Jadwiga Papi

KLEMENTYNA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

WIĄZANKA ZACNYCH MYŚLI KLEMENTYNY Z TAŃSKICH HOFMANOWEJ

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XI.

XII.

XIII.

Zakończenie.

KLEMENTYNA

powieść dla dorastających panien osnuta na tle życia Klementyny z Tańskich Hofmanowej

Papi Jadwiga

Pracę tę poświęcam
ku czci matki mojej,
Teodozyi z Gałęzowskich Papi.
Teresa Jadwiga.
Dnia 29 października 1903 r.

WIĄZANKA ZACNYCH MYŚLI KLEMENTYNY Z TAŃSKICH HOFMANOWEJ

Każdy znać powinien przynajmniej główne swoje usposobienie, wiedzieć, gdzie w duszy jego łatwiejszy jest przystęp dobremu, a gdzie silniejszej obrony przeciw złemu trzeba. Tego poznania używać jest obowiązany ku lepszej znajomości powinności swoich i ku dokładniejszemu ich wypełnianiu.

* * *

Chcąc kosztować prawdziwego szczęścia, trzeba zawczasu koło niego pracować; nie zbiera w jesieni, kto nie siał na wiosnę.

* * *

Człowiek na tej ziemi doskonałym nigdy, ale codzień lepszym być może. Nietylko postępować coraz dalej, ale wznosić się coraz wyżej ma prawo.

* * *

Dobra, pomyślność ziemską składające, mogą być pomocnikami szczęścia, ale źródłem jego jest sama tylko cnota, Cnota, owa moralność, owa wypłata wierna i chętna wszystkich powinności, owo spełnienie dobrowolne chociażby najtrudniejszego dobrego, owo pokonanie chociażby najpowabniejszego złego.

* * *

Doskonalenie się nasze granic nie ma. a to dlatego, że nam jedynie gonić doskonałość wolno.

* * *

Są boleści, których żadna myśl ziemska ukoić nie może. trzeba im wiec koniecznie szukać ulgi wyżej.

* * *

W nieszczęściu przystał płacz, ale tylko przed Bogiem; choć zasnute Izami oczy mogą przejrzeć niebo, lecz kiedy na ludzi, na ziemskie sprawy chcesz patrzeć, otrzej łzy... Męstwo jest cnotą nietylko mężczyzn. ale i kobiet — i kobiety mają swoje dni bitwy.

I.

Rodzice.

Straszna burza szalała nad Wyczułkami. Z czarnych chmur, przed któremi uciekło słońce, lały się potoki wody; pioruny, hucząc groźnie, pisały złowieszcze znaki po ciemnem sklepieniu nieba, ziemia drżała chwilami; drzewa, miotane wichrem, jęczały płaczliwie. Zdawało się, że Bóg nowym potopem zamierza zniszczyć ziemię...

A jednak mimo piorunów, wichru i deszczu, mimo strachu, jaki owa burza budziła w sercach najodważniejszych mieszkańców Wyczułek, w jednym domu, wznoszącym się na skraju tej wioski i otoczonym topolami, było spokojnie.

W obszernej izbie, oświetlonej blaskiem płonącego na kominie ognia, skupiła się cała rodzina: rodzice, trzy córki, z których najstarsza liczyła zaledwie lat dziesięć, dwie starsze panienki, nie przechodzące lat dwudziestu, siostry pani domu i dwaj ich bracia, niedorośli jeszcze chłopcy.

Dwie starsze córki, Aleksandra i Zosia, siedziały obok ojca, najmłodsza Klemunia, trochę ułomna, obok matki na taburecie, z głową opartą o jej kolana.

Cisza panowała w pokoju. Wszyscy zdawali się być zasłuchani w głosy burzy. Czarne oczy Klemuni patrzały bardzo poważnie. Matka gładziła w zamyśleniu ciemne włosy dziewczynki i kiedy niekiedy skierowywała spojrzenie na męża, chcąc wyczytać z jego źrenic, czy nie obawia się piorunów, lecz widząc zupełny spokój na jego czole, zwracała znowu wzrok na swoją najmłodszą.

Coś niemal dziecinnego było w spojrzeniu i w ruchach pani Tańskiej. Me wyglądała ona na matkę, lecz na starszą siostrę swoich córek.

— Czyż tak cały wieczór przesiedzimy? — odezwała się naraz najżywsza z grona, dziesięcioletnia Olesia. — Przykrzeć mi się zaczyna.

— Cóż chcesz robić? Do lasu, ni na łąkę nie pobiegniecie w taką ulewę, w domu tańców nie wyprawicie, gdy niebo się gniewa. Musicie czekać cierpliwie, aż uspokoi się nawałnica — odpowiedziała łagodnie pani Tańska.

— Mam prośbę do mamy — przemówiła nieśmiało Klemunia.

— Jaką?

— Nie wiem, czy mama pamięta obietnicę, jaką nam uczyniła, gdyśmy wszystkie trzy leżały chore na odrę?...

— Nie pamiętam.

— Przypomnij ją zatem matce, Klemuniu — wmieszał się do rozmowy pan Tański.

Klemunia zarumieniła się.

— Rodzice wspólnie czuwali nad nami podczas tej choroby — poczęła jednak mówić — po nocach nie sypiali. Sami podawali nam lekarstwa, poprawiali nam poduszki, najrozmaitsze przysługi nam oddawali, my wszakże mimo to nie zawsze bywałyśmy grzeczne. Olesia często, gdy mama wyszła z pokoju, lekarstwo z flaszki wylewała, by, jak mówiła, prędzej wyszło; Zosia zrzucała kołdrę z siebie, wołając, że jej za gorąco; ja wymykałam się cichaczem z łóżka do gabinetu, ojca po książkę, by czytać głośno siostrom. Pewnego dnia podpatrzyła nas służąca i oskarżyła przed mamą. Ale dobra, anielska mateczka nie złajała nas, tylko łagodnie przedstawiła, jak nasze nieposłuszeństwo może nam jedynie zaszkodzić; na zakończenie, kazała nam przyrzec, iż więcej nigdy nie dopuścimy się popełnionych dotychczas występków i obiecała, że jeżeli nadal będziemy posłuszne, to, gdy wyzdrowiejemy, będziemy mogły każda zanieść do niej prośbę, ktorą spełni niezawodnie.

— Przypominani sobie — rzekła, śmiejąc się wesoło, pani Tańska. — Olesia, jak tylko wstała, zażądała kawy ze śmietanką i dostała ogromną filiżankę. Zosia prosiła, bym podarowała jej białą czubatkę i hoduje sobie kurkę. Ty jedna o nic jeszcze nie prosiłaś. Mów przeto, jaka jest twoja prośba.

Klemunia podniosła ożywione oczy na matkę.

— Wszak prawda, że gdy kogo kochamy, to pragniemy znać nietylko jego powierzchowność, ale też jego duszę, jego przeszłość, wszystko, co się łączy z tą osobą? — odezwała się znacznie śmielej teraz.

— Nie przeczę. Lecz do czegóż zmierza twój wstęp poważny? — spytała z uśmiechem pani Tańska.

— Do prośby, jaką zanoszę, by nam mama opowiedziała dzieje swego życia — odparła Klemunia.

Słowa te sprawiły dziwne wrażenie na pani Tańskiej: wyraz jej twarzy raptem spoważniał, na czole ukazała się głęboka brózda; trwało to wszakże jedną, przelotną chwilę, poczem białe jej czoło znowu się wygładziło, błękitne oczy ożywiły, uśmiech powrócił na usta.

— Dobrą miałam młodość i dobre dzieciństwo — poczęła mówić zapatrzona w przestrzeń, iakby ową przeszłość widziała w mrokach, zapełniających obszerną izbę. — Mało jest tak miłych dla mego umysłu obrazów, jak ten, który nosze w sercu, wyryty wspomnieniami z domu rodzicielskiego... Dom ojca naszego był prawdziwie patryarchalny. Liczną miałam rodzinę: byłam piątem dzieckiem z kolei i kilkoro młodszych posiadałam jeszcze rodzeństwa. Dla sióstr starszych i braci miałam wiele szacunku, młodsi nawzajem mnie szanowali. Wszyscy zaś czciliśmy niemal naszych rodziców: życzenie ich było dla nas rozkazem, pochwała — najsłodszą nagrodą, nagana — najboleśniejszą karą. Swobodne, wesołe, kochające się, niewinne, naukami nieobarczane zbytecznie, pędziłyśmy życie szczęśliwe... Ojciec nasz był lekarzem, praktykę miał liczną, więc dom nasz należał do zamożniejszych. Rodzice zajmowali pierwsze piętro w dwuokiennej kamienicy na Starem Mieście, my dziewczęta pod opieką "madame" drugie, bracia z nauczycielem parter.

Codzień rano schodziliśmy się wszyscy już o siódmej w pokoju rodziców na wspólną modlitwę. Tam ojciec odmawiał głośno "Ojcze nasz, Zdrowaś i Wierzę" oraz hymn Jana Kochanowskiego: "Kto się w opiekę poda Panu swemu", my, klęcząc za nim po dwoje, powtarzaliśmy cicho jego słowa.

Po wspólnym pacierzu, a potem śniadaniu, rozchodziliśmy się każde do swoich obowiązków. Ojciec śpieszył do chorych na miasto i do zamku, gdyż był nadwornym lekarzem króla Stanisława Augusta, bracia do szkoły Pijarskiej; my z madame zasiadałyśmy w swoim pokoju do nauki, która ograniczała się na uczeniu się wokabuł francuskich i pisaniu listów francuskich oraz grze na klawikordzie; matka przez ten czas zajmowała się domem.

Obiad skupiał znowu całą rodzinę. Przyjemnie płynęły godziny przy stole. Ojciec dzielił się z nami nowinami, zebranemi w mieście, bracia opowiadali o figlach, płatanych w szkole.

Po obiedzie zwykle ktoś z gości nas odwiedzał, gdyż ojciec miał liczne stosunki, czasami matka ze starszemi córkami wybierała się w odwiedziny; a gdy nikt w domu się nie zjawił i matka nigdzie nie wyszła, wówczas wieczory spędzaliśmy z rodzicami. Ojciec czytał głośno "Żywoty świętych" Skargi, my dziewczęta z matką szyłyśmy dla biednych ciepłe kaftany, bracia strugali z drzewa figury do jasełek lub inne zabawki, i czas mile upływał.

Czasami bywaliśmy w teatrze. Ojciec miał abonowaną lożę na przedstawienia polskie i włoskie, więc starsze dzieci kolejno zabierał z sobą.

Kochałyśmy ojca bardzo, ale i bałyśmy się go jednocześnie: powagą i słodyczą, jaką się odznaczał, oraz wielką stanowczością potrafił on wzbudzać w nas bojaźń i miłość. Starszym był znacznie od żony, więc i ona go się lękała. Opowiedziała raz nam matka, jakiego wrażenia doznała, gdy po raz pierwszy przestąpiła próg domu męża... Wyobraźcie sobie, wprowadziwszy żonę do swego mieszkania, oddalił się naraz do przyległego pokoju, a gdy powrócił, poda! jej pęk kluczy i gandziarę (1). "Oto godła obecne jejmości" — odezwał się surowym głosem: -"wyszłaś za wdowca, który ma syna, więc w dniu dzisiejszym zostałaś gospodynią i matką jednocześnie. Daję ci znaki tych poważnych godności. Kluczy strzeż pilnie, aby nieład i złodziej nie zakradły się do twego domu; gandziary używaj na pasierba, jeśliby cię nie szanował dla twej młodości".

Usłyszawszy ostatnie słowa, babka wasza ochłonęła, że gandziara nie na nią przygotowana.

Surowym był nasz ojciec, ale zacnym i dobrym bardzo — opowiadała dalej pani Tańska. — Iluż on biednych leczył darmo, ilu wsparł własnym groszem! To też Bóg błogosławił rodzicom. Choć po niebie snuły się wówczas chmury groźniejsze, niż te, jakie dziś nas straszą; choć stąd i zowąd złe wieści dobiegały, choć ojciec nieraz powrócił do domu z czołem mocno zmarszczonem, jakoś nie trwożyliśmy się zbytecznie. Z nadzieją patrzyliśmy w przyszłość, z wiarą, że miłosierny Bóg nie dozwoli, by z owych chmur wypadł piorun druzgoczący.

Nie sądźcie, by troski osobiste były zupełnie nieznane rodzicom. Któż jest wolny od nich? Z osiemnaściorga dzieci tylko dziesięcioro wychowali rodzice: ośmioro chorowało długo i ciężko i w końcu do trumny kłaść je musieli. Jednak nieszczęścia te nie zasiały goryczy w duszach ojca i matki, nie wprowadziły niezgody do ich domu. Ojciec nasz mawiał zawsze: "Człowiek powinien znosić nieszczęście, jak dąb burze. Nie wolno nam pozwalać przeciwnościom pochylać nas i łamać". Słowa te nauczyły cierpieć mężnie matkę naszą i nas wszystkie dzieci.

Pewnego dnia spadło na nas wielkie nieszczęście. Miałam wówczas dopiero lat trzynaście. Było to południe. Ojciec powrócił do domu, lecz nie powitawszy nas, jak zwykle, uśmiechem, oddalił się do siebie i nakazał, abyśmy się cicho sprawowali. Matka podążyła za nim. Niecierpliwie jej oczekiwaliśmy. Powróciła niebawem i uspokoiła nas. "Drobnostka — rzekła — zrobiła się ojcu krosta na nodze i drażni go. Pewno wrzedzionka. Przyłożyłam kataplazm. Za parę dni będzie zdrów".

Niestety, omyliła się: trzeciego dnia ojciec, zamiast wstać z łóżka, do trumny się przeniósł. Ta krosta niewielka nagle się rozszerzyła, w przeciągu kilku godzin zajęła całą nogę; wdała się gangrena i sprowadziła śmierć...

Ciężki to był cios dla naszej matki. Młoda, rozpieszczona wygodami, drobnemi dziećmi otoczona, straciła naraz nietylko rozumnego przewodnika i opiekuna tkliwego, ale jednocześnie byt spokojny. A jednak ani jeden krzyk rozpaczy, ani jeden jęk bólu nie zamącił umierającemu ostatniej jego godziny. Ojciec nasz umierał cicho, pięknie wobec zgromadzonych dzieci i domowników: wyspowiadał się, przyjął Sakramenta, pobłogosławił nas, żonę i pożegnał przyjaciół... Skonał, trzymając w dłoniach krucyfiks hebanowy, przywieziony z Rzymu, ten sam, przed którym odmawiano codzień rano i wieczór modlitwy, a który włożycie mi także w ręce, gdy będę umierała.

— Da Bóg, ta chwila nie tak prędko jeszcze nastąpi — odezwał się pan Tański, korzystając, iż opowiadająca, wzruszona wspomnieniem śmierci ojca, zamilkła.

Pani Tańska podniosła pełne miłości spojrzenie na męża.

— Nie pragnę wcale umierać, tak mi dobrze z wami — rzekła.

I otrząsnąwszy się z wrażenia, poczęła dalej snuć powieść własnego życia:

— Całą Warszawę ściągnął pogrzeb naszego ojca — mówiła nie bez pewnego odcienia dumy. — We wszystkich oczach malowało się współczucie, gdy spojrzeli na wdowę w grubej żałobie, otoczoną dziesięciorgiem dzieci, z których dwie starsze córki, Karolinę i Teresę, już mężowie prowadzili, a dwoje piastunki niosły jeszcze na ręku.

Tuż za trumną w krepie i czerni szła matka i my dzieci, za nami krewni, przyjaciele, potem tłum sierot i wdów ubogich, które również straciły ojca dobrego i tkliwego opiekuna. Wszyscy żałowali zacnego człowieka.

Dziadek wasz pochowany został w kościele Misyonarzy. Dotychczas po lewej stronie w tej świątyni widzieć można czarną marmurową tablicę, a na niej wyryty napis:

"Jan Baptysta Czempiński, doktór medycyny Jego Królewskiej Mości. Żył lat 65, umarł 7 lutego r.1786".

Ojciec nasz sumienną pracą i oszczędnością zebrał spory majątek — 200,000 złtpl. Ale, niestety, źle umieścił owe pieniądze. Nabył od Jezuitów ogromny plac nad Wisłą, wybudował tam kilka kamienic, młynów oraz magazynów, nazwał to miejsce Czempińskiem i powstało tara jakby małe państwo, bo zaludniło się. Lecz państwo owo dochodów nie przynosiło: uboga ludność zalegała w wypłacie, więc gdy. po śmierci ojca ubyły dochody, jakie przynosiła praktyka lekarska i pensya królewskiego lekarza, rozpoczęły się kłopoty materyalne, które co rok się zwiększały. Jednak, gdy czas serdeczną ranę zagoił, dawna pogoda wróciła do naszego domu, mimo wielkich zmian, jakie w nim zaszły. Matka zaprowadziła wszelkie możliwe oszczędności, wiele rzeczy zbytkownych sprzedała, wiele stosunków zerwała. Nie opłakaliśmy Izami tych zmian, wesoło było w domu, bo miłość serdeczna nas łączyła i przyjaciół szczerych nam nie brakło. Zięciowie pomagali matce wychowywać synów, zamężne córki starały się ulgę przynosić w kłopotach gospodarskich. I w świecie szerszym jakoś jaśniej było, więc i to przyczyniało się, że w sercach naszych było wesoło; patrzyliśmy z wiarą w przyszłość.

Była to zima. Święta Bożego Narodzenia zwabiły do nas ciotki. Piekłyśmy strucle, przygotowywałyśmy ozdoby do jasełek; nie było dnia, by nas nie odwiedził kto z dobrych znajomych i nie przyniósł ciekawej, a jednocześnie pocieszającej wieści. Opowiadali nam o zacnych działaniach panów i króla, którzy właśnie na sejmie, oddawna się toczącym, układali nowe prawa o zmianach rozumnych, jakie mają być zaprowadzone w kraju.Święta minęły szczęśliwie, Nowy Rok rozpoczął głośny i wesoły karnawał. Brałyśmy udział w zabawach, gdyż od śmierci ojca już cztery lata upłynęły; nawet u nas tańczono kilka razy, ale przyjęcia bywały bardzo skromne. Nie zniechęcało to jednak młodzieży, której coraz więcej bywało u nas.

— Bywał wówczas bardzo częstym gościem u pani Czempińskiej sekretarz w gabinecie interesów zagranicznych, wasz ojciec — odezwał się pan Tański, przerwawszy niespodzianie opowiadanie żony. — Oczarowany zawsze uśmiechniętą panną Maryą, spędzał on w domu jej matki bardzo przyjemne chwile.

— Proszenie przeszkadzać — udając zagniewaną, rzekła pani Tańska.

I poczęła dalej opowiadać:

— Pan sekretarz używał dobrej sławy w towarzystwie. Był bardzo przyjemny, znosił nam zawsze ciekawe nowiny ze świata szerszego, więc ujął naszą matkę i gdy się o mnie dnia pewnego oświadczył, został przyjęty. Dnia 29 stycznia r.1791 odbył się nasz ślub.

Zapomniałam w domu męża o kłopotach gospodarskich, zapomniałam wymawiać takie wyrazy, jak: "To za drogie", "Na to nas nie stać". Otoczona zbytkiem, pędziłam życie swobodne, kochana i kochająca czułam się bardzo, bardzo szczęśliwą. Żadna troska nie zasępiła naszego nieba, bo też był to rok tak bardzo dla wszystkich szczęśliwy! Przybycie na świat Olesi powiększyło nasze osobiste szczęście. Teraz już staie jedna z sióstr u nas mieszkała. Mówiły, że chcą mi w pracy ulżyć. Byłam im serdecznie za to wdzięczną, gdyż ojca waszego często sprawy szersze zmuszały opuszczać Warszawę, a ja, mimo wrodzonego mi wesołego usposobienia, samotności nigdy nie znosiłam. Siostry kolejno przebywały u nas. Jeździłam z niemi na zabawy, gości razem z niemi przyjmowałam. Wesoło płynęły nam dni...

Ale, niestety, szczęście rzadko kiedy bywa trwałem; naraz poczęły ukazywać się na horyzoncie chmury, ojciec wasz począł wracać do domu smutny, milczący, z czołem zmarszczonem... Jam wszakże nie pytała, co to znaczy: lękałam się spłoszyć ciekawością złote moje dni.

Ilekroć pytanie nasuwało się na me usta, stawała mi zawsze przed oczyma owa boginka grecka, Pandora, o której madame na lekcyach nam opowiadała, i głos jakiś zdawał się szeptać do mnie: "Pamiętasz, jak gorzko opłakałam swoją ciekawość?" Więc nie pytałam rnęża o przyczynę smutku, ale pieszczotą i wesołością usiłowałam spłoszyć brzydkie zmarszczki z jego czoła. On wdzięcznym był mi za to i mawiał często: "Jeno w domu nabieram otuchy do życia".

— W istocie, gdyby nie ty, gdyby nie owa. dobra chwila odpoczynku, jakiej w domu własnym zażywałem w owych ciężkich chwilach, kto wie, czy nie byłbym tak skończył, jak wielu — odezwał się pan Tański, z miłością spojrzawszy na żonę.

"Wdzięcznem spojrzeniem odpowiedziała mu ona na te słowa, poczem tak mówić poczęła:

— Coraz ciemniej robiło się dokoła, coraz częściej wyjeżdżał wasz ojciec z domu. W końcu dowiedziałam się przyczyny jego zasępienia: choć nie pytałam, znaleźli się tacy, co mi powiedzieli, iż grozi nam najstraszniejszą ze wszystkich klęsk — wojna domowa...

Uczyła nas madame troszkę historyi powszechnej, a najobszerniej starożytnej; wiedziałyśmy przeto od niej, że Greków zgubiła wojna domowa; słyszałam od niej o sławnym Memnonesie, który, gdy Grecy zebrali się, by radzić, czy prowadzić wojnę bratnią, zamiast wyrzec swoje zdanie, wziął do ręki płonącą pochodnię i dom własny podpalił. Czynem tym powiedział wyraźnie braciom: "Tą wojną podpalicie własne gniazda i zginiecie marnie w płomieniach".

Nieraz zebranym u nas gościom przypominałam tę powieść. Wzdychali wówczas ciężko trzęśli głowami i milczeli, jak Memnones, a jam ich również rozumiała: czuli się bezsilni... Coraz posępniej robiło się dokoła, coraz więcej zmarszczek zbiegało się na czole waszego ojca. W tych to czasach ty, Zosiu, przyszłaś na świat. Może dlatego tak bladą i smutną zwykle jesteś: nie przyświecało twej kolebce owo wesołe, ciepłe słońce, jakie otoczyło swymi pełnymi blasku promieniami kołyskę Olesi... Gdy na was patrzę, to czynicie na mnie wrażenie: Olesia róży, która kwitnie tam tylko, gdzie słońce w pełni świeci, Zosia — konwalii, wyrosłej w cieniu lasów.

— O, ja lubię cień i ciszę! — odparła Zosia. — Smutku się nie boję.

— Nie cierpię ciemności, ciszy i smutku — odezwała się żywo Olesia. — Przyświecało mej kolebce słońce i świecić będzie nadal, świecić musi!

Słowa te wywołały zmarszczkę na czoło pana Tańskiego.

— Nie zawsze idziemy tą drogą, którą pragnęlibyśmy iść — odezwał się poważnie. — Wola Boża silniejsza od ludzkiej.

— Dlaczegoż Bóg miałby nie chcieć, żebym była szczęśliwą? — zapytała z minką zadąsaną Olesia.

— Bo ci dużo brak do doskonałości, a cierpienie wyrabia człowieka — odparł ojciec.

Przestraszyły te słowa matkę i przygarnęła najstarszą, córkę do serca.

— Czyż tylko cierpienie wyrabia człowieka? Dlaczegożby szczęście nie miało go czynić coraz lepszym i mędrszym? — zapytała nieśmiało.

Pan Tański westchnął.

— Niestety, takich niewielu w życiu — odparł — a nasza Olesia podobno należeć będzie do tych, którzy całe życie przypominają krnąbrne dzieci: dziecko, gdy ujrzy rózgę, pokornie je natychmiast; człowiek dorosły poprawia się, gdy go smutek dotknie...

Na chwilę w pokoju zapanowało milczenie. Jęk wichru i huczenie gromów znowu było słychać donośniej. Ale pani Tańska niebawem poczęła snuć dalej przerwane opowiadanie:

— Smutnie skończyła się dla wszystkich wojna domowa, o której wspomniałam. Któż nie poniósł wówczas strat serdecznych, nie przeżył chwil tragicznych? Myśmy do wybranych nie należeli. Gruba żałoba pokryła nasz dom... Nieraz wam opowiadałam, jak mocno pokocha łam rodziców swego męża. Rodzonych lepiej nie kochałam. Straciłam, niestety, oboje w jednym dniu, i to w tak tragiczny sposób, że dzień ich śmierci nie wyjdzie mi nigdy z pamięci...

Był to wieczór. Ojciec wasz pojechał do chorych; ja siedziałam z ciotką Justynką, która wówczas bawiła u nas. Gawędziłyśmy zrazu, a potem zamilkłyśmy jakoś i pogrążyłyśmy się w zamyśleniu. Okna mego pokoju wychodziły na Wisłę. Jakieś gwary głośniejsze, niż zwykle, dochodziły z ulicy, a słońce roztoczyło krwawe światło na widnokręgu.

Jak długo milczałyśmy, tego nie wiem. Zbudziłam się z zadumy, gdyż ktoś zwolna uchylił drzwi. Podniosłam czoło i zobaczyłam wchodzącego ojca waszego. Blady był niezwykle... zdawał się chwiać. Zaniepokojona podbiegłam do niego.

— "Czy się co stało? Czyś słaby?" — zapytałam.

On drzwi zamknął i ujął moją dłoń.

— "Będziesz odważną?" — zapytał głosem zmienionym.

— "Jestem" — odparłam.

— "Rodzice moi nie żyją" — rzekł cicho. Z ust moich wydarł się krzyk.

— "Nie żyją!... Oboje?... " — powtórzyłam, przypuszczając, iż go źle słyszałam.

On dłoń oparł na mojem ramieniu.

— "Pożar ogarnął ich domek... zginęli w płomieniach... Zmów za ich dusze pacierz" — rzekł drżącym głosem. -"Bądź odważną" - dodał-widząc że blednę.

To powiedziawszy, rzucił się na fotel i twarz ukrył w dłoniach. Myśmy uklękły w oknie i zmówiłyśmy pacierz za umarłych. Teraz sio przekonałam, że owo krwawe światło szło nic od słońca zachodzącego, ale od łuny, którą pożar po niebie roztoczył.

Wielkie zmiany zaszły w Warszawie w przeciągu kilku miesięcy. Prusacy rozsiedli sio w naszej stolicy. Rządy były bardzo ciężkie. Wszyscy urzędnicy miejscowi zostali usunięci, obowiązki ich Niemcy objęli...

Pani Tańska umilkła. Wzruszenie odjęło jej mowę. Podniosła wzrok na męża. Zdawała się go prosić, by ją wyręczył. On zgodził się chętnie.

— Do liczby ludzi, pozbawionych chleba należałem i ja — począł mówić. — Straciłem urząd, od lat wielu piastowany, i zabrano mi kapitał, jaki miałem w banku umieszczony. W wojnie domowej, która, przez lat dwa niepokoiła naszą ziemię, straciłem przeto: rodziców, pracę i majątek, ale nie straciłem wszystkiego. Zgrzeszyłbym ciężko, gdybym to powiedział. Straciłem wiele i zyskałem wiele w tych dniach ciężkich. Wówczas to dopiero poznałem, jak zacną mam żonę i jak serdecznych przyjaciół... Z jakimże spokojem, z jaką rezygnacyą zniosła matka wasza zmianę losu! Nie ja, lecz ona była wówczas siłą naszego ogniska.

Z jaką ochotą śpieszyli do mnie krewni i przyiaciele z radą, z pomocą. Państwo Łuszczewscy bardzo zamożni obywatele, dobrzy znajomi nasi, wezwali mnie do siebie. Posiadali oni rozlegle dobra, leżące w pobliżu stolicy. Jedną ze swoich wiosek oddali mi w dzierżawę, kaucyi nie żądając. Przyjąłem propozycyę, chociaż zajęcie nie odpowiadało moim zdolnościom i nie miałem zamiłowania do rolnictwa. Ale musiałem zapewnić sobie i wam chleb powszedni. Wówczas to przenieśliśmy się tutaj do Wyczułek... Maleńkie byłyście jeszcze wtedy, Olesiu i Zosiu, nie odczułyście przeto zmiany losu. Klemuni nie było jeszcze na świecie. Odczuć mogła tę zmianę tylko matka wasza. Od kolebki wychowana w dostatkach, naraz przeniesiona została do chaty słomą krytej, gdyż w Wyczułkach dworu niema i nie było, a przecież nawet jedno słowo zdziwienia nie wybiegło z jej ust, gdyśmy tutaj przyjechali. Z uśmiechem na ustach spożywała proste potrawy, z których nasz obiad tutaj się składał; piosnką słodziła sobie zajęcia domowe, jakim oddawać się odtąd musiała sama; z pogodnem czołem witała mnie, powracającego z pola i pieszczotą rozpędzała chmurę z czoła, jaką Praca fizyczna zwykle u mnie wywołuje; wlewała mi słowami otuchy nadzieję w serce, gorycz z duszy wyganiała.

Ciężkie, bardzo ciężkie przechodziliśmy zrazu chwile. Ileż to razy z powodu braku grosza zmuszeni byliśmy sprzedawać dawne po ojcach pamiątki. Gdy Klemunia przybyła na świat, by opłacić chrzest, sprzedałem srebrne świeczniki: dziadek kościelny i babka podawali cię, dziecino moja, do chrztu, gdyż gości spraszać nie chciałem. A jednak, wierzajcie mi, ja tej zmiany losu nieszczęściem nie nazwałbym, bom w tych smutnych dniach doznał tyle słodkich chwil dzięki matce waszej; to toż codziennie dziękowałem wówczas Bogu, że mi dał tak dobrą i rozumną, tak serdeczną i jasną, tak odważną i pracowitą towarzyszkę życia.

— Kochałam zawsze mamę. Od dziś dnia czcić ją będę — odezwała się Klemunia, składając pocałunek na ręce pani Tańskiej. — Pamiętam, gdy chorowałam na odrę i ojciec powiedział do mamy: "Maryniu, odbierz Klemuni książkę, bo w tej chorobie czytanie szkodzi oczom", jam płakała i wyrzekała, jak gdyby mi kto krzywdę wyrządził. Muszę się nauczyć cierpieć cicho, pięknie i z godnością.

— Wypowiedziałaś to, o czem ja myślałam — odezwała się nieśmiało Zosia.

— Chociażbym tysiąc razy powiedziała "Muszę nauczyć się cierpieć cicho", wiem, że nie nauczę się! — wykrzyknęła Olesia. — Toć lżej robi się na sercu, gdy wypłaczemy nasze zmartwienie.

— Tak mówią ci, którzy siebie tylko kochają — odezwał się pan Tański. — Matka twoja, Olesia mnie i was więcej, niż siebie, kochała.

Olesia zamyśliła się.

— Czemu Pan Bóg na ludzi dobrych zsyła zmartwienia? — rzekła. — Doprawdy, tak być nie powinno. Rodzice byli zawsze dobrzy, i Pan Bóg odebrał im majątek.

— Co tam majątek! — odezwała się pani Tańska. — Skromne jest nasze położenie, jednak nigdy głodu nie doznajemy, nigdy zimno nam nie dokucza i na brak wesołości narzekać nie można. Izdebno, Guzów, Strugi dostarczają wam niemało rozrywek.

Przy tych słowach piękne oczy pani Tańskiej ożywiły się, na ustach zjawił się uśmiech niemal swawolny.

Zabawna przygoda zdarzona w Izdebnie stanęła mi w pamięci — rzekła, Byłam wówczas piętnastoletnią dziewczyną. Przypadały właśnie imieniny panny Doroty Szymanowskiej. Starościna, jej matka, zaprosiła sąsiadów na uroczystość rodzinną. Należeliśmy do zaproszonych. Trzy córki dorosłe, lat 18 nie przechodzące, były wówczas w domu. Panna Dorota nie więcej liczyła. Żyłyśmy z nią w serdecznej przyjaźni, więc z radością pośpieszyłyśmy na imieniny. Me zawiodły nas nadzieje. Gości zjechało bardzo wiele. Wszyscy cale trzy dni zabawili, gdyż uprzejma starościn; ) kazała pozdejmować koła z powozów, aby nikt wcześniej odjechać nie mógł. Młodziutka wówczas i bardzo ożywiona panna Dorota bogata była w pomysły nowych rozrywek. Urozmaicała nam czas tańcami, połowem ryb, płonących przy świetle pochodni, sanną i grami towarzyskiemi. Trzeciego dnia ktoś z gości rzucił myśl, aby przebrać się w różne stroje narodowe, lub za kwiaty. Wszyscy przyklasnęli projektowi. Damy poczęły obmyślać kostyumy. Ja postanowiłam pozostać makówką. Zrobiłam sobie z czerwonej materyi sztuczną makówkę, jako strój na głowę, i drobnymi makami, własną również ręką zrobionymi, przystroiłam białą swoją suknię. Siostrze mojej Justynie przyszła ochota przebrać się za Włoszkę. Miała w swojej garderobie czerwoną spódnicę i fartuszek wzorzysty oraz szeroką szarfę; tę upięła na głowie na wzór Neapolitanek. Brakło jej wszakże jeszcze pończoch czarnych jedwabnych, lecz i temu zaradziła: przypomniała sobie, że nasz ojciec takowe posiada, i nie pytając o pozwolenie, wyjęła je w sekrecie z tłomoczka i ustroiła się.

Wieczór kostyumowy udał się doskonale. Tańczyliśmy do godziny 8 rano. Nasza Włoszka jednej chwili nie odpoczywała.

Zmęczone i rozmarzone wróciłyśmy do przeznaczonego nam w Izdebnie pokoju, w którym mieściłyśmy się wspólnie z rodzicami. Justynka, chcąc nogom przynieść ulgę, przedewszystkiem najprzód zdjęła trzewiki. Ja głową się zajęłam: makówka mnie cisnęła. Wtem krzyk przerażenia rozległ się w pokoju. Wszyscy zwróciliśmy spojrzenia na Justynę, poznaliśmy bowiem jej głos.

— "Co to znaczy?" — zapytał ojciec, odjąwszy zwolna od ust fajeczkę, którą zwykle palił, zanim udał się na spoczynek.

Justynka w odpowiedzi szybkim ruchem ściągnęła pończochy z nóg i, podniósłszy ramiona w górę, padła przed ojcem na kolana.

Siliłam się, by śmiechem nie parsknąć, tak komicznie wyglądała, lecz surowe spojrzenie ojca zatrzymało mi śmiech na ustach.

— "Co znaczą te strzępy?" — zapytał, wskazując podarte pończochy, któremi Justynka, łkając na cały głos, powiewała nad swoją głową.

A gdy nie otrzymał odpowiedzi, dodał: "Poznaję w tym łachmanie swoją własność zniszczoną. Skąd waćpanna wzięłaś te pończochy?"

— "Z tłomoka" — wyjąkała Justynka.

— "Ukarałaś się sama dostatecznie" — rzekł ojciec, nie zmieniając tonu. — "Wypadek ten niech cię nauczy, jak niebezpiecznie jest stroić się w cudze piórka. Teraz uklęknij przed obrazem Matki Najświętszej i zmów trzy zdrowaśki, jako pokutę za przestąpienie siódmego przykazania".

Justynka pochyliła się z pokorą do kolan ojca i spełniła jego rozkaz. Jestem pewna, iż zmówiła wówczas, prócz trzech pozdrowień, jeszcze modlitwę dziękczynną, iż z dużej chmury taki mały deszcz spadł na nią.

(1) Batog.

II.

W Puławach.

Było to w Puławach, własności księcia Adama Czartoryskiego, w rozkosznem wiejskiem ustroniu, położonem nad Wisłą.

Słońce dawno już wstało. W zamku ruch panował. Mimo to w jednej sypialni dwie dziewczynki leżą jeszcze w łóżkach.

— Trzeba wstawać, Olesiu — odezwała się starsza. — Madame mówiła, że księżna pani przechadza się już w ogrodzie.

To powiedziawszy, wyskoczyła z łóżka i poczęła pluskać się w ogromnej miednicy, stojącej w pośrodku pokoju na umywalni, napełnionej wodą po same brzegi.

Była to Zosia Matuszewiczówna, córka przyjaciółki pani domu, którą księżna wzięła na wychowanie.

— Nie pryskaj. Chcę jeszcze spać — odparła Olesia Tańska.

Dowiedziawszy się o trudnem położeniu państwa Tańskich, księżna Czartoryska postanowiła przyjść im w pomoc, ułatwiając naukę najstarszej córki, i zaproponowała, aby oddali dziewczynkę do jej domu.

Takim sposobem Olesia z Wyczułek przeniosła się niespodziewanie do Puław i pobierała nauki razem z wychowanicą księżnej.

Zosia Matuszewiczówna była swawolna. Widząc, że Olesia ani myśli wstać, nabrała w dłoń wody i prysnęła mocniej na śpioszkę.

— Wstydź się leżeć tak długo — rzekła.

— Nie mam się czego wstydzić. Wielkie panie śpią zawsze długo — odparła, poziewając, Olesia.

Zosia zaśmiała się serdecznie.

— Wielkie panie! Daleko nam do nich — odparła.

— Moja babka była wielką panią i ja chcę nią być — powiedziała Olesia, przeciągając się leniwie.

— Od chcieć do mieć daleka droga — odezwała się madame, która weszła właśnie do sypialni dziewczynek.

Choć cudzoziemka, rozumiała ona po polsku i mówiła nieźle, lat dziesięć bowiem już mieszkała w Puławach.

— Wstawaj waćpanna — dodała. — Tylko patrzeć, jak zjawi się panna służąca księżnej z zapytaniem, czemu nie schodzicie do parku. Olesia westchnęła głośno, siadła na łóżku i bardzo powoli poczęła naciągać pończochy na nogi.

— Kiedy to panna służąca będzie mnie ubierać? Tak ciężko samej! — szepnęła po chwili.

Srebrzysty śmiech Zosi zadźwięczał znowu mile w sypialni.

— Doprawdy, przewraca ci się w głowie — rzekła. — My przecież majątku nie mamy.

— Nudna jesteś z morałami. Stworzonaś na nauczycielkę. Co do mnie, nie mam najmniejszego do tego stanu powołania — mruknęła Olesia.

— Tylko na wielką panią? — z ironią zapytała madame. — Radzę ci, pośpiesz się tymczasem, bo twoje kaprysiki mogą się źle skończyć.

Lecz Olesia marudziła dalej.

Dziesiątą zegar pokojowy wskazywał, gdy wreszcie obie dziewczynki ubrane uklękły przed krucyfiksem, zawieszonym na ścianie, i zmówiły głośno pacierz po francusku. Następnie razem z. madame udały się do parku powitać księżnę.

W nocy obfity deszcz potworzył tu i owdzie kałuże, lecz Francuzka poprowadziła je suchą ulicą, ocienioną rozłożystymi kasztanami, aby nie zabłociły ładnych trzewików z bandażami i białych pończoszek ażurowych.

Księżna siedziała pod jednem z drzew tej alei i modliła się na różańcu. Gdy dziewczynki złożyły przed nią każda głęboki ukłon, podała im rękę do ucałowania, poczem odezwała się po francusku do madame:

— Zmienimy dziś plan lekcyi i rozpocznie pani od muzyki z Zosią, ja tymczasem pogawędzę z Olesia.

— Pójdźmy się przejść po parku — dodała, gdy Francuzka z Zosią oddaliły się.

Chciała z Olesią sama porozmawiać. Coraz częstsze dochodziły ją skargi na dziewczynkę; to ktoś ze służby, to Francuzka narzekali, iż jest wymagającą, niegrzeczną i wyniosłą.

Minąwszy ocienioną aleję, księżna weszła na jedną z bocznych ulic. Olesia, przeczuwając, że nagana ją czeka, szła za nią niezadowolona i milcząca. Księżna przystąpiła do niej z zamiarem rozpoczęcia rozmowy, gdy wtem ogrommna kałuża wody ukazała się przed niemi. Wspiąwszy się na palce, księżna bokiem przeszła, nie zamaczawszy nóg wcale.

— Przejdź, jak ja — rzekła, zwróciwszy się do Olesi.

Ale dziewczynka postanowiła skorzystać ze sposobności i umknąć przed nauką moralną.

— Boję się — odparła. — Jeszcze wpadnę w błoto...

— Toć lżejszą jesteś ode mnie, przez to samo zręczniejszą — odezwała się łagodnie księżna. — No, śpiesz się! Chcę z tobą porozmawiać.

Olesia zmarszczyła czoło.

— Przenieś mnie Waćpani, to porozmawiamy — rzekła hardo.

Słowa to obraziły księżnę.

— Mój hajduk przeniesie waćpannę. Rozkazuję jej czekać tutaj na niego — odparła surowo i oddaliła się do pałacu.

Olesia teraz dopiero spostrzegła, iż bardzo zawiniła. Przestraszona własnemi słowami, nie śmiała być nieposłuszą i czekała na hajduka. Ten zjawił się niebawem, wziął ją na ręce i zaniósł do madame.

— Księżna pani rozkazała mi powiedzieć, iż życzy sobie, aby lekcye odbyły się dzisiaj w takim porządku, jak zawsze — rzekł, stawiając zawstydzoną winowajczynię na posadzce.

Francuzka i Zosia domyśliły się, iż Olesia musiała czemś obrazić księżnę, gdy ta odesłała ją w tak kompromitujący sposób, lecz nie zapytały jej, co zaszło; przerwały w milczeniu lekcyę muzyki, poczem Francuzka kazała dziewczynkom dobyć książki i zeszyty.

Tymczasem księżna, zamknąwszy się w swoim gabinecie, rozmyślała nad Olesią. Na pogodne zwykle jej czoło wybiegło kilka zmarszczek. Czuła się wzburzoną. Lecz powoli piękne to czoło poczęło się wygładzać, spojrzenie rozjaśniło się.

— Toć dziecko jeszcze — pomyślała. — Wątpić nie godzi się, iż z czasem zmieni się i wyrośnie na zacną kobietę. Złą drogę dla niej wybraliśmy. Trzeba jak najprędzej ten błąd naprawić.

To powiedziawszy, siadła przed biurkiem i poczęła coś pisać.

O pierwszej w południe mieszkańcy Puław schodzili się zwykle w sali jadalnej. Zasiadało tam codzień do obiadu kilkadziesiąt osób, gdyż prócz domowników w domu księcia Adama bawiło zawsze stale kilku znakomitych gości, z których wówczas najpoważniejszy był ksiądz Woronicz, sławny mówca i poeta, a najmniej jeszcze znany wszystkim, bo dopiero poprzedniego dnia przyjechał, Franciszek Karpiński.

Olesia z niepokojem poszła tego dnia na obiad. Lękała się, czy przygoda w parku nie jest już znana wszystkim i czy księżna nie każe jej wrócić do sypialni. Lecz próżne były jej obawy: nikt ani jednem słowem podczas całego obiadu nie wspomniał o przykrem zajściu. Panowie prowadzili zajmującą rozmowę tem, co się w świecie szerszym dzieje, o wojnie, którą Francya rozpoczęła prowadzić z Europą, o jenerale Bonapartem, który w tej wojnie jako główny wódz występował. Franciszek Karpiński, który ze swego cichego ustronia wiejskiego przybył do Puław na kilka dni, by posłyszeć, co się w świecie dzieje, podniecony wiadomościami zadeklamował piękny swój wiersz "Marsz dla żołnierzy". Olesi najbardziej się podobała ostatnia zwrotka:

Sławo! Czy ty na górze.

Czy cię padół uchyli,

Czyli staniesz na murze,

Iść za tobą najmilej!

Gdy się wojna ustatkuje,

Naród wieńce nam gotuje...

A gdy jeszcze po obiedzie księżna pozwoliła obu dziewczynkom pocałować się w rękę, Olesia wyrzuciła precz niepokój z serca. Ale w chwili, kiedy madame skinęła na swoje pupilki, by zabrać je na zwykłą o tej godzinie przechadzkę, przystąpił naraz do Olesi ksiądz Woronicz i, ująwszy ją za rękę, rzekł do Francuzki:

— Pójdziemy razem.

Poczem poprowadził je w ustronną część Parku i, wyprzedziwszy znacznie madame oraz Zosię, surowym tonem przemówił do swej towarzyszki:

— Niewidziany przez was, byłem obecny twojemu niegrzecznemu zachowaniu się w parku. Żal mi twoich rodziców. Chcieli twego dobra, a krzywdę ci wyrządzili: dostatki i wygody uczyniły cię złą. Kto za dobre dobrocią nie umie płacić, ten jest bardzo małej wartości człowiekiem. Zacna księżna Czartoryska, ceniąca zasługi twego ojca, dowiedziawszy się o jego ciężkiem położeniu, postanowiła pomódz mu, ułatwiając wychowanie najstarszej córki: chciała z niej uczynić podporę i pociechę rodziców, opiekunkę młodszych sióstr; nie przypuściła, że dziecko, które dobrodziejstwem obdarzy, odpłaci jej niewdzięcznością, bo dostatki zawrócą mu główkę i złem uczynią... Czy wiesz, cobym uczynił był dzisiaj na miejscu księżnej? Byłbym cię odesłał natychmiast rodzicom.

Z oczu Olesi potoczyły się łzy. Spuściła głowę, by je ukryć, lecz ksiądz Woronicz spostrzegł, że płacze.

— Łzy twoje świadczą, iż żałujesz szczerze przewinienia. Rozgrzeszam cię więc. Pomódl się gorąco, aby Bóg dał dobre natchnienie księżnej, a tobie siłę, byś się poprawiła — odezwał się znacznie łagodniejszym tonem i, puściwszy rękę dziewczynki, oddalił się szybko.

Olesia powróciła do madame, rzuciła się jej w ramiona i z płaczem wyznała wszystko.

— Tyś śmiała powiedzieć księżnie: "Waćpani" i wołać: "Przenieś mnie"? — przerażonym głosem powtórzyła własne jej słowa Zosia.

— Macie dobre przysłowie w waszej literaturze: "Póty dzban wodę nosi, póki się ucho nie urwie" — dodała Francuzka. — Przebrała się miarka twoich kaprysów. Ręczę, że księżna odeśle cię do Wyczułek. Ucieszą się rodzice...

Olesia głośniej załkała.

— Wracajmy do siebie. Jeszcze kto posłyszy twoje szlochy — rzekła Francuzka.

Nie prędko uciszyła się dziewczynka, a wieczór wzmógł jej niepokoje. Usługująca w sypialni pokojówka powiedziała jej, że księżna pani wysłała przed chwilą konnego posłańca z listem do państwa Tańskich. Dziewczynka całą noc nie mogła spać po tej wiadomości.

Opamiętawszy się, przyznawała sobie w duszy, iż tego dnia za wiele zawiniła, że zasłużyła na karę.

— Szkaradny deszcz winien wszystkiemu — mówiła do siebie, przewracając się na łóżku. — Gdyby nie był potworzył błota, nie byłabym znalazła się tak niegrzecznie. Trzeba się poprawić.

Nazajutrz dłużej, niż zwykle, modliła się gorąco: prosiła Boga, aby dał jej moc panowania nad podszeptami złego.

I wysłuchał ją Bóg. Raptowna zmiana nastąpiła w jej zachowaniu się: stała się cicha i pokorna, uczyła się pilnie, dla Zosi i madame była uprzejmą. O zajściu w parku starała się zapomnieć, lecz z tem szło najtrudniej, zdarzenie bowiem nad kałużą budziło ją nieraz w nocy. Często, gdy znalazła się sama z Zosią, tuliła się do niej i pytała:

— Jak ci się zdaje, co księżna napisała do rodziców?

— Albo ja wiem? — odparła Zosia.

— Tak się boję, tak się bardzo boję, żeby się nie zmartwili tym listem — szeptała Olesia.

W tym niepokoju mijały jej dni. Księżna jej nie ukarała — karało ją sumienie.

Gdy konny posłaniec przywiózł do Wyczułek list z Puław, państwo Tańscy na razie przestraszyli się.

— Pewno Olesia chora! — zawołała matka. Pan Tański rozłamał pośpiesznie pieczęć i przebiegł najprzód pismo wzrokiem.

I on lękał się złej nowiny, chciał ją złagodzić żonie słowami, lecz rozjaśnił czoło, przeczytawszy pierwsze wyrazy.

— Zaproszeni jesteśmy do Puław — rzekł po chwili. — Księżna narzeka na samotne życie. jakie wiedzie. Prosi, abyśmy rzucili Wyczułki. Pisze, że towarzystwo ludzi inteligentnych i dobrze wychowanych jest skarbem na wsi, więc postanowiła zdobyć sobie ten skarb. Książę Adam ma dać mi stałą posadę u siebie, miejsce sekretarza...

— A ja tak się przestraszyłam — z uśmiechem odparła pani Tańska.

Na końcu listu był dopisek. Spostrzegł go dopiero później pan Tański, lecz nie przeczytał go głośno. Zasępiło się jego czoło, gdy te kilka na uboczu skreślonych wyrazów przebiegł wzrokiem. Ale matka Olesi, uradowana posadą i korzystną zmianą losu, nie dostrzegła brózdy na czole męża, on zaś złą nowiną wesela, dobrą wywołanego w jej duszy, spłoszyć nie chciał. Powiedział jej tylko, iż trzeba jak najprędzej pośpieszyć do Puław, by podziękować za ofiarowaną posadę i rozmówić się, jakie będą warunki sekretarza.

— Lecz w czemże pojadę? Me mam ani sukni, stosownej, ani kapelusza! — rzekła pani Tańska.

Bawiący właśnie w Wyczułkach pan Ignacy Czempiński, rodzony jej brat, odczuł niepokój w jej głosie.

— Nie troszcz się, wszystko się znajdzie. Pojadę z wami do Warszawy. Kredytu nie odmówię — odparł wesoło.

— A z dziećmi co zrobimy? — spytała pani Tańska. — Jeśli jedziemy z wizytą, nie wypada dziewcząt brać z sobą.

— Zosię zostawimy chwilowo pod opieką mamy, którą uprosimy, aby na ten czas przyjechała do Wyczułek — odezwał się pan Tański. — Co do Klemuni, przyjaciółka twoja panna Dorota Szymanowska oddawna prosi cię, abyś jej oddała małą, pod opiekę. Radziłbym ci zgodzić się na to. W domu starościny Klemunia niezawodnie otrzyma staranne wychowanie.

— Masz zapewne słuszność — odparła cicho pani Tańska, kosztowało ją bowiem wiele rozstanie z najmłodszą córką.

Tak więc wielkie i małe przeszkody zostały usunięte. Nazajutrz państwo Tańscy wybrali się do Warszawy. Pan Ignacy kupił siostrze u Łazarowiczowej, pierwszej wówczas modystki. krepowy, morderowego koloru kapelusz i takąż suknię, by, jak się wyraził, podobała się księżnie, poczem ruszono do Puław.

Podobała się w istocie pani Tańska bardzo, lecz nie z powodu sukni. Uprzejmość, wdzięk jej i ułożenie ujęły wszystkich mieszkańców Puław.

Olesia nic nie wiedziała o propozycyi, uczynionej rodzicom. Przyjazd ich był dla niej niespodzianką. Gdy hajduk, po nią wysłany, stanąwszy na progu pokoju dziewczynek, oznajmił, że księżna pani wzywa do salonu panno Aleksandrę, gdyż państwo Tańscy przyjechali, okrzyk radości wyrwał się z jej ust. W wesołych podskokach pobiegła na wezwanie, myśląc tylko tem, że ucałuje ręce dawno niewidzianych.

Stęskniona za córką matka objęła ją czule ramieniem i długo do serca tuliła, szepcząc:

— Dziecina moja droga!

Lecz gdy następnie Olesia do ojca przystąpiła, ujrzała zmarszczkę na jego czole. A gdy pochyliła się do jego ręki, pan Tański wprawdzie dłoni nie cofnął, lecz nie pocałował jej w czoło. Wróciła więc smutna i niespokojna do siebie i całą noc oka zmrużyć nie mogła.

Państwo Tańscy zastali w Puławach gości. Przybyły w odwiedziny do księstwa pani Zamojska z panią Skarbkową. Niepodobna było przy obcych poruszać sprawy osobistej, mówiono więc wyłącznie o rzeczach, obchodzących wszystkich: o Francyi, o Napoleonie i o tworzących się właśnie legionach. Ale gdy goście się rozjechali, pan Tański poprosił księcia, aby przedstawił mu powzięte co do niego zamiary.

— Będziesz mi pomagał w moich pracach literackich oraz w majątkowych interesach — oświadczył książę. — Za to zajęcie będziesz pobierał 6,000 złotych rocznej pensyi, a po dziesięciu latach otrzymasz gotówki 10,000.

— Wdzięczności mojej nie potrafię wyrazić miłościwemu księciu — odezwał się wzruszonym Stosem pan Tański. — Wrócę zatem do zajęć dla mnie odpowiednich, będę spokojny o byt rodziny. Nie śmiałem nigdy roić o czemś podobnem.

— Prócz pensyi otrzymacie państwo osobny domek z ogrodem na mieszkanie, aby pani Tańska mogła prowadzić własne gospodarstwo — wmieszała się do rozmowy księżna. — Olesia przeniesie się do rodziców i pod ich okiem rość będzie, a nauki pobierać z Zosią Matuszewiczówną. Tak będzie dla niej lepiej. Czuję, iż nie umiem jej dobrze prowadzić. Jest zanadto żywa dla mnie. Zdolna bardzo, dobra, sprytna, nie wątpię, że pod opieką rodziców wyrośnie na zacną kobietę.

Pan Tański spojrzał z wdzięcznością na mówiącą.

— Księżna pani jest niewypowiedzianie dobra — odparł.

On czytał dopisek... Wprawdzie księżna nie zdradziła przed rodzicami Olesi sceny w parku lecz nie taiła w liście, że dziewczynka jest krnąbrną. Zgadywał, dlaczego usuwa ją z pałacu, i podziwiał w tej chwili sposób, w jaki to postanowiła uczynić.

Pani Tańska nie domyśliła się prawdy. Z radością przyjęła postanowienie księżnej.

— Dobrą, bardzo dobrą jest miłościwa księżna — powtórzyła słowa męża. — Nie śmiałam prosić, by Olesia z nami mieszkała, bo lękałam aby z tegp powodu nauk nie przerwała. Księżna umiałaś pogodzić pragnienia mego serca z potrzebami naszego dziecka.

Pani Czempińska niecierpliwie oczekiwała w Wyczułkach powrotu córki i zięcia. Zjawili się wreszcie oboje weseli, szczęśliwi. Zaraz na wstępie oznajmili, iż przyjechali tylko po to, by pożegnać rodzinę i Wyczułki, a Zosię zabrać z sobą.

— Co do Klemuni, zobaczymy, czy panna Dorota zechce opiekować się nią nadal. Śmiało mogę zabrać ją z sobą. Będę miała w Puławach, jak i tutaj, dom własny — mówiła z ożywieniem pani Tańska. — Nie wyobrazi sobie mama, jak miłą, uprzejmą i dobrą jest księżna, jak przyjemne życie wieść tam będę.

Następnego dnia przyjechała do Wyczułek panna Dorota z Klemunią i pan Ignacy Czempiński. Po wspólnej radzie postanowiono, że Klemunią zostanie w Izdebnie, a pan Ignacy zamieszka z matką w Wyczułkach.

Wszyscy cieszyli się serdecznie pomyślną zmianą losu państwa Tańskich, a oni oboje gotowali się do podróży wesoło. Z uśmiechem na ustach wsiedli do powozu, który księżna po nich przysłała. Tylko Zosia była bledszą i smutniejszą, niż zwykle, lecz państwo Tańscy nie niepokoili się tem.

— Nic jej nie będzie. Odczuwa dzisiaj rozstanie z babką, z wujem, z Wyczułkami — rzekła pani Tańska do matki, która zapytała ją, czy dziewczynka czuje się zdrową. — W Puławach odzyska swoje stale rumieńce, a może i piękniejszych dostanie.

Olesia nic jeszcze nie wiedziała, że mieszkać będzie razem z rodzicami. Wesoło powitała rodziców i siostrę, lecz kiedy wkrótce po ich przyjeździe spostrzegła, że służba przenosi jej łóżko i garderobę do drewnianego domku, przeznaczonego dla państwa Tańskich, zasępiła się jej twarzyczka.

— Czy to nie kara za dawne moje postępowanie? — zapytała w myśli sama siebie.

I powrót pod opiekę rodziców, zamiast radości, sprawił jej przykrość.

Zdawało się jej, że w oczach Francuzki i służby czyta uśmiech ironiczny, że spojrzenia ich mówią do niej:

— Wygnała cię księżna, boś była niegrzeczną dla nas.

Milczącą i zachmurzoną była cały wieczór, choć matka i siostra obsypywały ją pieszczotami; chłodne obejście ojca podwajało ten smutek.

— Ty nas już nie kochasz, siostrzyczko — rzekła do niej z wymówką Zosia, gdy znalazły się same w maleńkim pokoiku, który im urządziła pani Tańska. — Tobie żal pałacu.

Przy tych słowach z pod ciemnych jej rzęs stoczyły się zwolna dwie ciche łezki. Olesia uczuła wyrzuty sumienia, objęła ramieniem płaczącą i ucałowała serdecznie.

— Wierzaj mi, że inny jest powód mego smutku — rzekła żywo. — Zdaje mi się, że księżna za kare usunęła mnie ze swego domu, i ta myśl upokarza mnie. Jam raz ciężko zawiniła względem niej. Opowiem ci kiedy, jak to było... Bardzo się wówczas zapomniałam...

— Anielską musi mieć księżna duszę, gdy taką kare obmyśliła — odparła Zosia. — Powrót do swojego gniazdka — słodka to kara.

Słowa te trafiły do przekonania Olesi. Roześmiała się wesoło.

— Masz słuszność — rzekła. — Trzeba postarać się tylko poprawić sobie w Puławach opinię. Bo wiesz, siostrzyczko, jaki przydomek zdobyłam sobie tutaj?

— Jakiż?

— Małej kapryśnicy. A służba nazywa mnie nawet "niegrzeczną panienką".

Na bladą twarz Zosi wystąpił rumieniec.

— Będę przypominała ci codzień twoje postanowienie — rzekła. — Muszą cię nazwać "grzeczną panienką".

Dobrze płynęło życie państwu Tańskim w Puławach i księstwu było dobrze z nimi. Olesia była codzień bardziej zadowoloną ze zmiany. Ranki spędzała w pałacu. Brała tam lekcye języka francuskiego, muzyki i tańców. Po południu czytała z ojcem "Żywoty świętych" Skargi, lub uczyła się hymnów Kochanowskiego. Wieczory spędzała z siostrą, która uczyć się z nią razem nie mogła, gdyż codzień stawała się bledszą i często narzekała na bóle głowy.

Państwo Tańscy najczęściej spędzali wieczory w pałacu, zostawiając Olesi opiekę nad młodszą siostrą. Lubiły dziewczynki te wieczory we dwie spędzane. Zwierzały się wówczas wzajemnie z niewinnych swoich tajemnic. Zosia w bardzo krótkim czasie poznała wszystkie przewinienia żywej Olesi, Olesia smętne] rojenia siostry, która marzyła o białym kwefie siostry miłosierdzia.

Lubili i państwo Tańscy wieczory, spędzano w pałacu. Wysoce inteligentne towarzystwo zbierało się w salonie księcia Czartoryskiego. Cokolwiek nowego i pięknego wyszło wtedy w literaturze, to z pewnością tam było można znaleźć na stoliku. Poeci Cypryan Godebski i Wincenty Reklewski wzbudzali wówczas ogólne zajęcie. Pani Tańska przepisała sobie wiersz Godebskiego: "Do płci pięknej", w którym wiele pięknych myśli wyczytała...

Cokolwiek ważnego zdarzyło się wówczas w świecie, o tem dowiadywali się państwo

Tańscy w salonie księcia. Szybko dobiegały do Puław wieści o toczącej się w Europie wojnie; powtarzano sobie epizody bitew, stoczonych pod Civita Castelana, pod Trebią, Novi, w Afryce i.t.d... Wieści te ożywiały wszystkich i ściągały nieraz licznych gości z Warszawy lub z. sąsiedztwa, a wówczas nie na samej rozmowie czas upływał: urządzano żywe obrazy, w szarady się bawiono.

Pewnego razu, gdy państwo Tańscy powrócili z pałacu do swego cichego domku, ujrzeli Olesię, siedzącą przy łóżku siostry. A było to już po północy.

— Czemu nie śpisz? — zapytała ją ze zdziwieniem matka.

— Poczciwa Olesia, usłyszawszy, iż skarżę się, bo mnie głowa mocno bolała, wstała z łóżka i powiedziała, że się nie położy, dopóki rodzice nie powrócą — zmęczonym głosem odezwała się Zosia.

Zaniepokojona pani Tańska pochyliła się nad chorą i, ująwszy jej dłoń, chwilę badała puls, poczem zwróciła się do męża:

— Czy nie mógłbyś poprosić doktora, by ją odwiedził?

Pan Tański nie ociągał się ani chwili. Delikatne zdrowie Zosi zawsze niepokoiło rodziców. Miejscowy w Puławach lekarz zjawił się niebawem i starannie zbadał chorą.

— Lękam się zapalenia mózgu — oświadczył panu Tańskiemu.

Olesia, która odprowadziła go razem z ojcem do sieni, słyszała, co powiedział. Nie zdradziła się jednak przed matką, lecz prosiła, by pozwoliła jej czuwać dalej nad siostrą. Pan Tański poparł jej prośbę i po raz pierwszy od czasu, jak do Puław się przeniósł, ucałował ja czule. Żonę namówił, by udała się na spoczynek.

Choroba przez noc szybki uczyniła postęp: Zosia nie poznała matki, gdy ta stanęła rano przy jej łóżku. Lekarz, w południe odwiedziwszy chorą, oznajmił panu Tańskiemu, że nic ma nadziei ocalenia Zosi. Radził, by matkę zwolna przygotować do ciosu, jaki ją czeka.

Odtąd pani Tańska nie odstępowała chorej. Olesia z ojcem naprzemian jej pomagali. Ale najlepiej dogodzić umiała Zosi Olesia. Matka z całym spokojem zostawiała ją chwilami samą przy siostrze.

Właśnie dobiegał trzeci dzień od rozwinięci; się zapalenia mózgu. Zosia od rana ciągle drzemała, jęcząc kiedy niekiedy głośno. Pan Tański był zajęty w gabinecie księcia, pani Tańska., zmęczona bezsenną nocą, usunęła się do swego pokoju. Przy chorej siedziała cichutko Olesia, pewna, że ten sen uporczywy jest dobrym znakiem.

Naraz Zosia otworzyła oczy i przytomne spojrzenie zwróciła na siostrę.

— Jesteś bardzo dobra, Olesiu — wymówiła słabym głosem. — Czułam ciągle ciebie przy sobie. Prawie nie odstępowałaś mnie. Dziękuję ci za to.

Olesia zarumieniła się z radości i pochyliła z pieszczotą do chorej. Zosia zamieniła pocałunek z nią.

— Żegnam cię, siostrzyczko — szepnęła. — Odbiegnę was niebawem. Czuję to... Tak mi jakoś słabo.

— Nie mów tak, bo mi przykrość sprawiasz — odparła Olesia. — Wszakże jesteś przytomna. Wczoraj nie poznawałaś nas. Dziś masz się lepiej. Modliłam się gorąco. o twoje zdrowie i będę się jeszcze modliła.

— Mnie nie żal życia, siostrzyczko. Wszak pójdę do Boga Ojca. Tutaj nicbym dobrego nikomu zrobić nie mogła, bom ciągle słaba. Tam będę prosiła Boga za rodzinę, za wszystkich braci, za ziemię moją.

Z oczu Olesi potoczyły się łzy.

— Nie mów tak — powtórzyła zdławionym głosem.

— A ty nie płacz... nie zasmucaj mnie — la Zosia.

Olesia silą woli stłumiła łzy.

— Pójdę po mamę — powiedziała.

I zbudziła matkę, ale nie powtórzyła jej słów Zosi. Oznajmiła tylko, że chora ją, wzywa, sama zaś pobiegła na poblizką łąkę i narwała cały pęk świeżo rozkwitłych przylaszczek. Zosia uśmiechem podziękowała jej za ten miły dar.

— Tak lubię te kwiateczki. Wiosnę wiodą z sobą — powiedziała,

W Olesię wstąpiła otucha.

— Pewno majaczyła wtedy. Teraz jest przytomna — pomyślała.

W południe zwykle doktór odwiedzał chorą. Tego dnia przybył także i posiedział dłużej. A gdy się żegnał, zapytał o pana Tańskiego.

— Jeszcze u księcia jest zajęty — odparła pani Tańska. — O pierwszej przychodzi dopiero na obiad.

Lekarz, nic nie odpowiedziawszy, oddalił się.

Olesi się zdawało, że ojciec wrócił tego dnia smutniejszy, niż zwykle. Niepokój o siostrę powrócił do jej serca. Zosia wpadła znowu w sen uporczywy, lecz nie jęczała wcale. Olesia postanowiła jednak nie wychodzić wcale z jej pokoju i nawet w nocy czuwać. Oparł się temu wszakże ojciec.

Była godzina dziewiąta wieczór. Wszyscy troje czuwali nad chorą. Olesia spostrzegła, że Zosia parę razy dziwnie drgnęła cała. Chciała właśnie zapytać, co to znaczy, gdy ojciec zwrócił się nagle do niej.

— Idź spać — rzekł stanowczym tonem.

Nie śmiała, być nieposłuszną. Poszła do swego pokoiku, lecz nie rozebrała się. Czuła się jednak bardzo zmęczoną" więc rzuciła się na łóżko i usnęła wkrótce tak twardo, że słonko zbudziło ją dopiero, a przecież cicho nie było tej nocy w ich małym domku.

Siadła na łóżku jeszcze zaspana i zaczęła sobie przypominać wrażenia dnia poprzedniego. Naraz usłyszała czyjeś kroki. Zwróciła spojrzenie ku drzwiom i ujrzała wchodzącego ojca. Był bardzo blady i bardzo smutny. Ona zerwała się i pośpieszyła ku niemu. Chciała go zapytać, jak się miewa Zosia. Ale on uprzedził pytanie, objął ją ramieniem, przycisnął do serca i czule w czoło pocałował.

— Bóg wezwał Zosię do Siebie — rzekł. — Umierała nieprzytomna. Ksiądz udzielił jej Olejów świętych i pobłogosławił ją na drogę wieczną.

Z ust Olesi wyrwało się łkanie, ojciec pocałował ją powtórnie.

— Byłaś dla niej bardzo dobrą podczas choroby. W tym smutku ciężkim wspomnienie to będzie dla ciebie osłodą — dodał. — Pamiętaj, że i my cierpimy w tej chwili bardzo i że matka twoja jest delikatnego zdrowia.

Słowa te wymówił głosem drżącym. Olesia pochyliła się do jego ręki z pocałunkiem.

— Będę się starała postępowaniem swojem złagodzić smutek rodziców — odparła cicho i, otarłszy oczy, pośpieszyła do matki.

W długiej białej sukni, w welonie z iluzyi i wianku zielonym na złotych, rozpuszczonych włosach spoczęła Zosia w białej trumnie, która księżna poleciła przenieść do kaplicy pałacowej i ustawić na nizkim katafalku, aby wszyscy, którzy ją kochali, mogli się jej jeszcze napatrzyć... A dużo, dużo miała dziewczynka przyjaciół w Puławach. Wszyscy nazywali ją tam "słodką panienką".

Uśmiechnięta łagodnie, pełna spokoju twarzyczka umarłej nie budziła w niczyjem sercu lęku, jaki zwykle wywołuje w nas widok śmierci.

Olesia przybiegała co chwila do kaplicy i, klęcząc na stopniach katafalku, wpatrywała się w drogie jej rysy, a potem wracała do matki, która leżała w swoim pokoju niezdrowa, tuliła się do niej z pieszczotą i mówiła:

— Nie płacz, mamo! Naszej Zosi u Boga dobrze. Ona wśród aniołów, uśmiecha się do nich, będzie z nimi nad nami czuwała...

Zosia Matuszewiczówna kilka razy także odwiedziła kaplicę.

— Nie pojmuję, dlaczego ludzie boją się umierać — rzekła do Francuzki, gdy wróciły do siebie — Nigdy tak pogodną nie bywała Zosieńka, iak jest nią dzisiaj. Dobrze jej musi być w trumience.

Przebyte pierwsze ciężkie zmartwienie wpłynęło ogromnie na Olesię: spoważniała raptem, a przytem stała się niezmiernie słodką dla otaczających. Czuwała nad nią czysta duszyczka jej siostry. Ilekroć miała zamiar komu krnąbrnie odpowiedzieć, zaciąć się w uporze po dawnemu, wyniośle wydać służbie jaki rozkaz, wnet zjawiała się w jej wyobraźni łagodna, pełna słodyczy twarzyczka Zosi, a wtedy zdawało się jej, iż słyszy jej głos, przemawiający do niej: "Nie czyń tego, proszę cię".

Widzenie to zatrzymywało na jej ustach niegrzeczne wyrazy i do skruchy ją pobudzało.

Ubiegło cichych kilka miesięcy w domu państwa Tańskich. Olesia spędzała teraz dużo czasu z matką. Wróciwszy po nauce z pałacu, zastawała ją zawsze, gdyż pani Tańska nie brała teraz udziału w zebraniach, zadawalając się towarzystwem męża i córki. Pan Tański powtarzał jej wiernie wszystko, co usłyszał w salonie; wiedziała, że sława Napoleona rośnie, że nowemi zwycięstwami uwieńczył czoło Przynosił jej świeżo wydane utwory nowych poetów, czytywał nieraz głośno piękniejsze ustępy. Olesia wieczory spędzała teraz zawsze z matką, a często i z ojcem. Wówczas słuchała jego opowiadań, lub czytania, a dusza jej i serce kształciły się, umysł się rozwijał.

Tak ubiegło pół roku. W październiku, pewnego ranka Olesia jeszcze spała, gdy pan Tański wszedł do jej pokoju. Był ożywiony i wesoły.

— Wstawaj! — zawołał. — Dobrą nowinę ci niosę.

Słowa te obudziły dziewczynkę. Usiadła na łóżku, spojrzała z niepokojem na ojca. Myślała, że zaspała i że on ją łaje.

Pan Tański spostrzegł jej zmieszanie, przystąpił bliżej i pogładził jej potarganą główkę.

— Ubierz się starannie i prędko — rzeki. — Wprawdzie dopiero szósta godzina, lecz chcę. byś, zanim na lekcyę pójdziesz, powitała siostrę. Dzisiejszej nocy Bóg zesłał nam dziecinę na pociechę po stracie Zosi. Nazwaliśmy ją Marynią. Matka pieści się właśnie z maleńką.

Z dawno niewidzianą żywością Olesia poniosła ojca rękę do ust.

— Mam znowu dwie siostry — wymówiła, śmiejąc się.

Ojciec ją uściskał.

— Zmieniłaś się od pewnego czasu znacznie na korzyść — rzekł. — Nieszczęście cię poprawiło, niechże radość nie popsuje. Pamiętaj, że maleńka Marynia będzie słuchać uważnie, co mówisz, i przypatrywać się najdrobniejszym twoim uczynkom.

— Będę. starała się być zawsze dla niej dobrym przykładem — odparła mocno wzruszonym głosem Olesia.

III.

W Izdebnie.

Klemunia Tańska siedziała pochylona nad książką. Czytała Telemaka, powieść napisaną dla młodzieży przez znakomitego autora francuskiego Fenelona. Panna Dorota przysłuchiwała się jej z zadowoleniem. W przeciągu roku dziewczynka nauczyła się biegle czytać po francusku. Mówiła też bardzo już dużo i rozumiała wszystko. Była zdolna i pilna.

— Teraz odpocznij — odezwała się panna Dorota, gdy Klemunia skończyła rozdział. — W nagrodę powiem ei coś, co cię serdecznie ucieszy — dodała, odebrawszy z rąk dziewczynki książkę.

Klemunia podniosła na nią rozumne swojo oczy, błyszczące w tej chwili ciekawością.

— Jutro o godzinie drugiej po południu przyjadą do Izdebna państwo Tańscy z dwoma córkarni, Olesia i Marynią — cedząc wyraz po wyrazie, by nacieszyć się dłużej wrażeniem, jakie sprawią jej słowa, wypowiedziała panna Szvnianowska.

Blada twarzyczka Klemuni zarumieniła się. Dziewczynka przybiegła do kolan swojej opiekunki i całując jej ręce w uniesieniu radości, powtarzała:

— Uściskam rodziców Olesię, poznam moją maleńką siostrzyczkę. Jakże jestem szczęśliwa!

Lecz naraz gwałtowna jej radość pierzchła, czarne oczy mgła smutku powlokła.

— Ale Zosi nie będzie z nami — szepnęła. Panna Dorota objęła ją ramieniem i tkliwie pocałowała.

— Od lat najmłodszych przywykać do tego musimy, dziecino, że do każdej naszej radości Bóg dorzuca maleńką troskę — rzekła cicho z westchnieniem.

— Dlaczego? — spytała Klemunia.

— Może dlatego, byśmy do życia nadto się nie przywiązywali, żeby nam nie było za ciężko umierać, żebyśmy od ziemi do nieba wzrok codziennie podnosili-odpowiedziała panna Dorota.

Piętnastego sierpnia każdego roku w Izdebnie od lat już kilkunastu odbywało się uroczyste nabożeństwo za duszę nieboszczyka rnęża pani Szymanowskiej, starosty wyszogrodzkiego. Cała rodzina zjeżdżała zawsze na tę uroczystość żałobną, a w tym roku i państwo Tańscy zapowiedzieli swoją obecność.

Uroczystość była żałobna, lecz czas sprawił, że smutek po stronie męża i ojca złagodniał już o wiele w sercach żony i sierot, a zjazd dawno niewidzianych krewnych i przyjaciół wywoływał w ich sercach zadowolenie. Chętnie też czyniono każdego roku w Izdebnie przygotowania na przyjęcie serdecznych gości.

Gdy nazajutrz po otrzymaniu radosnej wiadomości Klemunia, siedząc w ogrodzie, usłyszała wołanie:

"Państwo Tańscy jadą!" — nie lękając się sprawić domownikom przykrości swoją radością, powtórzyła głośno i kilkakrotnie:

— Jadą! Jadą!

I z wyciągniętemi do uścisku ramionami pobiegła na roztaczający się przed dworem wirydarz. Ze śmiechem i pieszczotą objęła kolana rodziców, potem Olesię uściskała, następnie zwróciła się do Maryni i odebrała ją z rąk piastunki.

Ta mała siostrzyczka wprowadziła ją w zachwyt. Zabrała ją do pokoju, z niebywałą u niej stanowczością zapowiedziała wszystkim, iż nazwie ją swoją córuchną, nie odstępowała iei na krok, otoczyła swoją opieką. Nacieszywszy się dawno niewidzianą, państwo Tańscy zmienili ubranie podróżne i pośpieszyli z Olesia do salonu, by złożyć uszanowanie starościnie.

Gości przyjezdnych było już sporo. W salonie gwar panował. Złożywszy głęboki ukłon pani domu oraz pocałunek na jej dłoni, powitawszy wszystkich, pan Tański stanął na środku salonu z głową podniesioną, a przyłożywszy do czoła dwa palce, zawołał wesoło:

— Niech żyje cesarz Napoleon Bonaparte!

— Co znaczą te słowa? — dały się słyszeć zewsząd pytania.

— Pan Tański siadł w głębokiem krześle i potoczył wzrokiem po cisnących się wokół niego.

— Przywiozłem z sobą cały snop nowin — odparł. — Zajmujcie miejsca i słuchajcie pilnie. Cisza salę zaległa. Wszystkie krzesła zostały zajęte, wszystkie spojrzenia zabłysły ciekawością i zwróciły się ku siedzącemu w pośrodku.

— Czekamy — ten i ów odezwał się po chwili. Pan Tański chrząknął i począł mówić:

— Doprawdy, to geniusz ten Napoleon Bonaparte. Syn ubogiego szlachcica korsykańskego, wychowany w szkole wojskowej, otrzymuje skromny tytuł podpułkownika; wygnany

z Korsyki przenosi się do Francyi, tam podczas rewolucyi dosługuje się stopnia jenerała, żeni się z wdową po wice-hrabi Beauharnais, dobrą i rozumną Józefiną, potem zostaje głównym wodzem, zadziwia całą Europę zwycięstwami, jakie odnosi, zdobywa sobie tytuł konsula, zawiera korzystny dla siebie pokój z Austrya w Luneville, z Anglią w Amiens i stroi czoło koroną cesarską we Francyi, we Włoszech królewską. Tylko geniusz mógł w przeciągu lat kilkunastu tyle zadziwiających czynów dokonać, tak wysoko wznieść się własnemi siłami.

— Wspierali go ci, którzy walczyli pod jego sztandarami — odezwał się pan Ignacy Czempiński.

— Których krew zrosiła pola pod Novi, Civita Castelana i wielu innych, którzy szli za nim aż do Egiptu — dodała pani Szymanowska.

— W nagrodę ów geniusz, zawierając pokój z Austrya w Luneville, zapomniał o nich zupełnie — rzekła panna Dorota.

— Bo najprzód musiał myśleć o swoich — odparł pan Tański. — Zawarł pokój z Austrya i zajął się Francyą. Uciszył wewnętrzne niezgody, zamknięte kościoły otworzył, nadał państwu nowe prawa, a gdy dźwignął i wsparł chwiejącą się Francyę, znowu wojnę rozpoczął.

— Znowu?

— Z kim? — ozwały się pytania.

Obecnie zbroi się przeciw Anglii i Austryi, i legiony powołuje napowrót — odparł pan Tański. — Podobno i Prusy wezmą udział w tej wojnie. Kto wie, co czeka Warszawę.

— Niech żyje Napoleon! — zawołało kilku panów.

Lecz inni wstrząsnęli głowami.

Potoczyła się ożywiona rozmowa. Towarzystwo podzieliło się na dwie partyę: jedni razem z panem Tańskim nazywali Napoleona genialnym człowiekiem, bohaterem wieku, drudzy zarzucali mu despotyzm, egoizm, dumę i brak miłości bliźniego; na poparcie tego ostatniego zarzutu przypominali, jak niepotrzebne mu w czasie pokoju wojska posłał przeciw zbuntowanym murzynom na San Domingo.

Znudzona zbyt poważną dla niej rozmową Olesia wysunęła się cichutko z salonu i położyła się. Państwo Tańscy dopiero po północy podążyli za nią.

Wszedłszy do przeznaczonej sobie sypialni, ujrzeli z wielkiem zdumieniem Klemunię boso, nawpół ubraną, kołyszącą maleńką Marynię, obok na podłodze śpiącą z głośnem chrapaniem piastunkę, a na łóżku Olesię.

Co ty robisz tutaj? — zapytała pani Tańska.

— Córuchna moja płakała. Anusia nie słyszała. Przyszłam ją uspokoić — odparła Klemunia.

Pani Tańska ucałowała ją czule.

— Już śpi twoja córuchna — rzekła. — Idźże sama teraz spać, moja ty poważna mateczko.

Klemunia oddaliła się. Cisza zaległa stary dwór Izdebna. Dziewczynka usnęła twardo. Jak długo spała, nie umiałaby tego powiedzieć. Naraz siadła na łóżku, niepewne jeszcze, czy to, co słyszy, jest snem, czy jawą: z sąsiedniego pokoju, z tego, który jej rodzice zajęli, dobiegało wołanie Olesi:

— Ratujcie! Tata umiera!

— Panno Doroto! — krzyknęła.

Panna Dorota już się zbudziła i stała przy niej.

— Włóż szlafroczek. Pójdziemy — odparła drżącym głosem.

Klemunia ścisnęła ją mocno za rękę i pośpieszyły razem do pokoju państwa Tańskich. Tam smutny obraz przedstawił się ich oczom. Blada, z włosem rozwianym, w bieliźnie, pani Tańska nawpół zemdlona klęczała przy łóżku męża, z czołem opartem o zwisie bezwładnie jego ramię. Olesia tuż przy niej z rękoma splecionemi, z wyrazem przerażenia w oczach, wzywała ratunku.

Jednocześnie z panną. Dorotą i Klemunia zjawiło się jeszcze kilka osób.

Panie pośpieszyły do zemdlonej, wyniosły ją do dalszych pokojów i zajęły się nią. Olesia podążyła za matką.

Mężczyźni zbliżyli się do pana Tańskiego i starali się przywieść go do przytomności. A. widząc, że starania te żadnego skutku nie odnoszą, posłali do sąsiedniego miasteczka po lekarza. Przybył o ile tylko mógł jak najprędzej, lecz po to tylko, by stwierdzić to, czego wszyscy w Izdebnie się obawiali, t.j. że pan Tański nie żyje, że paraliż serca go zabił. Krewni i przyjaciele wiedzieli, iż jest chory na serce.

Klemunia całą noc nie odstąpiła ojca. W popłochu, jaki śmierć nagła wywołała we dworze, nikt nie zauważył, że dziewczynka siedzi cichutko za łóżkiem pod ścianą i wpatruje się ze smutkiem w bladą i nieruchomą twarz ojcowską.

Nazajutrz poczęli zjeżdżać bliżsi sąsiedzi na doroczne egzekwie i dowiedzieli się z przerażeniem, że przybyli na dwie żałobne uroczystości. Postanowiono odbyć jednocześnie pogrzeb pana Tańskiego i żałobne nabożeństwo za starostę Szymanowskiego.

W kościółku kirem ubranym wystawiony został wspaniały katafalk, na nim spoczęła trumna zmarłego. O dziesiątej rano, przy wielkim ołtarzu przybyłe z miasta duchowieństwo odprawiło egzekwie za właściciela Izdebna, przy bocznym proboszcz mszę za pana Tańskiego a. po egzekwiach starosty odbył się pogrzeb.

Grom ciężki uderzył w panią Tańską. Straciła nietylko tego, którego całem sercem kochała, lecz jednocześnie opiekuna tkliwego. Groził jej i dzieciom niedostatek.

Próżno pani Szymanowska i panna Dorota pocieszały ją, próżno Olesia i Klemunia tuliły się do niej i o pieszczotę prosiły: siedziała nieruchoma, wpatrzona w przestrzeń, powtarzając kiedy niekiedy:

— Co ja teraz pocznę? Gdzie się podzieje? Panna Dorota, lękając się o dziewczynki, odwoływała je do siebie pod różnymi pozorami. Ale one wracały natychmiast do matki. Jedynie maleńka Marynia potrafiła je zatrzymać czasami dłużej, a nawet smętny uśmiech na ich usta wywołać.

Pewnego dnia, gdy pani Tańską siedziała z Olesią i Klemunia u siebie i powtarzała smutne zwykłe pytanie, a dziewczynki nie wiedziały, jak zawsze, co jej odpowiedzieć, ktoś otworzył delikatnie drzwi i weszła do pokoju panna Dorota z listem w dłoni.

— Z Puław posłaniec przywiózł — powiedziała, podając list pani Tańskiej.

Wdowa wyciągnęła żywo rękę i, rozłamawszy pieczęć, poczęła cicho czytać... Po chwili z ust jej wyrwało się łkanie.

— W najcięższe chwile rzuca moc Boża promienie swojej łaski — rzekła łkającym głosem. — Dobry jest Bóg, dobrzy są ludzie!

I przeczytała głośno wyjątek z otrzymanego listu:

"W żalu takim, jaki twoje serce przenika, nie pozostaje, jak płakać z nami razem" — pisała księżna Czartoryska, — "Przyjedźże, Taniusiu droga, do Puław i mieszkaj przy nas".

Prócz listu w kopercie znajdował się jeszcze skrypt na 6000 złotych i dopisek księcia, który oznajmiał wdowie, że przysyła jej wysłużoną przez męża pensyę i obiecuje płacić jej rocznie emeryturę w kwocie 3000 złotych.

Wzruszona dowodami tak wielkiej dobroci pani Tańska podążyła z Olesia do Puław z powrotem, Marynię babka zabrała do Wyczułek, Klemunia w Izdebnie pozostała.

Tymczasem na szerszym świecie zahuczała wojna olbrzymów. Najpotężniejsze mocarstwa w Europie uzbroiły się przeciw sobie; wszystkie umysły były naprężone, wszystkie serca biły przyśpieszonem tętnem, na wszystkie usta nasuwało się pytanie: "Kto też zwycięży?"

A przyszłość pełna tajemnic nie rychło na me odpowiedzieć miała.

W takich to wielkich i ciekawych czasach rosła Klementyna Tańska. Me dziw, iż umysł jej wcześnie dojrzał.

Panna Dorota zajmowała się troskliwie swoją wychowanicą. Klemunia pilnością odwdzięczała się, czyniąc szybkie postępy w naukach.

Hołdując zwyczajowi, panującemu wówczas w Warszawie, uczyła się przeważnie języka francuskiego. Nawet pacierz mówiła codziennie po francusku. Przed zebranymi gośćmi deklamowała bez zająknięcia bajki La Fontaine'a, czytywała z przyjemnością powieści 'francuskie i po francusku rozmawiała. Język polski stał na podrzędnym planie w edukacyi dziewczynki, głównymi zaś były: język francuski i religia. Stary i Nowy Testament znaią, doskonale na pamięć.

Ranki spędzała w pokoju panny Doroty na nauce, popołudnie wypełniały jej zajęcia w ogrodzie, szycie, lub przysłuchiwanie się rozmowie gości, których nigdy nie brakło w Izdebnie.

Minęły dwa lata, złożone z dni jednostajnych, podobnych jeden do drugiego, jak dwie krople wody. Klemunia zrzuciła już żałobę, lecz wspomnienia strasznej nocy i smutnych dni, jakie potem nastąpiły, jeszcze żywo tkwiły w jej pamięci i cichą zadumą często powlekały jej oczy.

Pewnego popołudnia zjawił się niespodzianie w Izdebnie wuj Ignacy. Dziewczynka po witała go okrzykiem radości.

— Czy córuchna moja, najmilsza Marysieńka zdrowa? — zapytała.

— Jak rybka — odparł pan Ignacy. — Matka i Olesia też zdrowe. Wracam z Puław.

I usunąwszy od siebie Klemunię, zwrócił się do pani domu.

— Z radosną nowiną przyjechałem — rzekł.

Dziewczynka, którą obeszło krótkie powitanie wuja, rozjaśniła natychmiast twarzyczkę, a gdy zajął miejsce, usiadła u jego nóg i podniosła nań błyszczące ciekawością spojrzenie.

— Napoleon odniósł nowe zwycięstwo nad Prusakami — odezwał się tymczasem pan Czempiński. — O pięć mil od siebie toczyły się dwie bitwy jednego dnia: pod Jena stanęli naprzeciw siebie Napoleon i książę Hohenlohe, pod Auerstädt Dayoust, marszałek francuski, i król pruski. Po kilkogodzinnej bitwie wojska francuskie poczęły brać przewagę i wzięły do niewoli bardzo wielu jeńców...

— Patrzcie, panie, ta mała płacze! Doprawdy płacze!-wykrzyknął naraz pan Ignacy, przerywając swoje opowiadanie.

I ręką wskazał siedzącą nizko Klemunię.

W istocie z oczu dziewczynki toczyły się łzy ciche.

— Ktoby przypuścił, że ona rozumie — dodał — Chodźże do mnie.

A gdy dziewczynka zawstydzona, iż wszystkie spojrzenia ku niej się zwróciły, przystąpiła nieśmiało, otarłszy przedtem oczy, on objął ją ramieniem i w czoło pocałował.

— Da Bóg, na rozumną kobietę wyrośniesz — rzekł. — Posłuchaj, co jeszcze powiem.

I począł dalej ciągnąć opowiadanie:

— Napoleon pod Jena, Davoust pod Auerstädt odnieśli stanowcze zwycięstwa. Przerażeni Prusacy pierzchali w najwyższym nieładzie. Francuzi nie przestawali. ich ścigać uporczywie, dopóki ostatecznie nie znękali. Poczem cesarz rozesłał swoich jenerałów z hufcami zbrojnymi w różne strony państwa pruskiego, a ci dzielnie się sprawili: Montin zdobył Hamburg. Bremę, Lubekę i brzegi Bałtyku, Ney Magdebourg, Davoust Poznań, Lannes Bydgoszcz. Hieronim, brat cesarza, wkroczył do Śląska, Napoleon do Berlina.

Klemunia pochyliła się do ręki wuja z pocałunkiem.

On roześmiał się całem gardłem.

— Mnie dziękujesz, dziewczyno? — rzekł wesoło. — Toć niczem nie przyczyniłem się do tego zwycięstwa. Przez te wszystkie dni, w których Napoleon przy ogniu płonącego ogniska pod gołem niebem, lub w dymnej chacie kreślił plany bitew, wiódł swoje szeregi przez zaspy śnieżne i błota, jam albo zwoził z pola zboże do stodoły, albo w wygodnym fotelu, w ciepłej i widnej izbie czytał dochodzące nas buletyny z pola bitwy.

— Ja dziękuję wujaszkowi za opowiadanie i za to, co o mnie wujaszek powiedział — odparła Klemunia.

— Czy bardzo piękną, czy też bardzo rozumną wolałabyś być? — zapytał ją pan Ignacy.

Dziewczynka zamyśliła się poważnie. Po chwili odpowiedziała:

— Gdyby jaka dobroczynna wróżka stanęła przede mną i rzekła: "Powiedz mi, czego pragniesz, a spełnię twoje życzenia" — powiedziałabym: — "Chciałabym być bardzo rozumną i bardzo dobrą kobietą".

Panna Dorota spojrzała z zadowoleniem na swoją wychowaniec, a pani Szymanowska ozwała się:

— Chlubę przynosi ci, Dosiu, twoja uczennica.

Pan Ignacy podał rękę pannie Dorocie i, serdecznie uścisnąwszy jej dłoń, dodał:

— W imieniu matki Klemuni dziękuję pani za jej staranną opiekę nad tą biedną sierotą.

To Posiedziawszy, westchnął i spojrzał na ułomną Postać dziewczątka. Zrozumiała go panna Dorota.

— Klemunia biedną nie jest. Bóg ją hojnie obdarzył: jest zdolna i ma dobre serce — rzekła żywo.

— Nie czuję się wcale biedną — dodała z przekonaniem dziewczynka.

— Pokonały mnie niewiasty — odparł wesoło pan Ignacy. — Więc słuchajcież dalej o zwycięzcach... Przywiozłem z sobą Gazetę Warszawską, która donosi o bitwie pod Auerstädt. Nawiasem mówiąc, bitwa ta była ważniejszą od stoczonej pod Jeną i dlatego Napoleon nie kazał o niej głosić pismom francuskim. Oj, próżny to człowiek!

To mówiąc, dobył z kieszeni czamary gazetę i rozłożył przed sobą na stole.

"Według poprzednio nadesłanych wiadomości z pola bitwy, wojska królewskie przegrały pod Auerstädt batalię" — donosiła stylem urzędowym Gazeta Warszawska. — "Szczegóły tego wypadku nie są nam jeszcze znane, to tylko wiemy, że Najjaśniejszy Pan i bracia jego żyją".

— Jakież wrażenie wywołał w Warszawie ten buletyn? — spytała pani Szymanowska.

— Na miejscowych takie samo, jak i na nas — odparł pan Ignacy. — Prusacy są przerażeni, choć gubernator Köhler uspakaja ich. Kazał porozlepiać na rogach ulic podpisane przez siebie plakaty, zapewniające, że jeśli garnizon pruski będzie zmuszony opuścić stolice i miasto zostanie wydane Francuzom, on zabezpieczy pierwej życie i mienie wszystkich mieszkańców. Nasi żartują sobie z owego mniemanego niebezpieczeństwa; kilku panów, jak Działyński, Fiszer i Lipski, pośpieszyło do Berlina powinszować Napoleonowi odniesionego zwycięstwa.

— Chciałabym być teraz w Warszawie — odezwała się panna Dorota.

— I ja też — dodała Klemunia.

— Spełnia się zapewne wasze życzenia — rzekła starościna. — Bezpieczniej pono teraz będzie w mieście, niż na wsi. Wybiorę się jutro sama, gdyż mam świąteczne zakupy do załatwienia, rozpatrzę sio, posłucham, co ludzie mówią, i może wynajmę mieszkanie.

— Więc może poznam Warszawę, gdzie mama mieszkała, gdy była mała! - wykrzyknęła Klemunia.

— Bardzo być może — odparła starościna.

— Mam jeszcze coś ciekawego do opowie-dzenia paniom-odezwał się pan Ignacy, przerywając tę rozmowę. — Książę Czartoryski opowiedział ciekawy epizod z toczącej się obecnie wojny, który zajmie panie niezawodnie... Było to pod Częstochową- Pewnej nocy, po-cuzów jeszcze w listopadzie, stu konnych Francuzów z oddziału szefa Deschamp'a, prowadzonych przez młodego oficera, niejakiego Wosińskiego, zjawiło się niespodzianie pod Jasna Górą... W murach warowni było wówczas 500 Prusaków. Wosińskiemu przyszła szalona myśl do głowy: wypłoszyć ich z klasztoru. Cóż więc czyni?.. Doprawdy, to dzielny chłopak... Zwoławszy okolicznych chłopów, kazał im rozłożyć wokół góry wielkie ogniska, a strzelcom swoim przyprawić do kaszkietów kitki grenadyerskie, poczem razem z chłopami uwijać się z hałasem koło ogniska. Stojące na murach klasztoru straże pruskie, zbudzone tym hałasem z drzemki, powiadomiły swego wodza, że wielka armia francuska obiegła klasztor. Powstał popłoch wśród Prusaków. Więc gdy Wosiński wezwał dumnie komendanta załogi do poddania się, ten, świtu nie czekając, otworzył bramę fortecy przed garstką i broń złożył... Prusacy spodziewają się, że Francuzi zajmą Warszawę. Wiele rodzin niemieckich opuszcza już miasto — ciągnął dalej pan Ignacy.

— W istocie cały snop ciekawych wiadomości przywiozłeś nam pan - rzekła starościna.

Zajmująca rozmowa przeciągnęła się do późnego wieczora. Pan Czempiński wyjechał z Izdebna dopiero następnego dnia razem ze starościną, która przyrzekła córce, iż powróci niezawodnie przed upływem wielkiego tygodnia.

Była środa. Panna Dorota przypomniała Klemuni na lekcyi religii ostatnie chwile z życia Chrystusa. Długo i wymownie opowiadała jej o wieczerzy, spożytej z uczniami, i o wieczorze, spędzonym w ogrodzie Oliwnym.

Klemunia słuchała z wielką uwagą.

Po obiedzie panna. Dorota poszła z dziewczynką na. tak zwaną Ciemną Jutrznię. Kościoł był w żałobę przybrany. Na ołtarzu palił się świecznik, w którym trzynaście świec płonęło. Żałobne psalmy, jakie zebrani w świątyni kmiecie razem z proboszczem i zakrystyanem śpiewali, smutnem echem obijały się o jej ściany. Za każdym prześpiewanym psalmem, ministrant gasił jedną ze świec, tkwiących w świeczniku. Coraz mroczniej robiło się wokoło.

Klemunia była bardzo wzruszona. Bujna wyobraźnia dziewczynki przedstawiła sobie wyraźnie ogród Oliwny, modlącego się gorąco Jezusa, błagającego Ojca Niebieskiego o siłę przed ciężką chwilą, zbliżającą się dla niego, i drzemiących spokojnie apostołów. Była pewna, że widzi tę piękną postać, klęczącą ze splecionemi rękoma, te oczy pełne słodyczy i rozumu, wpatrzone w kielich goryczy, te usta, szepczące z poddaniem: "Bądź wola Twoja!" Naraz zupełnie ciemno zrobiło się w kościele. Ministrant, zgasiwszy dwunastą świecę, wyniósł świecznik z trzynastą płonącą za ołtarz. W mroku, jaki ogarnął przestraszoną dziewczynkę, rozległ się głuchy hałas. Ona nie wątpiła, że słyszy wkraczających do ogrodu Oliwnego żołnierzy i widzi Judasza, przystępującego z pocałunkiem zdradzieckim do Chrystusa. Z ust jej wyrwało się głośne łkanie.

— Wzięli go, wzięli! Do więzienia zaprowadzili! — poczęła wołać.

Rozmodlona panna Dorota teraz dopiero spostrzegła, jakie wrażenie wywarło nabożeństwo na jej wychowanicę. Pochyliła się do niej z pociechą.

— On cierpiał, lecz teraz chwałą wieczną się cieszy — szepnęła. — Cierpiał nie daremnie: zbawił ludzkość od potępienia... Kto kocha Chrystusa i idzie Jego drogą, ten chwałę Jego powiększa i ustala zbawienie ludzi.

Klemunia przestała płakać. Zwróciła spojrzenie na wielki ołtarz, przed którym zwieszająca się od pułapu wieczysta lampa migotała jasno, jak gwiazda poranna, i blaskiem spokojnym oblewała rozpiętego na krzyżu Zbawiciela.

— Drogą Twoją chcę iść i na chwałę Twoją dla szczęścia ludzi pracować — rzekła.

Wracała do domu zamyślona. Panna Dorota nie przeszkadzała jej. Szły milczące obok siebie, a za niemi dążyła czeladź dworska, śpiewając "gorzkie żale". Żałosne ich głosy mięszały się z szeptem gałęzi drzew i krzewów, któremi wietrzyk wiosenny poruszał. Nagle śpiewy ucichły.

— Pono jaśnie pani powraca — odezwała się jedna z dziewcząt, zbliżywszy się do panny Doroty.

Wszyscy przystanęli i spojrzeli w stronę gościńca, do którego biegła ścieżyna od kościoła. Widać tam było dwa pojazdy.

— Powóz i konie nasze widzę na przedzie, lecz w powozie tym aż cztery osoby, a w drugim więcej — odparła panna Dorota.

— Może jaśnie pani gości wiezie — uczyniła uwagę Anusia.

Panna Dorota, nie odpowiadając dziewczynie, przyśpieszyła kroku.

— Tak, to mama — rzekła po chwili. — Ale kto jest z nią? — dodała.

— Ktoś obcy — powiedziała Klemunia.

Mocno zaciekawione postanowiły iść naprzeciw powracającej. Służbie kazała panna Dorota wracać do domu i poczynić przygotowania na przyjęcie gości.

Pani Szymanowska, spostrzegłszy dążącą gościńcem córkę z Klemunią, zawołała na woźnicę, aby podjechał do nich. Klemunia miała słuszność: jakieś obce panie — jedna starsza, dwie młode panienki i dwie niedorosłe dziewczynki — siedziały w powozie; w drugim zaś trzech nieznajomych chłopców i znowu obca panna dorosła.

— Kto to być może? — spytała Dorota. Klemunia ruszyła ramionami. Tymczasem powóz zatrzymał się przy nich.

Pośpieszyły z powitaniem do pani Szymanowskiej. Starościna podała im ręce do ucałowania, poczem zwróciwszy się do siedzącej obok niej nieznajomej, rzekła:

— Ma fille Dorotce et sa pupille Clementine Tańska. Madame Streit et ses filles.

Dorota i Klemunia dygnęły grzecznie.

— Pewno Francuzki — pomyślały.

— Pomieścimy się, powóz obszerny — rzekła tymczasem pani Szymanowska. — Wsiądźcie:

I pomieściły się istotnie, była to bowiem olbrzymia landara.

Gdy Jakób ruszył z miejsca, pani Szymanowska, zwróciwszy się do córki, odezwała się po polsku:

— Zaprosiłam do nas panią Streitową z całą rodziną na czas nieograniczony. Biedna kobieta z powodu zmiany rządu w Warszawie znalazła się naraz w położeniu bardzo smutnem. Mąż jej, baron Streit, urzędnik pruski, powołany został niespodzianie do Berlina; pensyi jako żona urzędnika niemieckiego nie otrzymywała, nie było z czego żyć. Pani Streitowa znosila nędzę z godnością, bo nie prosiła jałmużny nikogo. W drewnianym domku za Żelazna Bramą umieściła się całą z rodziną. Żywili się ziemniakami, nic innego nie jadając. Powiedziałam się o nich przypadkiem. Zajmiesz się nimi, Doroto. Oddam im dwa pokoje w oficynie na mieszkanie, póki losy wojny się nie rozstrzygną i baron Streit nie zgłosi się po nich.

— Ależ to Prusacy — szepnęła Klemunia.

— To bliźni — odparła surowo starościna. — W tej chwili wiem tylko to, że są nieszczęśliwi.

Dziewczynka się zarumieniła, a gdy powóz zajechał przed dom i wszyscy wysiedli, zwróciła się do młodszych córek pani Streitowej i rzekła do nich uprzejmie po francusku:

— Chodźcie, panienki, ze mną do ogrodu. U nas właśnie fijołki kwitną. Zrobimy bukiet do waszego mieszkania.

Dziewczynki spojrzały na nią z wdzięcznością.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Zakończenie.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej