Henryk Schmitt

KILKA SLOW

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

KILKA SŁÓW BEZSTRONNYCH W SPRAWIE RUSKIEJ

Henryk Schmitt

Co Bóg i dzieje złączyły, tego święty Jur nie rozłączy.

I.

Żadno z państw europejskich nie może się tem poszczycić, że jest zupełnie jednolitem, i że w skład jego społeczny nie wchodzą rozmaite, a nawet różnorodne żywioły. Wszędzie mniej więcej dokonywało się powolne zlewanie plemion pierwiastkowo najzupełniej obcych sobie, a co przemoc fizycznego najprzód podboju razem sprzęgła, to po długiem ścieraniu i mieszaniu się z sobą przybierało następnie po wiekach cechy wspólnego niejako pochodzenia, i (raniło z czasem coraz bardziej znamiona pierwotnej odrębności. Świadectwem takiego zlewania się w jedno szczepów różnorodnych są lak zwane języki romańskie , a nawet w części skandynawskie. Mimo zaś wyrobienia się z czasem pewnych cech wspólności, że tak powiem rodowej, przechowały się wszędzie miejscowe odcienia, klóre najwłaściwiej możnaby nazwać powiatowszczyzną. Nie są to bowiem odrębności z wybitnym charakterem, a tem samem nie tworzą osobnych znamion narodowych, ale wskazują jedynie, że ten lub ów pierwiastek z pomiędzy głównych części składowych najprzeważniej się odbija , a lubo stracił wiele z pierwotnej odmienności swej i uległ wpływowi innych pierwiastków , nadaje przecież owej miejscowości odcieniową różność mniej lub więcej odbiegającą od ogólnych znamion narodowych. Kto podróżował po Francyi, Anglii, Hiszpanii, Włoszech a nawet w Niemczech zgodzi się niezawodnie z powyższemi spostrzeżeniami.

Inaczej być nawet nie mogło. Ludność bowiem państw europejskich nie grupowała się swobodnie w zajmowaniu osad, ale przerzucała się lub była przerzucaną w ciągu wielu wieków w najrozmaitszych kierunkach, z czego wynikło ciągłe mieszanie się plemion i wzajemne tychże na siebie oddziaływanie. Jawniejsze tego ślady przechowały się wszędzie, gdzie nowy liczny napływ zmieszał się z miejscową równie liczną lub liczniejszą ludnością, jak szczególniej we wszystkich prowincyach dawnego państwa rzymskiego. Mniej zaś widnym jest tam, gdzie były tylko przegony, po których zbyt mało napływowego pozostało żywiołu, jak w środkowej i północno-wschodniej Europie. Tu bowiem mogły się swobodniej rozprzestrzeniać ludności jednolite, które mają też wyraźniejsze znamiona rodowe, tworzące wybitną ich odrębność , choć i o nich nie można powiedzieć, że nic obcego w siebie nie przyjęły , ale w całej czystości pierwotnej się utrzymały.

Jak inne szczepy zajął również sławiański znaczne przestrzenie krajów europejskich, a wystawiony na mnogie przegony różnych innoplemieńców, którzy jak się dobrze Szafarzyk wyraził, dłużej lub króciej u niego w komornem przesiadywali, lub zmieszany z niezbyt licznemi resztkami poprzednich mieszkańców, którzy ulegając pociągowi do włóczęgi w inne wyszły strony, przybrał z czasem mimo tożsamości pochodzenia owe odrębności, jakie dziś spostrzegać się dają. Wiemy przytem, że niektóre z gałęzi Sławian uległy podbojowi zdobywców, których wprawdzie przenarodowiły, lecz i same wskutek zmieszania się chemicznego że tak powiem z tym napływem obcym przybrały cechy odmienności, wyróżniające je od innych Sławian.

Glównem znamieniem charakteryzującem wszystkich Sławian był pociąg do rozstrzeliwania się na najdrobniejsze możliwe odłamki, które pod nazwą rodów, gmin , opolów itp. od siebie się odstrychały, i odrębne a od siebie wzajem niezawisłe tworzyły całostki społeczne. Z tego usposobienia wywiązał się z jednej strony pociąg nieprzełomny do niepodległości osobistej jak największej, a dalej grupowanie się gmin wedle rodów, w końcu zaś osłabienie, które ułatwiało każdemu zdobywcy obcemu możność zwycięstwa, choćby małemi rozrządzał siłami Z powodu też rozstrzelenia się Sławian na mnogie nader gminy, nie widać między nimi długo większych społeczności zorganizowanych pod rządem silnym.

Między Odrą i Wisłą środkową zaczęło w wieku VI. z zrzeszonych rodów i gmin tamecznych tworzyć się państwo polskie. Pierwsze zawiązki jego były słabe, i dopiero w ówczas, gdy z Ziemowitem w drugiej połowie IX wieku dzielny ród Piastów przyszedł do władzy, wzmaga się w siły i potęgę, rozrastającą się coraz bardziej. Na mocy odwiecznych praw ciążenia wzajemnego ku sobie musiały wszelkie słabe gminy bliższe wchodzić powoli w skład większego ciała społecznego , jakiem już Polska pod pierwszymi Piastowiczami była, a im bardziej wzrastała, tem potężniej ogarniała jej siła przyciągająca okoliczne gminy, które pochłaniane z łatwością , traciły swą niezawisłość i odrębność miejscową. Po mechaniczne'm wcieleniu następywało bardzo prędko zlanie się w jedność społeczną, co tożsamość pochodzenia i rodu nadzwyczaj ułatwiała. Już w początkach X wieku zrosły się z sobą gminy Polan zachodnich, a następnie uległy leniu prądowi gminy Szlęzanów, Chrobatów, Mazurów i inne Za Mieczysława I. przekroczyły już granice państwa polskiego na zachodzie Odrę a ku wschodowi opierały się o Bug i Styr, będąc w ciągłym jeszcze rozroście.

Ku południowi Polski powstało w podobny sposób państwo czeskie, a na gruzach sławiańskiego pańtwa wielkiej Morawii drogą podboju państwo Madyarów czyli Węgrów, którzy z końcem IX wieku nad Dunaj przybyli, i jako zdobywcy garnęli Sławian tamecznych i dalszych pod swe władanie Na wschodzie wzrosła nagle między ludnością sławiańską polega skandynawskich Warego-Rusów, którzy mimo obcości swojej zleli się z czasem zupełnie z pierwotnym żywiołem miejscowym, lecz nadali mu zawsze pewną odrębność, wyraźniejszą tam, gdzie ich napływ osiadł bezpośrednio po przybyciu, lub gdzie inne jeszcze powcielał weń pierwiastki, jak wszędzie za Dnieprem i ku północy Jak więc Polska z powodu wspólnej rodowości wciągała w skład swój siłą łączników powinowactwa bratnie gminy i rody, czego podbojem w właściwem słowa znaczeniu nazywać nie można , choć wcielone gminy traciły odrębną niezawisłość swoją , tak wzrastało państwo warego-ruskie tylko podbojem. i przemocą. W samej przeto już zasadzie wzrostu widać tak wybitną różnicę, z czego znów wywiązała się bardzo wcześnie charakterystyczna odmienność całego ustroju społecznego w obu państwach. Polska zachowała zawsze charakter pierwotnej gminy sławiańskiej rozrosłej w olbrzymiość, a choć były mnogie zboczenia, nie widać przecież wyraźnego zaparcia się tej zasady pierwotnej, a czysto-sławiańskiej. Każde wcielenie nowego przyrostu było zawsze jakby przybraniem członka do dawniejszej gminy, który uzyskiwał zawsze te same prawa, jakie innym w niej już przyznano, i nie uchodził za podbitego lub zwojowanego przemocą, ale zawsze za równego. Inaczej wzrastała monarchya warego-ruska, wcielająca z każdym przyrosłem nową przestrzeń zamieszkałą przez niewolników zagarnięlych wraz z ziemią w plon dla zdobywców i oddawanych tymże w posiadanie. Chociaż zatem Warego-Rusowie przenarodowili się w wschodniej Sławiańszczyźnie, którą zawojowali, wpłynęli przecież na zwichnięcie najzupełniejsze pierwotnej zasady sławiańskiej, a mimo ciągłego oddziaływania tejże przeciw narzuconemu przemocą porządkowi społecznemu , utrzymał się ta kowy w całości za Dnieprem i na północy, częściowo zaś w innych częściach Rusi.

Do większego jeszcze uwydalnienia tej odrębności przyczyniła się odmienność obrządku religijnego, gdy jak wiadomo Ruś przyjęła obrządek wschodni, a Polska nieco wcześniej zachodni, różniące się nietylko odcieniowością dogmatów, ale zarazem i wyobrażeniami społecznemi kleru. Inne bowiem pojęcia wnieśli na Ruś kapłani greccy, przychodzący z Carogrodu, gdzie srogie jarzmo despotyzmu wszystko zarówno uciskało, nie dozwalając i tchnienia swobody, a inne przybyły do Polski z klerem łacińskim z zachodu, gdzie mimo wszelkich dziwadeł i niedorzeczności feudalizmu istniały zarody przyszłych urządzeń na prawie i wolności obywatelskiej opartych. Na Ruś przeszczepiono wraz z religją skośniałe formy cywilizacyi na pół strupieszałej pod tchnieniem despotyzmu wyziębiającego wszelkie wyższe poczucie, gdy pełna życia rozmaitość zachodnia z kapłanami łacińskimi do Polski się wciskając , w dziwny kojarzyła się sposób z pierwotnem jej gminowładztwem.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej