Józef Szujski

KILKA UWAG

Konwersja: Nexto Digital Services

KILKA UWAG O "DZIEJACH POLSKI W KRÓTKIM ZARYSIE" MICHAŁA BOBRZYŃSKIEGO

Szujski Józef

Żywe zajęcie, jakie książka p. Bobrzyńskiego wywołała, recenzje, które się jak z rogu obfitości wkrótce po zjawieniu się jej posypały, uczyniły z niej, poza zakresem jej naukowej wartości, pewien rodzaj faktu społecznego, nadały jej cechę aktualności. Od lat kilkunastu panuje w dziedzinie naszego dziejopisarstwa pewna wstrzemięźliwość poglądów, wywołana ogromem poruszonego materiału, wstrzemięźliwość, która ogół raczej odrywa, jak pociąga do historii, która ją zamyka w czterech ścianach izdebki uczonego. P. Dobrzyński przerwał ten post, na który historycy skazywali publiczność; faktom dał pokój, lub przynajmniej z lekka ich tylko dotykał, rzucił natomiast całą garść poglądów, od których odwyknięto, które stanęły w bezpośrednim związku z naszym dzisiaj i naszym jutro historycznym. To zapewne główna tajemnica wstrząśnienia, jakie wywołała w umysłach jego książka. Drugą jest niezawodnie piętno nowości, które nadać publikacji było' jego stałym usiłowaniem. Podział nowy, teoria o państwie i społeczeństwie, nienowa wprawdzie, ale wprowadzona jakby dla rozjaśnienia egipskich ciemności u nas pod tym względem panujących, zapowiedzenie z góry, że skończyła się jedna, zaczyna druga szkoła historyczna... wszystko z niepospolitą dozą pewności profesorskiego ex cathedra słowa wypowiedziane, obrobienie wreszcie książki współczesne dla szkół średnich, rzuciło p. Bobrzyńskiego, chcącego czy niechcącego, może nie zdającego sobie nawet sprawy z tego, jak przebojem idzie, na piedestał nowego historii proroka czy apostoła, który zwrócił nań oczy wszystkich. Gdyby po takich ryzykownych gestykulacjach nastąpiła rzecz cudaczna lub płaska, uniwersalna jakaś recepta doktrynerska lub kupa frazesów i deklamacji, książka byłaby okryła autora śmiesznością.

Ale nie! Ktokolwiek ją wziął do ręki, przekonać się mógł od razu, że jeżeli p. Bobrzyński za wiele może zapowiada, to bardzo wiele dotrzymuje; jeżeli wali odważnie, bezwzględnie, często niesprawiedliwie, to stawia niejedną rzecz wielką i piękną; jeżeli przypuszcza w społeczeństwie wielkie nieuctwo, to obok niepotrzebnych rudymentów daje mu potrzebne nauki. Jeżeli ujemne strony książki, jej wyłączna poglądowość i jej młodzieńcza wyłączność, zaciekawiły, rozruszały, zachęciły do czytania tych, co długich rzeczy historycznych czytać nie lubią, to jej strony dodatnie, sama treść, styl, silnym wewnętrznym niesiony przekonaniem, uchroniły ją od fiaska, które rozpoczęcie nazbyt wysoki ton za sobą pociąga. W pierwszej chwili zaciekawia nas pewna zuchwałość — po odczytaniu nabieramy wdzięczności i szacunku dla autora. Ale właśnie dlatego, że p. Bobrzyński zrobił więdnie czy bezwiednie wszystko, aby z książki, liczne i najwyższej wagi zagadnienia naukowe traktującej, uczynić książkę aktualną, że wystąpieniem z mnóstwem twierdzeń, na które dowodu dać nie mógł i widocznie nie chciał, może dojść łatwo i dojść powinien do znacznego wpływu na umysły poruszone taką, można powiedzieć, dosyć bezprzykładną popularnością swego wystąpienia — boć oczywiście rzuca masom to, czego jeszcze wobec fachowych nie dowiódł i nie rozprowadził; krytyka, chcąca mówić z naukowej strony o jego dziele, zmuszona jest mimo woli iść z nim na drogi aktualności i rozprawić się z nim w tenże sam przynajmniej na pół popularny sposób, w jaki on rzeczy traktuje. Musi ona zejść znowu na ów związek przeszłości z dzisiaj i jutrem historycznym, musi objąć zadanie historii w jej wielkiej całości, a objąwszy je, odpowiedzieć na zagadnienie, co dla badawczych dziejów Polski historia p. Bobrzyńskiego w krótkim zarysie zapowiada.

Położenie autora niniejszej recenzji ma jeszcze pewną właściwość swoją. P. Bobrzyński w przedmowie swojej zapowiedział ukazanie się podręcznej historii polskiej jego pióra, a zarazem wypowiedział pochlebną dla niego nadzieję swoją, że ta historia W pewnych' drażliwszych kwestiach się z jego zapatrywaniami zgodzi.

Że tak jest co do wielu i najdrażliwszych w naszym społeczeństwie kwestii, o tym nie wątpię ani chwili; że tak nie będzie co do niektórych, może mniej powszechnie drażliwych, to wypowiedzieć będzie podobno lepiej przed ukazaniem się książki mojej, w której na polemikę, najbliższymi nawet pracami uprzednimi wywołaną, miejsca nie będzie.

Przyjaciel nowości, p. Bobrzyński, rozpoczyna rzecz swoją od usunięcia dotychczasowego, jakby to niby powszechnego, podziału dziejów Polski na okresy: piastowski, jagielloński i elekcyjny. Mówię — niby powszechnego, bo powszechny ten podział nie był. J. Lelewel, główny przedmiot polemiki p. .Bobrzyńskiego, w swoich Uwagach nad dziejami Polski, dziele przede wszystkim piętnującym jego zapatrywanie historyczne, ma epoki od 860—1139 r., od 1139—1374 r., tj. przywileju koszyckiego, od 1374—1607 r., tj. do upadku rokoszu Zebrzydowskiego, od 1607—1795 r., tj. trzeciego podziału. Punkt widzenia, tego podziału jest punktem widzenia p. Bobrzyńskiego, bo o każdej powiedzieć można, że naród jeżeli nie pracował, to istniał i rozwijał się na podstawie faktów wykazanych tymi datami. P. Bobrzyński, wychodząc z szukania tychże samych faktów, dzieli Dzieje Polski na okresów trzy. Pierwszy trwa od zawiązków państwa do najazdu Mongołów w roku 1240 i zowie się patriarchalnym; drugi od 1240—1505 r., tj. sejmu radomskiego, ustanawiającego parlament, i zowie się epoką monarchii patrymonialnej; trzeci od 1505 r. .do podziału, jako czas monarchii nowożytnej. Jako zalecenie służyć ma między innymi i to, że te epoki schodzą się z epokami zachodniego europejskiego życia, do którego Polska należy.

Niezawodnie należymy do ostatnich, którzy by temu ostatniemu twierdzeniu przeczyć chcieli. Tylko że należenie do pewnego koła cywilizacji nie pociąga za sobą współczesności chronologicznej ; owszem — w tym wypadku szczególnym w historii polskiej dostrzegamy objaw wbrew przeciwnej natury . Ułudne uprzedzanie Europy w pewnych fazach jej rozwoju graniczy u nas o miedzę z rzeczywistym i niedającym się zaprzeczyć zatrzymywaniem instytucji epok minionych, np. epoki średniowiecznej.

Z początkiem XV wieku otrzymujemy w Polsce, a widzimy współcześnie w Węgrzech i Czechach, tę formę średniowiecznego parlamentaryzmu, który równocześnie lub mało przedtem tłumi w Anglii i Francji dłoń nowożytnych książąt. Król elekcyjny ma u nas, w roku 1573, w zasadzie wszystkie atrybucje króla z epoki Bolesławów, z wyjątkiem prawodawczej, którą i ten w kole comesów wykonywał; do końca Rzeczypospolitej służy mu prawo dystrybutywy, a artykułu de non praestanda oboedientia nie wypisano zaiste z kontraktu społecznego Russa, ale prędzej z teorii kanonicznego prawa. Nie można więc w historii i dla historii polskiej stawiać kryterium analogicznego z Zachodem rozwoju, działa na nią Zachód, ale nie utrzymuje jej, bo nie może utrzymać na wysokości przebytych walk i metamorfoz własnych, ma ona tu właściwą, odpowiednią młodszości swojej i oddaleniu od walk zachodnich drogę, a p. Bobrzyński wie o tym, bo na innym miejscu narzeka na brak tych ostrych walk i na łagodny przebieg starcia się idei Zachodem wstrząsających. Dążenie do precyzji byłoby tu zabójcze, przecinałoby delikatne włókna organizmu historii.

Ale rozpoczynając od pierwszej epoki p. Bobrzyńskiego i choćby godząc się, aby ją nazwać epoką monarchii patriarchalnej, czemuż to za jej kres mielibyśmy kłaść najazd Mongołów? Czy najazd Mongołów dotknął całą Polskę? Czy nie było przed nim kolonizacji niemieckiej? Czy kolonizacja niemiecka jest cechą główną epoki? Czy nie znamy ogólniejszego hasła dla oznaczenia czasu po roku 1139? Czyli tym hasłem nie jest łamanie książęcego prawa przez immunitas Kościoła, możnych i prawo niemieckie? Czy złamanie to ma inną przyczynę jak po staremu podział Polski za Krzywoustego? Czy co innego kazało książętom dzielić się władzą i dawać przywileje? O ile dość powszechna na to była dotąd zgoda — nie! Jeżeli więc wśród epoki piastowskiej stawiać jakiś okres pośredni, to zaiste ów stary 1139 r., który sprowadzając podział, stał się przyczyną zachwiania książęcego prawa, równo na wszystkich ciążącego, rozwinięcia się pomniejszych centrów, kupiących w sobie życie dworskie i rycerskie, mnożących przez to samo zastęp szlacheckości, obalenia w małopolskiej dzielnicy jednowładczej myśli przez duchowne i świeckie możnowładztwo.

Ale pozostanie ten podział zawsze tylko etapem, podokresem, w obszernej epoce dziejów piastowskich. Pozostanie dlatego, bo jakkolwiek nastanie immunitatis wiele zmieniło w kraju, jakkolwiek kraj ten stał się szachownicą terytoriów bezpośrednio lub tylko pośrednio książęciu podległych, jakkolwiek był podzielony na dzielnice w końcu od siebie niezawisłe, piętno główne epoki — rząd wedle prawa książęcego pod rodzimą, swojską dynastią — pozostaje niezmienne; niezmienną podstawą zostaje pierwotne terytorium rzeszy słowiańskiej, polskiej, państwo lub państwa pomniejsze stanowiącej, w uszczuplonych lub rozszerzonych granicach; a ta swojskość domu piastowego jest tak silnym dla niego węzłem, że jeszcze później, w epoce jagiellońskiej, Wielkopolska nie na żarty ciąży ku starej, w Mazowszu przechowanej dynastii. Kazimierz W., zamykający okres Piastów, ma za sobą ten sam patriarchalny związek z narodem, jaki ma Bolesław Chrobry; stoi przy tej samej jedności, przy której stał tamten; w tradycyjnym prawie następstwa linii męskiej czyni on wyłom na rzecz syna swojej siostry Ludwika, Ludwik zaś na rzecz swoich córek. Słuszna zatem, aby, jeżeli mowa o wielkich epokach, zachować Piastowską w całości, pomimo kłujących się w niej wielorakich dążeń do podkopania zasady dziedzictwa, a zakończyć tam, gdzie ona ostatecznie podkopana została, gdzie zarazem zmieniło się nagle i rozszerzyło terytorium dziejowe.

Wyszukanie litewskiego Jagiełły na męża Jadwidze było faktycznym pierwszym króla obraniem; było zarazem połączeniem się, aczkolwiek zrazu tylko unią personalną, z ogromnym, nowym terytorium. Fakt tego rodzaju w dziejach nie może być pominięty jako fakt, wedle teorii samegoż p. Bobrźyńskiego, nowy wzrost nadający pracy narodu. Gdyby nie połączenie z Litwą, Polska Kazimierza W. byłaby się rozwijała dalej na tej świetnej, acz skromnej podstawie, jaką dała jej organizacja króla prawodawcy. Rozwój ten przerwany został widokami,' jakie otwarły olbrzymie przestrzenie dziedzicznego państwa królów Jagiellońskich.

Ale na tym nie dosyć. Jeżeli już Ludwik był królem na kontrakcie, którym nagradzał braki dynastyczności, to i Jagiełło był królem, stroną, księciem innego dziedzicznego kraju, z którego potęgą liczyć się należało; był nadto królem nowochrzczeńcem, barbarzyńcą, wobec którego miała Polska wieki chrześcijańskiej cywilizacji. Przerwana została jedność' króla ze społeczeństwem; wzięcie króla z terytorium obcego rzuciło w społeczeństwo podwalinę tej różnicy interesów króla a narodu, która się fatalnie wyrabiała coraz silniej, Na pierwszy plan historii wydobywają się przeto dwa zagadnienia: 1) jak się ułoży nowy stosunek między królem i narodem, 2) jak się ułoży stosunek dwóch państw, połączonych ze sobą rokiem 1386. Są to kwestie daleko historyczniejsze, że się tak wyrazimy, niż kwestia zjawienia się parlamentaryzmu w Polsce, który i tak, jak ujrzymy, uwzględniony będzie. Fakt, na pozór zewnętrzny, zmienia całe położenie polityczne, społeczne, ekonomiczne: zadania cywilizacyjne, kolonizacyjne, wpływają na zupełną zmianę widzenia, dążeń, ruchu społeczeństwa; najbliższym pytaniem staje się, jak się zleją dwa terytoria różne, jaka się w nich wyrobi władza? Na to odpowiada rok 1564, w którym Zygmunt August zrzeka się dziedzictwa Litwy, rok 1569, w którym terytoria różne łączą się w federację parlamentarną, rok 1572, w którym zasada elekcyjna staje w całej pełni. Więc schyłek Jagiellonów jest zamknięciem epoki drugiej, znaczonym upadkiem dynastyczności, podkopaniem monarchizmu, postanowieniem społeczeństwa na każdorazowym kontrakcie między panującym i poddanymi. Nie ma co mówić o nowożytnej monarchii, bo miejsce silnego państwa zastąpiła słaba parlamentarna federacja z królem elekcyjnym na czele.

Pan Bobrzyński epoki roku 1386 nie przyjmuje, ale każe biec epoce drugiej od najazdów Mongołów do ustanowienia państwa prawnego przez konstytucję radomską roku 1505, która średniowieczne przywileje złamać miała. Wrócimy jeszcze do tego twierdzenia, znacząc tylko jedno, że p. Bobrzyński fakt zaszły w Polsce samej, fakt nie dotykający całości ówczesnego państwa, stawia wyżej od faktu decydującego o dziejach tego państwa, jakim był rok 1569 (unia) i rok 1572 (elekcja Henryka). Granicznikiem u niego nie jest to, co się stało, co zamknęło proces, wewnętrzny urządzenia państwa i zjednoczenia terytorium, ale ustanowienie czynnika, który, powiedźmy to na jego chwałę, nie sam jeden o owym niefortunnym urządzeniu decydował. I tutaj może, skoro co do dalszego podziału różnimy się tylko datą od 1572—1795 r. wedle mego zapatrywania, a datą od 1505—1795 r. wedle zapatrywania p. Bobrzyńskiego, czas powiedzieć, że przyjęty przezeń rok 1505 odsłania nam poniekąd nieporozumienia, w jakie nie tylko podział historii, ale i historia sama p. Bobrzyńskiego z dotychczasowymi pojmowaniami historii polskiej popadają.

Gdyby p. Bobrzyński nadał był swemu dziełu, przeprowadziwszy w nim konieczne zmiany i uzupełnienia, tytuł polskiej historii prawa i państwa, opierając się na analogii dzieł niemieckich tego rodzaju, podział jego miałby daleko więcej usprawiedliwienia.

Koniec wersji demonstracyjnej.