Ludwik Hieronim Morstin

KLEOPATRA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

OSOBY DRAMATU:

AKT PIERWSZY

Odsłona I

Scena 1

Scena 2

Scena 3

Scena 4

Scena 5

Scena 6

Scena 7

Scena 8

Scena 9

Odsłona II

Scena 1

Scena 2

Scena 3

AKT DRUGI

AKT TRZECI

KLEOPATRA

(MONSTRUM EGIPSKIE) Dramat w 3 aktach

Morstin Ludwik Hieronim

OSOBY DRAMATU:

KLEOPATRA, królowa Egiptu

PTOLOMEUSZ XIV, król Egiptu, brat Kleopatry

ARSINOE, królewna, siostra Kleopatry

ACHILLAS }

TEODOT } rada opiekuńcza króla Ptolomeusza

POTEJNOS }

ARCHIBIAS, gramatistes

AMMONIOS, sungenes — marszałek dworu

EJRAS }

CHARMION } niewolnice Kleopatry

EGIPCJANIN

NOMENKLATOR

KALPURNIA, żona Cezara

CEZARION, syn trzyletni Cezara i Kleopatry

GAJUS JULIUSZ CEZAR

MAREK ANTONIUSZ

MAREK TULIUSZ CYCERON

CENTURION

LEGIONISTA RZYMSKI I

LEGIONISTA RZYMSKI II

GONIEC

Dwór Kleopatry — mężczyźni i kobiety

Akt 1 w Aleksandrii

Akt 2 Kleopatra w Rzymie

Akt 3 Idy Marcowe

AKT PIERWSZY

Odsłona I

Portyk pałacu królewskiego w Aleksandrii. Przez kolumny portyku widok na Aleksandrię: miasto, port i latarnię morską na wyspie Faros. Na lewo — drzwi od komnaty królowej, na prawo — wejście do pałacu. Przy podniesieniu zasłony bazylissa Kleopatra gra w piłkę ze swoimi służebnicami. Jest godzina przedwieczorna. Słońce ma się ku zachodowi.

Scena 1

KLEOPATRA

(rzucając piłkę)

Chwytaj, Ejras!

EJRAS

A teraz Charmion!

CHARMION

A teraz bazylissa!

KLEOPATRA

I znowu Ejras!

EJRAS

Charmion!

CHARMION

I bazylissa!

KLEOPATRA

A teraz słońcu wybiję oko, albo nie: rzucę tę piłkę do morza. Myślicie, że doleci?

CHARMION

Nie doleci, chybaby skrzydeł dostała.

KLEOPATRA

A wiesz, gdyby ją tak rzucić wysoko, żeby była wielkości krogulca, muchy, komara, i później zniknęła pod obłokami...

Taką mieć siłę w ramieniu!

CHARMION

Tego i najsławniejszy dyskobol nie potrafi.

KLEOPATRA

Więc grajmy, tylko stańcie dalej od siebie.

(rzuca piłkę)

Charmion!

CHARMION

(chwyta ją i rzuca)

Ejras!

EJRAS

(chwyta i rzuca)

Bazylissa!

KLEOPATRA

Sandał mi się rozwiązał, zawiąż mi, Charmion.

(kładzie nogę na balustradzie)

(Charmion klęka, Kleopatra dotyka jej czoła)

Jesteś cała zlana potem, Charmion, tak sięzmęczyłaś?

CHARMION

Gorąco jest, bazylissa!

KLEOPATRA

A mnie chłodno.

Za mało macie ruchu.

Trzeba się co dzień po kąpieli nacierać oliwą i prężyć muskuły.

Jesteście leniwe egipskie jałosze.

EJRAS

A bazylissa Kleopatra czyż także nie jest Egipcjanką?

KLEOPATRA

Ale mam krew grecką w żyłach.

Cóż tak długo ten sandał wiążesz?

CHARMION

Już, już, sznurki mi się poplątały.

KLEOPATRA

Niezręczna, tobie muła obsługiwać, nie królowę Egiptu. Słońce zachodzi, noc będzie bezchmurna, przyjdzie dziś do mnie gramatistes Archibias, będziemy obserwować gwiazdy.

EJRAS

Jakież to nudne!

KLEOPATRA

Głupia jesteś, Ejras!

Astronomować — to rozkosz prawdziwa.

EJRAS

Gwiazdy jak gwiazdy.

KLEOPATRA

Tak samo mogłoby powiedzieć cielę na pastwisku, gdy na niebo spogląda.

CHARMION

Ale gramatistes Archibias jest prawie całkiem ślepy, jak on może pokazywać ci gwiazdy?

KLEOPATRA

Zna na pamięć miejsca wszystkich konstelacji. Ja patrzę za niego. Jestem jego wzrokiem, on moją myślą.

Czyż jest coś piękniejszego jak przyjaźń dziewczyny ze starcem?

Ale wy tego nie rozumiecie.

No cóż będziemy robić, męczy was gra w piłkę — bawcie mnie inaczej — nudno mi z wami!

EJRAS

Może kota przyniosę i pęcherz mu przywiążemy do ogona, będzie biegał po tarasie jak szalony.

KLEOPATRA

Ach, Ejras, Ejras! Wiem, że się tak bawicie godzinami z królewną Arsinoe, ale moja siostra ma lat dwanaście, a ja jestem dorosła.

CHARMION

Szary ptak filomela jest w klatce, niech nam trochę posłowiczy.

KLEOPATRA

Nie będzie chciał śpiewać przed nocą.

CHARMION

Nawet gdy ty mu rozkażesz, bazylissa?

KLEOPATRA

Charmion, nie bądź złośliwa, nie drwij z władzy jedynej, potężnej córki boga Re, królowej obu Egiptów — bo każę cię ochłostać.

CHARMION

Nie boję się, Kleopatro!

Może perły będziemy rozpuszczać w occie?

Robią się takie świetlane krążki i tęczą się do słońca.

KLEOPATRA

Szkoda octu!

Jutro daję ucztę dla rady opiekuńczej mojego narzeczonego i brata, króla Ptolomeusza, każę suto octem zaprawić potrawy, żeby do reszty skwasić tych wiecznie kwaśnych i nudnych doradców, opiekunów.

EJRAS

Ogrodnik przyniósł węża w koszyku z liśćmi figowymi.

KLEOPATRA

Węża? To nas pokąsa!

EJRAS

Mówi, że ma zęby wyrwane.

KLEOPATRA

Czy na pewno?

EJRAS

Nie kłamie twój wierny sługa.

Jak zagrać na flecie, wąż wychodzi z kosza i tańczy w rytm melodii.

To bardzo ciekawe.

KLEOPATRA

Przynieś go, a Charmion będzie grać na flecie.

(Ejras wychodzi)

CHARMION

Wspaniała kobra, podobna do tej, którą bogini Izyda ma na głowie — tylko że żywa.

KLEOPATRA

Wiesz, jak się nazywa wąż bogini Izydy?

CHARMION

Nie wiem, ale wiem, jak tego nazwiemy — wężem bazylissy Kleopatry!

Scena 2

(Ejras wraca z koszem pełnym liści i stawia kosz na ziemi, podaje flet Charmion, która zaczyna grać na nim. W koszu nic się nie rusza)

KLEOPATRA

Jakiś niemuzykalny.

CHARMION

(przestaje grać)

Może ci uciekł w drodze?

EJRAS

(zbliżając się do kosza)

Trzeba by rozchylić liście, ale się boję. Pójdę po ogrodnika.

KLEOPATRA

Coś się poruszyło w koszu.

CHARMION

Nie, to wiatr poruszył liście.

KLEOPATRA

A może ogrodnik was okłamał, może on nie ma zębów wyrwanych i za chwilę wypełznie z kosza i opluje was jadem?!

EJRAS

Nie mów tak, bazylissa!

KLEOPATRA

Boisz się?

Wąż bogini Izydy to znak nieśmiertelności i dlatego oplotła go sobie koło czoła, a wiesz, Ejras, co jest progiem do nieśmiertelności?

EJRAS

Nie wiem.

KLEOPATRA

Tanatos — jak mówią Grecy - Śmierć!

(Ejras i Charmion odskakują od kosza)

KLEOPATRA

(śmiejąc się)

Przestraszyłam was, dziewki, ale gołębie macie serca, nie wam z kobrą się bawić.

To jest królewski gad, stróż skarbów Nilu. Odnieś go, Ejras.

(Ejras odnosi kosz i wraca)

EJRAS

Gramatistes Archibias już przyszedł do ciebie, bazylissa.

KLEOPATRA

Już? Przecie słońce jeszcze nie zaszło, miał przyjść wieczorem

CHARMION

Mówiłam, że on słońca nie widzi, oślepł od czytania papirusów.

Scena 3

(wchodzi Archibias)

ARCHIBIAS

(do Charmion)

Witaj, słońce Nilu, wnuko wielkich królów, piękna Kleopatro!

CHARMION

Bazylissa jest tam!

KLEOPATRA

Witaj, drogi przyjacielu.

ARCHIBIAS

Kazałaś mi przyjść, będziemy obserwować gwiazdy.

CHARMION

(dusząc się ze śmiechu)

Gwiazdy świecą zwykle w nocy!

ARCHIBIAS

Jeszcze ich nie ma na niebie, ale wzejdą za chwilę, żadna się nie spóźni.

KLEOPATRA

W tym kraju spóźniają się wszyscy.

Nil z dorocznymi wylewami, doradcy królów ze swoimi mądrymi radami, dowódcy z wojskiem, gdy idą bić nieprzyjaciela. ..

Może i gwiazdy nauczyły się spóźniać.

ARCHIBIAS

A one właśnie nigdy nie zawiodą, choć wieczność mają

przed sobą.

KLEOPATRA

A co to jest wieczność, Archibiasie?

ARCHIBIAS

To jest dziś bez wczoraj i bez jutra.

KLEOPATRA

A czym jest świat, Archibiasie, a czym jest człowiek?

Wszystko chciałabym wiedzieć!

ARCHIBIAS

Świat jest ogniem wiecznie żyjącym, według miary zapalającym się, a ty bazylissa tego ognia jasnym płomieniem. Wszystko jest jedno — en panta ejnaj, jak mówią Grecy. W to wspaniałe widowisko, w ten pożar wszechstwarzania i samoniszczenia musisz się włączyć swoim życiem i myśleniem.

I wtedy zdobędziesz tę mądrość, której uczę cię od dziecka, i potrafisz rządzić swoim ludem dla jego szczęścia a zgodnie z niezmiennymi prawami kosmosu.

KLEOPATRA

Zrozumiałyście, dziewczęta?

CHARMION

Nie, a któż by to zrozumiał!

ARCHIBIAS

Ja też nie do nich mówiłem, ale do ciebie, bazylissa.

EJRAS

Jak mówić do nas z sensem, to każde słowo rozumiemy.

ARCHIBIAS

(opędzając się laską jak od much)

Idźcie, idźcie, przeszkadzacie nam tylko.

CHARMION

(do Ejras)

Chodź, Ejras, bo nas jeszcze pożre ten ślepy krokodyl.

KLEOPATRA

Zostańcie!

ARCHIBIAS

Dziś pokażę ci gwiazdy błędne i opowiem, jak Euklides, jeszcze za czasów twego wielkiego dziada Ptolomeusza Sotera, oby pamięć jego żyła wiecznie...

CHARMION I EJRAS

(razem)

Oby pamięć jego żyła wiecznie!

ARCHIBIAS

(któremu przerwano tok myśli)

Euklides, co mówił Euklides?

KLEOPATRA

(z łagodnym uśmiechem)

O gwiazdach błędnych.

ARCHIBIAS

A tak, o gwiazdach błędnych i ich ruchach, że księżyc dlatego w najkrótszym czasie drogę swą odbywa, bo jest najbliższy ziemi, a Faion, którego dziś oglądać będziemy, najodleglejszy od nas, najdłuższego potrzebuje czasu...

KLEOPATRA

A powinno być inaczej, bo jak kto ma dalszą drogę do przebycia, to więcej się spieszy.

ARCHIBIAS

Wybacz, bazylissa, ale ucząc cię astronomii nie mówię, jak być powinno, jeno jak jest w istocie wśród gwiazd na niebie.

KLEOPATRA

I słusznie robisz, przyjacielu.

Umysł niewieści jest przekorny i chciałby nawet kosmosowi swoje prawa narzucić.

ARCHIBIAS

Tam pewno już błyszczy Hesperos w łunach zachodzącego słońca!

KLEOPATRA

Hesperos hos kallistos en urano histataj aster.

ARCHIBIAS

Homer! Homer w ustach mojej pani! Któraż władczyni na świecie umiałaby zacytować wieszcza Hellenów! Opowiem o tym w Muzeum, ucieszą się poeci, logografowie, którzy już i tak sławią rozum i wiedzę Kleopatry.

KLEOPATRA

Powiedz w Akademii, że wnuka wielkich Ptolomeuszów chce strzec tych skarbów, które oni zebrali. Ale czy ustrzeże?

ARCHIBIAS

Cóż cię troska?

KLEOPATRA

U wrót Egiptu stoi potęga, która ma rękę zbrojną w miecz i rózgi.

ARCHIBIAS

Mówisz o Rzymie?

Pompejusz pono wylądował na Cyprze.

KLEOPATRA

A za nim idzie Juliusz Cezar!

ARCHIBIAS

Któż to jest?

KLEOPATRA

Człowiek tu nie znany.

Barbarzyniec — jak oni wszyscy.

ARCHIBIAS

A cóż nam Rzym zrobi?

Mamy flotę potężną, wojsko i bogactwa niezmierzone.

KLEOPATRA

Rzym ma legiony, które świat podbiły.

ARCHIBIAS

Jaki to był świat! półdzikich Galów i Germanów.

KLEOPATRA

I Rzym ma wielkich wodzów, a my mamy stratega Achillasa, który ma tyle rozumu co wielbłąd, który go nosi.

ARCHIBIAS

Jest jeszcze lud egipski, który cię uwielbia.

KLEOPATRA

Bo mówię jego językiem i wyznaję jego religię. Dlatego szłam z kapłanami w procesji za świętym bykiem z Hermonzis, by mnie lud widział. A wyście się z tego śmiali w Akademii i w Bibliotece i opowiadali sobie, że święte bydlę o mało mi diademu ogonem nie zerwało.

ARCHIBIAS

Nikt się nie śmiał, bazylissa!

KLEOPATRA

Ale jestem tylko współmonarchinią na tronie egipskim. Od ludu mojego chcą mnie oddzielić żyjący z jego krwi i potu.

Zapalono latarnię morską na Faros.

Jak z rany otwartej krew ognia plusnęła na morze i miesza się z krwią łun słonecznych ...

Lubię tę chwilę.

ARCHIBIAS

Widzisz, bazylissa, tak samo my, uczeni aleksandryjscy, zapalamy co dzień w naszej Akademii światło wiedzy o świecie i kosmosie. I dlatego nie boimy się barbarzyńcy, któremu jest Rzym na imię!

Egipt jest sercem i mózgiem świata.

KLEOPATRA

Ale pamiętaj, drogi przyjacielu, że serce i mózg można wykroić mieczem zdobywcy i zostanie wtedy co? Mumia narodu, podobna do tej, którą widziałeś w grobach królewskich.

ARCHIBIAS

Jeśli nas od tej klęski uchronisz, bazylissa, zasłużysz sobie na piramidę większą od Cheopsa.

KLEOPATRA

Wolałabym inną nagrodę.

Naród, który obdarza swoich królów grobowcami, musi zginąć.

ARCHIBIAS

Ale żyje już czterdzieści wieków.

KLEOPATRA

Wobec życia ziemi to tylko mrugnięcie powiek, sam mnie tak uczyłeś, Archibiasie.

ARCHIBIAS

Trudno nadążyć lotności twego umysłu, bazylissa.

Koniec wersji demonstracyjnej.

Scena 4

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 5

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 6

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 7

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 8

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 9

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Odsłona II

Scena 1

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 2

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 3

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

AKT DRUGI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 1

AMMONIOS

Bazylissa już wykąpana?

CHARMION

Wykąpana i ubrana nasza bogini.

Zaraz tu przyjdzie.

AMMONIOS

Zaczną się schodzić senatorzy z hołdem dla bazylissy, której nienawidzą — poczwary rzymskie.

CHARMION

Dziś oczekujemy dyktatora.

AMMONIOS

Oczekujemy, kto oczekuje? Do ciebie przyjdzie? Nie podoba mi się to wszystko.

EJRAS

Co ci się nie podoba?

AMMONIOS

Wy mi się nie podobacie.

CHARMION

Bo wcale się o to nie staramy.

AMMONIOS

Czego próżnujecie, mogłybyście podlać te kwiaty.

EJRAS

Niech to robią niewolnicy, ma ich dosyć bazylissa.

AMMONIOS

Schnie tu wszystko na tej jałowej ziemi, co rodzi tylko osty, a żywi osły i stare baby.

To jest Rzym?! Pani świata?! Nędznica — nie pani!

CHARMION

Niedługo wrócimy do Aleksandrii.

AMMONIOS

Wrócimy, jak się spodoba bazylissie i mnie, rozumiesz?

Ciebie się nikt nie będzie pytał.

CHARMION

Musiałeś, panie, źle spać w nocy, bo jesteś od rana gniewny i ze wszystkiego niezadowolony.

AMMONIOS

Milcz, jaszczurko.

(odchodzi i patrzy na Rzym)

EJRAS

Nie drażnij się z nim, Charmion, przecie wiesz, że on potrafi odpowiedzieć niegrzecznie nawet bazylissie.

CHARMION

A ona ma z nim świętącierpliwość, ja bym była tego hipopotama dawno utopiła w Nilu.

EJRAS

Od czasu, co dostał tytuł sungenesa, myśli, że jest naprawdę krewnym bazylissy, a my jego niewolnicami.

Scena 2

(wchodzi Kleopatra)

KLEOPATRA

Słońce dziś grzeje jak w naszej Aleksandrii. Gdzie jest Ammonios?

CHARMION

Stoi tam i patrzy na miasto, jakby je chciał pożreć żywcem.

Zły dzisiaj jak piekło.

KLEOPATRA

Zaraz go rozweselę.

Ammoniosie!

AMMONIOS

Co rozkażesz, bazylissa?

KLEOPATRA

Imperator mi przysłał amforę massyka, której pieczęć wędzono dymem za konsulatu Tullusa.

Sam rozumiesz, jaki ma smak to wino, każę je dziś podać przy prandium.

Co słychać w Rzymie? Co złego lub dobrego? Jakie masz nowiny ?

AMMONIOS

Co może być dobrego, bazylissa, w tym mieście?

KLEOPATRA

Ale powiedz, ty wiesz wszystko.

AMMONIOS

Pokłóciły się wczoraj dwie nierządnice i oczy sobie chciały wydrapać pazurami.

KLEOPATRA

Gdzie? Na ulicy?

AMMONIOS

Nie, na uczcie u konsula Pianka. Ź ona Tryboniusa i Cymbry.

KLEOPATRA

Żony senatorów?

AMMONIOS

Mówiłem właśnie: nierządnice!

KLEOPATRA

I co więcej, co się stało w senacie?

AMMONIOS

W senacie?

Gdybyś, bazylissa, otwarła wszystkie groby w Egipcie i posadziła na krzesłach mumie, to miałabyś taki senat, jaki jest dziś w Rzymie.

KLEOPATRA

A co o mnie mówią?

AMMONIOS

(milczy)

KLEOPATRA

Mów szczerze, chcę wszystko wiedzieć.

AMMONIOS

Bardzo się gniewają, że imperator umieścił twój posąg obok posągu bogini w nowej świątyni Wenery na Forum Julium.

KLEOPATRA

I cóż on im zawadza?

AMMONIOS

Mówią, że to jest obelga dla Rzymian.

KLEOPATRA

A oni czy obcym bóstwom nie stawiają posągów w swoich świątyniach?

Ze wszystkich zrabowanych prowincji wędrują bogi do rzymskich świątyń.

AMMONIOS

Szeptają sobie po cichu, że chcesz rozpiąć egipskie namioty na ruinach Kapitolu.

KLEOPATRA

Na Kapitolu zapalą jeszcze kiedyś dziękczynne kadzidłaprzed moim ołtarzem.

Scena 3

(wchodzi Archibias)

KLEOPATRA

Archibiasie, jak się czujesz dzisiaj, drogi przyjacielu?

ARCHIBIAS

Jak się mam czuć, bazylissa, w tym posępnym mieście? Mówiono w Aleksandrii, że klimat w Italii jest surowy, ale nie myślałem, że może być gdzieś na świecie tak zimno jak w Rzymie!

KLEOPATRA

Dziś słońce świeci i niebo jest błękitne.

ARCHIBIAS

Jakie tam słońce i jaki błękit!

Kiedy wrócimy do Aleksandrii? Kiedy znowu twoje boskie stopy zbryzgają piany naszego gorącego morza?

KLEOPATRA

Jeszcze trochę cierpliwości, gramatistes Archibias nie opuści swojej przyjaciółki, skoro za nią powędrował tak daleko.

ARCHIBIAS

Rozsiadłaś się, bazylissa, wśród siedmiu garbów tego wielbłąda, któremu Rzym na imię.

Zapomniałaś o Egipcie.

KLEOPATRA

Tam gdzie jest Kleopatra, tam jest Egipt. Słońce trochę chłodniejsze, ale poza tym czujesz się chyba jak w Aleksandrii w mojej gościnie?

Nawet gwiazdy nasze przyszły za nami znad Nilu.

ARCHIBIAS

Prócz jednej, prócz jednej, pięknej i jasnej, która w ziemi italskiej jest niewidoczna, a u nas świeci nisko nad horyzontem.

KLEOPATRA

Nazywa się Kanopus — mówiłeś mi już wczoraj.

Ale można żyć bez tej jednej gwiazdy na niebie!

ARCHIBIAS

Ale to, że jej tu nie widać, jest niezbitym dowodem, że ziemia jest kulista.

KLEOPATRA

Mówiłeś mi o tym już wczoraj.

Charmion, zaprowadź gramatista na tę ławę na końcu ogrodu, tam słońce najsilniej grzeje.

CHARMION

Daj rękę, panie.

ARCHIBIAS

Idź naprzód, pójdę za tobą, ziemia ma kształt kuli, rozumiesz?

CHARMION

Rozumiem — jak pigwa.

ARCHIBIAS

(ze śmiechem)

Dlaczego pigwa?

CHARMION

No to jak pierś kobieca, skoro wolisz.

(wychodzą Charmion i Archibias)

Scena 4

NOMENKLATOR

Marcus Tulius Cicero prosi o posłuchanie.

KLEOPATRA

Kto?

AMMONIOS

Marek Tuliusz Cycero.

KLEOPATRA

Mój wróg!

AMMONIOS

Wróg i oszczerca!

Człowiek, który cię nazwał „monstrum egipskie"; jeżeli mu za to bogi nie wykrzywią gęby, przestanę wierzyć w bogów.

Powiedział kiedyś, że noga jego nie postanie w pałacu na Zatybrzu.

KLEOPATRA

I nie dotrzymał słowa.

AMMONIOS

Boi się dyktatora.

KLEOPATRA

On jeden z senatorów nie złożył mi dotąd hołdu — Marek Tuliusz Cycero, ojciec ojczyzny!

AMMONIOS

Taki ojciec, jaka ojczyzna.

Ja bym go kazał wyrzucić przez niewolników.

KLEOPATRA

A ja go przyjmę uprzejmie, tylko powitam takim spojrze niem, że krew w żyłach mu zastygnie. Idź i przyprowadź go tutaj.

AMMONIOS

On nie ma krwi w żyłach, tylko wodę, która się wylewa w potokach wymowy.

Gdyby się słowa mogły stać cegłami, miałby już pomnik większy od piramidy Cheopsa.

Przegadał wszystko: swój konsulat, swój wpływ na ludzi i przegada w końcu Republikę, którą tak miłuje.

KLEOPATRA

Czy ja sama mam pójść po niego?

AMMONIOS

Idę, już idę, bazylissa!

Scena 5

KLEOPATRA

Co ja cierpię z tym człowiekiem!

EJRAS

A odesłać go do Aleksandrii i będzie spokój!

KLEOPATRA

Ejras, jaka ty jesteś głupia!

Chytrzejszy on od wszystkich Rzymian, jest moim słuchem i wzrokiem.

Ilu Greków, Egipcjan i Żydów w Rzymie, tylu ma delatorów.

EJRAS

Ale też nadęty i zarozumiały, uroczysty!

Sam ze sobą chodzi pod rękę i sam siebie pewnie szpieguje.

KLEOPATRA

Głupia jesteś, Ejras!

EJRAS

Już mi to mówiłaś, bazylissa.

Scena 6

(wchodzi Ammonios z Cyceronem)

CYCERO

Salve, clarissima regina Egipti.

KLEOPATRA

Nie znam języka Latynów.

CYCERO

(udając zdziwienie)

Nie znasz języka Latynów?

KLEOPATRA

Ale znam grecki, egipski, asyryjski, arabski, hebrajski, rozumiem mowę Medów i Partów, czy dosyć?

CYCERO

Poliglotką jesteś, bazylissa, tym bardziej mnie dziwi, że nie znasz łacińskiej mowy.

KLEOPATRA

(drwiąco)

Gdybym była wiedziała, że będę rozmawiać z Cyceronem, byłabym się jej nauczyła.

Usiądź, senatorze.

Cóż słychać w twoim uroczym Tusculum?

CYCERO

Właśnie stamtąd wracam.

KLEOPATRA

A mnie mówiono, że już od kilku tygodni jesteś w Rzymie.

CYCERO

Ale ty wiesz wszystko, bazylissa, jak bogini Izyda.

A więc tak, byłem w Rzymie, ale nie byłem w senacie, a mimo tego przy uchwaleniu prawa o mianowaniu urzędników moje nazwisko się znalazło wśród głosujących i lex de partitione przeszło jednogłośnie.

To jest koniec Republiki!

KLEOPATRA

To jest bardzo przykre, ale to są sprawy wewnętrzne waszego państwa, o których ja, jako obca monarchini, nie chcę nawet słyszeć.

Nic mnie one zresztą nie obchodzą.

CYCERO

Myślałem, że czasem rozmawiasz o tym z dyktatorem.

KLEOPATRA

Nie, nigdy.

Dyktator ma tyle taktu, że nie porusza w rozmowie ze mną tematów, które mi są obce i na których się nie znam.

CYCERO

Zrozumiałem, bazylissa.

KLEOPATRA

Bardzo się cieszę, senatorze.

CYCERO

Patrzę na ciebie, bazylissa, i podziwiam twoją urodę, widzę cię bowiem po raz pierwszy, choć to zawsze było moim gorącym pragnieniem.

KLEOPATRA

Widzę, że wyznajesz zasadę, iż pragnienia spełnione dają więcej przykrości niż przyjemności, i dlatego tak zwlekałeś z jego zaspokojeniem.

CYCERO

Porównuję twoją postać do tego posągu, który nam Cezar postawił w świątyni Wenery obok bóstwa opiekuńczego miasta Rzymu, ale piękniejsza od niego jesteś, bazylissa.

KLEOPATRA

(złośliwie)

Chodzisz często do świątyni Wenery, czy potrzebujesz jej szczególnej opieki?

CYCERO

Składam ofiary patronce domu Julijskiego. Spotkałem tam wczoraj żonę Juliusza Cezara — Kalpurnię, która przyszła w tym samym celu.

KLEOPATRA

(z gniewem)

I modliliście się razem o zdrowie dyktatora przed posągiem Wenery.

Bardzo to szlachetnie, ale sądzę, że imperator by wolał, żeby ci „primi urbis", jak się sami nazywają, a do których ty należysz, raczej popierali jego zamiary słowem i czynem, zamiast zanosić modły do bogów i bogiń.

Zostawcie to kapłanom, których jest dość w Rzymie.

CYCERO

Imperator nie potrzebuje, widać, naszej rady i pomocy, skoro wcale jej nie szuka.

Innych ma doradców, których obdarza pełnym zaufaniem.

KLEOPATRA

Kogo?

CYCERO

Tego nie wiem, bazylissa!

KLEOPATRA

Ani ja, senatorze.

(chwila milczenia)

Skoro więc już dawno jesteś w Rzymie, jakiej szczęśliwej okoliczności zawdzięczam dzisiaj twoje odwiedziny?

CYCERO

Mam wielką prośbę do ciebie, clarissima.

KLEOPATRA

O ile to w mej mocy — będzie spełniona, a będzie w mojej mocy, bo inaczej nie prosiłbyś, by mnie nie narażać na odmowę.

CYCERO

Jest w Bibliotece Aleksandryjskiej zwój papirusu, który mi jest bardzo potrzebny.

Czybyś nie zechciała mi go pożyczyć na kilka tygodni?

KLEOPATRA

Jakiż to zwój?

CYCERO

Traktat astronomiczny Arystarcha z Samos.

KLEOPATRA

Ależ to wielki niszczyciel dawnego porządku ten Arystarch z Samos!

On ośmielał się twierdzić, że Słońce stoi nieruchomo, a Ziemia i inne gwiazdy błędne kręcą się koło niego. To wielkie bluźnierstwo, bo Ziemia jest brzuchem kosmosu, a Rzym jej pępkiem i pępkiem świata. Prawda, senatorze?

CYCERO

Na Hekate! Czy znasz treść każdego papirusu w Bibliotece Aleksandryjskiej ?

KLEOPATRA

Jest tych zwojów blisko milion, więc sam rozumiesz, że to niemożliwe, ale o Arystarchu z Samos wie każde dziecko w Aleksandrii.

CYCERO

Czyżby dzieci w Aleksandrii były bardziej uczone niż mędrcy w Rzymie?

KLEOPATRA

Tego nie zauważyłam, co prawda mało obcowałam z mędrcami w Rzymie.

Unikali mnie jak dotąd.

CYCERO

Będą tego gorzko żałować.

KLEOPATRA

Mam nadzieję, senatorze.

(po chwili)

A więc zwój papirusu, o który ci chodzi, każę sprowadzić z Aleksandrii, zajmie się tym mój marszałek dworu, sungenes Ammonios.

AMMONIOS

(skłania głowę)

KLEOPATRA

I zrobi to w jak najszybszym czasie.

CYCERO

Benevolentiam tuam, clarissima, admirari soleo . Wybacz, bazylissa, ale zdawało mi się słuszne łaskawość twoją uczcić ojczystą mową.

KLEOPATRA

A mnie było miło usłyszeć dźwięk tej mowy w ustach Cycerona.

CYCERO

(wstając)

I wdzięczność moja jest równa twojej wspaniałomyślności.

KLEOPATRA

(z uśmiechem)

Gdybym wiedziała, senatorze, że zwojem papirusu mogę sobie kupić przychylność ojców tej sławnej Republiki, w bardzo krótkim czasie zubożałaby wielka Biblioteka Aleksandryjska.

CYCERO

Vale, bazylissa!

(kłania się i odchodzi)

Scena 7

KLEOPATRA

Nowa to dla mnie obelga te jego odwiedziny! Udaje, że przyszedł po zwój papirusu, który mu do niczego nie jest potrzebny, bym nie myślała, że mi przyszedł hołd złożyć i oddać cześć królowej Egiptu.

AMMONIOS

Mówiłem, żeby go nie przyjmować, ale nigdy rad moich nie słuchasz.

KLEOPATRA

Nie nudź, Ammoniosie.

Ten zwój papirusu, o który mu chodzi, nie opuści Biblioteki Aleksandryjskiej.

AMMONIOS

Ja też tak myślałem.

KLEOPATRA

Nie będzie go można znaleźć w katalogu zrobionym przez Kallimacha .

AMMONIOS

Na pewno go tam nie będzie.

KLEOPATRA

A ty pójdziesz jutro do Cycerona i powiesz, że szukasz jego przyjaciela, Tytusa Pomponiusza Attyka, którego bazylissa Kleopatra pragnie zobaczyć w pilnej sprawie. Przy sposobności podziękujesz mu za wizytę złożoną dziś u mnie. Trzeba nauczyć tych barbarzyńców dobrych obyczajów.

AMMONIOS

Próżna to praca i trud niepotrzebny.Imperator tu idzie z jakimś młodzieńcem.

(Kleopatra odprawia ruchem ręki dziewczęta i Ammoniosa)

Scena 8

(wchodzi Cezar i Antoniusz)

KLEOPATRA

Witaj, Gajusie.

CEZAR

Bądź pozdrowiona, Kleopatro. Przyprowadzam ci mojego młodego przyjaciela, Marka Antoniusza.

KLEOPATRA

Którego poznałam już w Aleksandrii, a słyszałam później wiele o jego bohaterskich czynach i zwycięstwach.

ANTONIUSZ

Bazylissa!

CEZAR

On teraz wojuje, ale strzałami Amora.

Prawda, Marku?

Uwodzi najpiękniejsze kobiety w Rzymie.

KLEOPATRA

I sądzę, że przychodzi mu to bez trudu.

ANTONIUSZ

Cezar mnie oczernia, mam ważniejsze sprawy w Rzymie.

CEZAR

Na przykład podawać mi koronę w czasie święta Luperkaliów.

ANTONIUSZ

I to nie raz, ale trzy razy i trzy razy ją odrzuciłeś, a lud wył z radości i płakał ze szczęścia. I czy nie jest głupi ten nasz Populus Romanus?

KLEOPATRA

Lud ten tak samo by wrzeszczał z radości, gdyby Cezar był przyjął koronę.

ANTONIUSZ

Powiedziałem to Cezarowi, ale mi nie chciał wierzyć.

CEZAR

Ty, Kleopatro, zwykłaś nie lekceważyć woli ludu. Wszak dumna jesteś, że on cię uwielbia w twojej Aleksandrii.

KLEOPATRA

W Egipcie tak.

Ale z ludu rzymskiego wy sami zrobiliście pospólstwo, które jest tylko zdolne schlebiać tyranom. Prowadzicie go do cyrku, by jego oczy poić krwi rozlewem, rzezią gladiatorów i widokiem skazańców rzucanych dzikim bestiom.

A cóż ten lud ma z Republiki?

Dbają o nią senatorzy, bo boją się o swoje wille, swoje niewolnice, wazy murreńskie i gemmy.

Ona dziś jest osłoną bogaczy przed zemstą właśnie tego ludu, któremu już dawno zabrała wolność. Jest naj- straszliwszą tyranią nie jednego człowieka, ale całej gromady wyzyskiwaczy, samolubów, skąpców i rozpustników.

Nie mów mi, Gajusie, że nie chcesz niszczyć Republiki, bo wiesz doskonale, że ona już dawno umarła.

ANTONIUSZ

Mówisz jak bogini mądrości.

Złotem ryć twoje słowa na wszystkich marmurach Rzymu.

Jesteś wspaniała!

(kładzie jej rękę na ramieniu i cofa ją z przerażeniem. Kleopatra drgnęła pod wpływem tego dotknięcia)

Wybacz, bazylissa.

KLEOPATRA

(patrząc mu w oczy zalotnie)

Bronimy słusznej sprawy, Antoniuszu, i może razem uda nam się przekonać wielkiego Cezara.

CEZAR

Co za wymowa, Kleopatro! Cycero mógłby ci pozazdrościć.

KLEOPATRA

A był tu dziś u mnie ten wasz ojciec ojczyzny i musiałam go uczyć dobrych obyczajów.

ANTONIUSZ

Cycero był u ciebie, bazylissa, i przyjęłaś go?

KLEOPATRA

Żadnemu Rzymianinowi nie odmawiam gościny, gdy zechce przejść próg mego domu.

ANTONIUSZ

Ale czego on chciał od ciebie, bazylissa? Ten stary szczwany lis nie przyszedł tutaj bez powodu.

CEZAR

Chciał złożyć hołd władczyni zaprzyjaźnionego królestwa.

Cóż w tym dziwnego?

KLEOPATRA

Nie w tym celu przyszedł do mnie, nic lubisz Cycerona, Marku Antoniuszu?

ANTONIUSZ

Cycerona?

Nie wiesz, co to za człowiek, bazylissa!

Chwiejny, zmienny, przenoszący się stale z jednego stronnictwa w drugie, sprzedajny adwokat, pyskacz obrzydliwością napełniony, lubieżnik, o którym powiadają, że ma kazirodczy stosunek z własną córką, żarłok nienasycony, tchórz i zarozumiały parweniusz, niedouczony mędrzec, lichy poeta i zły stylista.

KLEOPATRA

Nie mogę powiedzieć, żebyś życzliwie się wyrażał o swoim rodaku, Marku Antoniuszu!

CEZAR

Złość cię ponosi i zawiść rozum ci mąci, przyjacielu.

Powtarzasz o Cyceronie. co piszą paszkwilanci przekupieni przez jego wrogów.

A już co się tyczy jego literackiej działalności, to pamiętaj, Marku, że żołnierze nie powinni wydawać sądu o poetach, bo się tyle na tym znają, co na gwiazdach niebieskich pies stróżujący w nocy.

ANTONIUSZ

Wybacz, Cezarze, zapomniałem, że masz słabość do Cycerona, który nie odpłaca tobie, imperatorze, tym samym uczuciem.

CEZAR

Nie to jest ważne, co on myśli o mnie, tylko to, co ja o nim sądzę.

Przyznaję, że chciałbym, by był ze mną...

KLEOPATRA

Ale nie jest.

Rozmawiałam z nim raz tylko, lecz przejrzałam go na wskroś.On ciebie nie kocha, Gajusie.

ANTONIUSZ

On cię pokłócił z Pompejuszem, a teraz deklamuje hymny na cześć Republiki, by naród i senat przeciw tobie podburzać, nawet pozwala sobie drwić z twojego kalendarza , bo zdaje mu się, że on jedynie zna się na sprawach nieba i ziemi.

KLEOPATRA

Podobno mówił, że cały julijski kalendarz to oszustwo moich aleksandryjskich astronomów.

ANTONIUSZ

W każdym razie nigdy nic dobrego o tobie nie powiedział, bazylissa.

Że o mnie opowiada, iż jestem głupim żołdakiem, który sypie zagrabionym złotem, nic dbam o to. Gdy mnie raz zobaczył w lektyce z aktorką Cyterydą, to wrzeszczał w senacie, że żyję publicznie z kabaretową klaczą, nie dbam o to. Ale że mówi, iż skrycie i podstępnie spiskuję przeciw tobie, wodzu, tego mu nie mogę wybaczyć.

CEZAR

Ale będziesz musiał, Marku.

Cenię Cycerona wiedzę, rozum i jego dobroć, i ludzkość. A co on robi z mowy łacińskiej? Układa ją w okresy przeźroczyste jak kryształ, o profilu wazy greckiej, jak jej brzegi krągłe i gładkie. Człowiek, który tak mówi i pisze, jest chlubą swego wieku i ozdobą Rzymian.

ANTONIUSZ

Nie znam się na tym, ale wolę twój styl jasny, prosty, żołnierski, celny, zwięzły.

„Gallia omnis divisa est in partes tres"  — pamiętasz, Cezarze...

KLEOPATRA

A ja sądzę, że skoro Cycero ma tyle talentów, jak mówisz, Gaju, to tym gorzej, że nie jest twoim sojusznikiem w chwili, gdy rozstrzygają się losy Rzymu i świata!

CEZAR

Tym usilniej trzeba się starać, by nim został. Wy jesteście niecierpliwi, bo jesteście młodzi, a cechą młodości jest pragnienie osiągnięcia dziś tego, co jutro dopiero może się

dokonać.

KLEOPATRA

Marku Antoniuszu, on robi nas wspólnikami wielkiej zbrodni — wypomina nam naszą młodość.

ANTONIUSZ

Będziemy się z niej leczyć, bazylissa.

Labuntur anni.

CEZAR

Uciekają lata.

ANTONIUSZ

I godziny dnia.

A ja dziś obiecałem wziąć udział z moją kwadrygą we wspólnym wyścigu, który ma się odbyć na Drodze Appijskiej.

CEZAR

Nie pytam, kogo będziesz wiózł tą kwadrygą, ale carpe diem, przyjacielu.

KLEOPATRA

Jak tylko ci przyjdzie ochota, możesz mnie odwiedzić, Marku Antoniuszu, ucieszę się zawsze, gdy nomenklator wywoła twe imię.

ANTONIUSZ

Uczynię to z rozkoszą, a nawet gdy wrócisz do Aleksandrii, przepłynę morze, by złożyć ci hołd, bazylissa.

KLEOPATRA

Chwilowo wystarczy ci przepłynąć Tyber.

ANTONIUSZ

Dopóki go nam Cezar nie odprowadzi innym korytem do Ostii, bo mówią o tym w Rzymie.

CEZAR

Czego w Rzymie o mnie nie mówią!

KLEOPATRA

Wszystko oprócz prawdy.

CEZAR

Nic dbam o to, historię moich czynów dyktowałem z konia lub spisywałem rylcem wykutym z miecza. Potomność znajdzie w niej prawdę.

ANTONIUSZ

I to jest twoje szczęście, Cezarze, bo zazwyczaj kto inny tworzy dzieje, a kto inny je pisze.

CEZAR

Na noclegach, w gąszczu puszcz celtyckich, między jedną bitwą a drugą miałem tylko tyle czasu, by napisać prawdę o tym, co widziałem i czego dokonałem. Może dlatego, że brakło mi wolnych godzin na fantazję poetyckiej insanii, moja historia jest historią...

Ale zatrzymujemy cię tutaj, Marku, a ona już pewno bardzo się niecierpliwi.

KLEOPATRA

Czy zawsze ta Macedonka?

ANTONIUSZ

Będę szczery, bazylissa, Macedonka mnie zdradziła!

KLEOPATRA

I Rzymiankom to się czasem zdarza.

ANTONIUSZ

Kobieta lubi zmiany.

KLEOPATRA

Tak jak księżyc, i słusznie, gdy ją chcecie mieć tylko satelitą.

ANTONIUSZ

Tak sądzisz, bazylissa?

KLEOPATRA

A choć, zdawałoby się, trudno jest przywiązać się do czegoś, co ma naturę amfor szklanych przejmujących kolor od wlanego doń płynu, wy kochacie tylko takie.

ANTONIUSZ

Mnie rozczula tylko stałość uczuć i niezmienność.

KLEOPATRA

Dlatego, że jej jeszcze nie spotkałeś.

ANTONIUSZ

Ale wierzę, że mnie kiedyś uszczęśliwi taka właśnie kobieta.

KLEOPATRA

Według ciebie czym jest szczęście?

ANTONIUSZ

Pewność posiadania.

KLEOPATRA

Czy można posiadać to, co przepływa?

CEZAR

Marku, twoje dzikie rumaki potargają uprząż, jeżeli wdasz się w dysputę z tą kobietą.

Auriga ich nie utrzyma.

ANTONIUSZ

Vale, bazylissa!

(wychodzi)

Scena 9

CEZAR

A teraz, carissima, mam nadzieję, że mnie zwolnisz od troski o sprawy publiczne.

Nie będziemy mówić o Rzymie i Egipcie, o monarchii i Republice, tylko o naszej miłości.

KLEOPATRA

Właśnie o naszej miłości chcę mówić z tobą, Gajusie. Powzięłam postanowienie, co jak owoc dojrzało w słońcu rozwagi.

Postanowienie niezłomne!

CEZAR

Chciałbym poznać smak tego owocu.

KLEOPATRA

Albo zostanę twoją żoną, albo wrócę do Aleksandrii i nie zobaczysz mnie więcej.

CEZAR

Ja mam żonę, Kleopatro.

KLEOPATRA

Wiem o tym.

CEZAR

Nie chcę się rozwodzić z Kalpurnią, której dużo zawdzięczam, i nawet nie mogę, bo wydałem prawo przeciw rozwodom.

KLEOPATRA

I ja bym tego nie chciała.

Kalpurnią jest cicha, skromna matrona i dba o twoje zdrowie, nie jestem o nią zazdrosna.

CEZAR

Więc co mam robić?

KLEOPATRA

Zerwać z tym głupim przesądem o wielożeństwie, które tylko u was w Rzymie jest uważane za rzecz zdrożną! Dlaczego pan świata, twórca największego imperium od czasu wielkiego Aleksandra, ma mieć tylko jedną żonę! Tego nie zrozumie żaden rozsądnie myślący człowiek!

CEZAR

Żaden Rzymianin nie zrozumie, by mogło być inaczej!

KLEOPATRA

Mylisz się, Gajusie, był u mnie trybun Helwiusz Cynna, który ma gotowy projekt ustawy upoważniającej Cezara do poślubienia drugiej kobiety celem uzyskania potomstwa.

CEZAR

Takiej ustawy senat nie uchwali!

KLEOPATRA

To czemu pozwalasz ludowi nazywać siebie bogiem i uchwalać budowę świątyni ku twojej czci?

Ładny bóg, co nie może pozwolić sobie na taką drobnostkę jak posiadanie dwóch żon!

CEZAR

Nie jestem bogiem, jestem pierwszym obywatelem Rzymu i nawet gdy zostanę królem, będę nim dalej.

Że gorliwcy nie znają miary w pochlebstwach, więc uchwalili wznieśćświątyniędla Juliusza Jowisza, ale ani jedna cegła nie została zwieziona na jej fundamenta. To tylko u was na Wschodzie tak łatwo z ludzi robią bogów.

KLEOPATRA

A wy z bogów robicie ludzi i jakich ludzi? — złodziei i nierządnice!

CEZAR

Więc chcesz, żebym jak ten król, o którym opowiadają kuse Judejczyki, miał trzysta żon i drugie tyle nałożnic?

KLEOPATRA

Nie trzysta, tylko dwie, nie przeceniam twoich sił, Gajusie!

CEZAR

Nie rozumiesz nas, cudzoziemko!

KLEOPATRA

Cudzoziemko!

Tak mówisz do matki twojego dziecka, do jedynej kobiety, którą w życiu kochałeś?

O nie, Gajusie, bliższa tobie jestem niż Rzym, niż legiony, którymi świat podbiłeś.

Związani tą krwią, co wypłynęła z moich wnętrzności, gdym w bólu rodziła twojego syna...

Nie doprowadzaj mnie do rozpaczy twoim uporem, bo żałować tego będziesz!

CEZAR

Co chcesz uczynić?

KLEOPATRA

Wiesz, że nie lękam się śmierci, ani dla siebie, ani dla tych, których kocham sercem skrwawionym.

Piękniejsza ona od nędznego życia!

(woła)

Charmion, Charmion!

CEZAR

Co chcesz uczynić?

KLEOPATRA

(do Charmion, która weszła)

Przyprowadź mi Cezariona.

(Charmion wraca z Cezarionem, dziecko ma trzy lata)

Oto krew krwi twojej, oto co posiadasz najdroższego, jak sam powiedziałeś.

Czy ma się błąkać bez ojca, skoro się go wyrzekasz? Bez tronu, bo lud egipski nie uzna zrodzonego z nieprawego łoża, bez matki?

Oto pomiot lwi, który ma być zarżnięty na ołtarzu konającej Rzymskiej Republiki!

Nie mogę na to patrzeć spokojnie!

(bierze dziecko za rękę)

Idę z nim rzucić się ze Skały Tarpejskiej !

Przysięgam na boga Re, że tak uczynię, a to święta dla mnie przysięga.

(po chwili)

Troskę pogrzebu możesz zostawić ptakom, a wilczyca rzymska niech wyje nad zwłokami królowej Egiptu i nad ciałem syna Juliusza Cezara!

(Cezar chwyta ją energicznie za rękę i prowadzi na ławę)

CEZAR

Usiądź spokojnie i posłuchaj, co powiem.

(Kleopatra siada z dzieckiem na ręce)

(po długiej chwili)

Zbliżają się Idy Marcowe, do tego czasu skończę na tyle przygotowania wojskowe, że będę mógł ogłosić nową, ostatnią moją wojnę z królestwem Partów. Wojna będzie zwycięska.

Gdy z niej wrócę, ogłoszę się królem i poślubię na Kapitolu bazylissę Kleopatrę.

Syna mojego, Cezariona, ogłoszę moim następcą. Do tego czasu nikt nie ma wiedzieć, co zamierzam uczynić. W Rzymie ani w Egipcie, na wszystkich ziemiach mego imperium, w wojsku ani w senacie.

Słyszałaś, co powiedziałem, Kleopatro?

KLEOPATRA

(uroczyście)

Słyszałam, Cezarze!

(chwila milczenia)

CEZAR

(kładzie rękę na głowie Cezariona)

Oto przyszły król świata!

KLEOPATRA

(patrzy na Cezariona z triumfującym uśmiechem) (po chwili zupełnie jut zmieniona)

Ale przyszły król świata szepce mi coś do ucha, ma ważną sprawę, którą lepiej, by tu nie załatwiał.

(woła)

Charmion, Charmion!

Odnieś Cezariona nutrikuli, tylko prędko.

(Charmion zabiera dziecko)

Scena 10

CEZAR

Zarzuć płaszcz, bo podarłaś suknię. Zepnij włosy. Wszystkie orkany Arabii nie wieją z taką siłą przez pustynię jak namiętości przez twoje serce - kocham cię taką, Kleopatro!

KLEOPATRA

Za to mnie kochasz, że jestem godna być żoną Cezara, a wszystkie inne, razem z cnotliwą Kalpurnią, mogą się jedynie poszczycić mianem jego niewolnic.

CEZAR

Niewiele brakowało...

KLEOPATRA

Zostaniesz u mnie na prandium, a później... będę tak miła

jak nigdy.

CEZAR

Usta masz czerwone...

KLEOPATRA

A warg dziś wcale nie barwiłam minią, wierz mi, Gajusie.

CEZAR

A są purpurissimae, iuro per Iovem!

KLEOPATRA

(namiętnie)

Nie mów do mnie po rzymsku, bo nie rozumiem.

CEZAR

(namiętnie)

Nie rozumiesz, Kleopatro!

KLEOPATRA

Gajusie!

(po chwili)

A wiesz, ten Marek Antoniusz jest piękny jak Apollo.

CEZAR

Jeśli tak ci się podoba, to żałuję, żem go tu przyprowadził.

KLEOPATRA

Jesteś zazdrosny, Gajusie, to dobrze, ja chcę, żebyś był zazdrosny, trzeba mi dzisiaj dowodu, że mnie kochasz.

CEZAR

Dziś jeszcze potrzebujesz dowodu po tym, co ci obiecałem?

Świat zmieniam i prawo rzymskie dla ciebie!

KLEOPATRA

To robi Cezar dla królowej Egiptu i zajmie się tym historia, a mnie dziś właśnie trzeba, żeby Gajus jak mężczyzna był zazdrosny, takiego zwykłego dowodu mi trzeba.

CEZAR

Podobał ci się jednak Marek Antoniusz!

KLEOPATRA

Dopóki ty mnie kochasz, nie istnieje dla mnie żaden mężczyzna.

Wierzysz mi?

CEZAR

Wierzę.

KLEOPATRA

Chodź, popatrzymy na miasto, co u naszych stóp leży, na naszą stolicę.

CEZAR

Pamiętasz, w Aleksandrii prowadziłaś mnie do Bruhejonu, gdzie w złotej trumnie leżą zwłoki Aleksandra Wielkiego, chciałaś, bym o nią oparł czoło i przyjął dziedzictwo światowładne.

KLEOPATRA

Pamiętam, Cezarze.

CEZAR

Ja cię teraz zaprowadzę na Forum, gdzie kamień czarny — lapis niger — przykrywa kości Romulusa, pierwszego króla tego miasta.

Za kilka miesięcy będziesz królową Rzymu, musisz się przejąć wielkością jego dziejów, potęgą jego myśli.

KLEOPATRA

Będę królową świata!

CEZAR

Świat to jest Rzym, Kleopatro.

Gdy podbiję Persję, zamknę pierścień mojego imperium. Od lasów Germanii aż po złote piaski Eufratu nikt nie będzie zagrażał temu państwu, które będą osłaniać tarcze rzymskich legionów.

KLEOPATRA

A ja do wszystkich miast i stolic roześlę moich aleksandryjskich uczonych, by nieśli niezliczonym narodom skarby naszej egipsko-helleńskiej wiedzy i sztuki.

CEZAR

Gdyby ci, co się teraz tam przechadzają po Via Sacra w białych togach, mogli słyszeć naszą rozmowę, carissima, rzuciliby się na mnie ze sztyletami, a ciebie nagą rozpięliby na krzyżu na miejscu stracenia.

KLEOPATRA

Toteż oni muszą pierwej wszyscy zginąć. Ci kupcy, co handlują niewolnikami zdobytych królestw, co wytaczają krew z własnego ludu, co są jak tłuste mureny karmione ludzkim mięsem.

Gdy wrócisz z wojny zwycięski, dla nich więzienia mamertyńskie i miecz kata!

CEZAR

Kleopatro!

KLEOPATRA

Nie jestem okrutna ani krwiożercza, ale musisz stworzyć monarchię ludową, a oni są wrogami ludu. Albo miecz na ich karki, albo sztylet w twoje piersi. Nie ma wyboru.

CEZAR

Mam wśród nich także przyjaciół.

KLEOPATRA

Wymień choć jednego.

CEZAR

Brutus, który mnie kocha jak ojca.

KLEOPATRA

Nie wierz nawet Brutusowi.

CEZAR

Jakaś chmura weszła na niebo i zakryła słońce.

Wiatr powiał od Apenin.

Wejdźmy do atrium, carissima.

KLEOPATRA

(troskliwie)

Chłodno.

CEZAR

Jestem zmęczony.

Kiedy ja będę mógł wypocząć, Kleopatro?

KLEOPATRA

Przy prandium złożysz głowę na moich piersiach i odpoczniesz, Gajusie.

CEZAR

Ja myślę o takim otium, które by trwało miesiące, lata...

KLEOPATRA

Gdy przyjdą Idy Marcowe...

CEZAR

To zacznie się wojna z Partami.

KLEOPATRA

Gdy wojnę skończysz zwycięsko, ja będę twą żoną i współmonarchinią, pomogę ci w rządzeniu światem. Nie uśmiechaj się drwiąco.

Ja mam siły niespożyte, mam w krwi dziedzictwo władzy.

Czterdzieści wieków rządzili niebem i ziemią moi przodkowie w Egipcie.

CEZAR

Nie jesteś z rodu Faraonów.

KLEOPATRA

Jestem ich wnuka przez boga Re i boginię Izydę.

CEZAR

Wierzysz w bogów?

KLEOPATRA

Jak mi potrzeba - to wierzę.

Czuję w sobie czasem moc boską.

A gdy rodziłam twego syna, Cezarze, to mi się wydawało, że rodzę słońce.

(po chwili, głaszcząc go po głowie)

Czy wiesz, Gajusie, że ty łysiejesz?

CEZAR

No widzisz, carissima, a chcesz koniecznie mnie zrobić bogiem.

KLEOPATRA

No to będziesz łysym bogiem.

Gdzie jest powiedziane, że bóg musi mieć włosy? Macie tam na waszym Olimpie dobry zbiór kalek, Wulkan jest kulawy...

CEZAR

Nie bluźnij bogom Rzymu!

KLEOPATRA

Nie gniewaj się, Gajusie, mówił przecież Homer, że bogowie się czasem nudzą, a nudziliby się jeszcze częściej, gdyby ich śmiertelni nie rozweselali swoim bluźnierstwem ...

Moje pacholęta niosą dla nas wieńce.

Chodźmy na prandium uwieńczeni fiołkami pić stuletnim massykiem zdrowie trzyletniego króla Cezariona.

CEZAR

Chodźmy, carissima.

KLEOPATRA

I witając wiek złoty, wiek Cezara i Kleopatry, temu staremu światu, co zgrzybiałym obliczem straszy bogów i ludzi, zawołamy groźnie...

CEZAR

(zaginając palec ku ziemi)

Peractum est.

Zaslona

AKT TRZECI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

Scena 1

(Kleopatra siedzi w atrium. Wchodzi Ammonios)

AMMONIOS

Bazylissa...

KLEOPATRA

Czego chesz, Ammoniosie, znowu przychodzisz mnie nudzić, o co ci chodzi?

AMMONIOS

Wybacz, bazylissa, ale jakąś kobietę przynieśli Murzyni w lektyce. Prosi cię o posłuchanie.

KLEOPATRA

Ale ja nie chcę widzieć kobiety, którą Murzyni przynieśli w lektyce.

Powiedz jej to ode mnie.

Kto to jest?

AMMONIOS

Sądzę, że żona jakiegoś senatora, bo straż jej towarzyszyła aż na wzgórze.

KLEOPATRA

A jak wygląda?

AMMONIOS

Twarz ma zakrytą zasłoną.

KLEOPATRA

Twarz ma zakrytą zasłoną?

Przyjmę ją. Wprowadź ją tutaj.

(Ammonios wychodzi. Wchodzi Kalpurnia, tona Cezara, Kleopatra wstaje z krzesła)

KALPURNIA

Bądź pozdrowiona, królowo Egiptu.

KLEOPATRA

Bądź pozdrowiona...

(Kalpurnia zrzuca zasłonę z twarzy)

KLEOPATRA

(poznała ją — opanowując zdziwienie)

Żona Juliusza Cezara...

Bądź pozdrowiona, boska Kalpurnio.

Zechciej usiąść, pani, i powiedz, co cię do mnie sprowadza.

KALPURNIA

Sprawa wielkiej wagi.

KLEOPATRA

Domyślam się — bo inaczej ...

KALPURNIA

Nie widziałabyś mnie tutaj...

KLEOPATRA

Nie miałabym tego zaszczytu.

KALPURNIA

Nie narażałabym cię, bazylissa, na przykrość tego spotkania.

KLEOPATRA

Które dla mnie jest powodem do radości, domina.

KALPURNIA

Mam do ciebie prośbę.

KLEOPATRA

Będzie spełniona.

KALPURNIA

Wyjedź z Rzymu.

(chwila milczenia)

KLEOPATRA

Czy Gajus wie o tym, że jesteś tu u mnie?

KALPURNIA

Imperator Juliusz Cezar wyszedł do senatu.

Skorzystałam z tego...

KLEOPATRA

Poszedł do senatu ...

KALPURNIA

I nieprędko stamtąd wróci, bo obrady będą trwały długo. Będą go prosić o ułaskawienie Publiusza Cymbra, który jest na wygnaniu, czego uczynić nie chce i nie może. Poszedł do senatu, mimo że go usilnie prosiłam, by nie chodził.

KLEOPATRA

Czemu?

KALPURNIA

Miałam zły sen.

KLEOPATRA

Złe sny i złe wróżby nie tyczą się losu takich ludzi jakCezar.

Czy byłby podbił połowę świata, gdyby się radził snów kobiet?

KALPURNIA

Nie kobiet, ale jednej kobiety, która ma do niego prawa, zapominasz, bazylissa, że jestem jego żoną.

KLEOPATRA

Mylisz się, domina, nie mogę o tym zapomnieć.

KALPURNIA

Powtarzam moją prośbę — wyjedź z Rzymu.

KLEOPATRA

Skoro mnie o to poprosi twój małżonek — wyjadę.

KALPURNIA

On cię o to nie poprosi.

KLEOPATRA

Więc zostanę.

KALPURNIA

Jeżeli łamię prawa gościnności i jako Rzymianka namawiam obcą królowę na powrót do swego kraju, muszę mieć do tego ważne powody.

Chodzi mi o ciebie i o twojego syna.

Wasz pobyt tutaj zagraża waszemu życiu.

Lud rzymski cię nienawidzi, lud rzymski się obraził, że Cezar postawił twój posąg w świątyni Wenery — matki naszego miasta, lud rzymski...

KLEOPATRA

Lud rzymski zrobi to, co mu każe Cezar. Wiesz o tym dobrze, Kalpurnio, że minęły te czasy, gdy pytaliście o wolę ludu.

I Cezar chce, bym została, więc zostanę.

Inne są powody, dla których chcesz się mnie pozbyć z Rzymu. Ale nie obawiaj się, domina, moja przyjaźń z Gajusem nie grozi ci niczym.

Jest do ciebie szczerze przywiązany i nieopuści cię nigdy. Jeszcze wczoraj mi to powiedział.

Potrzebuje ciebie...

KALPURNIA

Bym go otulała wełną, gdy go w kościach strzyka, a warzyła mu zioła, gdy go trapią noce bezsenne. Cezar ma zrujnowane zdrowie i potrzebuje bardzo troskliwej opieki. Czy przed tobą skarży się także wiecznie na swoje bóle?

KLEOPATRA

Nie.

KALPURNIA

A na niestrawność i skurcz żołądka?

KLEOPATRA

Także nie.

KALPURNIA

Rozumiem. Z tak młodą kobietą to jest temat rozmów niestosowny. Ale wierzaj mi, on jest zmęczony i powinien myśleć o swoim zdrowiu, które nie jest dobre. I czas mu wreszcie wypocząć po trudach wojen ...

KLEOPATRA

On teraz myśleć nie może o wypoczynku.

Otworzyć zamierza Wrota Janusowe i ogłosić nową wojnę, która...

KALPURNIA

Słyszałam, słyszałam i słyszę o tym co dzień. Ale mdłe ciało wielkiego męża zaćmiewa władze jego umysłu niemocą, nie widzi, co się wkoło niego dzieje, że otoczony jest wrogami. Jego najbliżsi myślą tylko o tym, by mu wydrzeć władzę.

On im ufa i wierzy, a nie wierzy mnie, kochającej żonie, która miewa chwile jasnowidzenia.

I teraz cały Rzym drażni tą... przyjaźnią z obcą królową, Kleopatro, gubisz jego i siebie — wracaj do Egiptu...

KLEOPATRA

Mówisz, że nienawidzą go senatorzy, to prawda, ale ich lud nienawidzi.

Niech się odwoła do woli ludu.

Ma przecież swoje legiony, niech każe jednego dnia wy- rżnąć senatorów i ogłosi się królem. Lud mu ofiarował koronę, której nie przyjął.

KALPURNIA

Nie lud mu ją ofiarował, ale Marek Antoniusz, który ma tyle rozumu, ile może się zmieścić pod hełmem żołnierza. Lud chce wolności, a nie dała mu jej Republika i nie da mu jej dyktator.

Lud rzymski najsrożej oburza ta jego... przyjaźń z obcą królową, którą nazywa nierządnicą egipską. Bardzo to nieuprzejmie, Kleopatro.

KLEOPATRA

A ciebie nazywa starą kwoką, żoną łysego koguta, to bardzo nieuprzejmie, Kalpurnio.

KALPURNIA

Ale mi nie grozi, że mnie nagą ochłosta i wrzuci do Tybru, a głowę bękarta rozbije o mury świątyni.

KLEOPATRA

Zamilcz!

KALPURNIA

Powtarzam tylko, co mówi lud rzymski, skoro sądzisz, że znajdziesz opiekę u tego ludu.

Jeżeli nie dbasz o swoje życie, pomyśl o losie twego syna.

Czy mogłabym go zobaczyć?

KLEOPATRA

Dziecko zasnęło, nie chciałabym go budzić.

KALPURNIA

Jest niezdrów, wczoraj miał gorączkę. Nie służy mu rzymskie powietrze, wilgoć, co rodzi się z bagien.

KLEOPATRA

Masz szpiegów w moim domu?

KALPURNIA

Mieszkam w Rzymie, trudno, żebym nie wiedziała, co się dzieje w pałacu egipskiej królowej.

Ozdrowi go suchy oddech pustyni, wyjedź z nim do Egiptu.

KLEOPATRA

Cezar mnie nie puści z Rzymu.

KALPURNIA

Wyjedź wbrew woli Cezara.

KLEOPATRA

Wbrew woli Cezara nic się stać nie może. Pamiętaj o tym, Kalpurnio. Cezar jest panem świata. Jego słuchać muszą narody i królowie.

Senat rzymski i lud rzymski może mnie nienawidzić, ale ja dbam o nich tyle, co o proch na trzewikach u nóg moich, dopóki Cezar mnie obdarza swoim zaufaniem. I tobie radzę we wszystkim, co się stanie, poddać się jego woli. Bo jakże słabym jest nasz umysł wobec potęgi geniuszu tego męża. Jeżeli ja to mówię — królowa wielkiego narodu — i ty powinnaś to zrozumieć.

KALPURNIA

Nie przyszłam tu słuchać twoich rad i nauk, bazylissa, ale by ciebie i twego syna ocalić, bo jest także synem Juliusza Cezara.

W jego żyłach płynie krew rzymska, krew rodu julijskiego, a jej kropla jest cenniejsza niż strumienie krwi macedońskich uzurpatorów.

KLEOPATRA

Czy dlatego, że jesteś moim gościem, sądzisz, że możesz mnie obrażać?

KALPURNIA

Ty mnie obrażasz ciągle, każdego dnia, każdej godziny! Twoja bytność w tym mieście i w tym pałacu, ofiarowanym ci przez mego prawego małżonka, jest śmiertelnym ciosem dla mojej dumy i godności.

Ale obrażasz także senat i lud rzymski, na głowę człowieka, którego kocham... ściągasz gniew i gromy... Dlatego, bazylissa, na wszystkich bogów błagam cię, wyjedź z Rzymu, błagam cię, ja, która nigdy nikogo o nic nie prosiłam, zaklinam cię, bazylissa...

(wstaje i ze wzruszenia nie mogąc dalej mówić pada na krzesło)

KLEOPATRA

Czy nie chcesz, domina, pokrzepić się winem? Bo widzę, żeś zbladła z gniewu i wzruszenia.

A jeżeli się lękasz, że otruję cię mareockim jadem, to napij się wody z tej fontanny, niesie ją wodociąg z gór albańskich, nie może być zatruta.

KALPURNIA

(milczy)

KLEOPATRA

No co, nalać wina czy wody?

KALPURNIA

Nam, rzymskim matronom, nie wolno pić czystego wina, niedawno za to karano śmiercią kobiety w naszej Republice.

KLEOPATRA

A więc nalewam wody.

KALPURNIA

(pije)

Kiedy mi odpowiesz wreszcie, czy chcesz wrócić do Egiptu?

KLEOPATRA

Odpowiedziałam. Wrócę, skoro tego zażąda Cezar, ani dnia wcześniej.

KALPURNIA

Ostrzegam cię po raz ostatni. Lud rzymski nie pozwoli, by na gruzach Kapitolu tłum rzezańców pytał się z urąganiem: gdzie Rzym? gdzie miasto, które wykarmiła wilczyca? A jeżeli się nie lękasz ludzi, to drżyj przed zemstą naszych bogów, którzy to miasto w szczególną wzięli opiekę.

KLEOPATRA

Nie lękam się ani pospólstwa, ani senatu, ani bogów, ani ludzi.

Otulaj wełną Cezara i podawaj mu zioła nasenne, a ja będę podniecać w nim zapał do czynów równie wielkich jak te, które dotąd spełnił, bo wierzę w nieśmiertelną moc jego geniuszu.

KALPURNIA

(w gniewie)

Każdej nałożnicy się zdaje, iż tę ma wyższość nad prawo- witą małżonką, że przy jej boku szuka kochanek nie tylko rozkoszy ciała, ale także natchnienia dla swoich zamiarów i czynów. Zapomina o tym, że jej władza nad nim trwa, dopóki nie wygasła w nim żądza.

Nie jesteś pierwszą kochanką Cezara, znikniesz z jego życia, a on do mnie wróci.

Chciałam cię ratować, ale skoro wolisz tak... Niech się stanie.

Zginiesz marnie, ty i twoje dziecko!

KLEOPATRA

Waż twoje słowa, mówisz do królowej!

KALPURNIA

Obce królowe widywał Rzym już nieraz idące ze spętanymi rękoma za wozem tryumfatora.

Ciebie gorszy los czeka.

Żegnaj, bazylissa.

(wychodzi)

(Kleopatra stoi chwilę nieruchomo, później bierze wazę stojącą na półce i rzuca na ziemię w pasji ostatecznej)

Scena 2

(wpada Charmion)

CHARMION

Co się stało, bazylissa?

KLEOPATRA

Nic.

Głupia, stara, zasuszona w cnocie wiedźma!

CHARMION

Kto?

KLEOPATRA

(nagle się roześmiała)

No, nie ty.

Przyprowadź mi Archibiasa.

Scena 3

(wchodzi Archibias)

KLEOPATRA

Straciłam dla niej wszelki szacunek.

Gęsiom raz tylko się udało Kapitol uratować. Drugi raz to się nie powtórzy. Mogłaby być żoną poganiacza osłów na Zatybrzu, ale nie Cezara.

Ze mną chce walczyć, to jakby z jastrzębiem krążącym w obłokach chciała walczyć pełzająca po skale jaszczurka.

ARCHIBIAS

O kim mówisz, bazylissa?

KLEOPATRA

Wolę już rozpustę żon senatorów, które podają swoje piersi jak cacka do zabawy wszystkim młodzieńcom, niż tę cnotę zasuszoną jak skóra węża na zdechłym gadzie. Powiedz mi, Archibiasie, co myślisz o ludzie rzymskim, czy on naprawdę mnie tak nienawidzi, czy to jest wymysłem senatorów, co by chcieli mnie się pozbyć z Rzymu?

ARCHIBIAS

Wracajmy do Egiptu, bazylissa, tam nad rzeką mieszka lud, który jak trzcina nadbrzeżna poruszona wiatrem do twoich stóp się kładzie z miłością.

KLEOPATRA

I cóż mu dam za tę miłość do mnie? Czy potrafię go wyzwolić z nędzy, w którą go wtrąciły najazdy rzymskie, czy potrafię zatrzymać choć jeden statek, który wywozi zboże z Egiptu do Italii?

Teraz jeszcze do Egiptu wracać nie mogę.

(wota)

Charmion, Ejras!...

(wpadają)

CHARMION I EJRAS

Co rozkażesz, bazylissa?

KLEOPATRA

Przed chwilą wyszła ode mnie domina rzymska i siadła do lektyki.

Dogońcie ją i zanieście jej ten posążek bogini Izydy, powiedzcie, że przysyła jej to bazylissa Kleopatra. Że to jest talizman szczęścia i pomyślności.

Czekajcie...

I powiedzcie jej jeszcze, że bazylissa Kleopatra przyśle do niej... swego marszałka dworu, by w jej imieniu ofiarował jej przyjaźń i podziękował za gościnę. Gońcie jak na skrzydłach.

(Charmion i Ejras wychodzą)

Scena 4

KLEOPATRA

Czy dobrze zrobiłam, Archibiasie?

ARCHIBIAS

Nie wiem, bazylissa, nie wiem, o kogo chodzi, z kim rozmawiałaś, kogo kazałaś obdarować...

KLEOPATRA

Skąd możesz wiedzieć, przyjacielu...

Stłukłam bezcenną wazę murreńską ze złości na nią, a ofiarowałam miły mi posążek Izydy kobiecie, którą pogardzam i której nienawidzę.

Czy dobrze zrobiłam, Archibiasie?

(Archibias robi ruch ręką, że nic nie rozumie)

Scena 5

(wraca Charmion i Ejras z posążkiem)

EJRAS

Ta domina siadała właśnie do lektyki...

KLEOPATRA

I co?

CHARMION

I spełniłyśmy twoje polecenie, nie rzekła ani słowa i daru nie przyjęła.

KLEOPATRA

To dobrze, bardzo dobrze, obraziła boginię wszechwidzącą i ona będzie się na niej mścić za mnie...

Scena 6

(wchodzi Ammonios)

AMMONIOS

Bazylissa! Gdzie jest bazylissa?!

KLEOPATRA

Jestem, co się stało?

AMMONIOS

Przygotuj się, bazylissa, na wieść okrutną, zbierz siły, byjej wysłuchać spokojnie...

KLEOPATRA

Zamordowano Juliusza Cezara...

AMMONIOS

Tak... A skąd wiesz?!

KLEOPATRA

Mów: gdzie, kiedy i kto?!

AMMONIOS

Dziś rano w senacie, grupa spiskowych.

KLEOPATRA

Nie żyje?

AMMONIOS

Leży jego trup u stóp posągu Pompejusza — dwadzieścia pchnięć sztyletów, to chyba dość, by przerwać życie.

KLEOPATRA

Nikt go nie bronił? Dyktatora?

AMMONIOS

Spiskowi go otoczyli i kłuli jak łowcy lwa w jaskini.

KLEOPATRA

A Marek Antoniusz?

AMMONIOS

Odsunęli go w chwili zamachu.

KLEOPATRA

Ale czy żyje?

AMMONIOS

Spiskowcy chcieli zabić tylko Cezara.

KLEOPATRA

Znasz imiona morderców?

AMMONIOS

Kasjusz, Kaska, Cymbra, Brutus...

KLEOPATRA

Brutus był między nimi?!

AMMONIOS

Uderzył w pierś Cezara.

KLEOPATRA

Szukał sztyletem serca.

Oto jest wierność wasza, Rzymianie!

ARCHIBIAS

Okropna zbrodnia...

KLEOPATRA

Który dziś mamy dzień miesiąca?

ARCHIBIAS

Idy Marcowe.

KLEOPATRA

Nasze Idy Marcowe, Cezarze...

Co się dalej stało?

AMMONIOS

Spiskowcy rozbiegli się po mieście, a lud chroni się do domów i zamyka bramy.

KLEOPATRA

I nam trzeba to uczynić.

AMMONIOS

Nam trzeba natychmiast Rzym opuścić, wrogowie Cezara są twoimi wrogami.

CHARMION

Oni cię zamordują, bazylissa!

KLEOPATRA

Spokojnie, nie krzycz, nikt mnie nie będzie mordować.

Jestem monarchinią sąsiedniego królestwa i gościem Rzymu. Nie wyjadę pierwej do Aleksandrii, aż się dowiem, co się tutaj dziać będzie.

AMMONIOS

Ja bym jednak radził wyjechać niezwłocznie. Mówią, że okropne rzeczy dziać się będą w tym mieście.

KLEOPATRA

Czy groby będą wyrzucać umarłych ze swoich ciemnic, czy ranne lwice będą rozszarpywać przechodniów na ulicach, czy języki pożarów będą lizać martwe niebiosa, czy ludzie i bogi będą szaleć z przerażenia? Co się stanie teraz w Rzymie? Mów wyraźnie, Ammoniosie.

AMMONIOS

Ja nie wiem, bazylissa, wszystko jest możliwe. Zginął wielki człowiek, a jego krwią dymią ręce tchórzów i pospolitych zbrodniarzy.

Wszystko jest możliwe.

KLEOPATRA

Oprócz mojej ucieczki, którą mi doradzasz. Czy tak dbasz o Egipt, że chcesz, by losem jego jak kością rzucali nowi władcy Rzymu bez mego udziału?

AMMONIOS

Egipt to jest Kleopatra, gdy jej życie jest zagrożone, moim obowiązkiem sungenesa i doradcy królów...

KLEOPATRA

Milcz! Nie czas teraz na pochlebstwa, gdy śmierć nam w oczy patrzy. Kleopatra nie jest Egiptem, jak Cezar nie był Rzymem.

Umierają ludzie, a żyją narody.

Okropne rzeczy będą się tu działy, ale oczy moje, w których płoną stulecia, zniosą widok każdej zbrodni, gdy los okrutny zmusza je do patrzenia.

Jestem kobietą-królem, więc w chwilach grozy i walki kobiecość spływa ze mnie jak przejrzysta fala aromatów, a zostaje męska wola i chęć niezłomna czynienia tego, co czynić należy.

Nie znasz mnie takiej, Ammoniosie?

AMMONIOS

Ja bym jednak radził...

KLEOPATRA

Szkoda słów. Postanowienie moje jest niezłomne. Roześlij gońców po mieście, niech nam donoszą, co się dzieje. Wy, dziewki, idźcie do Cezariona, bo słyszę, że płacze, Archibias zostanie ze mną.

Scena 7

(wszyscy się rozchodzą, zostaje Archibias i Kleopatra)

KLEOPATRA

Zostań ze mną, Archibiasie.

Nie chcę być sama w tej chwili.

Okropna rzecz się stała!

ARCHIBIAS

Niespodziewana...

KLEOPATRA

Niespodziewana? Dla kogo? Bo ja ją przewidywałam, bałam się jej i chciałam uniknąć, zapobiec. Zginął wielki mąż.

ARCHIBIAS

I człowiek tobie bardzo bliski. Rozumiem twój ból, bazylissa.

KLEOPATRA

Tak, człowiek mi bardzo bliski, z którym los mnie związał, „theja mojra" — jak mówią Grecy — potęga przeznaczenia.

ARCHIBIAS

Ojciec twojego syna.

KLEOPATRA

Ojciec mojego syna.

ARCHIBIAS

Człowiek, którego kochałaś.

KLEOPATRA

Co mówisz, Archibiasie?

ARCHIBIAS

Że zginął człowiek, którego kochałaś.

KLEOPATRA

Oddałam mu dziewiczość moją, by ratować Egipt, byłam jego miłośnicą, by tron dla syna uratować, chciałam zostać jego żoną, by nad światem panować.

Nie kochałam go nigdy.

Był ojcem mojego dziecka, a teraz, gdy dowiedziałam się o jego śmierci, gdy mam przed oczami jego trupa okrytego ranami, nie czuję nic prócz litości. To jest okropne, Archibiasie.

(po chwili)

Obleli senat krwią człowieka, który był tylko cieniem swej dawnej wielkości.

I ten cień obracał się koło mnie jak koło słońca. Myślisz, że on mnie kochał? Nie, on nie kochał nikogo, ani Rzymu, ani legionów, ani sławy, szedł za swoim przeznaczeniem, sam nie wiedział dlaczego.

Ale drażniłam jego zmysły nasycone lubieżnością tylu kobiet przede mną, drażniłam go sekretem wiecznie dziewiczego wstydu połączonego ze skwarem namiętności. Im bardziej słabły jego męskie siły, tym skuteczniej panowałam nad jego wolą i wszystkimi władzami serca i umysłu.

Rozumiesz to, przyjacielu?

ARCHIBIAS

Staram się zrozumieć, bazylissa, choć o sztuce miłosnej mało mam pojęcia, nie wchodziła ona nigdy w zakres moich studiów i umiejętności.

KLEOPATRA

Prowadziłam wielką grę o coś ważniejszego niż życie i wiedziałam, że nie mogę ani chwili spocząć, bo to będzie moja przegrana.

Jestem tak zmęczona tym igrzyskiem, iż z pewną ulgą myślę, iż ten, który leży teraz z rozdartą piersią u stóp posągu, nie będzie już więcej niczego ode mnie żądał — ani ja od niego.

ARCHIBIAS

A więc dla ciebie, bazylissa, ten dzień nie jest dniem żałoby?

KLEOPATRA

Tego nie mówię.

Ach, drogi przyjacielu, trudniej odczytać serce kobiety niż zwój papirusu, a prawie niepodobna dla was zrozumieć jej, gdy staje się całkiem szczera.

ARCHIBIAS

Tobie by trzeba teraz spokoju i wytchnienia.

KLEOPATRA

Złudne marzenia.

Muszę znowu podjąć walkę o Egipt, o tron, o syna.

Tajemniczym wzrokiem Sfinksa patrzą na nas te krwawe Idy Marcowe i przyszłość jest niepewna.

Scena 8

(wchodzi Charmion i Ejras)

KLEOPATRA

Czego chcecie, dziewczęta?

CHARMION

Bazylissa, przybiegł niewolnik z familii konsula Pianka, mówi, że w mieście okropne rzeczy się dzieją.

KLEOPATRA

Co się dzieje?

CHARMION

Pędzą ulicami na koniach jeźdźcy z gołymi mieczami i krzyczą, że będą wszystkich mordować...

KLEOPATRA

A zamordowali już kogo?

EJRAS

Mówi, że w świątyni Westy kapłanki zagasiły ogień święty i rozbiegły się po mieście...

KLEOPATRA

Przewietrzą się trochę stare kwoki, a może utracą dziewictwo, co im tylko wyjdzie na zdrowie.

CHARMION

Mówi, że jakieś węże-potwory wypełzły spod kamieni, owijają się wkoło kolumn jak bluszcze i plują jadem z pysków ognistych...

EJRAS

Z ran trupa imperatora wytrysnął strumień krwi i płynie ogromną rzeką przez Via Sacra do Tybru...

Ludzie po kostki w krwi brodzą... .

Jakaś matka na Polu Marsowym zamordowała dwoje nieletnich dzieci, by nie widziały tych okropności... Bazylikę Julii podpalili nieznani złoczyńcy i ogień pożera marmury...

Uciekajmy, bazylissa!

KLEOPATRA

Słuchajcie:

Jeżeli to wszystko prawda, jeżeli płonie bazylika Julii, to musi być widoczny słup dymu nad Forum z naszego wzgórza. Czy widzieliście go?

CHARMION

Nie.

KLEOPATRA

Więc oszalał ten niewolnik ze strachu i wy oszalejecie, jeśli słuchać będziecie takich wieści.

Czego tak drżysz, Charmion?

CHARMION

Bazylissa, jakiś wicher się zerwał i krzaki w ogrodzie szarpią się jak psy na łańcuchu!

Nigdy tu takiego wichru nie było.

Obłoki gonią po niebie jak oszalałe i słońce świeci rudym blaskiem jak gasnąca lampa oliwna!

Wyjdź, zobacz, bazylissa!

KLEOPATRA

Charmion, ja cię każę obnażyć i zanurzyć w zimnych strugach wodotrysku. Może otrzeźwiejesz po takiej kąpieli.

Nie słuchajcie baśni, które wam przynoszą, i nie słuchajcie szumu wichrów, które z gór wieją.

Albo przynajmniej mnie nie zamącajcie spokoju waszym kwileniem.

Wynoście się do cubiculum i głowę owińcie sobie w pieluchy, nie będziecie widzieć i słyszeć, co się koło was dzieje.

(Charmion i Ejras wychodzą)

Scena 9

KLEOPATRA

Zaczynają szaleć ludzie i bogi.

Nic by nie było dziwnego, żeby żywioły rozigrały się nad tym miastem, co zamordowało człowieka wcielającego najpiękniejszą chwilę w jego dziejach.

ARCHIBIAS

Ale tylko chwilę.

Jeśli Rzym ma zginąć, niech ginie, byle Nil się wlewał do morza siedmioma ujściami, byle na wyspie Faros strażnik zapalał co wieczór latarnię morską, byle światło naszej Akademii oświecało liczne narody.

KLEOPATRA

Powtórz mi, co mówi proroctwo faraona Snefru, o którym mi wspominałeś.

ARCHIBIAS

Wiatr południowy odpędzi wiatr północny.

Z rodu, który miał ośmiu królów, wyrośnie korzeń żeński, a Egiptem władać będzie oblubienica...

KLEOPATRA

Oblubienica czyja?

ARCHIBIAS

Tego nie wiem, bazylissa.

A inną jest przepowiednia:

Naród wielogłowy w szatach białych, zrodzony na brzegach zachodnich, powstanie w wielkiej potędze.

Wielką ilość złota i srebra nagrabi, obali wszystkie narody, a królów przejmie strachem nieprzezwyciężonym. Nie bę- dzie im obcym żadne przestępstwo.

A zginie jednego dnia, a Nil będzie płynął i płynął, i wlewał się siedmioma ujściami do morza.

Gdy w mieście narodu zachodniego na szyjach niewolników znajdą się złoto, lapis-lazuli, srebro i malachit, karneol i brąz.

I wonnością z amfor będą nacierać biodra najniższe sługi jego sług, kolumny świątyń złamią jak trzciny i spróchnieją marmury, jak kości szkieletu, z którego odpadło ciało.

KLEOPATRA

I zginie jednego dnia.

A czy nie było powiedziane, że tym dniem będą Idy

Marcowe?

ARCHIBIAS

Tego nie wyczytałem w żadnym papirusie.

KLEOPATRA

Ciemne są wszystkie przepowiednie.

Gdy się człowiek zabłąka w gąszczu tych tajemnic, robi się ślepy.

Jak ten kapłan Ozyrysa, który zrobił ślub, że czterdzieści lat nie będzie słońca oglądał, a gdy po latach czterdziestu pierwszy raz na nie spojrzał, w biały dzień noc ciemną zobaczył.

Jeszcze Rzym nie jest trupem, jeszcze szemrzą fontanny i woda z rur płynie, a więc bije krew w żyłach tego kolosa. Jeszcze może sięgnąć zbrojną ręką po nasze królestwo. Dlatego muszę tu zostać i zawrzeć sojusz z jego władcami. Czy to będą mordercy Cezara, czy też jego mściciele. Rozumiesz, Archibiasie?

Scena 10

(Ammonios wchodzi)

AMMONIOS

Przybył z miasta młody Egipcjanin i chce cię widzieć, bazylissa.

KLEOPATRA

Tu go przyprowadź.

Scena 11

(wchodzi młody Egipcjanin, za nim Charmion i Ejras)

EGIPCJANIN

Córo bogini, słońce Nilu...

(upada na kolana)

KLEOPATRA

Skąd przychodzisz?

EGIPCJANIN

Z Forum Julium.

KLEOPATRA

Wstań.

Ty ranny jesteś, chłopcze.

EGIPCJANIN

Rozcięto mi ramię.

KLEOPATRA

Charmion, daj chustkę, zamaczaj  ją w wodzie.

(do młodzieńca)

Krwawisz mocno, nie ruszaj się, przewiążę.

(przewiązuje mu ramię)

Później opatrzy cię mój lekarz Olimpos.

Teraz mów, co widziałeś.

EGIPCJANIN

Okropną rzecz, bazylissa!

KLEOPATRA

Mów.

EGIPCJANIN

Lud rzymski, podburzony przez jednego ze spiskowych, tych, co zamordowali imperatora, zaczął się gromadzić przed świątynią Wenery i wydawał złowrogie okrzyki przeciwko tobie, nieskalana, promienista, boska...

KLEOPATRA

Co krzyczał, mów wyraźnie.

EGIPCJANIN

Precz z egipską... nie mogę tego wymówić, Izydo.

KLEOPATRA

Rozkazuję ci, mów wszystko.

EGIPCJANIN

Precz z egipską... w ich języku to się nazywa meretrix...a w naszym ... taka, co za złoto lub klejnoty, na noc jedną...

KLEOPATRA

Rozumiem już, co się dalej stało?

EGIPCJANIN

Później lud wtargnął do świątyni Wenery i wywlókł stamtąd twój posąg, rozbił go o kamienie bruku i znowu krzyczał : monstrum! fatale meretrix! — ona chciała zniszczyć Rzym i Republikę! w jej piersi sztylety zbroczone krwią Cezara trzeba utopić...

CHARMION

Przeklęci Rzymianie!

KLEOPATRA

Mów dalej spokojnie.

EGIPCJANIN

Gdym to zobaczył, rzuciłem się w tłum bez przytomności, bo wściekłość rozum mi odjęła.

Gdym ręką chwycił za posąg, przecięto mi ramię nożem i rzucono mnie na ziemię.

A w boskie twoje piersi, bazylissa, jakiś olbrzym uderzył młotem, wydały dźwięk podobny do jęku i pękły na dwoje.

KLEOPATRA

Dziękuję ci, mój chłopcze, żal mi, że dla mnie tyle krwi wylałeś.

EGIPCJANIN

Ja bym dla ciebie, bazylissa, wylał wszystką krew z serca.

KLEOPATRA

Zajmij się nim, Charmion.

(Charmion i Egipcjanin wychodzą)

Scena 12

KLEOPATRA

Co macie takie twarze przerażone?

Jednego posągu mniej w Rzymie.

Niech się Archilajos martwi, to pono najlepsza jego rzeźba, łacińskim Praksytelesem go nazwano. Barbarzyński lud, co rozbija dzieła sztuki.

AMMONIOS

Bazylissa, tu nie chodzi o posąg.

KLEOPATRA

Martwią was te wrogie okrzyki? Lud, podburzony przez zbrodniarzy, nie wie, co czyni. Nazywają mnie nierządnicą w mieście, gdzie za wazę murreńską każdy może mieć w łożu choćby żonę konsula, nie mówiąc już o innych. Cezar mi stawiał posągi i przysyłał gemmy, ale strugi złote mego skarbca płynęły do jego rąk na wojnę z Partami.

Czy ten lud tego nie wie?

AMMONIOS

Choćby wiedział, nie wzruszyłby się w tej chwili twoją hojnością.

Skąd wiesz, bazylissa, że oni tego tłumu, który rozbił twój posąg, nie skierują teraz na Janiculum? Kto go powstrzyma, by nie wtargnął do twego pałacu?

Ostatnia chwila, by wyjść z domu.

Przeniesiemy cię w lektyce przez Kampanię i ano będziemy w Ostii, gdzie stoją żaglowce egipskie.

KLEOPATRA

Rozbili mój posąg, ale nie odważą się targnąć na życie władczyni Egiptu.

Już mrok zapada, wrócą do swych domów, do garnków, w których im warzą brudne niewolnice ziarna bobu z czosnkiem. Nie wiesz,Ammoniosie, czy zwłoki Cezara jeszcze leżą w senacie?

AMMONIOS

Mówią, że pozwolono je zabrać Markowi Antoniuszowi, który chce uroczyście z udziałem ludu urządzić pogrzeb dyktatora.

KLEOPATRA

Pozwolono? Kto pozwolił?

AMMONIOS

Spiskowi.

KLEOPATRA

Więc jest ich sprawa przegrana.

Ich trupy będą wołać: zabójco! — do trupa swej ofiary.

Przepowiadam, że tak się stanie.

AMMONIOS

Myśleli, że zabójstwem jednego człowieka można odwrócić bieg dziejów.

KLEOPATRA

Zobaczysz, że z tych dwudziestu ran Cezarowego trupa będzie przez długie lata ciekła krew Rzymu.

AMMONIOS

Mam ja teraz inne troski niż los tego miasta, bazylissa, ty nie widzisz grozy, która nas otacza — albo nie chcesz widzieć.

(wychodzi)

Scena 13

KLEOPATRA

I słońce znów krwawo umiera nad Rzymem i światem. Między zniknięciem dnia a nadejściem nocy to jest pora, którą sobie wybrały bogi, by mój los prowadzić na rozstajne drogi — między klęską a zwycięstwem, między życiem a śmiercią.

Tak było w Aleksandrii i tak jest teraz.

Ale wiesz, Archibiasie, gdy patrzę teraz na te przerażone twarze wkoło siebie, to myślę, że prawdziwie nieśmiertelnym jest zwierzę — nie człowiek.

ARCHIBIAS

Dlaczego, bazylissa?

KLEOPATRA

Bo zwierzę nie myśli o śmierci, nie wie, że umrze.

A człowiek?

Sądzisz może, przyjacielu, że nie zdaję sobie sprawy, co mnie grozi w tej chwili?

O, wiem doskonale, a jednak nie mogę w sobie wzbudzić uczucia lęku przed śmiercią.

Czyżbym była wyjątkiem wśród ludzi?

ARCHIBIAS

To jest albo zuchwałość młodości, albo męstwo bohaterstwa.

KLEOPATRA

(z uśmiechem)

Może dlatego, że lud mój wierzy, że jestem boginią, i ja w to uwierzyłam: w niezniszczalność moich pragnień i namiętności.

ARCHIBIAS

Wystarczy być człowiekiem, by wiedzieć, że nie całkiem się umrze.

KLEOPATRA

Słaby człowiek, by znieść mękę konania, musi uwierzyć w swoją boskość. Rozumiesz, Archibiasie?

ARCHIBIAS

( ze współczuciem )

Rozumiem, bazylissa.

Scena 14

(Ammonios wpada)

AMMONIOS

Donieśli gońcy, że wkracza gromada ludzi na Janiculum.

Prowadzi ich człowiek w todze.

W mroku nie mogli poznać twarzy, ale na pewno jeden ze spiskowych.

Jeszcze czas wyjść z pałacu tylną bramą.

(upada na kolana)

(za nim wszedł do atrium dwór Kleopatry, kilkanaście kobiet i mężczyzn, wszyscy padają na kolana)

goniec:

(wpada do atrium)

Już wchodzą na wzgórze! Zbliżają się do bram pałacu!

WSZYSCY

Ratuj siebie i nas, bazylissa!

KLEOPATRA

Wstańcie z kolan. Żołnierze moi niech odejdą od bramy, nie chcę próżnego krwi rozlewu.

Nikomu nie bronię ucieczki.

Ja tu zostanę i przyjmę spiskowych oraz ten tłum, co zdąża za nimi.

CHARMION

Bazylissa, to śmierć!

KLEOPATRA

Może i śmierć. Czyż jakiś bóg ofiarował mnie albo tobie nieśmiertelność na tym świecie?

Ale powtarzam: nikomu nie bronię ucieczki, tylko najwierniejsi niech zostaną ze mną.

A wszyscy inni precz!

(nikt się nie rusza, Kleopatra patrzy na otoczenie z uśmiechem)

Oto moi Egipcjanie.

W tym mieście, gdzie brat morduje brata, niewolnik swego pana, przyjaciel przyjaciela, a syn ojca — ta mała garstka cudzoziemców daje Rzymianom przykład wierności, poświęcenia i męstwa. Ale nie lękajcie się, ja was zasłonię, w moją pierś uderzą te sztylety, które godziły w Juliusza Cezara, zemstę napoiwszy moją krwią, nie będą szukać ofiar.

GONIEC

(wpada)

Są już u bram pałacu!

Mąż w todze stanął na progu i nie widząc odźwiernych przy bramie kazał zdjąć łańcuchy!

KLEOPATRA

Tylko światła, więcej światła!

Wnieście pochodnie, to będzie pogrzeb królowej.

(wnoszą pochodnie, słychać dźwięk łańcuchów)

(chwila ciszy, dźwięk mieczy i kroki)

(Kleopatra posuwa się parę kroków naprzód)

ARCHIBIAS

(idąc za nią)

Bazylissa, cofnij się, tam za progiem śmierć!

Scena 15

(drzwi od atrium się otwierają, staje w nich Marek Antoniusz)

(za nim dwóch centurionów)

KLEOPATRA

(do Archibiasa)

Nie, to groźniejsze od śmierci — to miłość.

ANTONIUSZ

Salve, po trzykroć salve, bazylissa.

Brutus i Kasjusz, Metellus i Cynna i inni znakomici mężowie, wielce czcigodni, którzy dziś władzę objęli w tym mieście, na moją prośbę wydali zlecenie postawienia straży przed twoim pałacem, by zapewnić bezpieczeństwo królowej obu Egiptów, która jest gościem Rzymu. Sarn się podjąłem rozmieścić te straże.

KLEOPATRA

Dzięki ci, Marku Antoniuszu, nie myślę jednak, żeby się znalazł w Rzymie choć jeden człowiek, który by się ważył targnąć na życie monarchini zaprzyjaźnionego z wami możnego królestwa.

ANTONIUSZ

I ja tak sądzę, ale straż postawię. A są to żołnierze wybrani z najwierniejszego legionu Juliusza Cezara, który jest dzisiaj niestety garścią krwawego popiołu.

KLEOPATRA

Spocznij u mnie, Marku, i spełnij puchar wina. a opowiedz mi, jak zginął nasz drogi przyjaciel.

ANTONIUSZ

(biorąc puchar)

Wino wypiję na cześć twoją, bazylissa, i cieniom wielkiego Cezara pierwszą poświęcę libację.

(pije i wylewa wino na podłogę)

Ale opowiadać teraz nie pora, wracam do spiskowych ustalić z nimi szczegóły pogrzebu imperatora, a to są ludzie bardzo czcigodni i mówią, że choć zamordowali tyrana i wroga Republiki, godzą się czcić wielkiego zdobywcę i szlachetnego człowieka.

Pozwolili mi także odczytać jutro przy zwłokach testament wielkiego Cezara.

KLEOPATRA

Czyś go już otworzył?

ANTONIUSZ

Tak jest, bazylissa.

KLEOPATRA

Kogo Juliusz Cezar mianował swoim następcą i dziedzicem wielkiego imienia?

ANTONIUSZ

Syna...

KLEOPATRA

Mojego syna?!

ANTONIUSZ

Swojej siostrzenicy — Gajusa Oktawiana.

(chwila milczenia)

KLEOPATRA

Idź, Marku, ściskać zbroczone krwią dłonie twoich nowych przyjaciół, a wróć do mnie.

ANTONIUSZ

Vale, bazylissa.

Scena 16

KLEOPATRA

Wyszedł stąd mściciel Cezara, ale kto pomści moją krzywdę i mojego syna?

(odprawia ruchem ręki otoczenie)

(Kleopatra stoi jak zmartwiała z wzrokiem utkwionym w drzwi)

ARCHIBIAS

Nad czym dumasz, bazylissa?

KLEOPATRA

Nad zmiennością losu, nad potęgą przeznaczenia i nad dolą człowieka.

Zasłona