Stanisław Wyspiański

KLĄTWA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY:

KLĄTWA

Tragedia

Stanisław Wyspiański

OSOBY:

KSIĄDZ

MATKA

MŁODA

SOŁTYS

DZWONNIK

PAROBEK

DZIEWKA

PUSTELNIK

CHÓR

Rzecz dzieje się we wsi gręboszowie pod Tarnowem

DEKORACJA:

Na plebanii.

Głąb zasłonięta, przez całą szerokość, domem na podmurowaniu; przed dworkiem ogródek, opłocony sztachetkami. W domostwie, środkiem, wrota od sieni otwarte, z widokiem na przestrzał; po prawej i lewej stronie po dwoje okien, poprzez które widać pokoiki plebańskie i w pokoikach tych, na wprost okien, drzwi do dalszych wnętrznych izb. Od wrót wchodowych wiedzie ścieżka ku przodowi sceny do wrotek w ogródku, który, przepołowiony w ten sposób, jest ze strony lewej zapełniony tykami sterczącymi, z których zwieszają się strzępy suche marniejącego, pnącego bobu; przed okienkami krzaki malw badylaste, rozkwitłe i zgasłe, w łachmanach liści przepalonych w słońcu.

Z prawej zaczyna się zagon ziemniakami wysadzony; widać tylko kilka grzęd i te przerywają się przy  płocie granicznym; z boku, tuż za płotem, gościniec. Z lewej, w pewnej oddali widać kościółek drewniany, ocieniony olbrzymimi lipowymi konarami. Z tyłu, poza plebańskim dworkiem, grunt podnosi się zwolna, pochyło, później dość stromo, aż kończy się wałem, który ponad strzechą domu wysoko garbem się znaczy; tamtędy wiedzie ścieżka w pole, na ugor.

Wzdłuż zagonu, przy ziemniakach, stoją ludzie wsiowi, chłopy i baby, i kopią. We drzwiach plebanii staje Młoda i patrzy czas jakiś ku pracującym.

Pracujący spostrzegłszy ją przerywają robotę; przystają, podparci na motykach.

MŁODA

Haj tam, robota coś niesporo! A raźnijże! Niemrawce! Cóż to z tymi okopinami? Pierwszy raz wam to stare ludzie, że się to nie umiecie brać? Krzepcej się ruszcie!

CHÓR

Stęgłe bryły — nieokież skała, co jej nie można ubić; nijak ich nie roztłuce.

MŁODA

Coby zaś ubić się nie dała? Jeno bić z mocą! — Memłace!

CHÓR

Zdziwiajcie, jak ta wola! Ziemia się sparła; nie puści. —

MŁODA

Ziemia człowieczej ręce korna; a komuże to rola?!

(Zstępuje ze schodków podmurowania i idzie ku przodowi).

Imajcie motyk! — Cóż to? Tela dzisiok skopane? Marnotrawce! Leda psom braty, darmolęgi! Kijców by na was trza, poganiać!

CHÓR

Przestańcie ta przyganiać! Krzyk wasz, gosposiu, niczem, a sami pracy życzem, jeno z dopustu Boga ziemia spiekotą stęgła; widzicie, jako wszędy wezdłuż, jak idą grzędy, żywość w badylach powięgła.

MŁODA

Dopust nie dopust, to nieprawda, gadanie! Wasz kłam! Warn sie roboty nie chce! I cóż, że jest spiekota?!

CHÓR

O cóż tyle wołanie? Nie dziwna nam robota. Kiejście tacy ozsierdzeni, ano dziękujem za nię!

MŁODA

Przyjdą ta inksi, bo im dam tela drugie, co wam! Porobią!...

CHÓR

Twój kłam, gadanie! Nie przyjdzie do cię nikt na skopywanie!

U was tu praca hańbi człeka!

MŁODA

Psiewiary! Wyklinace!

CHÓR

Psiawiara ty! I plemie twe sobace! Bier se twoje motyki! Sama se skały kop!

(Rzucają jej pod nogi motyki).

MŁODA

Znajdzie sie ta ka indziej chłop robotny; jest ich ta dość, co przyjdą kopać, nie trza was!

CHÓR

Nie przyjdzie nikt, nie damy.

My nie damy — ty przeklętnico! —

MŁODA

A precz mi, zjadłe chamy!

CHÓR

Ty chamska! Co ty inksego!? Zwiedłaś ludzi do złego! Grzesznico — Bóg cię skarze!

MŁODA

Precz, od pola — bajcarze!

(Od strony kościoła słychać kilkakrotnie ponawiane dzwonienie. Wsiowi odchodzą porzucając robotą;

Dziewka, ze służby plebańskiej, która się od chwili krzątała w sieni, podchodzi ku Młodej).

MŁODA

Wierzysz ty we sny?

DZIEWKA

Nie. —

MŁODA

Ale to prawda, co we śnie — ?

DZIEWKA

Ano juści. —

MŁODA

Jakoż nie wierzysz ty?

DZIEWKA

A bo mi się nic nie śni.

MŁODA

Tak... —?

DZIEWKA (próbuje gruntu motyką)

Spalony grunt do krzty. — Ziemia nie puści. — Skała!

MŁODA No?

DZIEWKA

A coście śnili?

MŁODA (milczy) (mówi:)

Nic — jeno mam się strzec czyjego przeklinania, bo stałoby się prawdą, co ze snu wiem.

DZIEWKA

Cóż wiecie ze snu?!

MŁODA

To, czego nie chciał rzec. To, o co pytać broni.

DZIEWKA

To z wami nic nie gada?

MŁODA

Jeno nade mną biada. Odepchnął mię wylękłą; milczy, ode mnie stroni, że mi ano okież serce nie pękło

DZIEWKA

Ano to się trza strzec.

MŁODA

Ludzie skorzy do słowa, cóż ta ludziom obmowa, cóż im kogo na gębie mleć? A to się patrzę, leda śmieć na mnie rzuca! — A ja bez to mam drżeć, żeby nie zaklął!? —

DZIEWKA

A snu nie opowicie?

MŁODA

A wy to nic nie śnicie, nic?

DZIEWKA

Jak legnę spracowana, tak dośpiem zawdy rana kamieniem, bez nijakiego lęku. — Straszycie się złym snem — ? Wiecie co — — ?

MŁODA

Wiem — co wiem!

(Słychać ponowne dzwonienie od strony kościoła. Dziewka pozbierała tymczasem porzucane na ziemi motyki i niesie je do sieni, gdzie znika z drugiej strony domu; Młoda stoi czas jakiś, zasępiona — odchodzi powoli ku plebanii, do sieni i znika w komorze.

Z boku, z prawej, od gościńca, spoza dworku, idzie Parobek ku plebanii; tejże chwili z wrót plebanii występuje Ksiądz, w rewerendzie czarnej, w berecie, z książką, zmierzając ku kościołowi; Parobek zastępuje mu drogę, Ksiądz na jego głos zwraca się ostro).

PAROBEK

Idę się pytać;

jak to naskładać tego drzewa, co to kupione. —

KSIĄDZ

Pomówiewa teraz co insze — słuchaj no ty, jak mi tu będziesz w noc się włóczył do dziwek wsiowych — precz wygonię! Spłać Kaśce krzywdę!

PAROBEK

Ja ta o nię nie stoję, proszę Wielebności.

KSIĄDZ

Skrzywdziłeś, napraw głupią winę!

PAROBEK

Ja winien, ona też jednako!

KSIĄDZ

Dla dziecka litość cię nie ruszy? Twoja powinność zgodzić jako.

PAROBEK

A dyć mi łeb dość suszy.

KSIĄDZ

Najlepiej zrobisz, jak ją pojmiesz.

PAROBEK

Za babę? — ? To mię do krzty zmoże. Nie mam ta tela grontów.

KSIĄDZ

Przemarnisz resztę, to ci gadać; ona ma uskładane trochę.

PAROBEK

Cmaje tak, chytra; mnie nie złapi. Kiej mnie, jagem jest, prawie.

KSIĄDZ

W pogwar z przecherą się tu zadać — ?! Sprośniku, spomnij srogie Piekło; widziałeś w kruchcie obraz Sądu; duszę podajesz Diabłu!

PAROBEK

Po co sobakę priewżno wołać, tak niby nadaremno; trza splunąć, by co nie urzekło!

KSIĄDZ

Bluźnierstwo ci się gruźli w ustach! Uroki? — We łbie wciąż ciemno? — — Chcesz ta czego?

PAROBEK

... Bobym składał do sągów, co na wozach stoi.

KSIĄDZ

— Powiedzą ci tu w domu! Krzywdziłby!? Cie?! Kary Bożej się nie boi!

PAROBEK

Tego nie mówię. — Gospodyni powiedzą, co z sagami??

KSIĄDZ

Patrz swego nosa! — Mnie ci wara bąkać z gospodyniami!

(woła za odchodzącym)

Hej —!

Niech stoją! Potem się wywiezie.

PAROBEK

Gdzie?

KSIĄDZ

Gospodyni powie. —

(patrząc za idącym)

— Jak to lezie!? — —

(Spoza dworku z lewej wychodzi Dziewka; zbliża się do Księdza; całuje go w rękę; Ksiądz się zwraca ku niej).

DZIEWKA

Postójcie, proszę, krótkie słowo.

KSIĄDZ

Znów czego? —

DZIEWKA

Jużem i gotowo dać co ze swego na ornaty, żeby się ino —

KSIĄDZ

Trapisz wciągle; raz powiedziałem, nie odstąpię.

DZIEWKA

A no kiej dziecku trza chrztu.

KSIĄDZ

Juści!

DZIEWKA

Niechta Jegomość z gniewu spuści.

KSIĄDZ

Tak mi być trzeba, dla pouki! — Nieślubne! —

DZIEWKA

Cóż ta takie fuki — ?! A inksze łażą dziecka chrzczone, choć też nieślubne...

KSIĄDZ

Cicho!

DZIEWKA

Muszę! Dościem już napłakała wprzódy.

KSIĄDZ

Samaś to napytała licho.

DZIEWKA

To dziecku chcę ozjaśnić duszę.

KSIĄDZ

No, no — toć mówię! —

DZIEWKA

Już się godzą?!

KSIĄDZ

Zwolę. —

DZIEWKA

Bóg zapłać!

KSIĄDZ

Ludzie płodzą jak ślepi. —

Grzechem jest wszelki pomazany, pokąd duch Boży płodu nie skrzepi.

(Dziewka odchodzi rozradowana; od ogrodzenia kościelnego zbliża się Dzwonnik; Ksiądz ostro nawołuje ku niemu)

KSIĄDZ

Cóżeście tak we dzwony bili!? Po cóż to!?

DZWONNIK

O świtaniu?!

KSIĄDZ

Nie kręć! Cóżeś tak przyczajony?! Czyj wymysł?

DZWONNIK

— Wójt prosili.

KSIĄDZ Cóż się wójtowi mieszać w dzwony?!

DZWONNIK

Wójt miał powody.

KSIĄDZ

A tyś był skory hałasowaniu. —

DZWONNIK

Zwoływać było trza gromadę trwogą, tom dzwonił.

KSIĄDZ

Mówisz: trwoga!?

DZWONNIK

Że z tej posuchy klęska sroga.

KSIĄDZ

No już nie będę wchodził w zwadę; i cóż gromada? ...

DZWONNIK

Podal się zbierze u wrotek i tu stanie przed Księdza z prośbą.

KSIĄDZ

O nowe modły.

DZWONNIK

O modły — może jeszcze o co ...

KSIĄDZ

A cóż to wójt ode mnie stronił wczora?

DZWONNIK

Bo wysełali zawczora nocą, widzi Jegomość, do pustelni po Jałmużnika —

KSIĄDZ

Po co?!!

DZWONNIK

By przyszedł i Złe zamówił.

KSIĄDZ

Kto?! Ten czarownik! — Czary, gusła!! Tu w moich oczach, u kościoła, skąd płyną modły Świętej Wiary! Bezecność! —

DZWONNIK

Pustelnik, człowiek święty.

KSIĄDZ

Guślarstwo zna i czyni.

DZWONNIK

Niechże Jegomość go nie wini, człek, mówię, święty; pokutniczy żywot haft w leśnej ma kaplicy; ludziom poradził nieraz, choć już zwątpili wszelkiej radzie.

KSIĄDZ

Więc po przyjść ma teraz?

DZWONNIK

Że ta Posucha trwa i morzy; że Słońce ogniem piecze.

KSIĄDZ

Kościół się modli — Gniew snadź Boży na lud niesforny, lud niezbożny śle swoje klątwy. —

DZWONNIK

Zara przyjdą;

a to rzec chciałem, niech Ksiądz zwoli, by się odbyło.

KSIĄDZ

Nie pozwolę!

Wara mi guseł, czarów wara, u świętych wrót świątyni; a ty, ja ciebie mam na oku, że ty zadajesz się z babami, co się tu włóczą i wróżą, chłopstwu się głowy zawracają, w pokusach serca durzą; takaż jest wasza wiara!?

DZWONNIK

Widzi Jegomość, bo to wszystko, co oni czynią, zamawiają, to jest ta wiara stara.

KSIĄDZ

Pogaństwo — Chryste! — Zaniosę skargę do biskupa.

DZWONNIK

Ano nie wiem, co będzie, widzi Jegomość — jak biskup zjedzie... ?

KSIĄDZ

Będzie, że klątwą wieś obłoży.

DZWONNIK

Wsiowym, jak wsiowym, bez biskupiej mają już dosyć klątwy Bożej — no, ale inkszym gorzej. — Biskup się dowie

KSIĄDZ

Że co?

DZWONNIK

Przez skargi.

KSIĄDZ

Milcz!!

DZWONNIK

Ano prawda!

A widzę — Sołtys swoich wiedzie.

(Sołtys wchodzi, dając gromadzie znaki, by się zatrzymała za cmentarnym ogrodzeniem kościoła).

SOŁTYS

Jegomość może posłuchają — ?

KSIĄDZ

A! Sołtys! — Sprawę do mnie mają?

SOŁTYS

Sprawę, jak sprawę.

KSIĄDZ

Siądźcie.

SOŁTYS

Postoję.

KSIĄDZ

Cóż macie? —

SOŁTYS

Niby zażalenie.

KSIĄDZ

Wywodźcież.

SOŁTYS

Że to po wsi chodzą gadania —

KSIĄDZ

Bajki!

SOŁTYS

W bajkach zrodzą z owce czarnego kozła, te paplaki; rzekę, że chłop się lada jaki narowi złym przykładem. —

KSIĄDZ

Toście w urzędzie!?

SOŁTYS

Mówię, że to na Święto Jańskie tera będzie prawie że rok z okładem, jak się tych dwoje gachów zżyło tu na plebanje.

KSIĄDZ

— Wiem i surowo karcę.

SOŁTYS

No jeno żąda gromada, by się zmieniło, bo się nie zmienia, choć Ksiądz gada.

KSIĄDZ

Z krnąbrnością kozłów trudna rada, cóż począć: chwasty dzikie!

SOŁTYS

Chwast ten u waszych roście progów; rwać by go trzeba tęgą ręką, bo jest ta dość tych głogów.

KSIĄDZ

Mówicie o kim — wy Sołtysie?!

SOŁTYS

O Kubie i o Kaśce. Że to u Kaśki dziecko niekscone, a Kuba się nie żeni. — Ludzie gadają ...

KSIĄDZ

Wy znosicie!

SOŁTYS

Że sobie przykład od was wzieni.

KSIĄDZ

Ostre to, cierpkie, gromkie słowo.

SOŁTYS

Jak mi Bóg żyw, boleją, że taką muszę gadać mową, Bóg widzi, baczcie, źle się dzieje!

KSIĄDZ

Wara wam do mnie, wy gromada! Za moje — Bóg osądzi.

SOŁTYS

Za cudze starszy odpowiada, błądząc w dwójnasób błądzi.

KSIĄDZ

Wy mnie nie prawcie sądów leda, nie wasze duszne sprawy. —

We swoje mieszać się nie damy!

SOŁTYS

Ano, Jegomość, to nam bieda, że wasze lepiej znamy.

KSIĄDZ

Was o to zwołam, co się rwiecie mnie sądzić, proste chamy.

SOŁTYS

Jegomość zaś ta z naszych przecie, to wstyd nam naszej plamy.

KSIĄDZ

Bóg was pokarze, bezlitośni.

SOŁTYS

Was słabość przedsię gubi; toście na gębach ludzkich głośni, we wsi was nikt... nie lubi! Ano po ludziach wciąż swarzycie, nakazujecie ostro — a któż was słucha?

KSIĄDZ

Słuchacie skwapniej złego ducha; zły duch wam mąci dusze.

SOŁTYS

Wspomnij Jegomość — ta Posucha, co od dni tela suszy pola, to co? — —

KSIĄDZ

Wam klątwa! —

SOŁTYS

Przez Was!

KSIĄDZ

Boże!! — Serce łamiecie mi we skrusze.

Odprawiam modły, Bóg odmieni. —

SOŁTYS

Bóg zmieni, kiedy Wola. Oddalcie, coście ziemskie wzieni na się! — Wyżeńcie het na pola!!

(Wchodzi Pustelnik w habicie zgrzebnym zakonu św. Franciszka, przepasany sznurem z pętlicami; starzec zgarbiony wpół, wsparty na kiju, głowa obnażona, łysa zupełnie; oczy zapadłe i jakby niewidzące. — Za Pustelnikiem idzie tłumnie gromada wsiowa, starsi gospodarze, zagrodnicy).

PUSTELNIK

Szczęść wam, gromado, wam, Sołtysie...

KSIĄDZ

Wy skąd do mego dwora — ?!

PUSTELNIK

Z daleka, z dala, widzi mi się z tamtego świata, kaj się dusza jakoby gwiazda ta zapala.

KSIĄDZ

Znajcież, że kościół nie pozwala na te praktyki, co czynicie.

PUSTELNIK

Biada, pasterzu, że winicie, błędem piętnując, co w wiek z wieka tajemną trwogą czci i szanuje pamięć człowieka.

KSIĄDZ

Jedna jest tylko Cześć i Trwoga: Cześć dla Kościoła, Bojaźń Boga.

PUSTELNIK

Koniec wersji demonstracyjnej.