej smarkatej potrzeba.

— To czemuż o niej całkiem zapominacie — odparł Wawrzon, — kiedy tak dobrze wiecie o jej potrzebach?

— Ojciec, doprawdy, to chciałby swoją córuchnę wystrychnąć na pannę dworską! — dorzuciła z przekąsem Salka, zajęta wtedy przy kominie wieczerzą. — Przecież ma jeszcze w czem chodzić przy domu.

— Cała jest w strzępach — odpowiedział ojciec — i biedactwo do kościoła wstydzi się chodzić, a przecież wam za dziewkę pracuje

— O la Boga! — odparła Salka — daleko jej do pracy dziewki; cóż to, nie ma co jeść, gdzie spać i mieszkać, czy co?

— Co tu długo gadać! dorzucił Antek — wie ojciec, jak teraz o grosz trudno; niech ojciec tam koło siebie trochę poszuka, to się znajdzie jeszcze na ubranie dla Jagusi.

— Chciałbym, ale nie mam — odpowiedział stary. — To nie mnie, ale wam należy

O dziecku pamiętać, boć wiecie, do czegoście się zobowiązali.

— Z próżnego nie naleje — odparł Antek. i trzasnąwszy drzwiami, wyszedł na podwórko.

Stary ojciec westchnął, spuścił głowę smutnie i zadumał się głęboko.

Razu jednego, o wczesnym ranku, pod wiosnę, gdy Antka w domu nie było, Salka z podwórka zawołała na Jagusię, by coprędzej przyszła spuścić krowy z powroza, bo pastuch gromadzki dał znać mieszkańcom wioski głośnem trąbieniem, że wypędza bydło na pastwisko. Jagusia, która co tylko uśpiła dziecko w kolebce, widząc, że zasypia spokojnie, wybiegła prędko z chaty, i odwiązawszy dwie krowy od drabiny, wygnała je z obory na drogę, którą przechodziło bydło gromadzkie, pędzone na pastewnik. Wtem bratowa jej na krzyk nagły dziecka pośpieszyła do chaty, w czasie gdy stary Wawrzon zajęty był oczyszczaniem uli w ogródku. Zaledwie przekroczyła próg izby, gdy duży domowy kogut, głośno gdacząc, sfrunął z kolebki i wybiegł otwartemi drzwiami na podwórko. Matka, poskoczywszy do zanoszącego się od płaczu dziecka, ujrzała z przerażeniem, że twarzyczką jego cała była krwią zalana. Domyśliła się od razu, że kogut zdziczały, jak to się często zdarza po wsiach, pozwolił sobie tej krwawej zabawki z dzieckiem, zostawionem bez dozoru. Szczęściem, oczęta dzieciny były nienaruszone i tylko od paru dziobnięć krew się na twarzyczkę polała.

Gdy wróciła Jagusia do chaty, Salka, uniesiona gniewem, pochwyciła polano z komina i niemiłosiernie biedną dziewczynę okładać niem poczęła za to, że zostawiła otwarte drzwi, któremi kogut dostał się do izby. Napróżno biedne dziecko tłómaczyło się pośpiechem i wołaniem bratowej, by szybko pobiegła spuścić krowy z powroza — nic nie pomogło! Kilkanaście sińców na rękach i plecach świadczyło o zaciekłości Salki...

Na płacz głośny córki przyszedł z ogródka ojciec, a dowiedziawszy się, o co rzecz poszła, rzekł z oburzeniem:

— I przez cóż taką nielitościwą kobietą stajesz się dla biednego dziecka, które nic tu nie zawiniło, ani przewidzieć nie mogło, co się stanie? Cała w tem twoja wina, że trzymasz takiego koguta, który już nieraz, jak wiesz sama, dzieciom tu przechodzącym do oczu się rzucał.

— Ojciec ciągleby tylko chuchał na tego bębna swojego — odparła jeszcze nieuspo kojona w gniewie synowa; — lepiej niech ją sobie ojciec odda gdzie w służbę!

— A ma się rozumieć! — przytwierdził Antek, który przed chwilą wszedł do chaty i całą tę rozmowę słyszał.

— Moi kochani — odpowiedział smutnie Wawrzon, — to możebyście się i mnie starego już pozbyć chcieli razem z tem dzieckiem?

— O ojcu tu nie mówimy — odpowiedział Antek, — ale Jagusi moja nie cierpi jakoś, a spokój domowy jest milszy nad wszystko...

— Dziewczyna ma dopiero piętnasty rok — odpowiedział ojciec, — do służby jeszcze niewiele przydatna; ale poczekajcie do zimy, to na pewno ją oddam.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II. O KIJU, KTÓRY SYN WYSTRUGAŁ, I O TEM, CO POCZĄŁ STARY WAWRZON W NIEDOLI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III. CHATKA NAD STRUMIENIEM. — PIĘKNE MARZENIA.— DZIELNA DZIEWCZYNA I FRANUŚ SKIBIŃSKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV. CO SIĘ DZIEJE U MŁODYCH DUBASÓW? — JUDKA KOZIK. — STRASZNA NOC I DWA BUŁANKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. MIŁY OBRAZEK. — KOMPANIA. — JAMA W LESIE. — PIEŚŃ CUDOWNA. — NAGŁY ZWROT I JESZCZE O KIJU ŻEBRACZYM.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej