Emil Zola

KLĘSKA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

II

III

IV

V

VI

VII

CZĘŚĆ DRUGA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

CZĘŚĆ TRZECIA

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

KLĘSKA

HISTORIA NATURALNA I SPOŁECZNA RODZINY ZA DRUGIEGO CESARSTWA

Emil Zola

CZĘŚĆ PIERWSZA

I

Rozłożono się obozem w odległości dwóch kilometrów od Miluzy w kierunku Renu, pośrodku żyznej równiny, U schyłku owego sierpniowego dnia, pod niebem mętnym, po którym snuły się ciężkie chmury, ciągnęły się sznurem namioty, połyskiwała broń ustawiona w kozły w regularnych odstępach wzdłuż linii frontu; strzegły ich uzbrojone straże, nieruchome, wpatrzone w daleki horyzont zasnuty sinawymi mgłami wznoszącymi się z szerokiej rzeki.

Oddział przybył z Belfortu około godziny piątej. O ósmej dopiero żołnierze otrzymali prowiant. Lecz wozy z drzewem opałowym musiały gdzieś zabłądzić, tak iż nie można go było wydać oddziałom. Niepodobna więc było rozniecić ognia i uwarzyć zupy. Wypadło zadowolić się sucharami, przeplatając kęsy potężnymi łykami wódki, co do reszty podcięło ludziom znużone pochodem nogi. Mimo to, w głębi, za kozłami broni w pobliżu kantyny, dwaj żołnierze usiłowali rozpalić stos świeżo narąbanych szablami gałęzi, które uporczywie odmawiały posłuszeństwa. Gęsty dym czarnymi kłębami wsączał się powoli w bezbrzeżną melancholię wieczoru.

Było tam zaledwie dwanaście tysięcy żołnierza — wszystko, co z siódmego korpusu armii miał do rozporządzenia generał Feliks Douay. Pierwsza dywizja, wezwana w przeddzień, wyruszyła do Froeschwiller; trzecia znajdowała się jeszcze w Lyonie; generał zdecydował się tedy opuścić Belfort i posunąć się naprzód z samą tylko drugą dywizją, z artylerią odwodową oraz z niepełną dywizją konnicy. W Lorrach zauważono ogniska, a podprefekt Schlettstadtu donosił depeszą, że Prusacy gotują się do przekroczenia Renu pod Markolsheim. Czając się nazbyt odosobniony na skraju prawego skrzydła innych korpusów, przy tym pozbawiony łączności z nimi, Douay tym spieszniej wymaszerował w kierunku granicy, że poprzedniego dnia dotarła do nich wieść o niespodziewanej porażce pod Wissemburgiem. Lada godzina mógł sam się natknąć na nieprzyjaciela albo zostać wezwany do wspomożenia pierwszego korpusu. Owego dnia, brzemiennego niepokojem i burzą, tej soboty 6 sierpnia, musiały się gdzieś w okolicy Froeschwiller toczyć walki: mówiło o tym ponure niebo, gwałtowne wstrząsy, nagłe podmuchy wiatru naładowane trwogą. Od dwóch dni żołnierze dywizji sądzili, że idą na bój, oczekiwali zetknięcia się z Prusakami — u kresu tego forsownego marszu z Belfortu do Miluzy.

Dzień miał się ku schyłkowi; z oddalonego kąta obozu rozległ się capstrzyk — warkot bębnów, sygnały trąbek, słabe jeszcze, ginące w przestrzeni. Jan Macquart, który był zajęty umocowaniem namiotu wbijając głębiej kołki, wyprostował się. Na pierwszą wieść o wojnie opuścił Rognes — z sercem krwawiącym po niedawno przeżytej tragedii, w której stracił żonę, Franciszkę, oraz grunt wniesiony mu przez nią w posagu; zaciągnął się powtórnie do szeregów mając trzydzieści dziewięć lat. Przywrócono mu, naszywki kaprala i wcielono do sto szóstego pułku liniowego, którego kadry uzupełniano; niekiedy sam się dziwił, że oto ma na sobie mundur, który po bitwie pod Solferino tak skwapliwie zrzucił, zadowolony, że skończy z pobrzękiwaniem szablą i zabijaniem ludzi. Ale cóż robić, kiedy się nie ma już warsztatu pracy, gdy się straciło żonę i wszelkie dobra, a serce w piersi szarpie się z bólu i wściekłości? Najlepiej tłuc nieprzyjaciół, jeśli się nam naprzykrzają. I przypomniał sobie swoje desperackie postanowienie: ha, do licha! Skoro już nie może jej uprawiać, będzie bronił starej ziemi francuskiej!

Powstawszy Jan rozejrzał się po obozie, w którym na odgłos capstrzyku zapanowało poruszenie. Jedni, poderwawszy się, biegli, inni, już drzemiący, przeciągali się z wyrazem gniewnego znużenia. On cierpliwie oczekiwał apelu, pełen pogody i rozsądnej równowagi, dzięki której był wybornym żołnierzem. Koledzy powiadali, że gdyby posiadał wykształcenie, mógłby zajść wysoko. Umiejąc zaledwie czytać i pisać nie marzył nawet o stopniu sierżanta. Gdy się kto urodził chłopem, chłopem pozostaje.

Ale zaciekawił go widok ognia z zielonych jeszcze gałązek, dymiącego wciąż szkaradnie, dokoła którego mozolili się dwaj ludzie z jego sekcji: Loubet i Lapoulle.

— Dajcież temu spokój! Podusicie nas! — zawołał ku nim. Szczupły i ruchliwy, o wyglądzie figlarza, Loubet odrzekł ze śmiechem:

— Zaraz się zajmie, panie kapralu, ręczę... Nuże, dmuchaj, ty tam!

I popychał Lapoulle'a, olbrzyma, który, natężając wszystkie siły, z wzdętych jak banie policzków wyrzucał istny huragan; twarz miał nabiegłą krwią, oczy poczerwieniałe i załzawione.

Dwaj inni żołnierze z tej samej sekcji, Chouteau i Pache — pierwszy wyciągnięty brzuchem do góry, w pozie nieroba-wygodnisia, drugi — siedzący w kucki i pochłonięty starannym zaszywaniem dziury w spodniach — wybuchnęli śmiechem, rozbawieni okropną miną tego bydlaka Lapoulle'a.

— Odwróć się i podmuchaj drugą stroną, to pójdzie lepiej! — zawołał Chouteau.

Jan nie przeszkadzał tym żartom. Może nie tak prędko nadarzy się nowa sposobność do śmiechu; on sam zresztą, przy swym poważnym wyglądzie, z twarzą pełną i regularną, nie był bynajmniej skłonny do melancholii i- przymykał oczy, kiedy jego podkomendni się weselili. Ale zajęła go inna grupa: jeszcze jeden żołnierz z jego sekcji, Maurycy Levasseur, od godziny bez mała rozmawiający z jakimś cywilem — rudym panem lat około trzydziestu sześciu, o twarzy dobrodusznej, rozjaśnionej parą niebieskich, wyłupiastych oczu, oczu krótkowidza, którym zawdzięczał zwolnienie z wojska. Przyłączył się do nich wachmistrz artylerii z miną zadzierzystą i zuchwałą, z ciemnymi wąsami i bródką; wszyscy trzej rozmawiali swobodnie jak u siebie w domu.

Z życzliwości, aby oszczędzić mu połajanek ze strony przełożonych, Jan zwrócił się do nich:

— Lepiej będzie, jeżeli pan już sobie pójdzie. Trąbią na apel i gdyby pana zobaczył porucznik...

Maurycy nie dał mu dokończyć:

— Zostań, Weiss, zostań! — rzekł. Po czym zwracając się do kaprala dorzucił sucho: — Ten pan jest moim szwagrem. Ma pozwolenie od pułkownika, którego zna osobiście.

Do czego się wtrąca ten cham o rękach jeszcze cuchnących gnojem? On, Levasseur, wciągnięty zeszłej jesieni na listę adwokacką, wstąpił do wojska jako ochotnik i za protekcją pułkownika został wcielony do sto szóstego pułku, bez uprzedniego pobytu w kadrze; zgadzał się nosić tornister, ale od samego początku poczuł odrazę, jakiś głuchy bunt w stosunku do tego nieuka, tego prostaka, który miał prawo rozkazywać mu.

— Dobrze — odparł Jan swym spokojnym tonem. — Niech was przyłapią, nic mnie to nie obchodzi.

Po czym odwrócił się. Wiedział, że Maurycy nie kłamie, gdyż w tej właśnie chwili przechodził pułkownik, pan de Vineuil — wyniosła, arystokratyczna postać, żółte oblicze przecięte gęstym, białym wąsem. Pułkownik pozdrowił Weissa i żołnierza przyjaznym uśmiechem. Szedł spiesznie ku folwarkowi widniejącemu po prawej stronie pośród śliw, w odległości dwustu lub trzystu kroków; sztab zajął na noc ten budynek. Nie wiedziano, czy znajduje się tam dowódca siódmego korpusu, pogrążony w ciężkiej żałobie po śmierci brata poległego pod Wissemburgiem. Ale na pewno był tam komendant pułku sto szóstego, generał brygady Bourgain-Desfeuilles, jak zazwyczaj mocno krzykliwy, na kusych nogach toczący opasłe cielsko, z czerwoną twarzą hulaki nie przejmującego się swym skąpym ładunkiem rozumu. Dokoła dworku panował wzrastający ruch; co. chwila przybywały i odchodziły sztafety, gorączkowo oczekiwano meldunków zawsze zbyt powolnych, dotyczących tej wielkiej bitwy, której bliskość i fatalny przebieg wyczuwał każdy już od rana. Gdzie się toczy i jakie są dotychczasowe jej wyniki? W miarę jak noc zapadała, zdawało się, że na sad, na stogi rozsiane śród zabudowań pada trwoga, że je zalewa jezioro cieni. Mówiono, że schwytano właśnie pruskiego szpiega włóczącego się koło obozu i przyprowadzono na folwark, gdzie miał go przesłuchać generał. Może pułkownik de Vineuil otrzymał jaką wiadomość, i dlatego tak śpieszy?

Tymczasem Maurycy podjął na nowo rozmowę ze swym szwagrem Weissem i kuzynem Honoriuszem Fouchard, wachmistrzem. Capstrzyk zbliżając się z daleka, coraz głośniejszy, przesunął się obok, mącąc trąbieniem i bębnieniem melancholijny spokój zmierzchu; lecz oni zdawali się nawet go nie słyszeć. Młodzieniec, wnuk bohatera Wielkiej Armii, urodził się w Ghene-Populeux. Ojciec, usunąwszy się z drogi chwały, pełnił mizerny urząd poborcy podatkowego. Matka, chłopka, umarła wydając na świat parę bliźniąt — jego i siostrę Henriettę. Ona to wychowała Maurycego. A znalazł się tu, w wojsku, jako ochotnik wskutek niemałych grzechów, następstw słabego i pobudliwego charakteru. Trwonił pieniądze na grę, na kobiety, na niedorzeczne szaleństwa w zachłannym Paryżu, dokąd przybył na studia prawnicze, utrzymywany przez rodzinę, która wypruwała z siebie żyły, aby go wykierować na pana. Ojciec umarł ze zmartwienia, siostra, doprowadzona do ruiny, na szczęście znalazła męża, owego poczciwego Weissa, Alzatczyka z Miluzy, długoletniego buchaltera rafinerii w Chene-Populeux, obecnie zaś zatrudnionego u pana Delaherche, jednego ze znaczniejszych fabrykantów sukna w Sedanie. I zdawało się Maurycemu, że się gruntownie poprawił; tak sądził w swej nadmiernej nerwowości skorej zarówno do nadziei, jak i do zniechęcenia. Ten człowiek szlachetny, pełen entuzjazmu, ale pozbawiony wytrwałości, ulegał wszelkim przelotnym impulsom. Był to niski blondyn o szerokim czole, drobnych rysach i ściągłej twarzy; oczy miał szare, wejrzenie łagodne, czasami trochę niesamowite.

Weiss pośpieszył do Miluzy w przeddzień rozpoczęcia działań wojennych, zapragnąwszy nagle załatwić pewną sprawę rodzinną; otrzymał zaś potrzebne zezwolenie od pułkownika de Vineuil dzięki okoliczności, iż ten był wujem młodej pani Delaherche, przystojnej wdówki poślubionej przed rokiem fabrykantowi, a którą Maurycy i Henrietta znali od dziecka, mieszkając podówczas w bliskim z nią sąsiedztwie. Zresztą, oprócz pułkownika również i dowódca kompanii Maurycego, kapitan Beaudoin, okazał się znajomym Gilberty, młodej pani Delaherche, jak powiadano — znajomym nader bliskim, z czasów gdy przebywała w Mézières jako pani Maginot, żona inspektora leśnego.

— Ucałuj serdecznie ode mnie Henriettę — powtarzał Weissowi młodzieniec, gorąco przywiązany do siostry. — Powiedz jej, że teraz będzie zadowolona, że chcę, aby nareszcie mogła się mną chlubić.

Oczy zaszły mu łzami na wspomnienie swych szaleństw. Szwagier, również wzruszony, przerwał ten dialog zwracając się do artylerzysty Honoriusza Fouchard.

— A jak tylko będę w Remilly, wstąpię do wujaszka Fouchard, aby mu powiedzieć, żem pana widział i że jest pan zdrów.

Wujaszek Fouchard, chłop posiadający kawał gruntu i zajmujący się dostawami mięsa, był bratem matki Henrietty i Maurycego. Mieszkał w Remilly na wzgórzu, sześć kilometrów od Sedanu.

— Dobra! — odrzekł spokojnie Honoriusz. — Staruszek o to nie dba... ale niech pan jednak wstąpi, jeśli ma pan ochotę.

W tym momencie wzmogło się ożywienie koło dworku; ujrzano wychodzącego owego łazika oskarżonego o szpiegostwo. Szedł swobodny w towarzystwie jednego tylko oficera. Zapewne okazał swe dokumenty, zmyślił jaką bajeczkę, gdyż jedynie wyrzucono go z obozu. Z oddalenia, wśród wzrastającego mroku znaczył się niewyraźnie — ogromny, kwadratowy, z ryżawą głową. Lecz nagle Maurycy wykrzyknął:

— Honoriuszu, spójrz no... Przysiągłbym, że to ten Prusak, wiesz, Goliat!

Na dźwięk tego imienia artylerzysta drgnął. Wytrzeszczył swe błyszczące oczy. Goliat Steinberg — ów parobek, człowiek, który go poróżnił z ojcem, odbił mu Sylwinę... przypomniała mu się cała ta wstrętna historia, te wszystkie brudy i bolesne przeżycia, skutkiem których wciąż jeszcze cierpiał! Chciał pobiec za nim, udusić go. Ale tamten już był poza linią namiotów, oddalał się, ginął w ciemnościach.

— Ależ skąd? Goliat? — mruknął. —- To niemożliwe! On jest tam, razem z innymi... Ha! Jeśli go kiedy spotkam...

I groźnym ruchem wskazał objęty mrokiem horyzont, cały ten sinawy wschód, który uważał za Prusy. Zapanowało milczenie; usłyszano znowu capstrzyk, ale bardzo odległy, ginący na drugim krańcu obozu: łagodne dźwięki zamierające wśród niewyraźnych już konturów.

----Do licha! — zawołał Honoriusz. — Mogę dostać się do paki, jeżeli się nie stawię na apel... Dobranoc, żegnam wszystkich!

I uściskawszy oburącz po raz ostatni dłonie Weissa pomknął żywo ku wzgórzu, gdzie stała artyleria odwodowa; oddalił się nie wspomniawszy ani słówkiem o ojcu, nie przekazawszy nic dla Sylwiny, której imię paliło mu wargi.

- Upłynęło jeszcze kilka minut, po czym z lewa, od strony drugiej brygady, zabrzmiał głos trąbki zwołującej do apelu. Bliżej odpowiedziała druga. Potem trzecia odezwała się gdzieś daleko. Jakiś czas grały razem, aż Gaude, trębacz kompanii, zdecydował się zagrzmieć całą chmarą dźwięcznych tonów. Był to wysoki, smukły chłopak o chorowitym wyglądzie, bez włoska zarostu, stale milczący, który jednak wyrzucał swe sygnały z huraganową siłą.

Wtedy, sierżant Sapin, drobny człeczyna, oschły, o dużych oczach bez wyrazu, rozpoczął apel. Głosem piskliwym wywoływał nazwiska, a skupieni dokoła żołnierze odpowiadali całą gamą tonów, od wiolonczeli do fletu. Lecz nagle nastąpiła przerwa.

— Lapoulle! — powtórzył bardzo głośno sierżant.

Nadal nikt się nie odzywał. I dopiero Jan musiał popędzić w stronę kupy zielonych gałęzi, które fizylier Lapoulle, podniecany przez kolegów, usiłował koniecznie rozpalić. W tej chwili leżał na brzuchu, z czerwoną okopconą twarzą, i rozdmuchiwał tuż nad ziemią dym sączący się z czerniejącego drzewa.

 — Hej tam, do stu piorunów, rzućcie to nareszcie! —. krzyknął Jan. — Odpowiedz na apel!

Ogłupiały Lapoulle podniósł się i zrozumiawszy, o co chodzi, wrzasnął: „Obecny!" tak dzikim głosem, że Loubet aż przysiadł od śmiechu. Pache, który właśnie skończył szycie, odpowiedział ledwo słyszalnie jakimś modlitewnym mamrotem. Chouteau odezwał się niedbale, nie racząc nawet wstać, po czym jeszcze swobodniej rozciągnął się na ziemi.

Tymczasem oficer dyżurny, porucznik Rochas, stał bez ruchu i czekał o kilka kroków opodal. Kiedy po skończonym apelu sierżant Sapin zameldował mu, że nie brak nikogo, warknął coś pod nosem i wskazując podbródkiem Weissa, wciąż jeszcze rozmawiającego z Maurycym, dodał:

— Jest nawet o jednego za dużo. Co też tu robi ten osobnik?

— Ma pozwolenie od pułkownika, panie poruczniku — uznał za wskazane wyjaśnić Jan, który dosłyszał pytanie.

Rochas ze złością wzruszył ramionami i nie rzekłszy słowa począł znów kroczyć wzdłuż linii namiotów czekając zagaszenia ognisk. Jan tymczasem, znużony całodziennym marszem, przysiadł o kilka kroków w pobliżu Maurycego, którego słowa docierały do jego uszu zrazu niby brzęczenie; nie słuchał ich pochłonięty własnymi myślami, niewyraźnymi, zaledwie kształtującymi się w głębi tępawego i powoli pracującego mózgu.

Maurycy był zwolennikiem wojny, uważał ją za rzecz nieuniknioną, potrzebną do samego istnienia narodów. Pogląd ten nasuwał mu się, odkąd się zapoznał z prądami ewolucjonizmu, z całą tą teorią, którą entuzjazmowała się ówczesna wykształcona młodzież. Czyliż życie nie jest nieustanną wojną? Czyż podstawową zasadą natury nie jest ustawiczna walka, zwycięstwo godniejszego, siła utrzymywana i odnawiana przez działanie, wiecznie młode życie odradzające się na mogile? I przypominał sobie ów wielki poryw, jaki nim owładnął, gdy dla odkupienia swych win postanowił zostać żołnierzem i bić się nad granicą. Być może, obecna Francja, z okresu plebiscytu, choć oddana całkowicie cesarzowi, nie chciała wojny. On sam jeszcze przed tygodniem uważał ją za zło i niedorzeczność. Dyskutowano nad ową kandydaturą niemieckiego księcia do tronu hiszpańskiego; w zamęcie, jaki stopniowo zapanował, nikt — zdało się — nie miał słuszności; tak iż w końcu nie wiadomo już było, skąd wyszło pierwsze wyzwanie; i, rzekłbyś, trwało już tylko samo fatum, nieuchronne prawo, co w godzinie przeznaczenia rzuca jeden naród przeciw drugiemu. Ale wielki dreszcz wstrząsnął Paryżem: Maurycy wspominał ów płomienny wieczór, bulwary z przewalającym się tłumem, gromady ludzi z pochodniami wołających: „Do Berlina! Do Berlina!" Przed ratuszem (zdawało mu się, że ją jeszcze słyszy) piękna kobieta, wyniosła, o monarszym profilu, stanąwszy na koźle dorożki i owinąwszy się sztandarem, śpiewała Marsyliankę. Czyżby więc to było fałszem, czy serce Paryża nie zabiło? A potem, jak zawsze u niego, po nerwowym uniesieniu nastąpiły godziny okropnych zwątpień i niesmaku: wspomnienia przybycia do koszar, oficera, który go przyjmował, sierżanta, który mu wydał umundurowanie; plugawa i cuchnąca izba, ordynarna poufałość nowych towarzyszy, mechaniczne ćwiczenia ścinające z nóg i przytępiające mózg. W ciągu jednak niespełna tygodnia przywykł pozbywając się odrazy. A gdy pułk wyruszył w kierunku Belfortu, powrócił mu dawny zapał.

Od samego początku Maurycy miał zupełną pewność zwycięstwa. Dla niego plan cesarza był jasny: rzucić czterysta tysięcy ludzi nad Ren, przebyć rzekę, zanim Prusacy przygotują się, szybkim manewrem odciąć Niemcy północne od południowych, po czym, w wyniku jakiegoś wspaniałego zwycięstwa, zmusić natychmiast Austrię i Włochy, by stanęły po stronie Francji. Toż rozeszła się nawet pogłoska, że ów siódmy korpus, do którego należał jego pułk, miał być załadowany na okręty w Breście i przewieziony do Danii, aby tara dokonać operacji dywersyjnej, która by zmusiła Prusy do unieruchomienia jednej ze swych armii. Prusy miały być zaskoczone, rażone ze wszystkich stron, zgniecione w kilka tygodni. Ot, zwykła przechadzka wojskowa ze Strasburga do Berlina. Ale odkąd stanęli w Belforcie, poczęły go dręczyć wątpliwości. Siódmy korpus, mający patrolować wyłom Szwarcwaldu, przybył na miejsce w opłakanym stanie; był mocno zdekompletowany, panował w nim nieopisany nieład, wszystkiego było brak. Oczekiwano nadejścia z Włoch trzeciej dywizji; druga brygada kawalerii musiała pozostać w Lyonie, gdyż obawiano się zamieszek wśród ludności; a trzy baterie zaginęły w drodze nie wiadomo gdzie. Do tego — niebywałe ogołocenie: składy w Belforcie, które miały wszystkiego dostarczyć, okazały się próżne: ani namiotów, ani kotłów, ani flanelowych owijaczy, ani aptek polowych, ani kuźni, ani pęt na konie. Ani jednego sanitariusza, ani jednego pracownika administracji. W ostatniej chwili zauważono brak trzydziestu tysięcy części zamiennych do karabinów i trzeba było wysłać do Paryża oficera, któremu z największym trudem udało się zdobyć zaledwie pięć tysięcy. Ponadto Maurycego dręczyła bezczynność. Dlaczego nie maszerowano naprzód już od dwóch tygodni? Czuł dobrze, iż każdy dzień zwłoki jest błędem nie do naprawienia, zmniejsza widoki zwycięstwa.

I wymarzonym planom przeciwstawiała się rzeczywistość, o czym miał. się z czasem dowiedzieć, a czego posiadał wówczas niejasną i niepokojącą świadomość. Siedem korpusów armii, rozstawionych, rozproszonych wzdłuż granicy od Metzu do Bitche i od Bitche do Belfortu; stan liczebny wszędzie niepełny: zamiast czterystu trzydziestu tysięcy żołnierza było najwyżej dwieście trzydzieści tysięcy; generałowie, zazdroszczący sobie wzajemnie, mający na uwadze jedynie zdobycie buławy marszałkowskiej, pozostawiający innych bez pomocy; karygodny brak przezorności, mobilizacja i koncentracja sił przeprowadzone za jednym zamachem gwoli zyskaniu na czasie, co wywołało niemożliwy do opanowania chaos; wreszcie stopniowy bezwład poczynający się od góry, od cesarza — chorego, niezdolnego do powzięcia szybkiej decyzji; bezwład, który ogarniał całą armię, dezorganizował, niszczył i rzucał ją — bezbronną — na łup najcięższym klęskom. A jednak ponad głuchą gorączką oczekiwania, w instynktownym dreszczu przeczucia tego, co nastąpi, trwała pewność zwycięstwa.

Nagle, 3 sierpnia, wystrzeliła wieść o wygranej poprzedniego dnia bitwie pod Saarbrücken. O rozmiarach tego zwycięstwa nie wiedziano jeszcze. Ale gazety wrzały zapałem: było to wtargnięcie na terytorium Niemiec, pierwszy krok chwalebnego pochodu; wtedy rozpoczęła żywot legenda o następcy tronu zbierającym kule na pobojowisku. A potem, w dwa dni później, gdy się ze zdumieniem dowiedziano o porażce pod Wissemburgiem, ze wszystkich piersi wyrwał się krzyk wściekłości. Pięć tysięcy ludzi wciągniętych w zasadzkę i przez dziesięć godzin opierających się trzydziestu pięciu tysiącom Prusaków — ta podła rzeź wręcz wołała o pomstę! Niewątpliwie zawinili tu dowódcy, że się niedostatecznie zabezpieczyli i nic nie przewidzieli. Ale wszystko to się naprawi; Mac-Mahon wezwał pierwszą dywizję siódmego korpusu; pierwszy korpus będzie osłaniany przez piąty; w tej chwili Prusacy pod naporem bagnetów naszych piechurów z pewnością wycofują się z powrotem za Ren. I myśl o owym zażartym boju, wzrastająca gorączka oczekiwania wieści, całe to niespokojne napięcie roztaczało się coraz szerzej pod bledniejącym niebem.

Maurycy powtarzał Weissowi:

— Ha! Dzisiaj z pewnością dano im tęgie lanie!

Weiss nie odpowiedział i pokiwał głową frasobliwie. On także patrzał w stronę Renu, ku temu wschodowi, gdzie noc już zapadła zupełna — czarna ściana groźnie tajemnicza. Odkąd zamilkły ostatnie sygnały apelu, drzemiący obóz zalegała głęboka cisza przerywana jedynie krokami i głosami kilku zapóźnionych żołnierzy. W izbie folwarcznej, jak mrugająca gwiazda, zapłonęło światełko, przy którym czuwający oficerowie sztabu odczytywali otrzymywane co godzina meldunki niejasnej wciąż jeszcze treści. A z porzuconego nareszcie ogniska dobywał się nadal gęsty, smętny dym i unoszony lekkim wietrzykiem zasnuwał swą czernią pierwsze występujące na niebie gwiazdy.

— Lanie — powtórzył wreszcie Weiss. — Daj to, Boże! Siedzący wciąż opodal Jan nadstawiał ucha, a porucznik Rochas usłyszawszy to zaprawione wątpliwością życzenie przystanął i jął słuchać.

— Jak to? — obruszył się Maurycy. — Nie masz pełnego zaufania, dopuszczasz możliwość porażki?!

Szwagier uczynił gest rozpaczliwy; ręce mu drżały, na dobrodusznej twarzy, nagle pobladłej, malowało się silne wzruszenie.

— Porażki? Niechże Bóg broni! Wiesz, ja pochodzę z tych stron, moi dziadkowie zostali w roku 1814 zamordowani przez Kozaków; i gdy pomyślę o najeździe, pięści mi się zaciskają i gotów bym, tak jak jestem, w surducie, ruszyć do ataku jak prosty żołnierz! Porażka? Och, nie, nie! Nie chcę wierzyć w jej możliwość! — Uspokoił się, ale jego opuszczone ramiona świadczyły o przygnębieniu. — Tylko, cóż? Jestem niespokojny... Znam dobrze tę moją Alzację dopiero co, jadąc za interesami, przebyłem ją całą... Widzieliśmy różne rzeczy, co się rzucają w oczy, a których generałowie nie chcą dostrzegać. Ha! Wojna z Prusami! Pragnęliśmy jej, od dawna wyczekiwaliśmy spokojnie chwili załatwienia starego sporu. Lecz to wcale nie przeszkadzało nam żyć w dobrych stosunkach sąsiedzkich z Badenią, i z Bawarią, gdzie wszyscy mamy po tamtej stronie Renu krewnych albo przyjaciół. Sądziliśmy, że — jak i my — marzą o przytarciu rogów nieznośnej pruskiej bucie... No i nas, tak spokojnych, tak zdecydowanych, od dwóch tygodni ogarnia niepokój i zniecierpliwienie, gdy widzimy, że wszystko idzie coraz gorzej. Od chwili wypowiedzenia wojny pozwolono nieprzyjacielskim kawalerzystom siać grozę po wsiach, badać teren, przecinać druty telegraficzne. Badenia i Bawaria chwytają za broń, ogromne ruchy wojsk odbywają się w Palatynacie; wieści zewsząd zebrane — z targowisk, z jarmarków — wskazują nam, że granica jest zagrożona; a kiedy mieszkańcy i wójtowie gmin, wreszcie przerażeni tym wszystkim, z alarmem przybiegają do przejeżdżających oficerów, ci wzruszają ramionami: to są halucynacje, przywidzenia tchórzów, nieprzyjaciel daleko... Ba! Właśnie wtedy, kiedy nie wolno stracić jednej godziny, oni marnują dni za dniami! Na cóż jeszcze czekać? Aż całe Niemcy spadną nam na kark!

Mówił głosem ściszonym, złamanym, jakby powtarzając sobie samemu te prawdy — wyniki długich rozmyślań.

— Ach, Niemcy, znam je także; i straszne jest właśnie, że wy wszyscy macie o nich takie pojęcie jak o Chinach... Pamiętasz, Maurycy, mego krewniaka Gunthera, co to zeszłej wiosny przybył do Sedanu, aby się ze mną zobaczyć. Jesteśmy skuzynowani przez kobiety: jego matka, siostra mojej, wyszła za mąż w Berlinie; a on już jest całkiem tamtejszy, nienawidzi Francji. Dziś służy w randze kapitana w pruskiej gwardii... Przypominam sobie, jak owego wieczora, kiedy go odprowadzałem na dworzec, oświadczył mi swym szorstkim tonem: „Jeżeli Francja wypowie nam wojnę, zostanie pobita."

W tym momencie porucznik Rochas, który dotychczas zachowywał spokój, postąpił ku nim z groźną miną. Był to wysoki, chudy człek lat około pięćdziesięciu, o podłużnej, ciemnej, pobrużdżonej twarzy. Ogromny garbaty nos zwisał ku szerokim poczciwym ustom, nad którymi jeżyły się szorstkie, szpakowate wąsy.

— Cóż pan tam plecie, do diabła? — zagrzmiał z irytacją. — Siejesz popłoch wśród moich ludzi!

Jan, choć nie mieszał się do sprzeczki, w duchu przyznawał mu słuszność. I on, chociaż zaczynało go już dziwie to zwlekanie i nieporządekj nigdy nie wątpił, że Prusacy dostaną tęgo po skórze. To było pewne, skoro przecie po to tylko tu przyszli.

— Ależ, poruczniku — odparł zaskoczony Weiss — ja nikogo nie myślę zniechęcać... przeciwnie, chciałbym, aby wszyscy wiedzieli to, co ja wiem, gdyż tylko wtedy można przewidywać i zapobiegać... A przy tym, widzi pan, te Niemcy...

I mówił dalej, rozsądnie wyjaśniając motywy swych obaw: Prusy spotężniałe od czasu Sadowy; ruch narodowy wysuwający je na czoło państw niemieckich; całe to rozległe cesarstwo w stadium powstawania, odmłodzone, zasobne w zapał i wielki rozpęd zbiorowej pasji podbojów; system przymusowej służby wojskowej trzymający w pogotowiu naród uzbrojony, wyćwiczony, karny, zaopatrzony bogato w sprzęt, zahartowany w wielkiej wojnie, sycący się swym piorunującym triumfem nad Austrią; inteligencja, siła moralna tej armii dowodzonej przez samych prawie młodych oficerów posłusznych generalissimusowi, który, zdawało się, miał zreformować sztukę wojenną i obdarzony był idealną przezornością oraz przenikliwością i był zdumiewająco szybki w orientacji. Przeciwstawiając ją tak opisanym Niemcom, Weiss scharakteryzował Francję jako cesarstwo postarzałe, wprawdzie jeszcze triumfujące w głosowaniu powszechnym, ale spróchniałe u podstaw; przez zdeptanie wolności osłabiło ideę ojczyzny, zbyt późno i ku własnej zgubie powróciło na drogę liberalizmu, gotowe runąć, skoro tylko przestanie zaspokajać żądzę użycia swych obywateli; armia — niewątpliwie — pełna wspaniałej rasowej brawury, uwieńczona wawrzynami kampanii krymskiej i włoskiej, ale zepsuta przez stosowanie płatnych zastępstw, obrosła rutyną szkoły afrykańskiej, zbyt pewna zwycięstwa, aby zdobyć się na wielki wysiłek przyswojenia sobie nowoczesnych metod; wreszcie — generałowie przeważnie mierni, trawieni żądzą współzawodnictwa, niektórzy zdumiewająco ograniczeni, a na ich czele — cesarz, chory i niezdecydowany, oszukiwany i sam siebie oszukujący w przededniu straszliwej awantury, w którą wszyscy rzucali się na oślep, bez poważniejszej zaprawy, w przerażeniu i bezładzie, niby stado prowadzonego na rzeź bydła.

Rochas słuchał z rozwartymi ustami i wytrzeszczonymi oczyma, marszcząc swój groźny nos. Po czym z nagła parsknął głośno śmiechem, krzywiąc się szkaradnie.

— Go pan tam plecie? Cóż mają znaczyć te głupstwa? Ależ to nie ma żadnego sensu, to jest zbyt niedorzeczne, nie warto sobie nad tym łamać głowy... Opowiadajcie to rekrutom, ale nie mnie, mnie, który mam dwadzieścia siedem lat służby!

I pięścią bił się w pierś. Syn mularza przybyłego z Limousin, Rochas urodził się w Paryżu; gardząc zawodem ojca zaciągnął się do wojska mając osiemnaście lat. Wyruszył na front jako szeregowiec, w Afryce zdobył naszywki kaprala, pod Sewastopolem otrzymał stopień sierżanta, po bitwie pod Solferino został mianowany porucznikiem, poświęciwszy piętnaście lat surowej i pełnej bohaterskiej brawury egzystencji dla osiągnięcia tej szarży, bez możliwości dalszego awansu z powodu braku wykształcenia.

— Ale, mój panie, co niby wszystko wiesz; jednego nie wiesz... Otóż w Mazagranie — miałem wtedy zaledwie dziewiętnaście lat, a było nas wszystkiego dwudziestu trzech ludzi, ani jednego więcej — przez trzy dni opierałem się dwunastu tysiącom Arabów... O tak!-Całymi latami tam w Afryce, w Mascarze, w Biskrze, w Dellys, później w Wielkiej Kabylii, wreszcie w Laghouat, gdyby pan był wtedy z nami, widziałbyś tych podłych czarnuchów zmykających jak zające, ledwieśmy się pokazali... A pod Sewastopolem, do kroćset! Ha! Proszę pana, nie można powiedzieć, żeby to była zabawka. Burze, co człowiekowi kłaki ze łba wyrywały, zimno sobacze, ustawiczne alarmy, wreszcie te dzikusy, które w końcu wszystko wysadziły w powietrze! Co nie przeszkodziło, żeśmy ich samych z kolei upiekli we własnym sosie. A pod Solferino? Ha, pana tam nie było, czemuż więc pan o tym gada? Tak, pod Solferino, gdzie było tak gorąco, chociaż tego dnia spadła ulewa, jakiej może nigdy pan w życiu nie zobaczy! Pod Solferino, gdzie sprawiliśmy takie lanie Austriakom; trzeba ich było widzieć, jak umykali przed naszymi bagnetami, koziołkując, jak gdyby mieli ogień w portkach.

Promieniał zadowoleniem, wszystka wesołość starego żołnierza francuskiego dźwięczała w jego triumfalnym śmiechu. Odzywała się dawna legenda: wojak francuski przebiegający świat ze swą dziewczyną u jednego boku, a flaszką zacnego wina u drugiego, podbój ziemi dokonywany z ucieszną piosenką na ustach. Kapral z czterema żołnierzami... a tam całe armie gryzły piasek.

Nagle wykrzyknął:

— Pobita? Francja pobita? Te pruskie świnie miałyby nas pobić? Nas?!

Podszedł do Weissa i schwycił go za klapę surduta. Cała jego wysoka, chuda postać błędnego rycerza wyrażała zupełną pogardę dla wroga, wszystko jedno jakiego, niezależnie od czasu i miejsca.

— Niech no pan posłucha... Jeżeli Prusacy ośmielą się tu przyjść, odprowadzimy ich do domu kopniakami w tyłek..-. Słyszy pan: kopniakami w tyłek, aż do samego Berlina!

I uczynił gest wspaniały z iście dziecięcą niefrasobliwością, ze szczerym przekonaniem niewiniątka, co nic nie wie, i niczego się nie lęka.

— Tak to, mój panie, tak, nie inaczej!

Weiss, oszołomiony, nieomal przekonany, pośpieszył oświadczyć, że sam tego tylko pragnie. Maurycy zaś, dotychczas milczący z obawy wtrącenia się do rozmowy w obecności zwierzchnika, w końcu wraz z nim wybuchnął śmiechem: ten morowiec, którego zresztą uważał za głupca, wlewał mu otuchę do serca. Podobnie i Jan skinieniem głowy potwierdzał każde słowo porucznika. On także był pod Solferino, gdzie napadało tyle deszczu. To rozumiem! Gdyby wszyscy dowódcy tak przemawiali, nikt by się nie przejmował brakiem kotłów i flanelowych owijaczy!

Noc już od dawna zapadła, a Rochas wciąż wymachiwał w ciemności swymi długimi ramionami. Przesylabizował jedną tylko książkę z opisem zwycięstw Napoleona, nabytą niegdyś od wędrownego przekupnia. I nie mógł się uspokoić, dopóki w gwałtownym okrzyku nie wystrzelił całego zasobu swej wiedzy:

— Austrię spraliśmy pod Castiglione, pod Marengo, pod Austerlitz, pod Wagram! Prusy spraliśmy pod Eylau, pod Jeną, pod Lützen! Rosję spraliśmy pod Friedlandem, pod Smoleńskiem, nad rzeką Moskwą! Hiszpanię, Anglię spraliśmy wszędzie! Wszystkie kraje na ziemi praliśmy od góry do dołu, wzdłuż i wszerz!... I dziś nas miano by sprać? Dlaczego? Jak? Czyżby się świat odmienił?

Wyprostował się i wzniósł ramię jak drzewce sztandaru.

— Proszę! Dzisiaj tam była bitwa, oczekuje się wiadomości. Otóż wiadomości te ja wam mogę podać. Wyłojono skórę Prusakom, ale to tak, że ledwo dyszą, rozbiliśmy ich na miazgę!

W tym momencie pod mrocznym niebem rozległ się krzyk pełen bólu. Byłaż to skarga nocnego ptaka? Czy też głos tajemnicy, przybyły z daleka, nabrzmiały łzami? Wszystek obóz pogrążony w pomroce zadrżał, a trwoga, z jaką oczekiwano tak wolno nadchodzących meldunków, wzrosła jeszcze i zaostrzyła się. W oddali, na folwarku, płomień świecy, przy której pełni niepokoju czuwali sztabowcy, wydłużył się i widniał wyprostowany i nieruchomy jak płomień gromnicy.

Była już jednak dziesiąta; Gaude wynurzył się z czarnego rowu, gdzie był zniknął, i pierwszy otrąbił gaszenie ogni. Odpowiedziały inne trąbki, po czym milkły powoli zamierającą fanfarą, jak gdyby już ogarniętą snem. Weiss począł zbierać się do odejścia; pożegnał czule Maurycego dodając mu otuchy: uściska od niego Henriettę, wstąpi do wuja Fouchard. A gdy już wreszcie odchodził, powstał szum, jakieś gorączkowe podniecenie. Była to wiadomość o wielkim zwycięstwie odniesionym właśnie przez marszałka Mac-Mahon; pruski następca tronu wzięty do niewoli z dwudziestoma pięcioma tysiącami ludzi, armia nieprzyjacielska odparta, rozbita, pozostawiła nam swe działa i tabory.

 — Ba! — zagrzmiał Rochas. I idąc za śpieszącym do Miluzy Weissem, rozpromieniony krzyknął: — Kopniakami w tyłek, łaskawy panie, kopniakami w tyłek! Aż do Berlina!

W kwadrans później następny meldunek donosił, że armia została zmuszona do opuszczenia Woerth i cofa się. Och, co za noc! Zmorzony snem Rochas otulił się płaszczem i wyciągnął wprost na ziemi, jak mu się to nieraz zdarzało; Maurycy i Jan wśliznęli się do namiotu, gdzie z głowami na tornistrach leżeli już stłoczeni Loubet, Chouteau, Pache i Lapoulle. Można było się tam pomieścić w sześciu, lecz trzeba było podkurczyć nogi. Loubet przede wszystkim podniecił ich wiadomością, przyrzekając Lapoulle'owi, że nazajutrz rano będą wydawane kurczaki; ale rychło zachrapali wszyscy: byli zanadto znużeni, nie dbali już o nic. Przez chwilę Jan trwał nieruchomo, przyciśnięty do Maurycego; mimo ogromnego zmęczenia nie mógł zasnąć; wszystko, co ów pan mówił, wirowało mu w głowie; widział Niemcy pod bronią, olbrzymie, niszczące. I czuł doskonale, że jego towarzysz również nie śpi i rozmyśla o tym samym. Nagle tamten szarpnął się jakby z niecierpliwością i Jan zrozumiał, że mu przeszkadza. Instynktowna, wzajemna niechęć chłopa i inteligenta, różnica sfery i wykształcenia stwarzały jak gdyby fizyczną odrazę. Pierwszy czuł z tego powodu zawstydzenie i smutek, starał się zajmować jak najmniej miejsca usuwając się z kręgu tej wzgardliwej wrogości, jaką wyczuwał w tamtym. Jakkolwiek noc była chłodna, w namiocie śród natłoku ciał było tak duszno, że Maurycy, rozgorączkowany, gwałtownie wybiegł i rozciągnął się o kilka kroków opodal. Jan, strapiony, pogrążył się w ciężki półsen, w którym żal, że jest nielubiony, splatał się z obawą straszliwego nieszczęścia, które pędzi ku niemu; zdało mu się, że słyszy jego tętent z głębi nieznanego losu.

Upłynęło kilka godzin, wszystek obóz, czarny, nieruchomy, jak gdyby niknął pod nawisem ponurej nocy, w której ważyło się coś przerażającego, a jeszcze bezimiennego. Z morza ciemności dochodziły jakieś wstrząsy, nagłe rzężenie wydobywało się z głębi niewidzialnego namiotu. Potem rozlegały się hałasy, których nie sposób było rozeznać: parskanie konia, stuk szabli, pośpieszne kroki zapóźnionego łazika; wszystkie te tak zwykłe odgłosy miały jakiś groźny wydźwięk. Lecz oto nagle w pobliżu kantyny zajaśniało silne światło oblewając blaskiem czoło pozycji: widać było szeregi karabinów ustawionych w kozły, połyskujące lufy pocętkowane czerwonymi lśnieniami podobnymi do świeżej krwi; a w tym nagłym pożarze ukazały się ciemne i sztywne sylwety wartowników. Czyżby to nieprzyjaciel, zapowiadany już od dwóch dni przez dowódców, a na którego spotkanie oddziały francuskie wymaszerowały z Belfortu do Miluzy? Nagle, wystrzeliwszy pióropuszem iskier, płomień zagasł. Był to ów stos wilgotnego drzewa tak uporczywie rozniecany przez Lapoulle'a: żarząc się w ciągu długich godzin wreszcie buchnął płomieniem jak wiązka słomy.

Spłoszony tym blaskiem Jan z kolei wyszedł pośpiesznie z namiotu i omal nie potknął się o Maurycego, który wsparty na łokciu patrzał przed siebie. Ciemności dokoła zapadły już na nowo; obydwaj żołnierze pozostali rozciągnięci na ziemi w odległości kilku kroków od siebie. Na tle gęstego mroku mieli teraz przed sobą jedynie okno folwarcznego dworku oświetlone samotną świecą płonącą jak gdyby przy umarłym. Któraż to mogła być godzina? Druga, może trzecia. Sztabowcy wciąż czuwali. Słychać było krzykliwy głos generała Bourgain-Desfeuilles rozdrażnionego bezsenną nocą, podczas której podtrzymywał się tylko grogiem i cygarami. Nadeszły nowe meldunki; sprawy musiały się psuć, widać było niewyraźnie cienie cwałujących sztafet. Rozległy się jakieś tupoty, przekleństwa, jakby krzyk przedśmiertny — po czym nagle zapadła przerażająca cisza. Cóż to? Czyżby to był koniec? Nad obozem, pogrążonym w śnie i trwodze, przeleciał mroźny wiew.

Wtedy to Jan i Maurycy w przemykającej pośpiesznie wysokiej szczupłej postaci rozpoznali pułkownika de Vineuil. Szedł pewno z majorem Bouroche, grubasem o lwiej głowie. Wymieniali słowa bezładne, wyrzucali strzępy zdań, jakie słyszy się w przykrych snach.

— Nadeszła z Bazylei... Nasza pierwsza dywizja rozbita... Dwanaście godzin boju, cała armia w odwrocie...

Cień pułkownika zatrzymał się i przywołał inny cień, który podbiegł żwawo, w nienagannej postawie.

— To wy, Beaudoin?

— Tak jest, panie pułkowniku.

— Och, przyjacielu! Mac-Mahon pobity został pod Froeschwiller, Frossard.— pod Spickeren, de Failly unieruchomiony, bezużyteczny teraz między nimi... Pod Froeschwiller jeden korpus stawiał czoło całej armii, dokazywali cudów... I wszystko na nic; ucieczka, pani- ka, droga do Francji otwarta!

Łzy go dławiły, dalsze sława przepadły, trzy cienie zniknęły wsiąkając w mrok.

Drżąc na całym ciele Maurycy powstał. — Mój Boże! — wyjąkał.

I nie mógł słowa więcej powiedzieć, podczas gdy Jan ze ściśniętym sercem szeptał:

— Och, przeklęty los! Tamten pan, pański krewniak, miał jednak rację, kiedy mówił, że oni są mocniejsi od nas.

Rozwścieczony Maurycy omal go nie zadusił. Prusacy mocniejsi od Francuzów! Od tej zniewagi krwawiła jego duma. A chłop tymczasem ciągnął ze spokojnym uporem:

— To, uważa pan, nic nie szkodzi. Że się dostało klapsa, to jeszcze nie powód, by rezygnować... Trzeba będzie zabrać, się do młocki...

W tym momencie wyrosła przed nimi długa sylweta. Był to Rochas, jeszcze okutany swym płaszczem; musiały go zbudzić z twardego snu dookolne szmery, być może ów powiew klęski. Począł się wypytywać, chciał wiedzieć.

Kiedy — z wielkim trudem — zrozumiał, w jego dziecięcych oczach odmalowało się zdumienie.

Co najmniej z dziesięć razy powtórzył:

— Pobici? Jak to, pobici? Dlaczego pobici?

Teraz na wschodzie szarzał dzień, dzień mętny, niewymownie smutny, zazierając do namiotów. W jednym z nich można było rozróżnić cztery ziemiste twarze; byli to Loubet, Lapoulle, Chouteau i Pache, którzy chrapali zawzięcie, z otwartymi ustami. Żałobna zorza wstawała pośród mgieł o barwie sadzy unoszących się, hen, sponad dalekiej rzeki.

II

Około godziny ósmej słońce rozproszyło ciężkie chmury i nad Miluzą, pośród rozległej żyznej równiny, rozbłysła ognista i czysta sierpniowa niedziela. W obozie, teraz rozbudzonym i tętniącym życiem, słychać było rozkołysane dzwony całej parafii, głoszące się w przeźroczystym powietrzu. Piękna niedziela, będąca jutrem straszliwej klęski, tętniła wesołością, jaśniała odświętnym lazurem nieba.

Gaude raptownie dał sygnał do śniadania; zdziwiło to Loubeta. Cóż to? Co się dzieje? Byłżeby to ów kurczak obiecany przez Gaude'a wczoraj kolegom? Urodzony w okolicy Hal przy ulicy de la Cossonnerie, nieprawy syn przekupki, Loubet zaciągnął się do wojska „dla tych paru groszy", jak sam powiadał, spróbowawszy przedtem wszelkich zajęć; był typem wyjadacza wiecznie wietrzącego jakieś smakołyki. Poszedł wywiedzieć się, podczas gdy Chouteau, „artysta", malarz pokojowy z Montmartre, dorodnej postaci rewolucjonista, zły, że go ponownie powołano do szeregów, bezlitośnie pokpiwał sobie z Pache'a, którego zastał klęczącego za namiotem i odmawiającego pacierze. A to nabożniś! Czemu nie poprosi swego Pana Boga o sto tysięcy renty?! Ale Pache, pochodzący z zapadłej wioski w Pikardii, chłopina wątły, o spiczastej głowie, znosił drwiny z niemym bólem męczenników. Był on kozłem ofiarnym całej sekcji wraz z kolosem Lapoulle, matołem wyrosłym na bagnach Sologne; był tak prostoduszny, że w dniu swego przybycia do pułku poprosił o widzenie się z królem. I chociaż fatalna wieść o klęsce pod Froeschwiller kursowała od samego rana, ci czterej śmiali się i spełniali swe codzienne czynności z obojętnością maszyn. Ale nagle rozległ się szmer pełnego drwiny zdumienia na widok Jana, kaprala, który w towarzystwie Maurycego wracał z intendentury niosąc drwa na opal. Nareszcie będzie można ugotować zupę, czego daremnie wyczekiwano wczoraj. Bagatelka: dwanaście godzin opóźnienia!

— Niech żyje intendentura! — zawołał Chouteau.

— Tak czy siak, dość, że nareszcie jest! — wtrącił Loubet. — No, zobaczycie, jaki fajny spitraszę wam rosół!

Zazwyczaj dobrowolnie zajmował się kuchnią, ku powszechnemu zresztą zadowoleniu, gdyż doskonale gotował. Ale wtedy obarczał Lapoulle'a dodatkowymi zleceniami.

— Idź po szampana, wystaraj się o trufle...

Tego zaś dnia wpadł na dziwaczny pomysł paryskiego ulicznika nabierającego prostaczka.

— No, żywo, prędzej! Dawaj mi kuraka!

— Gdzież jest kurak?

—   Ależ tam, na ziemi... To przecie ten, którego ci obiecałem; przyniósł go tylko co kapral!

Wskazywał mu spory biały kamień leżący u ich stóp. Ogłupiały Lapoulle w końcu podniósł kamień i począł obracać go w palcach.

— Do stu piorunów! Wypłuczesz nareszcie tę kurę?! Jazda! Obmyj jej porządnie łapy, szyję!... I nie żałuj wody, próżniaku!

I tak sobie dla kawału, jako że rozweselała go i podniecała do figlów myśl o gorącym śniadaniu, wrzucił kamień razem z mięsem do pełnego wody kotła.

— Teraz nasz rosół nabierze smaku! Ha! Tyś tego nie wiedział, ty o niczym nie masz pojęcia, durny gawronie! Poczekaj, dostaniesz sam kuperek, zobaczysz, jakie to kruche!

Wszyscy dokoła pękali ze śmiechu na widok miny Lapoulle'a, teraz już przekonanego, łykającego ślinkę. Och, to ci szelma ten Loubet, z nim nie ma obawy, że będzie nudno! I kiedy ogień zatrzeszczał, gdy kocioł począł szumieć, wszyscy w skupieniu otoczyli go, rozpromienieni, przyglądając się podrygom gotującego się mięsiwa, wdychając smakowitą woń rozchodzącą się już dokoła. Od przedednia byli głodni jak psy, wszystkie myśli skupiały się na żarciu. Cóż, dostaliśmy łupnia, ale niemniej trzeba było napełnić brzuchy. Wzdłuż całego obozu długą linią znaczyły się ogniska pod kotłami i panowało żarłoczne, szumne rozradowanie — pośród jasnego grania dzwonów głoszących się wciąż ze wszystkich okolicznych parafii.

Ale około dziewiątej w obozie zakotłowało się; oficerowie: poczęli śpieszyć we wszystkich kierunkach, a porucznik Rochas, który właśnie otrzymał jakiś rozkaz od kapitana Beaudoin, ukazał się przed namiotami swej sekcji.

— Dalej, poskładać mi to wszystko, wszystko spakować, wyruszamy!

— A śniadanie? — Śniadanie kiedy indziej! Wymarsz natychmiast!

Trąbka Gaude'a dźwięczała głośno, nakazująco. Zapanowała ogólna konsternacja, głuchy gniew. Jakże to? Ruszać w drogę bez jedzenia, nie poczekać godzinkę, aż się zupa ugotuje?! Wiara chciała mimo wszystko zabrać się do jedzenia, ale w kotle była tylko kipiąca woda, a mięso nie ugotowane, twarde jak skóra, nie dawało się gryźć. Chouteau z pasją mamrotał przekleństwa. Jan musiał interweniować osobiście, aby przyśpieszyć przygotowania do odmarszu. Żołnierze narzekali: cóż to aż tak nagłego, żeby pędzić ludzi nie pozwalając im trochę się pokrzepić? Maurycy słysząc, że oddział rusza na spotkanie Prusaków aby pomścić poniesioną klęskę, wzruszył ramionami z niedowierzaniem. W ciągu niespełna kwadransa obóz został zlikwidowany, namioty zwinięte, kozły rozebrane; na gołej ziemi pozostały jedynie dogasające ogniska kuchni polowych.

Niebłahe to były powody, które skłoniły generała Douay do natychmiastowego odwrotu. Otrzymana przed trzema dniami depesza podprefekta Schlettstadtu znalazła potwierdzenie; ostatnia depesza donosiła, że znowu widziano ognie, że Markolsheim zagrożony; inna zaś zawiadamiała o przejściu Renu pod Huningue przez korpus nieprzyjacielskiej armii. Sypały się szczegóły: dostrzeżono jazdę i artylerię, oddziały maszerujące i ze wszystkich stron zdążające do punktów zbornych. Jeszcze godziną zwłoki, a linia odwrotu w kierunku Belfortu zostanie odcięta. Po klęskach pod Wissemburgiem i Froeschwiller generał, odosobniony na daleko wysuniętej pozycji straży przedniej, musiał jak najrychlej cofnąć się; zwłaszcza iż wieści otrzymane tego ranka były jeszcze gorsze od meldunków nocnych.

Pierwszy pognał wyciągniętym kłusem oddział sztabowy, nie żałując ostróg w obawie, że Prusacy mogą już zjawić się w Altkirch. W przewidywaniu ciężkiego etapu marszu generał Bourgain-Desfeuilles był o tyle przezorny, że jechał przez Miluzę, gdzie spożył solidne śniadanie, pomstując na ten bezładny pośpiech. Mieszkańcy miasta ze smutkiem przyglądali się przejeżdżającym oficerom; wyległszy na ulice lamentowali głośno z powodu nagłego odwrotu oddziałów, których przybycia tak gorąco pragnęli: więc się ich porzuca, ogromne bogactwa nagromadzone na dworcu dostaną się w ręce wroga, a samo miasto przed wieczorem stać się ma już tylko miastem ujarzmionym? Wzdłuż gościńców mieszkańcy wiosek stawali także przed drzwiami swych domostw, zdumieni i przerażeni. Cóż to? Pułki, które nie dalej niż wczoraj widzieli maszerujące do boju, teraz oto uchodzą, uciekają, nie nawiązawszy walki! Dowódcy ponuro przynaglali do pośpiechu swe wierzchowce, nie odpowiadając na sypiące się dokoła pytania, jak gdyby ścigało ich nieszczęście. A zatem to prawda, że Prusacy zgnietli armię, że ze wszech stron wdzierają się do Francji, jak wody wezbranej rzeki? I już w dookolnej ciszy, ludności objętej wzrastającą paniką zdawało się, że słyszy daleką wrzawę najazdu, która wzmaga się z każdą minutą; i już ładowano sprzęty na wozy, domy się opróżniały, całe rodziny umykały drogami, po których cwałowała trwoga.

W zamęcie odwrotu, ciągnąc wzdłuż kanału między Rodanem a Renem, sto szósty pułk musiał zatrzymać się koło mostu już po pierwszym kilometrze pochodu. W wyniku wadliwie wydanych, a jeszcze gorzej wykonanych rozkazów, stłoczyła się tam cała druga dywizja i w wąziutkim, zaledwie pięciometrowym przejściu marsz przewlekał się w nieskończoność.

Minęły dwie godziny, a sto szósty pułk wciąż trwał w oczekiwaniu, nieruchomy. Żołnierze w pełnym uzbrojeniu i z tornistrami na plecach, stojąc pod prażącym słońcem, poczynali szemrać, zniecierpliwieni.

— Zdaje się, że wyznaczono nas do tylnej straży — zauważył szyderczo Loubet.

Ale Chouteau wybuchnął:

— Stroją sobie z nas drwiny i smażą nas tu. Myśmy tutaj byli pierwsi, powinniśmy byli przejść pierwsi.

A że po drugiej stronie kanału, na rozległej żyznej równinie, na drogach przecinających pola chmielu i dojrzałych zbóż teraz już zdawano sobie doskonale sprawę z faktu odwrotu oddziałów maszerujących w przeciwnym kierunku po wydeptanym w dniu poprzednim szlaku, rozległy się prześmiechy, odgłosy gniewnego szyderstwa.

— Aha, wiejemy! —   odezwał się znowu Chouteau. — Nie maco, morowy jest ten ich marsz na wroga, o którym nam brzęczą nad uchem od wczoraj rana... Nie, doprawdy, to już trochę za wiele! Przychodzisz i zaraz zmiataj z powrotem nie zdążywszy nawet chlipnąć kapki rosołu!

Burza śmiechów wzmogła się; stojący obok Chouteau Maurycy przyznawał mu słuszność. Skoro już od dwóch godzin sterczą tu jak kołki, czemuż nie pozwolono im spokojnie uwarzyć i zjeść zupę? Głód znowu im dokuczał, mieli głęboką pretensję z powodu tych kotłów powywracanych z takim niezrozumiałym dla nich pośpiechem, który wydawał im się niedorzecznością i tchórzostwem. A to ci zające!

Ale porucznik Rochas zgromił sierżanta Sapin zarzucając mu, że nie potrafi utrzymać w karbach swych podkomendnych. Usłyszawszy wrzawę kapitan Beaudoin zbliżył się.

— Cicho tam w szeregach!

Jan, milczący, jak przystało na starego wiarusa z kampanii włoskiej, patrzał na Maurycego, który wydawał się rozśmieszony sarkastycznymi uwagami Chouteau; dziwiło go, że taki pan, młodzieniec tak starannie wykształcony, oto jakby przytakiwał rzeczom, które mogły być, owszem, prawdziwe, ale których nie należało wypowiadać. Gdyby każdy żołnierz począł ganić zwierzchników, z pewnością niedaleko by się zajechało...

Wreszcie po upływie jeszcze jednej, godziny oczekiwania sto szósty pułk otrzymał rozkaz wymarszu. Niestety jednak most był wciąż tak zatłoczony tyłami dywizji, że powstał groźny chaos. Zmieszało się kilka pułków, jedne kompanie posunęły się naprzód unoszone ogólną falą, podczas gdy inne, zepchnięte na skraj drogi, musiały wybijać marsz w miejscu. A na domiar wszystkiego szwadron kawalerii przeprawił się przez most spychając na sąsiednie pola maruderów z oddziałów piechoty. Po pierwszej godzinie marszu za kolumną wlokła się cała bezładna gromada owych piechurów ociągających się w pochodzie jakby umyślnie.

W ten sposób Jan znalazł się na tyłach, zabłąkany na wąskiej drożynie wraz ze swym oddziałem, którego nie chciał opuścić. Sto szósty pułk zniknął im już z oczu, nie było widać ani jednego żołnierza, ani nawet jednego oficera. Snuli się tam tylko rozproszeni żołnierze pomieszani z tłumem obcych, zmęczeni już na samym początku etapu; szli każdy osobno, różnymi drogami i ścieżkami. Słońce prażyło nieznośnie i obciążony zwiniętym namiotem oraz mnóstwem przyborów tornister okrutnie gniótł ramiona. Wielu było w ogóle nieprzywykłych do noszenia plecaków; krępowały ich już same grube płaszcze polowe podobne do ołowianych pokrowców. Nagle jakiś młodziutki, mizerny żołnierzyk, z załzawionymi oczami, przystanął i cisnął swój plecak do rowu wydając przy tym głębokie westchnienie ulgi — westchnienie człowieka umierającego, który raptem odzyskuje życie.

— O, ten ma rację... — mruknął Chouteau. Niemniej maszerował dalej, zgarbiony pod ciężarem. Ale gdy spostrzegł, że dwóch innych poszło za przykładem owego żołnierza, nie wytrzymał.

—- Ech, do diabła! — zawołał.

I jednym ruchem ramienia pozbył się swego plecaka. Dziękuję! Dwadzieścia pięć kilo dźwigać na grzbiecie — ma tego dość! Nie jest przecie bydlęciem pociągowym!

Niemal równocześnie to samo uczynił Loubet i wręcz zmusił Lapoulle'a, by i on rzucił plecak. Pache, który żegnał się przed każdym mijanym krzyżem, odpiął rzemienie i złożył starannie wszystko pod niskim murem, jak gdyby zamierzał niebawem wrócić po tę paczkę. I jeden tylko Maurycy dźwigał jeszcze swój tornister, kiedy Jan odwróciwszy się zauważył, co się dzieje.

— Jazda z powrotem po tornistry! Przecież mnie za to wsadzą do paki!

Ale żołnierze, choć jeszcze nie podnosząc otwartego buntu, szli wąską drożyną dalej, chmurni i milczący, popychając przed sobą kaprala.

— Weźmiecie swe plecaki czy nie? Bo podam was do raportu! Słowa te podziałały na Maurycego jak smagnięcie batem w twarz.

Raport! Ten cham będzie składał raport, dlatego że biedacy u kresu sił ulżyli sobie. I w porywie ślepej pasji odpiął paski i rzucił swój plecak na skraj drogi, wlepiwszy w Jana wyzywające spojrzenie.

— Dobrze — powiedział spokojnie kapral nie chcąc podejmować sporu. — Załatwimy to wieczorem.

Maurycego okropnie bolały nogi. Grube, twarde obuwie, do którego nie był przyzwyczajony, otarło mu skórę do krwi. Dość słabej kompleksji, czuł w krzyżu jakby piekącą ranę w miejscu, gdzie uwierał go plecak, chociaż go już nie dźwigał; a ciężar karabina (nie wiedział, na którym ramieniu go nosić) zapierał mu dech w piersiach. Ale jeszcze dotkliwiej cierpiał moralnie, przeżywając atak. zwątpienia. Oto nagle, bez możliwości oparcia się temu, stwierdzał załamanie woli, czuł, że ulega złym instynktom, rozprzężeniu, które zaraz gorzko opłakiwał. Jego grzechy paryskie były jedynie szaleństwami „tamtego" — jak powiadał — owego młodzieńca o słabej woli, którym się stawał w złej godzinie. Był wtedy zdolny do najgorszych plugastw. A teraz, kiedy się wlókł w skwarze, w tym odwrocie podobnym do ucieczki, był już tylko jednym z bydląt w bezładnym stadzie. Był to wstrząs na skutek klęski, odgłos pioruna, który uderzył bardzo stąd daleko, a którego echo tłukło teraz po piętach ludzi ogarniętych paniką, uciekających, choć nie widzieli jeszcze nieprzyjaciela.. I czegóż się tu spodziewać? Czyż nie wszystko skończone? Doznali porażki, teraz tylko położyć się i spać...

— Ja tam nie wiem — krzyknął nagle bardzo głośno Loubet śmiejąc się swym śmiechem dziecka ulicy — ale w każdym razie nie idziemy do Berlina.

Do Berlina! Do Berlina! Maurycy słyszał ten krzyk wydawany .. przez tłum mrowiący się na bulwarach owej nocy szalonego zapału, w której postanowił wstąpić do szeregów. Wiatr zmienił kierunek; nastąpił tragiczny przeskok, cały temperament narodu wyrażał się w tym porywie ufności, która nagle za podmuchem pierwszych niepowodzeń przechodziła w zniechęcenie, w rozpacz. Jej pęd unosi go teraz pośród tych żołnierzy błąkających się, zwyciężonych i rozproszonych, zanim przyszło do starcia.

— Och, jakże mnie rżnie w łapy ten karabin! — odezwał się znowu Loubet przekładając po raz nie wiedzieć który karabin z jednego ramienia na drugie. — Ładna ci laseczka na taki spacerek! — I czyniąc aluzję do swej płatnej służby wojskowej dorzucił: — Nie ma co! Tysiąc pięćset kawałków za tę robotę to doprawdy arcykiepska zapłata! Wyobrażam sobie, ile fajeczek spokojnie wypali siedząc wygodnie przy kominku ten bogacz, zamiast którego ja teraz nadstawiam karku!

— Ja — mruknął Chouteau — skończyłem już służbę, miałem zmiatać do domu... Och, doprawdy mam pecha, że musiałem wpaść w taką paskudną historię! — Z pasją ważył w ręku swój karabin, po czym gwałtownym ruchem przerzucił go za płot. — Do diabła z tym gratem! Karabin wywróciwszy dwa kozły upadł w bruzdę i legł tam — wydłużony, nieruchomy, podobny do trupa. Inni żołnierze też porzucali broń jeden po drugim — i niebawem całe pole było pokryte karabinami, martwe i pełne sierocego smętku pod palącymi promieniami słońca. Rozpętała się zaraza szaleństwa; głód skręcał kiszki, obuwie raniło stopy w tym nużącym pochodzie wśród nieprzewidzianej klęski, której groźba snuła się za nimi. Nie spodziewano się już niczego dobrego; dowódcy rezygnowali z walki, intendentura nie prowiantowała nawet oddziałów; ludzi opanowywał gniew, znudzenie, chęć skończenia z tym wszystkim, zanim się coś zaczęło... Cóż więc? Broń mogła polecieć za plecakiem. I śród bezmyślnej wściekłości, śród obłąkańczych prześmiechów karabiny śmigały wzdłuż długiego szeregu maruderów rozproszonych hen, po polach.

Loubet, zanim pozbył się swego karabina, wywinął nim zgrabnie młynka niczym pałeczką dobosza. Lapoulle widząc, jak wszyscy koledzy ciskają broń, pomyślał zapewne, że to wchodzi w zakres dokonywanego manewru, i zrobił to samo. Ale Pache — w mglistym poczuciu obowiązku, które zawdzięczał swemu religijnemu wychowaniu — wzbraniał się przed tym, za co Chouteau obrzucił go stekiem obelg przezywając księżym dzieckiem.

— To ci lizus!... Dlatego że mu matka, stara chłopka, kazała co niedziela połykać Bozię!... Jazda, idź służyć do mszy... To podle, nie przyłączać się do kolegów!

Mocno zasępiony Maurycy kroczył w milczeniu, z pochyloną głową. Posuwał się już tylko jak w dręczącym śnie pełnym widm, jak gdyby zmierzając ku jakiejś przepaści; czuł, jak opada z niego kultura człowieka wykształconego, jak stacza się do poziomu towarzyszących mu nędzarzy.

— A wiesz — zwrócił się nagle do Chouteau — macie rację! I już położył swój karabin na kupie kamieni, gdy dojrzał go Jan, daremnie usiłujący przeciwstawić się temu ohydnemu porzucaniu broni. Teraz skoczył naprzód.

 — Podnieście natychmiast karabin, słyszycie, natychmiast!

Fala strasznego gniewu zalała mu twarz. On, zazwyczaj tak spokojny, zawsze pojednawczy, teraz miał płomień w oku, a głos jego grzmiał rozkazująco. Podkomendni, którzy go nigdy dotychczas takim nie widzieli, przystanęli zadziwieni.

— Weźcie w tej chwili karabin z powrotem albo będziecie mieli ze mną sprawę.

Maurycy, drżąc  wszystek, wyrzekł tylko jedno słowo, które cisnął jak obelgę.

— Cham!

— Tak, tak właśnie, ja jestem chamem, a wy jesteście panem, a jakże! I dlatego jesteś pan świnią, tak, wstrętną świnią. Muszę to panu wygarnąć.

Rozległy się wrzaski, ale kapral z niezwykłą mocą mówił dalej:

— Kiedy się ma wykształcenie, trzeba to okazać... Skoro my tu jesteśmy chłopami, chamami, pan powinien nam dawać przykład, bo umiesz więcej od nas... Bierzcie z powrotem karabin, do stu piorunów! Albo was każę rozstrzelać zaraz po przybyciu na miejsce.

Maurycy,: pokonany, podniósł karabin. Łzy wściekłości przesłoniły mu oczy. Szedł zataczając się jak pijany pośród towarzyszów, którzy teraz śmiali się z niego drwiąc, że ustąpił. Och, ten Jan! Maurycy nienawidził go całą duszą, porażony do cna tą ostrą nauczką, którą musiał uznać za słuszną. A gdy usłyszał, jak Chouteau warknął przez zęby, iż z kapralami tego pokroju czeka się najbliższej bitwy, aby im wpakować kulę w łeb, Maurycy zachłysnął się gniewem i w wyobraźni ujrzał siebie strzelającego do Jana zza węgła muru.

Lecz oto zainteresowanie wszystkich zwróciło się w innym kierunku. Loubet zauważył, że podczas owej kłótni Pache również zdecydował się wreszcie pozbyć się swego karabina, składając go na skraju skarpy. Czemu to zrobił? Nie próbował wyjaśnić, uśmiechając się tylko z zadowoleniem i niejakim zawstydzeniem — jak grzeczny chłopczyk, któremu wypominają pierwszy grzech. Wesoły, rozochocony, maszerował machając rękoma. I długimi drogami, w promieniach słońca, pośród dojrzałych zbóż i chmielników wciąż jednakowo ciągnących się jedne za drugimi, posuwał się dalej bezładnie pochód, w którym maruderzy bez broni i plecaków byli już tylko niesfornym, zbłąkanym tłumem, mieszaniną nicponiów i żebraków, na których widok w osiedlach wiejskich trwożnie zamykano drzwi.

W tym momencie rozdrażnienie Maurycego doszło do szczytu. Oto z oddali słychać było dudnienie: zbliżała się rezerwa artylerii która wyruszyła na ostatku i której czołówka nagle ukazała się na zakręcie gościńca, tak iż maruderzy ledwo zdążyli uskoczyć na bok w sąsiednie pole. Oddział posuwał się regularną kolumną defilując tęgim kłusem — cały pułk, sześć baterii z pułkownikiem z boku i z oficerami pośrodku na przepisowych miejscach... Działa sunęły z łoskotem, w równych odstępach, z jaszczykami, końmi i obsługą. I oto kiedy mijała go piątą bateria, Maurycy doskonale poznał armatę swego kuzyna Honoriusza. Przy niej, dumnie wyprężony na koniu, jechał wachmistrz, na lewo od kanoniera Adolfa, przystojnego blondyna, na krzepkim kasztanowatym mierzynie, świetnie dobranym do kłusującego obok naręcznego; wśród sześciu zaś ludzi obsługi, siedzących parami na armacie i jaszczyku, znajdował się celowniczy Ludwik, brunecik, kolega Adolfa, tak zwana „parka", stosownie do ustalonego zwyczaju łączenia jednego jeźdźca z jednym piechurem; Maurycemu, który ich poznał w obozie, wydali się jacyś roślejsi, a ciągnięte przez czwórkę koni działo, za którym zdążał zaprzężony w szóstkę jaszczyk, ukazało mu się jak gdyby w słonecznej glorii, błyszczące, starannie wyczyszczone i, rzekłbyś, darzone sympatią całego otoczenia — ludzi i zwierząt, skupionych wokół niego w karności i czułości zacnej rodziny. I szczególnie boleśnie odczuł wtedy pogardliwe spojrzenie, jakim kuzyn Honoriusz obrzucił napotkanych maruderów, nagle zdumiony faktem, iż oto jego, Maurycego, widzi pośród tej gromady żołnierzy bez broni. Orszak już ich mijał, przejechały wozy taborowe, jaszczyki z amunicją, kuźnie polowe. Wreszcie w ostatnim tumanie kurzu przemknęli jeźdźcy zapasowi; na załomie drogi cichły stopniowo odgłosy kopyt i kół.

—— Patrzcie ich! — zauważył Loubet. — Niewielka to sztuka odstawiać junaków, kiedy się jedzie powozem!

Sztab zastał. Altkirch niezajęte. Jeszcze nie było tam Prusaków. Ale generał Douay w obawie, że mu będą deptali po piętach, że się mogą ukazać lada chwila, chciał koniecznie dotrzeć aż do Dannemarie, dokąd czołowe kolumny wkroczyły dopiero o piątej po południu. Była już ósma, zapadał zmrok, kiedy się wreszcie rozłożono obozem śród zamętu zredukowanych do połowy pułków. Wyczerpani żołnierze słaniali się z głodu i znużenia. Prawie do dziesiątej ściągali wciąż jeszcze maruderzy szukając z trudem swych kompanii: pojedynczy piechurzy, drobne grupy, cały ten żałosny orszak rozsiany wzdłuż dróg.

Jan skoro tylko dołączył do swego pułku, począł szukać porucznika Rochas, aby mu złożyć raport. Odnalazł go w towarzystwie kapitana Beaudoin; rozmawiali z pułkownikiem po apelu — wszyscy trzej mocno zatroskani, zaniepokojeni o losy swych podkomendnych. Usłyszawszy pierwsze słowa meldunku, pułkownik de Vineuil natychmiast kazał mu podejść bliżej i zmusił do wyjawienia całej prawdy. Na jego podłużnej, żółtej twarzy o bardzo czarnych oczach, błyszczących na tle śnieżnej bieli włosów i obwisłych wąsów, malowało się nieme strapienie.

— Panie pułkowniku — odezwał się kapitan Beaudoin nie czekając na zdanie przełożonego — trzeba rozstrzelać z pół tuzina tych bandytów.

Porucznik Rochas ruchem głowy przytwierdzał. Lecz pułkownik z gestem zniecierpliwienia odparł:

— Za wielu ich jest... Jakże chcecie? Blisko siedmiuset chłopa! Kogo stamtąd wybrać?... A poza tym, czy wiecie? Generał nie zgadza się. On jest łagodny, powiada, że w Afryce nigdy żadnego żołnierza nie ukarał... Nie, nie! Ja tu nic nie mogę zrobić. To okropne!

Kapitan ośmielił się powtórzyć:

— To okropne... To koniec wszystkiego.

A odchodząc Jan usłyszał, jak major Bouroche, którego przedtem nie zauważył, stojąc na progu oberży mruczał z pasją:

— Nie ma już dyscypliny, nie ma kar, armię diabli biorą! Za tydzień dowódcy będą od swych żołnierzy dostawać kopniaki w tyłek; a tymczasem, gdyby się było z miejsca sprzątnęło kilku z tych zuchów, reszta może by się zreflektowała.

Nikt nie został ukarany. Oficerowie ze straży tylnej, eskortujący tabory, zatroszczyli się o to, by pozbierano plecaki i karabiny porzucone po obydwu stronach dróg. Brakowało tylko bardzo niewielkiej ilości; o świcie żołnierzy uzbrojono na nowo, jakby ukradkiem, aby zatuszować sprawę. Wydano rozkaz zwinięcia obozu na godzinę piątą; ale już o czwartej otrąbiono pobudkę i przystąpiono do pośpiesznego odwrotu w kierunku Belfortu, w przeświadczeniu, że Prusacy znajdują się zaledwie w odległości dwóch czy trzech mil. Wypadło i tym razem zadowolić się sucharami; ludzie byli zmordowani tą nocą nazbyt krótką i pełną gorączkowego napięcia, nie mając w żołądku ani kęsa ciepłej strawy. I znowu porządek pochodu ucierpiał wskutek nagłego wymarszu.

Dzień ten był jeszcze gorszy, pełen bezbrzeżnego smutku. Krajobraz zmienił się, wkraczano w okolicę górzystą, drogi wspinały się i zbiegały po pochyłościach zarosłych świerkami; wąskie doliny pokryte krzewami jałowca mieniły się pozłotą. Ale wśród tych wsi zalanych gorącym słońcem sierpniowym z każdą godziną wzmagał się podmuch wybuchłej poprzedniego dnia paniki. Zatrwożenie doszło do szczytu po nadejściu meldunku zalecającego merom uprzedzenie mieszkańców, że wskazane byłoby ukrycie wszystkich kosztownych przedmiotów. Nieprzyjaciel więc już jest tuż? Czy starczy czasu na ucieczkę? I każdemu się zdawało, że słyszy wrzawę inwazji, ten głuchy szum wezbranej rzeki, co teraz od wsi do wsi narastał śród krzyków i zawodzenia.

Maurycy szedł krokiem lunatyka; stopy miał pokrwawione, ramiona . obolałe od ciężaru plecaka i karabina. Nie mógł zebrać myśli, kroczył śród zmory tego, co widział dokoła siebie, nie słysząc już stąpania towarzyszów; wyczuwał tylko po lewej stronie obecność Jana, tak samo jak on strudzonego i strapionego. Żałosny był widok tych mijanych wsi; serce wprost ściskało się litością. Gdy tylko nadchodziły cofające się oddziały — tłum żołnierzy zmęczonych, powłóczących nogami —- mieszkańcy przypatrywali się im z niepokojem, nagląc do pośpiechu. Przed dwoma jeszcze tygodniami byli tak spokojni, cała Alzacja wyczekiwała tej wojny z uśmiechem, przeświadczona, że toczyć się ona będzie w Niemczech! A to właśnie Francja została najechana przez wroga i u nich, dokoła ich domostw, na ich polach szalała burza — na podobieństwo tych straszliwych huraganów gradu i piorunów, co w dwie godziny niszczą całą prowincję.

Przed drzwiami, pośród okrutnego zamętu mężczyźni ładowali wozy upychając na nich sprzęty. Z górnych okien kobiety zrzucały ostatnie sztuki pościeli, wynosiły zapomniane w ostatniej chwili kołyski. Taką kolebkę, ze skrępowanym w niej dzieckiem, przytwierdzano gdzieś na wierzchu śród powywracanych krzeseł i stołów. Na innym wozie przywiązywano, niczym szafę, starego niedołężnego dziadka, którego przewożono jak mebel. Wreszcie ci, co nie mieli wozów, pakowali swój dobytek na taczki; inni zaś oddalali się dźwigając w ramionach kupę łachów; i jeszcze tacy, których całym majątkiem był zegar przyciskany teraz do serca jak dziecko. Nie sposób było zabrać wszystko; porzucone sprzęty, zbyt ciężkie toboły bielizny poniewierały się w ściekach. Niektórzy przed odejściem zamykali mieszkania, domy wyglądały jak wymarłe; większość jednak w pośpiechu, w rozpaczliwym przekonaniu, że wszystko zostanie zniszczone, pozostawiała stare domostwa otworem, z oknami i drzwiami odsłaniającymi pustkę . ogołoconych izb; te siedziby były najsmutniejsze — okropnym smętkiem miast wziętych szturmem: wyludnione pod wpływem strachu żałosne domy, z których nawet koty uciekły w trwożnym przeczuciu tego, co miało nastąpić. W każdej następnej wsi opłakane to widowisko powtarzało się w coraz ciemniejszych barwach, wzrastała liczba uchodźców i zbiegów,- śród wzmagającego się zamieszania, wznoszonych pięści, przekleństw i łez.

Ale najsilniej niepokój dławił Maurycego, kiedy kroczył gościńcem śród szerokich pól. Tu, w miarę jak się zbliżano do Belfortu, tłum uciekających gęstnia j stanowiąc już jeden nieprzerwany orszak. O, nieszczęśni, spodziewający się znaleźć schronienie pod murami twierdzy! Mąż popędzał konia, kobieta szła za nim wlokąc z sobą dzieci. Rodziny śpieszyły uginając się pod tobołami, rozproszone, ponieważ malcy nie mogli nadążyć pośród oślepiającej bieli gościńca prażonego promieniami słońca. Wielu zdjęło obuwie i dreptało boso, dla pośpiechu; tu i ówdzie matki na pół odziane karmiły piersią zapłakane niemowlęta. Przerażone oblicza obracały się wstecz, ręce wyciągały się rozpaczliwie, jakby chcąc zawrzeć horyzont w tej wichurze paniki jeżącej włosy i szarpiącej naprędce narzuconą odzież. Inni, właściciele folwarków, wraz z całą czeladzią biegli na przełaj przez pola pędząc przed sobą wypuszczone stada — owce, krowy, woły, konie wygnane kijami z obór i stajen. Ci kierowali się ku wąwozom, wyżynnym równinom, opustoszałym lasom, wznosząc tumany kurzu — jak w odległej epoce, kiedy wypierane ze swych siedzib ludy ustępowały miejsca zwycięskim barbarzyńcom. Czeka ich mieszkanie pod namiotem w kręgu samotnych skał, tak daleko od wszelkich dróg, iż żaden nieprzyjacielski żołnierz nie odważy się tam wedrzeć. Snujący się za nimi kurz ginął za kępami jodeł, wraz z cichnącymi porykami i odgłosem kopyt, podczas gdy na drodze rzeka piechurów i pojazdów płynęła nieprzerwanie, tamując przemarsz wojska, tak zwarta na przedmieściu Belfortu, że kilkakrotnie musiano zarządzać postoje.

Podczas jednego z takich krótkich odpoczynków Maurycy był świadkiem sceny, której wspomnienie utkwiło w nim jak pamięć brutalnego uderzenia w twarz.

Obok drogi stał dom samotny — mieszkanie jakiegoś ubogiego chłopa, którego nędzna posiadłość rozciągała się w tyle. Gospodarz nie chciał opuścić swego gruntu; zbyt silne łączyły go z nim więzy. Widać go było w niskiej izbie, tkwiącego ciężko na ławie i spoglądającego szklanym wzrokiem na tych żołnierzy, których odwrót oznaczał wydanie na łup nieprzyjacielowi jego dojrzałego zboża. Obok niego stała młoda jeszcze żona z dzieckiem na ręku; drugie czepiało się jej spódnicy. Wszyscy troje lamentowali. Lecz oto w prostokącie nagle rozwartych drzwi stanęła babka, bardzo stara, wysoka, chuda, wymachując z pasją obnażonymi ramionami podobnymi do suplastych postronków. Siwe włosy wymykające się spod czepka falowały dokoła kościstej głowy. Była tak wzburzona, że wykrzykiwane przez nią słowa niezrozumiałym charkotem więzły jej w gardzieli.

Żołnierze wybuchnęli śmiechem. Paradnie wygląda ta stara wariatka. Potem poczęli rozróżniać słowa:

— Kanalie! Rozbójniki! Tchórze! Podli!

Głosem coraz bardziej piskliwym ciskała im obelgi prosto w twarz. Śmiechy ustały, zimny dreszcz przebiegł szeregi. Żołnierze zwiesiwszy głowy patrzyli gdzieś w bok.

— Tchórze! Tchórze! Tchórze!

Nagle zdało się, że postać jej rośnie. Wyprostowała się i tragicznie chuda, w poszarpanej odzieży, wodziła swym długim ramieniem od zachodu ku wschodowi i gest ten, rzekłbyś, wypełniał niebiosa.

— Tchórze, Ren nie jest tutaj... Ren jest tam, podli tchórze! Wreszcie podjęto marsz na nowo. Maurycy spotkawszy się w tym momencie wzrokiem z Janem ujrzał w jego oczach grube łzy. Wstrząsnął nim ten widok, boleść jego jeszcze się wzmogła na myśl, iż nawet najtępsze chamy odczuły zniewagę, na którą się nie zasługiwało, a którą trzeba było znieść. W jego skołatanej głowie wszystko się załamywało; nigdy nie zdołał sobie przypomnieć, kiedy i jak się zakończył ten etap.

Siódmy korpus zużył cały dzień na przebycie dwudziestu trzech kilometrów dzielących Dannemarie od Belfort; i znów zapadła noc, i było już bardzo późno, kiedy oddziały rozłożyły się obozem pod murami twierdzy na tym samym miejscu, skąd przed czterema dniami wyruszyły na spotkanie z wrogiem. Mimo późnej pory i ogromnego znużenia żołnierze uparli się, aby rozpalić ogniska i zgotować strawę — pierwszy gorący posiłek od chwili wymarszu. I gdy wśród nocnej świeżości skupieni dokoła ogni pochylali się nad menażkami pomrukując z zadowoleniem, nagle podniosła się jakaś głucha wrzawa siejąc zdumienie w szeregach. Oto nadeszły dwa meldunki, jeden tuż po drugim: Prusacy nie przeprawili się przez Ren pod Markolsheim i nie było już ani jednego Prusaka w Huningue. Przeprawa przez Ren pod Markolsheim, most pontonowy wybudowany przy świetle wielkich reflektorów elektrycznych, wszystkie te alarmujące opowieści były po prostu złym snem, niepojętą jakąś halucynacją, jakiej uległ podprefekt w Schlettstadt. A co do korpusu zagrażającego Huningue, owego sławetnego korpusu armii szwarcwaldzkiej, przed .. którym drżała Alzacja, składał się na niego tylko drobny oddział Wirtemberczyków — dwa bataliony piechoty i szwadron jazdy — którego przemyślna taktyka licznymi marszami i kontrmarszami z nagłymi i niespodzianymi wypadami wywołała złudzenie obecności trzydziestu czy czterdziestu tysięcy żołnierza. Pomyśleć, że jeszcze tegoż ranka omal nie wysadzono w powietrze wiaduktu pod Dannemarie! Dwadzieścia mil bogatej krainy uległo zniszczeniu — bez żadnej przyczyny, wskutek najniedorzeczniejszej paniki. Na wspomnienie tego wszystkiego, co widzieli w ów żałosny dzień — mieszkańcy uciekający w panicznej trwodze, pędzący swoje stada w góry, strumień wozów naładowanych sprzętami prący ku miastu pośród gromady dzieci i kobiet — żołnierze wybuchali okrzykami gniewu i szyderczym śmiechem.

— Nie, doprawdy, to już szczyt głupoty! — bełkotał Loubet, mamiąc pełnymi ustami i potrząsając łyżką. — Gdzież więc jest ten nieprzyjaciel, na którego spotkanie nas prowadzono? Nikogo nie ma! Dwanaście mil w tę stronę, dwanaście mil z powrotem i ani psa przed nami! Wszystko na darmo, po to tylko, aby się najeść strachu!

Chouteau hałaśliwie wyskrobujący z menażki resztki strawy wystąpił z głośną apostrofą przeciwko generałom nie wymieniając zresztą nazwisk.

 — Ha! To świnie! I jacy durnie! Nie lada tchórzów mamy jako wodzów! Jeżeli się tak dzielnie spisali nie zastawszy nikogo, można sobie wyobrazić, jakby się zachowali napotkawszy prawdziwą armię, co?

Dorzucono świeżych naręczy drew do ognia radując się wysoko wyrosłym płomieniem; Lapoulle, grzejąc sobie nogi z błogim zadowoleniem, wybuchnął głupawym śmiechem nie rozumiejąc, o co chodzi; Jan, początkowo udający, iż nie słyszy, wreszcie odezwał się po ojcowsku:

— Zamilknijcież! Gdyby was usłyszano, mogłoby się to źle skończyć.

W nim samym zdrowy chłopski rozum oburzał się na głupotę dowódców. Lecz trzeba było nakazywać dla nich szacunek; toteż gdy Chouteau wciąż jeszcze gderał, Jan przerwał mu ostro.

— Cicho bądźcie! Idzie właśnie porucznik, zwróćcie się do niego, jeżeli macie jakieś uwagi...

Maurycy siedział na uboczu, zwiesiwszy głowę. Tak, to koniec wszystkiego. Ta niekarność, te odruchy buntu przy pierwszym niepowodzeniu zmieniały armię w jakąś bezładną, rozprzężoną bandę, w materiał podatny do wszelkich katastrof. Tam, pod Belfort, nie widzieli przecież żadnego Prusaka — a oto są pobici.

Następne dni w swej monotonii naznaczone były niezdrowiem wyczekiwania i niepokoju. Aby zająć czymś swe oddziały, generał Douay zapędził żołnierzy do robót przy mocno zniszczonych szańcach.

Z pasją przekopywano ziemię, przebijano skały. A tu żadnych wiadomości! Gdzie armia Mac-Mahona? Co się dzieje pod Metzem?

Obiegały najdziwaczniejsze pogłoski, sprzeczne wieści zawarte na łamach kilku dzienników paryskich wzmagały mroki, w których się błąkano. Generał pisał dwukrotnie domagając się rozkazów i nie otrzymał wcale odpowiedzi. Wreszcie jednak 12 sierpnia siódmy korpus został uzupełniony dzięki przybyciu trzeciej dywizji z Włoch; ale były to wciąż tylko dwie dywizje, albowiem pierwsza po klęsce pod Froeschwiller rozproszyła się w odwrocie i nie wiadomo było, gdzie się teraz znajduje. Na koniec po tygodniu tego opuszczenia, tego całkowitego odcięcia od reszty Francji, nadszedł telegram z rozkazem wymarszu. Radość stąd powstała wielka, gdyż wszystkim już obrzydło bezczynne życie. A podczas przygotowań poczęto znów snuć przypuszczenia; nikt nie wiedział, dokąd wyruszano: jedni powiadali, że na obronę Strasburga, podczas gdy inni przebąkiwali nawet o śmiałym wypadzie w głąb Szwarcwaldu w celu przecięcia Prusakom linii odwrotu.

Zaraz nazajutrz rano sto szósty pułk wyruszył jeden z pierwszych, stłoczony w wagonach bydlęcych. Wóz wiozący sekcję Jana był szczególnie zapchany, tak iż Loubet twierdził, że nie było miejsca nawet na kichnięcie. Ponieważ fasunek i tym razem wydano pośród kompletnego bezhołowia, żołnierze otrzymali swoją rację żywnościową , w postaci wódki, toteż prawie wszyscy byli pijani; stan ten wyrażał się wyciem i sprośnymi śpiewkami. W wagonie ciemnym od fajczanego dymu trudno było rozeznać współjadących; panowało w nim nieznośne gorąco i snuły się wyziewy stłoczonych ciał; z czarnego pędzącego wagonu dobywały się wykrzyki zagłuszające turkot kół i niosły się daleko, zamierając gdzieś hen, wśród smętnych pól. Dopiero w Langres zorientowano się, że pułk wraca do Paryża.

— A do diabła! — powtarzał Chouteau prezydujący już w swym kącie z tytułu autorytetu tęgiego pyskacza. — Z pewnością wyznaczą nas na pozycję pod Charentonneau, aby. Bismarck nie mógł się wyspać w Tuileriach.

Tamci rechotali ze śmiechu, uważali to za morowy kawał, sami nie wiedząc dlaczego. Zresztą najdrobniejsze wydarzenia wzniecały , wybuchy śmiechu i ogłuszające ryki: wieśniacy sterczący obok toru, grupy zaniepokojonych ludzi wyglądających na małych stacyjkach przejazdu pociągu z nadzieją uzyskania jakichś wiadomości — cała ta Francja drżąca z przerażenia przed grozą inwazji, A te tłumy słyszały, w wichrze pędzącej lokomotywy, śród migających wagonów, jedynie wycie żołnierzy, tego armatniego mięsa przewożonego pospiesznie. Jednakże na jednej ze stacji, gdzie się zatrzymano, trzy wytwornie ubrane damy, zamożne mieszczanki, które rozdawały żołnierzom filiżanki bulionu, odniosły prawdziwy sukces. Ludzie ze łzami w oczach całowali je po rękach.

Ale zaraz potem ohydne piosenki i dzikie wrzaski zabrzmiały na nowo. W pewnym momencie, już za Chaumont, pociąg mijał się z drugim, wiozącym artylerzystów, którzy jechali do Metzu. Zwolniono biegu. Żołnierze z obydwu pociągów witali się śród okrutnej wrzawy. Zresztą artylerzyści byli z pewnością jeszcze bardziej pijani; stali w posuwających się wagonach, wygrażając pięściami i wrzeszcząc z rozpaczliwą pasją:

— Na rzeź! Na rzeź! Na rzeź!

Zdawało się, że powiał mroźny wiatr, lodowaty wiew jak gdyby z kostnicy. Zapanowała nagła cisza, którą Loubet przerwał rechotliwym okrzykiem:

— Jakoś nie weseli są ci nasi koledzy!

— Bo też mają rację — odparł Chouteau. — To wstrętne wysyłać kupę dzielnych chłopaków na śmierć z powodu jakichś tam paskudnych historii, o których oni nie mają pojęcia.

Rozgadał się. Mówił jak typowy gorszyciel, próżniak z Montmartre, mularz-szlifibruk i hulaka, który źle przetrawił kawałki przemówień zasłyszanych na wiecach, mieszający oburzające brednie z wzniosłymi zasadami równości i wolności. Wszystko wiedział, pouczał kolegów, zwłaszcza Lapoulle'a, którego postanowił wykierować na „zucha".

— Ha, bracie! To całkiem proste! Jeżeli Badinguet ma jakieś nieporozumienie z Bismarckiem, niechże załatwią to między sobą, na pięści, nie niepokojąc setek tysięcy ludzi, co się nawet nie znają i nie mają ochoty się bić!

Wszyscy w wagonie śmiali się rozbawieni, urzeczeni, a Lapoulle, który nie wiedział, kto to jest Badinguet, i nie potrafił powiedzieć nawet, czy bije się za cesarza, czy za króla, powtarzał ze swoją miną dziecka-olbrzyma:

— Ma się rozumieć, na pięści, a potem: po kieliszku!. Ale teraz Chouteau zwrócił się z kolei do Pache'a:

— Albo ty, co wierzysz w Pana Boga... Toć ten twój Pan Bóg zakazał bić się. A więc, fujaro, dlaczego tu jesteś?

— Ba! — odrzekł z zakłopotaniem Pache. — Nie przyszedłem tu z własnej ochoty... Tylko, cóż? Żandarmi...

— Żandarmi! Gadaj zdrów! Gwizdać na żandarmów! Wiecie, chłopaki, co byśmy powinni zrobić, gdybyśmy byli morowcami? Teraz zaraz, kiedy nas wyładują, zwialibyśmy, tak! Zwialibyśmy spokojniutko, zostawiając tego opasłego wieprza Badinguet i całą jego klikę diabła wartych generałów: niech sobie radzą, jak chcą, z tymi swymi parszywymi Prusakami!

Przybrane przez Napoleona III nazwisko, kiedy po nieudanym puczu mającym przywrócić cesarstwo uciekał do Anglii.

Zagrzmiały brawa. Przewrotny jad działał, a Chouteau triumfował wykładając swe teorie, w których mętnym potokiem płynęły zmiesza- ne: Republika, Prawa Człowieka, zmurszałość Cesarstwa, które należało obalić, zdrada wszystkich dowódców, z których każdy, jak to było dowiedzione, sprzedał się za milion. Chouteau mienił się rewolucjonistą; tamci nie wiedzieli nawet, czy są republikanami, z wyjątkiem Loubeta, wyjadacza, który wiedział, czego się trzymać, jako że chodziło mu zawsze tylko o fasunek. Niemniej przeto wszyscy, podnieceni, wykrzykiwali przeciw cesarzowi, przeciw oficerom, na tę . przeklętą budę, którą puszczą kantem, bez gadania, przy pierwszej sposobności. I rozdmuchując coraz bardziej owe namiętności, Chouteau spod oka obserwował Maurycego, tego panicza, którego rozweselał, który — stwierdzał to z dumą — był po jego stronie; aby i jego z kolei roznamiętnić, postanowił zaatakować Jana, który śród tej całej wrzawy trwał dotychczas nieruchomo i jakby drze miąć, na pół przymknąwszy powieki. Od czasu surowej nauczki udzielonej przez kaprala ochotnikowi, którego zmusił do podjęcia _ porzuconego karabina — jeżeli ten żywił urazę do zwierzchnika — nadarzała się okazja do wywołania między nimi starcia.

— Znamy też takich, co nam grozili rozstrzelaniem — podjął surowo Chouteau — drani, co nas traktują gorzej niż zwierzęta; co nie chcą zrozumieć, że kiedy się ma dosyć plecaka i pukawki, bęc! ciska się to wszystko na pole, żeby zobaczyć, czy co z tego wyrośnie! Hej, koledzy, co by też oni powiedzieli, gdyby tak teraz, kiedy ich trzymamy tu pod ręką, wyrzucić z pociągu na drogę? Jak myślicie, co? Trzeba dać przykład, żeby nam przestano zawracać głowę tą parszywą wojną! Śmierć pluskwom Badingueta! Śmierć draniom, którzy chcą, żebyśmy się bili!

Jan zaczerwienił się mocno, twarz nabiegła mu falą krwi z gniewu, który nieczęsto go nawiedzał z taką mocą. Chociaż był ściśnięty przez sąsiadów jak w żywym imadle, powstał i z wzniesionymi pięściami spojrzał na swego prześladowcę tak groźnie, że tamten zbladł.

— Do stu piorunów! Stulisz gębę nareszcie, ty świnio! Od godziny milczę, bo nie ma już dowódców i nie mogę was wsadzić do paki. Nie, dalibóg! Byłbym oddał pułkowi wielką usługę uwalniając go ód takiej gadziny jak ty... Ale słuchaj: z chwilą, gdy kary są bujdą, będziesz miał ze mną do czynienia. Nie ma tu kaprala, jest tylko porządny chłop, któremu zawracasz głowę i który potrafi zamknąć ci gębę... Och, ty podły tchórzu, nie chcesz się bić i starasz się innych do tego samego namówić! Powtórz no jeszcze, a zobaczysz!

Porwani śmiałym wystąpieniem Jana wszyscy w wagonie odwrócili się od Chouteau, który bełkotał coś bez związku cofając się przed potężną pięścią przeciwnika.

— I tak samo jak ty kpię sobie z Badingueta, słyszysz? Ja tam zawsze gwizdałem na politykę, wszystko jedno czy Republika, czy Cesarstwo; a i dzisiaj, tak samo jak dawniej, kiedy uprawiałem swą rolę, pragnę jedynie powszechnego szczęścia, porządku, dobrych interesów... Ma się rozumieć, że bić się nikomu nie jest miło. Ale to nie przeszkadza wcale, że należałoby rozstrzeliwać kanalie, co usiłują człeka zniechęcić, kiedy i tak tyle potrzeba wysiłku, by się zachowywać jak przystoi. Do diabła! Chłopcy, czy się w was krew nie burzy, gdy słyszycie, że Prusacy są w waszym kraju i że ich trzeba wyrzucić precz?!

Teraz, z charakterystyczną dla tłumów zmiennością porywów, żołnierze jęli frenetycznie przytakiwać kapralowi powtarzającemu swą przysięgę: że wybije zęby pierwszemu w swej sekcji, który będzie gadał, że mu się nie chce bić.

 — Brawo, niech żyje kapral! Raz-dwa rozprawimy się z Bismarckiem!

Śród tej wrzaskliwej owacji Jan, uspokojony już, zwrócił się grzecznie do Maurycego, jak gdyby ten nie był jego podkomendnym.

— Przecie pan nie może trzymać z tchórzami... Poczekajmy, jeszcześmy się nie bili, a to jednak my im w końcu damy łupnia, tym Prusakom!

W tym momencie Maurycy uczuł, że mu do serca spływa jakby ciepły promień słońca. Stał wzruszony i pełen upokorzenia. Jakże? Więc ten człowiek nie jest jednak tylko prostym chamem? I wspomniał ów odruch ohydnej nienawiści, jaka nim owładnęła wówczas, kiedy podnosił z ziemi karabin porzucony w chwili zamroczenia. Lecz wspomniał także, jak bardzo się zdumiał na widok tych dwóch grubych łez w oczach kaprala, gdy starowinka z rozwianymi siwymi włosami urągała im wskazując Ren, tam daleko, na horyzoncie. Czyżby braterstwo wspólnie ponoszonych trudów i bólów niweczyło urazę? On, należący do rodziny bonapartystów, marzył o Republice jedynie teoretycznie. Miał raczej sentyment dla osoby cesarza, był zwolennikiem- wojny, którą uważał za sprawę bytu narodów. I oto nagle wracała mu nadzieja — w jednym z owych właściwych mu przeskoków wyobraźni — a zapał, który go pewnego wieczora skłonił do wstąpienia do wojska, ożywał w. nim rozpierając serce pewnością zwycięstwa.

—  Ależ to pewne, kapralu — odparł wesoło — damy im łupnia! Wagon toczył się wciąż, unosząc swój ładunek ludzki stłoczony w gęstym dymie fajczanym i dławiącym gorącu, ciskając strwożonym wieśniakom, skupionym na mijanych stacjach, strzępy sprośnych piosenek śród pijackiego zgiełku.. Dnia 20 sierpnia przybyto do Paryża na dworzec Pantin, tegoż dnia wieczorem odjechano, nazajutrz zaś po przyjeździe do Reims wymaszerowano do obozu w Châlons.

III

Ku wielkiemu zdziwieniu Maurycego sto szósty pułk zajechał do Reims i otrzymał rozkaz rozłożenia się tam obozem. Nie idą więc do Châlons, aby się połączyć z trzonem armii? A gdy w dwie godziny później pułk ustawił broń w kozły o milę od miasta, od strony Courcelles, na rozległej równinie rozciągającej się wzdłuż kanału od Aisne do Marny — zdumienie jego jeszcze wzrosło, skoro dowiedział się, że cała armia z Châlons od rana cofa się i że w tym właśnie miejscu biwakowała. Istotnie, od krańca po kraniec horyzontu aż do Saint-Thierry i do Neuvillette, nawet po drugiej stronie drogi z Laon, wznosiły się namioty; wieczorem zapłoną tam ogniska czterech korpusów armii. Widocznie plan, który przeważył, polegał na zajęciu pozycji pod Paryżem, aby tam czekać na Prusaków. Maurycy był z tego bardzo zadowolony. Czyż tak nie było najrozsądniej?

Owo popołudnie 21 sierpnia zeszło na wałęsaniu się po obozie w poszukiwaniu nowin. Panowała zupełna swoboda, zdawało się, że karność rozluźniła się jeszcze bardziej, żołnierze oddalali się i powracali, kiedy chcieli. Mógł więc najspokojniej wrócić do Reims, gdzie miał do podjęcia bon na sto franków, który otrzymał od swej siostry Henrietty. W kawiarni usłyszał, jak jakiś sierżant rozprawiał o złych nastrojach panujących w osiemnastu batalionach sekwańskiej gwardii narodowej, którą właśnie odesłano do Paryża; najgorzej było w szóstym batalionie, którego żołnierze o mało nie wystrzelali swych oficerów. Tam, w obozie, codziennie głośno urągano generałom, a od czasu bitwy pod Froeschwiller żołnierze nie salutowali nawet marszałkowi Mac-Mahon. Kawiarnia napełniła się gwarem, między dwoma spokojnymi mieszczuchami wybuchł gwałtowny spór o ilość wojska, jaką teraz marszałek będzie miał pod rozkazami. Jeden wymieniał liczbę całkiem niedorzeczną — trzystu tysięcy ludzi. Drugi, rozsądniejszy, wyliczał cztery korpusy: dwunasty, z trudem uzupełniony w obozie przy pomocy pułków marszowych i dywizji piechoty marynarki; pierwszy, którego niedobitki ściągały w nieładzie od 14 sierpnia i którego kadrę naprędce formowano; wreszcie piąty, rozbity bez walki, odrzucony, rozproszony w panicznym odwrocie, oraz siódmy przybyły koleją, również zdemoralizowany, uszczuplony o całą pierwszą dywizję, której szczątki odnalazł dopiero w Reims; razem sto dwadzieścia tysięcy chłopa wliczając już w to jazdę rezerwy, dywizję Bonnemaina i Margueritte'a. Ale kiedy sierżant wmieszał się do dyskusji z gniewną wzgardą mówiąc o tym wojsku — zbieraninie bezładnej, prostodusznym stadzie prowadzonym na rzeź przez durniów — obydwaj mieszczanie zdjęci niepokojem i w obawie kompromitacji wymknęli się z lokalu.

Na mieście Maurycy postarał się o gazety. Wypchał sobie kieszenie wszystkimi numerami, jakie udało mu się zdobyć, i czytał krocząc pod wielkimi drzewami wspaniałej alei ciągnącej się wzdłuż miasta.. Gdzież więc są armie niemieckie? Rzekłbyś, że je gdzieś zagubiono! Dwie niewątpliwie znajdowały się w okolicach Metzu: pierwsza, którą dowodził generał Steinmetz pilnując stanowiska; druga prowadzona przez księcia Fryderyka Karola usiłująca zawrócić w górę prawym brzegiem Mozeli, aby przeciąć Bazaine'owi drogę do Paryża. Ale trzecia, armia następcy tronu, triumfatorka spod Wissemburga i Froeschwiller, która ścigała pierwszy i piąty korpus, gdzież. jest naprawdę? Wieści o niej były sprzeczne i chaotyczne. Czy jeszcze obozuje w Nancy? Czy posuwa się na Châlons, skoro obóz opuszczono z takim pośpiechem, podpalając magazyny, ekwipunek, furaż, wszelkiego rodzaju zapasy? I znów zamęt, najsprzeczniejsze przypuszczenia w związku z planami, jakie przypisywano generałom. Maurycy, jakby odgrodzony od świata, dopiero wtedy dowiedział się o wypadkach paryskich: nagły grom klęski, który spadł na cały lud pewny zwy cięstwa, straszne wzburzenie na ulicach, zwołanie Izb, upadek gabinetu liberalnego, który zarządził plebiscyt, pozbawienie cesarza tytułu głównodowodzącego i zmuszenie go do przekazania naczelnego dowództwa marszałkowi Bazaine. Od 16 sierpnia cesarz przebywał w obozie w Châlons i wszystkie dzienniki donosiły o odbytym następnego dnia posiedzeniu wielkiej rady, w którym wprawdzie uczestniczyli książę Napoleon oraz generalicja, jednak nie zgadzali się wcale między sobą co do powziętych uprzednio postanowień, uznając jedynie wynikające z nich fakty: nominację generała Trochu na stanowisko gubernatora Paryża oraz powierzenie marszałkowi Mac-Mahon dowództwa armii operującej w rejonie Châlons, co oznaczało całkowite odsunięcie w cień osoby cesarza. Wśród sprzecznych planów następujących po sobie z godziny na godzinę wyczuwało się przerażenie, brak decyzji. I wciąż pytanie gdzie są armie niemieckie? Kto miał słuszność: ci, co utrzymywali, że Bazaine ma swobodę ruchów i przeprowadza odwrót przez pozycje północne, czy też ci, którzy twierdzili, że jest już unieruchomiony pod Metz? Krążyła uporczywa pogłoska o gigantycznych bitwach, o walkach bohaterskich toczonych w ciągu całego tygodnia — od czternastego do dwudziestego — choć nic z nich nie wynikło poza groźnym szczękiem oręża, odległym i zagubionym.

W pewnym momencie znużony Maurycy usiadł na ławce. Dokoła niego miasto zdawało się żyć swym życiem codziennym; bony pod pięknymi drzewami pilnowały dzieci, podczas gdy drobni rentierzy powolnym krokiem odbywali swą zwykłą przechadzkę. Powrócił do czytania — i oto natknął się na artykuł, który dotychczas uszedł jego uwadze, zamieszczony w płomiennym organie opozycji republikańskiej. Raptownie wszystko się wyjaśniło. Dziennik twierdził, że na naradzie z dnia 17 sierpnia, odbytej w obozie Châlons, zadecydowany został odwrót armii do Paryża i że nominacji generała Trochu dokonano jedynie gwoli przygotowania powrotu cesarza. Ale dodawał, że postanowienia te upadły wskutek stanowiska cesarzowej-regentki oraz nowego gabinetu ministrów. Zdaniem cesarzowej rewolucja była nieunikniona, w razie gdyby cesarz pojawił się na nowo. Przypisywano jej powiedzenie: „Nie wejdzie żywy do Tuilerii." Dlatego też z całym właściwym sobie uporem domagała się pochodu naprzód, połączenia się za wszelką cenę z armią Metzu, wspieraną zresztą przez generała de Palikao, nowego ministra wojny, który planował druzgocący, a zwycięski marsz, aby podać rękę Bazaine'owi. Teraz Maurycy, opuściwszy dziennik na kolana i błądząc wzrokiem w przestrzeni , sądził, że wszystko rozumie: dwa zwalczające się plany, wahania marszałka Mac-Mahon co do podjęcia owego marszu flankowego, tak niebezpiecznego z niezbyt mocnymi oddziałami, i niecierpliwe, coraz bardziej gniewne rozkazy nadchodzące z Paryża, które go zmuszały do tego szalonego przedsięwzięcia. Potem na tle tej tragicznej walki nawiedziła go nagle wyraźna wizja cesarza odartego ze swej władzy oddanej w ręce cesarzowej-regentki, pozbawionego naczelnego dowództwa, które przekazał marszałkowi Bazaine, cesarza nie będącego już niczym, ot, cieniem cesarskim nikłym i mglistym, rzeczą niepotrzebną, bezimienną i zawadzającą, z którą nie wiadomo było, co zrobić, którą Paryż odpychał precz; i nawet w armii nie miał już miejsca, z chwilą gdy się zobowiązał do niewydawania żadnego rozkazu.

Nazajutrz rano, po burzliwej nocy, którą, otulony kocem, Maurycy przespał poza namiotem, doznał jednak uczucia ulgi dowiedziawszy się, że stanowczo bierze górę plan odwrotu do Paryża. Mówiono o nowej sesji rady odbytej poprzedniego dnia wieczorem, na której był obecny dawny wicecesarz Rouher, wysłany przez cesarzową, aby przyśpieszył sprawę marszu na Verdun, a którego marszałek jakoby przekonał o niebezpieczeństwie takiego posunięcia. Czy otrzymano niedobre wiadomości od marszałka Bazaine? Nikt się nie ważył tego potwierdzić. Ale wymowny był sam brak wieści; wszyscy rozsądniejsi oficerowie wypowiadali się za czekaniem pod Paryżem, aby w razie potrzeby stanowić jego armię pomocniczą. I przeświadczony, że już nazajutrz nastąpi odwrót, ponieważ rzekomo rozkazy zostały wydane, Maurycy, uszczęśliwiony, chciał zaspokoić uporczywą zachciankę: choć raz uniknąć kuchni żołnierskiej, zjeść gdzieś śniadanie na obrusie, mając przed sobą butelkę, szklankę, talerz — wszystko, czego od wielu miesięcy był pozbawiony. Miał pieniądze. Z bijącym sercem, jak gdyby popełniał jakiś zdrożny wybryk, wymknął się z obozu w poszukiwaniu gospody. .

Po drugiej stronie kanału, przy wejściu do wioski Courcelles, znalazł to wyśnione śniadanie, Poprzedniego dnia słyszał, że cesarz zajechał do jednego z mieszczańskich domów w Courcelles; przez ciekawość Maurycy przechadzał się tamtędy; przypomniał sobie, że widział u zbiegu dwóch ulic gospodę z altanką, gdzie zwisały dojrzałe już, złociste winne grona. Pod pnącą się winoroślą widniały malowane na zielono stoły, w obszernej zaś kuchni dostrzegało się przez otwarte na oścież drzwi zegar ścienny, oleodruki z Épinal porozpinane śród fajansowych talerzy oraz ogromną oberżystkę obracającą rożen. Z tyłu mieściła się kręgielnia. Całość była wdzięczna, poczciwa i pogodna — typowa stara francuska oberża.

Przystojna dziewczyna o bujnej piersi ukazała się w progu i szczerząc białe zęby zapytała:

— Pan będzie jadł śniadanie?

— A pewnie! Proszę dać mi jajka, kotlet, ser! I białego wina! Odchodzącą przywołał z powrotem.

— Proszę mi powiedzieć, czy to nie do jednego z tych domów zajechał cesarz?

— O tam, do tego przed nami. Domu nie widać, bo go zasłania ten wysoki mur z przerastającymi go czubami drzew.

Usadowił się w altance, odpiął pas, aby mu było wygodniej, wybrał sobie stół, na który słońce przeświecając przez winorośle rzucało złote krążki. I co chwila spoglądał na żółty mur, który osłaniał cesarza. Był to w istocie dom tajemniczy, ustronny, którego dachówek nie było nawet widać na zewnątrz. Wejście znajdowało się po drugiej stronie, od wiejskiej, wąskiej drogi, bez jednego sklepiku ani nawet okna, wijącej się między posępnymi murami. Z tyłu niewielki park tworzył jakby wysepkę zieleni pośród kilku sąsiednich budowli. I tam, na drugim skraju drogi, zobaczył rojny nieustanną krętaniną ludzi i koni cały tabor powozów i furgonów zawalający obszerne podwórze okolone wozowniami i stajniami.

— Czy to wszystko dla cesarza? — zapytał żartobliwie dziewczynę rozpościerającą na stole bielutki obrus.

— A jakże, wszystko dla samego tylko cesarza! — odpowiedziała z miłą, wesołą minką, rada, że może zaprezentować swe zdrowe zęby.

I najwidoczniej poinformowana przez stajennych, którzy od wczoraj zachodzili tu popijać, wyliczyła: sztab złożony z dwudziestu pięciu oficerów, sześćdziesięciu gwardzistów wraz z plutonem służby konwojowej, sześciu żandarmów z korpusu sądowego; dalej świta obejmująca siedemdziesiąt trzy osoby: szambelanowie, kamerdynerzy, lokaje, kucharze i kuchciki; potem cztery konie wierzchowe i dwa powozy dla cesarza, dziesięć wierzchowców dla koniuszych, osiem dla dojeżdżaczy i hajduków, nie licząc czterdziestu siedmiu koni pocztowych; wreszcie szaraban, dwanaście furgonów pod bagaże, z których dwa zarezerwowane dla kuchni wzbudziły jej podziw wielką ilością sprzętu kuchennego, talerzy i butelek zgrupowanych we wzorowym porządku.

— Ach, proszę pana! Trudno sobie wyobrazić co to za rondle! Błyszczy to jak słońce! A co tam półmisków, naczyń, przyrządów, o których nie potrafię nawet panu powiedzieć, do czego służą. A piwnica! Ho! ho! Jaki tam burgund, bordeaux, a szampan!. Byłoby z czego wyprawić nie lada weselisko!

Uradowany widokiem bielutkiego obrusa oraz wina iskrzącego się w szklance, Maurycy z nieprzeczuwanym dotychczas w sobie łakomstwem zjadł dwa jajka na miękko. Gdy odwracał głowę na lewo, widział przez drzwi altany rozległą równinę obsadzoną namiotami — całe rojne miasto wyrosłe wśród chat między kanałem a Reims. Zaledwie kilka mizernych kęp drzew znaczyło się zielonymi plamami na szarym obszarze. Trzy wiatraki wznosiły swe chude ramiona. Ale sponad bezładnych dachów Reims tonących w wierzchołkach kasztanów, w błękitnym powietrzu zarysowywał się profil masywu katedry, mimo oddalenia — olbrzymi obok niskich domów. I Maurycy powracał pamięcią do wspomnień szkolnych, do mozolnie wykuwanych i wyjąkiwanych lekcji: pomazanie naszych królów, święta ampułka, Klodwig, Joanna d'Arc — cała chlubna stara Francja.

Potem, gdy opanowany na nowo myślą o cesarzu przebywającym w tym skromnym, tak dyskretnie zamkniętym domu mieszczańskim, skierował wzrok na wielki żółty mur, zdumiał się odczytawszy nakreślony węglem ogromnymi literami okrzyk: „Niech żyje Napoleon!", obok mnóstwa niezdarnych sprośności. Deszcz zmył litery, napis był widocznie stary. Co za osobliwość — na tym murze okrzyk dawnego. zapału bojowego niewątpliwie głoszący chwałę stryja-zdobywcy, a nie bratanka! I oto odżywało całe jego dzieciństwo i śpiewało we wspomnieniach o tym, jak w Chene-Populeux już w kolebce słuchał opowieści dziadka, żołnierza Wielkiej Armii. Matka nie żyła, ojciec, w tym bankructwie chwały, jakie dotknęło synów bohaterów po upadku Cesarstwa, musiał przyjąć miejsce poborcy; dziadek zaś, popadłszy z powrotem w przeciętność urzędniczego bytowania, żył tam przy nich z lichej, pensyjki, znajdując jedyną pociechę w opowiada niu o swych kampaniach wnukom — parce jasnowłosych bliźniąt, którym po trosze zastępował matkę. Na lewym kolanie sadzał Henriettę, na prawym Maurycego i godzinami ciągnęły się homeryckie opowieści wojenne.

W zamęcie dziejów, rzekłbyś, działo się to poza historią, w straszliwym starciu wszystkich ludów, Anglicy, Austriacy, Prusacy, Rosjanie defilowali kolejno i łącznie, w przypadkowym doborze sojuszów, przy czym nie zawsze było wiadomo, dlaczego byli pobici ci, a nie tamci. Ale ostatecznie wszyscy zostawali pobici, pobici nieuchronnie, za jednym zamachem bohaterstwa i geniuszu, zmiatającym armie jak źdźbła słomy. Oto Marengo, bitwa na równinie, ze swymi wielkimi, uczenie rozwiniętymi liniami, swym nienagannym odwrotem w szachownicę, batalionami milczącymi i niewzruszonymi pod gradem ognia — legendarna bitwa przegrana o godzinie trzeciej, wygrana o szóstej; bitwa, w której ośmiuset grenadierów armii konsularnej przełamało atak kawalerii austriackiej, gdzie Desaix przybył po to, by umrzeć i zmienić zaczynającą się klęskę w nieśmiertelne zwycięstwo. Oto Austerlitz ze swym pięknym słońcem sławy w mgle zimowej, Austerlitz — bitwa rozpoczynająca się zajęciem płaskowzgórza Pratzen, a zakończona strasznym załamaniem lodów na zamarzniętych stawach: cały korpus armii rosyjskiej, ludzie i zwierzęta, zapadają się z okropnym trzaskiem, podczas gdy bóg Napoleon, który oczywiście wszystko przewidział, przyśpiesza klęskę prażąc ogniem armatnim. Oto Jena — grób potęgi pruskiej; najpierw ogień tyraliery skroś październikową mgłę; niecierpliwość Neya, który omal wszystkiego nie zaprzepaszcza; potem wkroczenie na linię marszałka Augereau, który go wyswobadza z opresji; gwałtowne natarcie znoszące centrum nieprzyjacielskie; na koniec panika, popłoch przechwalonej konnicy, którą nasi huzarzy sieką jak dojrzałe owsy, zasypując romantyczną dolinę pokosem ludzi i koni. Oto Eylau — odrażająca, najkrwawsza rzeźnia, piętrząca się ohydnie zmasakrowanymi ciałami; Eylau — czerwone od krwi pod zawieją śnieżną, ze swym posępnym, bohaterskim cmentarzem, Eylau — całe jeszcze tętniące piorunową szarżą osiemdziesięciu szwadronów Murata, które przeszyły na wylot armię rosyjską, zaściełając ziemię tak grubą warstwą trupów, że sam Napoleon zapłakał. Oto Friedland — ogromna przerażająca pułapka, w którą znowu Rosjanie wpadli jak stado ogłupiałych wróbli, arcydzieło strategii cesarza, który wiedział wszystko i wszystko mógł; nasze lewe skrzydło nieruchome i niewzruszone, podczas gdy Ney zdobywszy miasto, ulica za ulicą, niszczy mosty; potem to lewe skrzydło atakuje prawe nieprzyjacielskie, przypierając je do rzeki, miażdżąc je w tym ślepym zaułku; krwawa robota trwa do godziny dziesiątej wieczorem. Oto Wagram: Austriacy usiłują odciąć nas od Dunaju, wzmacniają wciąż swe prawe skrzydło, aby pobić Massenę, który, ranny, dowodzi z otwartej karety; i Napoleon pozwalający im działać, przebiegły a tytaniczny; i nagle sto armat straszliwym ogniem rozbija ogołocone centrum odrzucając nieprzyjaciela o przeszło milę, podczas gdy prawe skrzydło, przerażone swym odosobnieniem, uchodząc przed znów teraz triumfującym Masseną, unosi resztkę armii. Oto na koniec rzeka Moskwa, gdzie jasne słońce. Austerlitz ukazało się po raz ostatni; okrutna walka wręcz; starcie siły liczebnej i zaciętej odwagi; wzgórza, zdobywane wśród nieustannej strzelaniny, reduty brane szturmem na białą broń, ciągłe powroty — kontrataki w zmaganiach o każdą, piędź ziemi; tak brawurowa zaciekłość gwardii rosyjskiej, że na wywalczenie zwycięstwa musiały się złożyć szalone szarże Murata, grom bijących jednocześnie trzystu dział i męstwo Neya, triumfatora dnia. A gdziekolwiek była bitwa — sztandary powiewały na wietrze z tym samym dreszczem sławy, te same okrzyki: „Niech żyje Napoleon!", rozbrzmiewały, gdy ognie obozowe zapalały się na zdobytych pozycjach. Francja była wszędzie u siebie, jako zdobywca, który wiódł swe niezwyciężone orły z jednego krańca Europy na drugi, któremu dość było przestąpić granice królestw, by wyzwalać ujarzmione ludy.

Maurycy — mniej upojony białym winem lśniącym na dnie szklanki niż wielkością wywołanej wspomnieniem sławy — kończył spożywanie kotleta, kiedy spojrzenie jego padło na dwóch żołnierzy w łachmanach; pokryci błotem wyglądali raczej na opryszków znużonych długotrwałą włóczęgą. Usłyszał, jak prosili służącą o wskazówki co do dokładnego położenia pułków obozujących wzdłuż kanału. Tedy odezwał się:

— Hej, koledzy, chodźcie tu! Jesteście, widzę, z siódmego korpusu!

— Ma się rozumieć, z pierwszej dywizji. Ha! Do licha! Zapewniam was, że jestem stamtąd! Byłem pod Froeschwiller, gdzieśmy nie marzli, możecie mi wierzyć. A ten oto kolega jest z pierwszego korpusu, a walczył pod Wissemburgiem; także paskudne miejsce!

Opowiedzieli swoje dzieje, jak ogarnięci paniką padli na pół żywi na dnie jakiegoś rowu, obydwaj nawet lekko ranni, i odtąd powłócząc nogami ciągnęli na tyłach armii; jak trawieni gorączką zatrzymywali się po miastach, by odzyskawszy nieco sił wyruszać z opóźnieniem w poszukiwaniu swej sekcji.

Maurycy, który właśnie zabierał się do sera szwajcarskiego, ze ściśniętym sercem zauważył ich pożądliwe spojrzenie utkwione w jego talerz.

— Hej, panienko! Proszę jeszcze sera i chleba, i wina! Przyłączycie się do mnie, koledzy, co? Ja stawiam! Za wasze zdrowie!

Zachwyceni, siedli przy stole. A on ze wzrastającym przejęciem przyglądał się tym żałosnym postaciom żołnierzy bez broni, odzianych w czerwone spodnie i w płaszcze tak połatane, że podobni byli do rabusiów, do Cyganów donaszających łachy pościągane z jakiegoś pobojowiska.

— A tak, do licha! — z pełnymi ustami podjął na nowo wyższy wzrostem. — To nie była fraszka. Trzeba to było widzieć. Opowiedz no, Coutard.

I mały, wymachując kawałkiem chleba, rozpoczął swe opowiadanie.

— Prałem sobie koszulę, podczas gdy przyrządzano zupę. Wyobraźcie sobie wstrętną dziurę, prawdziwy lej otoczony drzewami, które pozwoliły tym świniom Prusakom zbliżyć się na czworakach, tak że się nikt nie spodziewał. Otóż o godzinie siódmej w nasze kociołki zaczynają uderzać pociski. Do diabła! Nie traciliśmy czasu, skoczyliśmy do karabinów i aż do jedenastej zdawało się, że im sprawimy tęgą łaźnię. Ale trzeba wam wiedzieć, nas było wszystkiego niecałe pięć tysięcy, a tych świń ciągle przybywało. Ja leżałem rozciągnięty za krzakiem na małym pagórku i widziałem ich, jak wyłazili na wprost, z prawa, z lewa, och, istne mrowisko, szeregi czarnych mrówek! Nie wypada tak gadać, ale wszyscyśmy uważali, że dowódcy to ciężkie tumany, żeby nas wpakować w podobne gniazdo os, z dala od kolegów, nie mając żadnej pomocy. Wtedy nasz generał Douay, nie głupiec i nie tchórz, biedaczysko łyka pigułkę i pada jak długi. Ale nic, trzymamy się. Jednak było ich za dużo, trzeba było wiać. Bijemy się w jakiejś zagrodzie, bronimy dworca w takim harmiderze, że można było ogłuchnąć. A potem, już nie wiem, miasto pewnie padło, my znaleźliśmy się na górze, zdaje się Geissberg, jak oni mówią. I tam, okopawszy się w jakimś dworze, cośmy ich natłukli, tych świń! Przyjemnie było patrzeć jak się wywracali. A.potem, cóż chcecie? Przybywało ich, wciąż przybywało, dziesięciu ludzi; przeciwko jednemu, a dział tyle, ile zechcieli. Odwaga w takich przypadkach służy tylko do przeniesienia się na tamten świat. W końcu zrobiła się taka marmolada, że trzeba było dać drapaka... W każdym razie nasi oficerowie okazali się nie lada gawronami — to fakt, prawda, Picot?

Nastała chwila ciszy. Picot wychylił szklankę białego wina i ocierając usta wierzchem dłoni odparł:

— Pewnie... To tak jak pod Froeschwiller; trzeba być skończonym baranem, żeby się bić w podobnych warunkach. Tak mówił mój kapitan, szczwany lisek. Grunt w tym, że nie mieliśmy wiedzieć.... Cała armia tych śmieciarzy spadła nam na kark; nas było zaledwie czterdzieści tysięcy. I nie spodziewaliśmy się boju tego dnia; bitwa wywiązała się wkrótce potem, chociaż dowódcy pono tego nie chcieli. Krótko mówiąc, ja, naturalnie, wszystkiego nie widziałem. Ale wiem dobrze, że taniec trwał przez calutki dzień; kiedy myślano, że się skończyło — gdzie tam! — muzyczka znów rozpoczynała w najlepsze. Naprzód w Woerth, miłej wiosce z zabawną dzwonnicą, która wygląda jak piec, gdyż jest pokryta fajansowymi kaflami. Do licha! Nie wiem, czemu kazano nam ją rano opuścić, bo zdarliśmy sobie pazury, żeby ją odbić, nie dokonawszy zresztą tego. Ach, dziateczki, jak tani się prało, ile tam było rozwalonych brzuchów i potrzaskanych łbów, to nie do uwierzenia! Później tośmy się tłukli koło innej wioski — Elsasshausen (nazwa, którą można się udławić). Byliśmy ostrzeliwani przez kupę dział; waliły, jak chciały, z wysokości przekętego wzgórza, które także rano porzuciliśmy. I wtedy zobaczyłem — tak jest, ja, który do was mówię — zobaczyłem szarżę kirasjerów. Biedne chłopy, jak oni się dali wybić! Litość bierze! Ciskać konie i ludzi na podobny teren, na zbocze porośnięte krzakami, pocięte rowami. Zwłaszcza że, do pioruna, to nie mogło się na nic zdać! Ale trudno! To było śmiałe, to rozgrzewało serca. Potem, nieprawdaż, wydawało się, że najlepiej stamtąd odstąpić, aby wytchnąć gdzieś dalej. Wieś płonęła jak zapałka. Badeńczycy, Wirtemberczycy, Prusacy, cała banda, przeszło sto dwadzieścia tysięcy tych. smoluchów, jakeśmy potem wyliczyli, w końcu nas okrążyła. I gdzie tam: oto muzyka zaczyna rozchodzić się coraz głośniej dokoła Froeschwiller.

Bo co tu dużo gadać: Mac-Mahon jest może głupcem, ale to dzielny chłop. Trzeba go było widzieć na tym jego rosłym koniu, wśród pocisków. Inny zwiałby na samym początku uważając, że to żaden wstyd unikać bitwy, kiedy się nie rozporządza dostatecznymi siłami. A on, skoro już się zaczęło, chciał koniecznie, żeby mu łeb rozwalili na dobre. No i to mu się wspaniale udało! We Froeschwiller, uważacie, to już nie ludzie, lecz bestie pożerały się wzajemnie. Przez dwie godziny strumienie spływały krwią... No, a później... cóż, później trzeba było przecie dać nura. I pomyśleć, opowiadano nam, iż na lewym skrzydle rozbiliśmy Bawarów! Ha, do pioruna! Gdyby nas było także sto dwadzieścia tysięcy! Gdybyśmy nie mieli takich durnych dowódców!

I rozgorączkowani, rozgoryczeni, dwaj żołnierze w podartych zakurzonych mundurach krajali chleb i łykali grube kawały sera, wywołując zmorę swych wspomnień pod wdzięczną altanką dościgłej winorośli przeszywaną słonecznymi strzałami. Teraz opowiadali o okropnym odwrocie pułków rozproszonych, zdemoralizowanych, uciekających na przełaj przez pola i gościńce, tworzących potworną gmatwaninę ludzi, koni, pojazdów, armat — o całej klęsce armii, zniszczonej, gnanej biczem paniki. Skoro nie zdołano przezornie odsunąć się i bronić przejścia przez Wogezy, gdzie dziesięć tysięcy żołnierza powstrzymałoby napór stu tysięcy, należało przynajmniej wysadzić mosty, zablokować tunele. Ale generałowie, przerażeni, umykali cwałem śród takiej burzy, porywającej razem zwyciężonych i zwycięzców, że w pewnym momencie obydwie armie zagubiły się w ślepym pościgu: Mac-Mahon gnał ku Luneville, podczas gdy pruski kronprinz szukał go od strony Wogezów. 7 sierpnia resztki pierwszego korpusu mijały Saverne, niby wezbraną zamuloną rzekę unoszącą szczątki łodzi. Jak spieniony strumień wpadający do rzeki piąty korpus dopadł pierwszego nazajutrz w Sarrenbourg; był on również pobity bez walki i wlókł ze sobą dowódcę, nieszczęsnego generała de Failly, przygnębionego faktem, iż jego bierności przypisywano klęskę. W dniach 9 i 10 sierpnia gonitwa wciąż trwała. Jedenastego, pod ulewnym deszczem, dotarto do Bayon omijając Nancy, które według fałszywej pogłoski miało być w rękach nieprzyjaciela. Dwunastego zatrzymano się w Haroué, trzynastego w Vicherey, a czternastego osiągnięto Neufchâteau, gdzie tę przewalającą się masę ludzką nareszcie załadowano do pociągu; przez dwadzieścia trzy dni upychano ich w wagonach przewożąc do Châlons. Nazajutrz po odjeździe ostatniego transportu zjawili się Prusacy.

— Och, przeklęty los! — zakończył Picot. — Ależ trzeba było wyciągać pedały! I to jeszcze my, których przecie odstawiono do szpitala.

Coutard nalał resztę wina do szklanek.

— A no tak, wzięliśmy nogi za pas i pędzimy wciąż jeszcze. W każdym razie jest już lepiej, skoro można pociągnąć łyk za zdrowie tych, którym dotychczas jeszcze łba nie rozbito.

Wtedy Maurycy zrozumiał. Po idiotycznym zaskoczeniu pod Wissembourgiem klęska pod Froeschwiller była uderzeniem pioruna, którego błysk ukazał wyraźnie okropną prawdę. Byliśmy źle przygotowani mając lichą artylerię, kłamliwie podawany stan liczebny, nieudolnych generałów; a tak lekceważony nieprzyjaciel okazał się silny, karny i operujący doskonałą taktyką. Wątła zasłona naszych siedmiu korpusów rozproszonych na linii Metz—Strasburg została przebita przez trzy armie niemieckie niby przez potężne kliny. I oto już jesteśmy osamotnieni, nie pośpieszą ku nam ani Austria, ani Włochy; plan cesarza runął wskutek powolności działań i nieudolności dowódców. I sam los fatalnie pracował na naszą niekorzyść, gromadząc przeszkody, niefortunne zbieżności, realizując właśnie tajny plan Prusaków rozszczepienia naszych armii na dwoje, odrzucenia jednej części pod Metz, aby ją odciąć od Francji, podczas gdy oni zniszczywszy resztę naszych wojsk ruszą na Paryż. Teraz występowało to z matematyczną dokładnością: musimy przegrać z tych wszystkich przyczyn, których nieuchronny wynik bił w oczy: było to zderzenie nierozumnej brawury z przewagą liczebną i chłodną metodycznością. Jakkolwiek by to później komentowano — klęska była mimo wszystko tak fatalna jak prawo sił rządzących światem.

Nagle Maurycy przeniósłszy w przestrzeń zadumane spojrzenie odczytał przed sobą nakreślone węglem na żółtym murze słowa: „Niech żyje Napoleon!" I nieznośnie przykre uczucie przeszyło mu serce. Więc naprawdę ta Francja legendarnych zwycięstw, która w takt werbli przemierzyła Europę, została pokonana przez drobny i lekceważony naród? Pięćdziesiąt lat wystarczyło, świat zmienił się, straszliwa klęska zwaliła się na zwycięzców. I przypomniał sobie wszystko, co jego szwagier Weiss powiedział owej tragicznej nocy pod Miluzą. Tak, on jeden wtedy widział jasno, odgadywał powolne i ukryte przyczyny naszego osłabienia, wyczuwał nowy podmuch młodości i tężyzny wiejący od Niemiec. Czyż nie kończył się jeden okres wojenny, a zaczynał inny? Biada temu, kto zatrzyma się w nieustannym wysiłku narodów, zwycięstwo przypada tym, co kroczą w awangardzie — najbardziej uczonym, najzdrowszym, najsilniejszym.

W tej chwili rozległy się śmiechy i krzyki dziewczyny droczącej się z bezceremonialnym zalotnikiem. Był nim porucznik Rochas, który w starej zadymionej kuchni, rozweselony oleodrukami z Épinal, trzymał w objęciach — jako żołnierz-zdobywca — dorodną dziewuchę. Pojawił się przy altance, gdzie kazał sobie podać kawy, a usłyszawszy ostatnie słowa żołnierzy Coutarda i Picota wtrącił wesoło:

— Ba, chłopcy, to jeszcze nic! To początek tańca, zobaczycie niebawem nasz odwet. Dalibóg! Jak dotychczas, było pięciu na jednego. Ale to się zmieni, ręczę wam! Jest nas tutaj trzysta tysięcy. Wszystkie posunięcia, jakie wykonujemy, a których nikt nie rozumie, mają na celu zwabienie Prusaków, by się zwalili na nas, a tymczasem Bazaine, który ich pilnuje, zaskoczy ich na tyłach. A wtedy trrach! Zmiażdżymy ich jak tę muchę.

Dźwięcznym klaśnięciem zgniótł między dłońmi muchę w locie; śmiał się jeszcze głośniej, z naiwną ufnością w ten tak prosty plan, odzyskując już wiarę w triumf niezwyciężalnego męstwa. Chętnie wskazał obu żołnierzom dokładne miejsce postoju ich pułku, po czym, zadowolony, z cygarem w zębach zasiadł do swej „pół czarnej".

— Cała przyjemność była po mojej stronie, koledzy! — pożegnał Maurycy odchodzących piechurów, gdy mu dziękowali za poczęstunek.

Zamówił dla siebie również filiżankę kawy i spoglądał na porucznika, którego doskonały humor i jemu się udzielił, nieco zaskoczony jednak ową liczbą trzystu tysięcy ludzi — ponieważ nie było ich więcej nad sto tysięcy — oraz szczególną łatwością, z jaką mieliby zgnieść Prusaków między armiami Metzu i Châlons... Ale jemu także potrzeba było złudzeń! Dlaczego nie żywić nadziei, skoro chlubna przeszłość silnie odzywa się w jego pamięci? Stara gospoda tchnęła taką radością z tą swoją altaną, z której zwieszały się jasne, wyzłocone słońcem winogrona Francji! Maurycy przeżywał znowu godzinę ufności, tłumiącej wielki tępy smutek, który się stopniowo osadzał, w jego duszy.

Przez chwilę ścigał wzrokiem oficera strzelców afrykańskich jadącego wyciągniętym kłusem w towarzystwie ordynansa. Zniknęli właśnie za węgłem cichego domu zajmowanego przez cesarza. Potem, gdy żołnierz sam ukazał się na nowo i przystanął z końmi pod drzwiami oberży, Maurycy wydał okrzyk zdumienia:

— Prosper! A ja myślałem, że jesteś w Metzu!

Był to mieszkaniec Remilly — prosty wiejski parobek; Maurycy pamiętał go jeszcze z lat dziecinnych, kiedy przyjeżdżał na wakacje do wuja Fouchard. Wyciągnąwszy los przy poborze do wojska, Prosper od trzech lat przebywał w Afryce, kiedy wybuchła wojna; ze swą podłużną suchą twarzą, giętki, krzepki i nader zwinny, dobrze się prezentował w błękitnej kurcie, czerwonych spodniach z niebieskimi lampasami i w czerwonym wełnianym pasie.

— A to dopiero! To ci spotkanie! Pan Maurycy! Bynajmniej się jednak nie śpieszył prowadząc do stajni parujące konie, przy czym zwłaszcza swojego obrzucał ojcowskim spojrzeniem. Przywiązanie do koni nabyte niewątpliwie w dzieciństwie, kiedy je prowadzał do orki, skłoniło Prospera do wyboru służby w kawalerii.

— Przyjechaliśmy z Monthois, z górą dziesięć mil bez odpoczynku — objaśnił po powrocie — i Zefir chętnie coś przegryzie.

Zefir to był jego koń. On sam odmówił jedzenia, przyjął tylko filiżankę kawy. Wypatrywał swego oficera, który czekał na cesarza. To mogło potrwać pięć minut albo i dwie godziny. Polecono mu więc umieścić konie w cieniu. Gdy Maurycy, zaciekawiony, domagał się bliższych szczegółów, Prosper uczynił niewyraźny gest.

— Nie wiem... Zapewne jakieś polecenie... Papiery do oddania... Ale Rochas z rozrzewnieniem spoglądał na strzelca, którego mundur budził w nim afrykańskie wspominki.

— Hej, chłopcze! A gdzieżeście byli... tam?

— W Médeah, panie poruczniku.

Médéah! I zaczęli rozmawiać — poufale, nie zważając na różnicę stopnia. Prosper przywykł do życia w ustawicznej czujności, zawsze na koniu, kiedy się wyruszało w bój, jak się wyrusza na polowanie. Miało się jedną blaszankę na dziesięciu ludzi; każda taka drużyna stanowiła prawdziwą rodzinę: jeden gotował, drugi prał bieliznę, inni rozpinali namiot, doglądali koni, czyścili broń. Marsze konne odbywano rano i po południu z ogromnym ładunkiem, pod palącym słońcem. Wieczorem, aby odegnać moskity, rozpalało się wielkie ogniska, dokoła których śpiewano francuskie piosenki. Często podczas jasnej, usianej gwiazdami nocy trzeba było wstawać i uspokajać konie, które smagane letnim wiatrem nagle zaczynały się gryźć, wyrywały paliki rżąc wściekle. Za to nie lada rozkoszą była kawą, którą rozgniatano na dnie menażki i cedzono przez czerwony pas mundurowy. Ale bywały też czarne dni, z dala od wszelkich ludzkich osiedli, w obliczu nieprzyjaciela. Wtedy koniec z ogniskami, śpiewami i hulanką. Niekiedy cierpiało się strasznie z braku snu oraz z pragnienia i głodu. Mniejsza o to! Kochało się to życie pełne niespodzianek i przygód, tę wojnę złożoną z ciągłych utarczek, dającą łatwą sposobność do wykazania osobistej brawury, zabawną jak podbój dzikiej wyspy, urozmaiconą obławami, grabieżą na wielką skalę oraz plądrowaniem i drobnymi kradzieżami maruderów, których legendarne kawały rozśmieszały nawet generałów.

— Ach — dodał Prosper poważniejąc - tutaj to nie to, co tam, tu się inaczej wojuje!

I wciąż wypytywany przez Maurycego opowiedział o wylądowaniu w Tulonie, o długiej i uciążliwej podróży do Luneville. Tam właśnie dowiedzieli się o Wissembourgu i Froeschwiller. Potem nic już nie wiedział, mieszały mu się nazwy miast: od Nancy do Saint-Mihiel, od Saint-Mihiel do Metzu. Czternastego musiała się tam rozegrać wielka bitwa, horyzont był cały w ogniu; ale on widział tylko czterech ułanów za płotem. Szesnastego walczono jeszcze, armaty grzmiały od szóstej rano; potem powiedziano mu, że osiemnastego taniec rozpoczął się na nowo, jeszcze straszniejszy. Tylko strzelców już tam nie było, ponieważ szesnastego, pod Gravelotte, gdy stali wzdłuż drogi czekając na włączenie do linii, cesarz uciekający karetą zabrał ich ze sobą jako eskortę do Verdun. Ładny szmat drogi: czterdzieści dwa kilometry galopem pod strachem, że każdej chwili mogą zostać odcięci!

— A Bazaine? — spytał Rochas.

— Bazaine? Powiadają, że był mocno zadowolony, iż mu cesarz daje spokój.

Ale porucznik chciał wiedzieć, czy Bazaine tu przybędzie... Prosper znów machnął dłonią, niewyraźnie: czy to można wiedzieć? Oni od szesnastego spędzali całe dnie na manewrach i kontrmarszach, pod deszczem, na wywiadach, na czatach, nie widząc nieprzyjaciela. Teraz stanowili część armii Châlons; jego pułk, dwa inne — strzelców francuskich i jeden huzarów — tworzyły jedną z dywizji kawalerii rezerwy, mianowicie pierwszą, dowodzoną przez generała Margueritte, o którym mówił z entuzjazmem i czułością.

— Ach, szelma! To ci zuch! Ale co z tego, skoro dotychczas każą nam tylko taplać się w błocie!

Nastała cisza. Potem Maurycy przez chwilę rozmawiał o Remilly, o wuju Fouchard, a Prosper żałował, że nie może przywitać się z wachmistrzem Honoriuszem, którego bateria stała po drugiej stronie gościńca z Laon o przeszło milę drogi. Ale parskanie konia zwróciło jego uwagę; wstał, by zajrzeć do stajni, do swego Zefira. Stopniowo żołnierze wszelkiej broni i wszelkich szarż wypełnili wnętrze gospody, jako że była pora „pół czarnej" lub kieliszeczka likieru. Ani jeden stolik nie pozostał wolny, mundury lśniły wesoło śród zieleni obryzganych słońcem gałązek winogradu. Właśnie major Bouroche usiadł obok porucznika Rochas, kiedy zgłosił się Jan i zaraportował:

— Panie poruczniku, kapitan będzie pana oczekiwał w sprawie służbowej o godzinie trzeciej.

Rochas skinął głową. Jan nie odchodził; uśmiechnął się do Maurycego, który zapalał papierosa. Od owej sceny w wagonie między obu mężczyznami trwał rozejm, jakby obopólne badanie coraz życzliwsze.

Prosper powrócił zniecierpliwiony.

— Zabiorę się do jedzenia, skoro mój porucznik nie wychodzi z tej budy. Niech to licho! Cesarz gotów nie wrócić przed wieczorem.

— Powiedz no — zwrócił się do niego Maurycy, którego ciekawość rozbudzała się na nowo — może właśnie wy przynosicie wiadomości od Bazaine'a?

— Możliwe! Była o tym mowa tam, w Monthois.

Ale oto nagle zrobił się ruch. Jan stojący u wejścia do altanki odwrócił się mówiąc: — Cesarz!

Wszyscy natychmiast powstali z miejsc. Na szerokim, białym gościńcu pośrodku dwurzędu topoli ukazał się pluton gwardzistów w nienagannych jeszcze i strojnych mundurach, w złocistym blasku pancerzy; po czym zaraz ujrzano cesarza jadącego konno w otoczeniu sztabu, za którym zdążał drugi pluton gwardii.

Obnażyły się głowy, rozległo się kilka okrzyków. Cesarz przejeżdżając uniósł czoło, bardzo blady, z twarzą już zmizerniałą, o oczach błędnych, jak gdyby mętnych i nalanych wodą. Wydawał się zbudzony ze snu, uśmiechnął się słabo na widok rozsłonecznionej oberży i zasalutował.

Wtedy Jan i Maurycy usłyszeli wyraźnie, jak z tyłu za nimi Bouroche, zlustrowawszy monarchę do głębi swym spojrzeniem lekarza, mruczał: — Nie ma co, całkiem z nim kiepsko! — Po czym w jednym słowie zawarł swą diagnozę: — Klapa!

Jan, w prostackim odruchu zdrowego rozsądku, potrząsnął głową: marny to los dla wojska mieć takiego wodza! A gdy w dziesięć minut potem Maurycy, zadowolony z wybornego śniadania, uścisnąwszy dłoń Prospera oddalił się, by wypalić papierosa, uniósł z sobą obraz cesarza — bladego, chwiejnego, przejeżdżającego konno drobnym truchtem. To był spiskowiec, marzyciel, któremu braknie energii w momencie działania. Powiadano o nim, że jest bardzo dobry, zdolny do wielkich i szlachetnych porywów, zresztą bardzo uparty w swych postanowieniach milczka; a przy tym nader waleczny, gardzący niebezpieczeństwem: jako fatalista, gotowy zawsze poddać się przeznaczeniu. W chwilach doniosłych przesileń zdawało się, że ulegał odrętwieniu, jakby sparaliżowany wobec wypełnienia się wydarzeń, niezdolny odtąd przeciwstawić się losowi, jeżeli ten zwracał się przeciw niemu. I Maurycy zastanawiał się, czy nie chodzi tu o jakiś szczególny stan fizjologiczny, spotęgowany cierpieniem; czy choroba, która najwidoczniej trawiła cesarza, nie jest przyczyną tego niezdecydowania, tego wzrastającego niedołęstwa, jakie wykazywał od początku kampanii? To wyjaśniłoby wszystko. Byle kamyk w organizmie człowieka — to wystarcza, by waliły się w gruzy cesarstwa.

Wieczorem, po apelu, powstało w obozie nagłe poruszenie; oficerowie uwijali się przekazując rozkazy jutrzejszego wymarszu o piątej rano. Maurycy doznał wstrząsu zdumienia i niepokoju, kiedy zrozumiał, że jeszcze raz wszystko zostało odmienione; nie cofano się już na Paryż, miano iść w kierunku Verdun na spotkanie Bazaine'a. Krążyła pogłoska o nadesłanej w ciągu dnia depeszy oznajmiającej, że przeprowadza manewr odwrotowy; Maurycy przypomniał sobie Prospera i oficera strzelców przybyłych z Monthois, być może, po to, aby doręczyć kopię owej depeszy. Zatem wskutek ciągłego wahania marszałka Mac-Mahon cesarzowa-regentka i rada ministrów triumfowały w swej upartej woli pchnięcia armii, mimo wszystko, naprzód, aby próbować ostatniego sposobu ocalenia dynastii, i obawiały się powrotu cesarza do Paryża. Żałosny cesarz, biedny człowiek, już bez miejsca we własnym państwie, miał być uniesiony jak pakunek zbędny i zawadzający wśród bagaży swych oddziałów, skazany na wleczenie za sobą parodii domu cesarskiego — przybocznych gwardzistów, powozów, koni, kucharzy, furgonów ze srebrnymi rondlami i winem szampańskim, z całą pompą usianego pszczołami płaszcza dworskiego, zmiatającego krew i błoto z gościńców klęski.

O północy Maurycy jeszcze nie spał. Dręczony gorączkową bezsennością przeplataną, koszmarami, przewracał się z boku na bok. W końcu opuścił namiot i doznał ulgi, gdy chłostany wiatrem stanął wdychając chłodne powietrze. Niebo zasnuło się powoli ciężkimi chmurami, noc stawała się bardzo ciemna: posępny bezmiar cieni, przetykany rzadkimi gwiazdami zamierających ognisk. I w tym mrocznym spokoju, jakby dławionym ciszą, wyczuwało się powolny oddech stu tysięcy spoczywających tam ludzi. Wtedy obawy trapiące Maurycego ustąpiły, ogarnęło go pełne wyrozumiałej czułości uczucie braterstwa ze śpiącymi, z których tysiące zasną wkrótce na wieki. Bądź jak bądź, dzielne chłopy! Nie byli bynajmniej karni, kradli i pili. Ale ile już cierpień, ile okoliczności łagodzących w tym załamaniu się całego narodu! Sławni weterani spod Sewastopola i Solferino, bardzo już nieliczni, byli rozdzieleni pomiędzy oddziały zbyt młode, niezdolne do długiego oporu. Te cztery naprędce sformowane i odnowione korpusy bez silnej łączności — to armia beznadziejności, pokutnicze stado, które wysyłano na ofiarę, aby spróbować złagodzić gniew losu. Miała ona przebyć swą kalwarię aż do końca, płacąc za błędy wszystkich czerwoną falą swej krwi, Szczytnie wyrosła w samej grozie pogromu.

I w tym momencie, w głębi drżących ciemności, Maurycy uświadomił sobie, jak wielki czeka go obowiązek. Nie poddawał się już chełpliwej nadziei odnoszenia legendarnych zwycięstw. Marsz na Verdun to był marsz ku śmierci i Maurycy godził się nań z mocną i pogodną rezygnacją, skoro trzeba było umrzeć.

IV

We wtorek, 23 sierpnia, o szóstej rano obóz został zwinięty, sto tysięcy ludzi z armii Châlons ruszyło, popłynęło wkrótce olbrzymim nurtem jak rzeka, co przez chwilę rozlana w jezioro podejmuje swój bieg; i pomimo wieści obiegających poprzedniego dnia, dla niejednego niespodzianką było stwierdzenie, że zamiast w dalszym ciągu cofać się odwrócono się od Paryża idąc ku wschodowi, w nieznane.

O piątej rano siódmy korpus nie miał jeszcze nabojów. Od dwóch dni artylerzyści wytężali siły, aby wyładować konie i sprzęt na dworcu zawalonym prowiantem napływającym z Metzu. I dopiero w ostatniej chwili, w niesłychanym natłoku pociągów odkryto wagony z nabojami i oddział roboczy, do którego należał Jan, przewiózł dwieście czterdzieści tysięcy sztuk na wozach naprędce zarekwirowanych. Jan rozdał przepisowo po sto nabojów każdemu z żołnierzy swej sekcji w chwili, gdy Gaude, trębacz kompanii, ogłaszał sygnał wymarszu.

Sto szósty pułk nie miał maszerować przez Reims; wydany był rozkaz ominięcia miasta, aby przejść na gościniec z Châlons. Lecz i tym razem nie rozłożono należycie czasu wymarszu. Wszystkie cztery korpusy armii wyszły jednocześnie, skutkiem czego wytworzył się fatalny zamęt na pierwszych odcinkach wspólnego pochodu. Artyleria i konnica co chwila przerywały i zatrzymywały linie piechurów. Całe brygady z bronią u nogi musiały czekać bitą godzinę. A najgorsze, że w dziesięć minut po wymarszu rozpętała się burza i ulewa przemoczyła ludzi do nitki, przydając ciężaru płaszczom i gniotącym ramiona tornistrom. Sto szósty pułk mógł jednak wkrótce podjąć marsz, gdyż deszcz ustawał, podczas gdy na sąsiednim polu żuawi, zmuszeni jeszcze do czekania, wymyślili, aby Uzbroić się w cierpliwość, zabawę: obrzucali się pecynami ziemi, garściami błota, których bryzgi na mundurach wywoływały huragany śmiechu.

Prawie natychmiast ukazało się słońce triumfując w ciepłym sierpniowym poranku. Powróciła wesołość; ludzie parowali jak uprana bielizna rozwieszona na dworze; wyschli bardzo szybko; podobni do psów wyciągniętych z kałuży żartowali z plastrów zeschłego błota, jakie unosili na swych czerwonych spodniach.

Przy każdym skrzyżowaniu trzeba się było jeszcze zatrzymywać. Na skraju przedmieścia Reims wypadł ostatni postój przed wciąż pełnym ludzi szynkiem.

Wtedy Maurycemu przyszedł pomysł poczęstunku dla całej sekcji---- jako wyraz życzenia wszystkim pomyślności.

— Kapralu, jeżeli pan pozwoli...

Jan po krótkim wahaniu przyjął kieliszek. Byli tam też Loubet i Chouteau, obleśnie uniżony, od czasu gdy kapral dał mu nauczkę; byli także Pache i Lapoulle — dwaj poczciwi z gruntu chłopcy.

— Wasze zdrowie, kapralu! — odezwał się Chouteau fałszywie dobrodusznym tonem.

— Wasze! I niech się każdy stara wynieść cało głowę i nogi! — odrzekł Jan grzecznie przy wtórze przyjaznych śmiechów.

Lecz już ruszano dalej. Kapitan Beaudoin zbliżył się ze zgorszoną miną, podczas gdy porucznik Rochas udawał, że nic nie widzi. Weszli już na drogę do Châlons, długą, obrzeżoną drzewami wstęgę rozwijającą się prościutko jak strzała pośród olbrzymiej płaszczyzny ciągnących się w nieskończoność ściernisk, nad którymi sterczały gdzieniegdzie wysokie stogi i drewniane wiatraki poruszające skrzydłami. Dalej na północ szeregi słupów telegraficznych wskazywały inne drogi, gdzie rozpoznawano linie innych pułków w marszu. Wiele z nich nawet wręcz ławą szło na przełaj przez pola. Na przodzie z lewa brygada jazdy kłusowała w oślepiających blaskach słońca. I cały pusty i smutny horyzont ożywiał się tymi potokami ludzi wylewającymi się zewsząd, nieprzerwanie niby olbrzymie mrowisko.

Około dziewiątej sto szósty pułk opuścił gościniec kierując się na lewo drogą do rzeki Suippe — inną wstęgą ciągnącą się w nieskończoność. Maszerowano dwoma. szeregami oddalonymi od siebie, pozostawiając środek drogi wolny. Oficerowie jechali tamtędy samotnie; Maurycy zauważył ich stroskane miny kontrastujące z dobrym humorem i chwackim zadowoleniem żołnierzy, szczęśliwych jak dzieci, że oto nareszcie idą. Ponieważ sekcja znajdowała się prawie na czele, widział nawet z daleka pułkownika de Vineuil, którego ponury wygląd, wysoka sztywna postać, kołysząca się za każdym krokiem konia, intrygowała go. Orkiestrę razem z kantynami pułkowymi odesłano na tyły. Dalej, towarzysząc dywizji, ciągnęły ambulanse i treny, za którymi posuwał się olbrzymi tabor całego korpusu: wozy z paszą, kryte furgony do przewożenia prowiantu, fury z bagażem, defilada pojazdów wszelkiego autoramentu, która zajmowała przeszło pięć kilometrów i której nie kończący się ogon dostrzegano na rzadkich -zakrętach drogi. Wreszcie na samym końcu zamykało kolumnę bezładne stado tęgich wołów drepcących w tumanie kurzu, popędzane uderzeniami bata żywe jeszcze mięso; niby wojownicze koczujące plemię.

Lapoulle od czasu do czasu podrzutem ramienia poprawiał sobie tornister. Pod pretekstem, że jest najsilniejszy, obarczano go przedmiotami wspólnego użytku całej sekcji: dużym kociołkiem i bańką na zapas wody. Tym razem powierzono mu nawet łopatę kompanii wmawiając, że to wielki zaszczyt. A on nie narzekał i śmiał się z piosenki, którą Loubet, tenor sekcji, umilał dłużącą się drogę. Loubet miał słynny plecak, w którym znajdowało się wszystkiego po trochu: bielizna, buty na zmianę, przybory do szycia, szczotki, czekolada, sztućce i rondelek, nie licząc przepisowej racji żywności, sucharów, kawy; i chociaż były tam także naboje, choć na wierzchu jeszcze znajdował się zwinięty koc oraz namiot polowy wraz z palikami — wszystko wydawało się lekkie, taki był z niego majster w sztuce troczenia!

— Swoją drogą, beznadziejny to kraj! — powtarzał od czasu do czasu Chouteau obrzucając wzgardliwym spojrzeniem posępne równiny Szampanii.

Wielkie połacie nagiej ziemi ciągnęły się bez końca. Ani jednego folwarku, nigdzie żywej duszy, nic, tylko przeloty kruków plamiących czernią szary bezkres. Na lewo, w oddali, ciemnozielone sosny wieńczyły łagodne falistości obrzeżające niebo, natomiast z prawej strony można byośo po ciągłej linii drzew rozpoznać nurt Vesle. A tam, za wzgórzami, w odległości mili, widać już było wznoszącą się ogromną masę dymu, którego gęste kłęby zasłaniały widnokrąg przerażającą chmurą pożaru.

— Cóż to się tam pali? — padały zewsząd pytania.

Wyjaśnienie przebiegło z jednego krańca kolumny do drugiego. Był to obóz pod Châlons, który płonął od dwóch dni, podpalony na rozkaz cesarza, aby nagromadzone bogactwa nie wpadły w ręce Prusaków. Kawalerii tylnej straży powierzono podłożenie ognia pod wielkie baraki, zwane żółtym magazynem, pełne namiotów, pali, mat, oraz pod magazyn — nowy, ogromny, kryty hangar, gdzie były złożone menażki, buty, koce: ekwipunek, który by wystarczył na zaopatrzenie drugich stu tysięcy ludzi. Stogi siana, również podpalone, dymiły jak gigantyczne pochodnie. I wobec tego widoku, tych sinych tumanów, co się wznosiły ponad odległe wzgórza, zasnuwając niebo nieutuloną żałobą, armia w pochodzie przez wielką smętną równinę zapadła w ciężkie milczenie. Słychać było jedynie miarowe kroki, podczas gdy głowy mimowolnie zwracały się wciąż ku rosnącym dymom, których tragiczna kurzawa zdawała się podążać za kolumną jeszcze przez całą milę. Wesołość wróciła w czasie dłuższego postoju na ściernisku, gdzie żołnierze mogli przysiąść na plecakach, aby coś przegryźć. Duże kwadratowe suchary maczano w zupie; ale małe — okrągłe, chrupiące i lekkie — były prawdziwymi smakołykami; miały tylko jedną wadę: wywoływały silne pragnienie. Następnie Pache odśpiewał pobożną pieśń, którą cała sekcja podjęła chórem. Jan uśmiechał się przyzwalająco, a Maurycy nabierał na nowo otuchy widząc ogólny zapał, porządek i dobry nastrój tego pierwszego dnia marszu. Resztę drogi przebyto tym samym raźnym krokiem. Jednakże ostatnie osiem kilometrów wydały się uciążliwe. Zostawiono na prawo wieś Prosnes, opuszczono gościniec, by ruszyć na przełaj przez tereny nieuprawne, piaszczyste wydmy porośnięte sosnowymi laskami; i cała dywizja wraz z wlokącym się konwojem krążyła śród tych lasków po piachu, w którym zapadano się po kostki. Pustka zatoczyła jeszcze szersze kręgi; napotkano jedynie drobne stadko owiec strzeżonych przez dużego czarnego psa.

Wreszcie około czwartej sto szósty pułk zatrzymał się w Dontrien, wsi położonej nad brzegiem Suippe. Rzeczka przepływa wśród kęp drzew, stary kościół całkowicie skryty w cieniu ogromnego kasztana stoi pośrodku cmentarza. Na lewym brzegu, na pochyłej łączce, pułk rozbił namioty. Oficerowie mówili, że tego wieczora wszystkie cztery korpusy armii będą obozowały na linii rzeki Suippe od Aube-rive do Heutrégiville, poprzez Dontrien, Bétheniville i Pont-Faverger w szyku bojowym na odcinku prawie pięciu mil... Natychmiast Gaude otrąbił fasunek i Jan pośpieszył na miejsce, gdyż kapral zawsze był czujnym dostawcą. Zabrał z sobą Lapoulle'a, wrócili po upływie pół godziny, obładowani krwawiącym płatem wołowiny oraz wiązką drzewa. Zabito już i poćwiartowano pod dębem trzy sztuki ze stada, które szło za wojskiem. Lapoulle musiał jeszcze wrócić po chleb, który od południa wypiekano w samym Dontrien w wiejskich piecach. I tego pierwszego dnia wszystkiego było w obfitości z wyjątkiem wina i tytoniu, których zresztą wcale nie miano wydawać.

Powróciwszy na miejsce, Jan zastał Chouteau zajętego wraz z Pache'em rozbijaniem namiotu. Popatrzał na nich przez chwilę okiem starego, doświadczonego żołnierza, który nie dałby trzech groszy za tę ich robotę.

— Całe szczęście, że się na noc zapowiada ładna pogoda — odezwał się wreszcie. — Inaczej, gdyby był wiatr, wszyscy byśmy się przespacerowali aż do rzeki. Trzeba będzie was nauczyć.

I zamierzał posłać Maurycego z dużym wiadrem po zapas wody. Lecz ten, siedząc na trawie, zdjął but, aby obejrzeć prawą stopę.

— A wam co się stało?

— To but starł mi piętę... Moje obuwie zdarło się i głupio zrobiłem kupując to w Reims; tak dobrze wyglądało na nodze. Powinienem był wybrać szersze.

Jan przyklęknąwszy ujął w dłonie nogę Maurycego, którą obracał ostrożnie, jak stopę dziecka, kręcąc przy tym głową frasobliwie.

 — Wiecie, to wcale nie głupstwo... Trzeba uważać. Żołnierz, któremu nogi przestają służyć, nadaje się do wyrzucenia do rowu. Mój kapitan we Włoszech zawsze powtarzał, że bitwy wygrywa się nogami.

Rozkazał więc pójść po wodę Pache'owi. Zresztą, do rzeki było zaledwie pięćdziesiąt metrów. Tymczasem Loubet, rozpaliwszy drwa w jamie wydrążonej w ziemi, nastawił natychmiast rosół — ogromny kocioł pełen wody, w której pływało kunsztownie osznurowane mięso. Od tej chwili humory się poprawiły. Patrzono na parującą zupę.

Cała sekcja rozciągnięta na trawie wokół ogniska, niczym grono rodzinne, z czułą troskliwością spoglądała na gotujące się mięso, a Loubet z powagą zbierał łyżka szumowiny. Podobnie jak dzieci i dzikusy, nie mieli innych pożądań poza jedzeniem i spaniem — w tym pochodzie w nieznane, bez jutra.

Maurycy odnalazł w plecaku gazetę kupioną w Reims. Chouteau zapytał.

— Są wieści o Prusakach? Przeczytajcie nam!

Panowała teraz zupełna zgoda pod wzrastającym autorytetem Jana. Maurycy ochoczo odczytał ciekawe wiadomości, podczas gdy Pache, „sekcyjna krawczyni", naprawiał mu płaszcz a Lapoulle czyścił karabin. Z początku była tam mowa o wielkim zwycięstwie Bazaine'a, który rozgromił cały korpus pruski w kamieniołomach Jaumont; a. to urojone wydarzenie było upstrzone dramatycznymi okolicznościami: ludzie i konie tratujący się wzajemnie wśród skał, zupełny pogrom, tak że nawet nie było ani jednego całego trupa do pochowania... Dalej następowały liczne szczegóły o godnym pożałowania stanie armii niemieckich, od momentu gdy wkroczyły do Francji: żołnierze kiepsko żywieni, źle wyposażeni w ostatecznej nędzy umierali masowo wzdłuż dróg, porażeni strasznymi chorobami. Inny artykuł donosił, że król pruski ma biegunkę, a Bismarck złamał nogę wyskakując przez okno oberży, gdzie omal nie wpadł w ręce żuawów. Wspaniale! Lapoulle śmiał się do rozpuku, podczas gdy Chouteau i inni, nie wątpiąc ani chwili o prawdzie tego wszystkiego, z junackim zapałem rozprawiali, jak to wkrótce będą zagarniali Prusaków niby wróble po spadłym gradzie. A zwłaszcza śmiano się z upadku Bismarcka. Ha! żuawi i turkosi — to ci zuchy! Krążyły przeróżne gadki; Niemcy drżeli i gniewali się utrzymując, iż to niegodne cywilizowanego narodu używać dzikusów do obrony. Chociaż zdziesiątkowani pod Froeschwiller, wydawali się jeszcze nietknięci i niezwyciężeni.

Na dzwonniczce w Dontrien wybiła szósta, gdy Loubet obwieścił:

— Marsz po zupę! Z namaszczeniem żołnierze ustawili się wokoło. W ostatniej chwili

Loubet zaopatrzył się w jarzyny u sąsiedniego gospodarza. Była to prawdziwa uczta: zupa woniejąca porami i marchwią łechtała żołądki jak aksamit. Łyżki głośno stukały o miski. Następnie Jan, który nalewał zupę, musiał jak najsprawiedliwiej wydzielić porcje wołowiny, gdyż śledziły go błyszczące oczy, i niechby się jeden kawałek wydawał większy od drugiego, zaraz podniosłyby się pomruki. Spałaszowano wszystko, uraczono się setnie.

— Do pioruna! — oznajmił Chouteau przewracając się na grzbiet — to jednak lepsze od kopniaka w tyłek!

Maurycy także czuł się syty i zadowolony; nie myślał o swej startej pięcie, która mu już tak nie dokuczała. Godził się teraz na brutalne -koleżeństwo, zniżywszy się do dobrodusznej wspólnoty w obliczu fizycznych wymogów wspólnego bytowania. Również noc przespał głębokim snem wraz z pięcioma towarzyszami w namiocie: leżeli wszyscy razem, radzi z ciepła wśród obficie występującej rosy. Dodać trzeba, że namówiony przez Loubeta Lapoulle przyniósł z sąsiedniego stogu wielkie naręcza słomy, w której sześciu zuchów chrapało niczym w puchowej pościeli. I w tę jasną noc — od Auberive do Heutrégiville, wzdłuż łagodnych brzegów Suippe powoli płynącej pośród wierzb — ogniska stu tysięcy śpiących ludzi oświetlały pięciomilową równinę na kształt gwiaździstej smugi.

O wschodzie słońca przyrządzono kawę z ziaren utłuczonych w menażce kolbą karabinową i zalanych wrzątkiem, w którym następnie osadzono męty na dnie przez wlanie odrobiny zimnej wody. Tego ranka wschód słońca jaśniał królewskim przepychem pośród rozłożystych obłoków z purpury i złota. Lecz nawet Maurycy nie zauważał tego widowiska i jedynie Jan, jako rozsądny gospodarz, z niepokojem patrzał na tę czerwoną jutrzenkę zwiastującą deszcz. Toteż przed wymarszem, kiedy wydawano chleb pieczony w przeddzień, a sekcja otrzymała trzy długie bochenki, kapral głośno zganił Loubeta i Pache'a, którzy je przytroczyli do plecaków. Lecz namioty były już pozwijane, tornistry zapięte, nie słuchano go więc wcale. Szósta godzina biła na wszystkich dzwonnicach okolicznych wiosek, gdy cała armia ruszyła podejmując dziarsko swój pochód naprzód.

Sto szósty pułk, aby dostać się do gościńca wiodącego z Reims do Vouziers, prawie natychmiast skręcił na boczne drogi i przeszło godzinę maszerował na przełaj po ścierniskach. Niżej, ku północy, śród drzew widać było Bethiniville, gdzie, jak mówiono, obozował cesarz. I zaraz ujrzeli dokoła takie same równiny, jakie widzieli wczoraj; wynędzniała Szampania roztaczała dalej swe ubogie, beznadziejnie jednostajne pola. Teraz po lewej stronie widniał mizerny strumyk, Arne, po prawej zaś rozciągały się w nieskończoność nagie grunty, płaszczyzną swą przedłużające horyzont. Mijano wsie: Saint-Clément — z jedyną ulicą wijącą się po obu stronach drogi, Saint-Pierre — sporą osadę, siedzibę bogaczy, którzy zabarykadowali drzwi i okna. Około dziesiątej zatrzymano się na dłuższy postój pod inną wsią — Saint-Etienne, gdzie żołnierze ku swej radości znaleźli jeszcze tytoń. Siódmy korpus rozdzielił się na liczne kolumny; sto szósty pułk maszerował samotnie mając za sobą tylko jeden batalion strzelców i artylerię rezerwy; Maurycy na próżno rozglądał się na zakrętach drogi szukając ogromnego konwoju, który tak go interesował poprzedniego dnia; stada gdzieś odeszły, zostały tylko armaty wyolbrzymione na tle nagich równin, toczące się jak ciemna wysokonoga szarańcza.

Lecz za Saint-Etienne droga stała się przykra wznosząc się niewielkimi falami śród szerokich nieurodzajnych pól, na których wszędzie rosły jedynie sosnowe gaje o czarnej zieleni, smutnej na tle bladej ziemi. Takiego pustkowia jeszcze nie spotkano. Mając lichy podkład kamienny, podmyta przez ostatnie deszcze, droga była istnym łożyskiem błota i szarej rozmiękłej gliny, w której stopy więzły jak w smole. Zmęczenie doszło już kresu. Ludzie utrudzeni do cna nie mogli stąpać. Tonąca w błocie artyleria omal nie utknęła w drodze.

Chouteau niósł zapas ryżu dla sekcji. Zdyszany, zły, że obarczono go okrutnym ciężarem, rzucił wreszcie paczkę sądząc, że go nikt nie widzi. Spostrzegł to Loubet.

— Jak można? Nie wolno robić takich kawałów, bo później koledzy będą skręcali się z głodu.

 —Ale... — odparł Chouteau — skoro wszystko zafasujemy znowu na postoju...

I Loubet, dźwigający zapas tłuszczu, przekonany tym rozumowaniem, pozbył się również swego brzemienia.

Maurycemu dokuczała coraz bardziej starta pięta. Wlókł nogę z takim trudem, że Jan dał folgę wzbierającej w nim troskliwości.

— Cóż to? Niedobrze? Znowu boli?

I w czasie krótkiego postoju dla wypoczynku poradził:

— Rozzujcie się, idźcie boso; świeże błoto uśmierzy zaognienie.

Istotnie w ten sposób Maurycy mógł iść dalej bez zbytniego wysiłku; ogarnęło go uczucie głębokiej wdzięczności. Prawdziwe to szczęście dla sekcji taki kapral, stary praktyk, znający wszystkie fachowe sekrety; właściwie jest to prostak, jednakże zacny człowiek.

Późno już było, gdy pułk dotarł do Gontreuve, gdzie miano biwakować po przebyciu drogi z Châlons do Vouziers i zejściu stromym zboczem w dolinę rzeki Semide. Okolica zmieniała się, tu już było się w Ardenach. I z otaczających miasteczko, rozległych nagich wzgórz, wybranych na obozowisko dla siódmego korpusu, widać było w dali dolinę Aisne, ginącą w bladych mgłach deszczu.

O szóstej Gaude nie dał jeszcze sygnału do zbiórki po prowiant. Aby się więc czymś zająć, zresztą zaniepokojony silnym wiatrem, Jan postanowił sam rozłożyć namiot. Tłumaczył żołnierzom, jak mają szukać odpowiedniego miejsca na lekko pochyłym zboczu, jak powbijać ukośnie paliki, wykopać dokoła płótna rowy dla odpływu wody. Maurycy, ze względu na bolącą nogę zwolniony z wszelkiej pracy, z podziwem przyglądał się temu chłopu o tępym wyrazie twarzy i niezdarnych ruchach, zaskoczony jego inteligencją i zręcznością. On sam był okrutnie zmęczony, ale podtrzymywała go nadzieja, która teraz odżywała we wszystkich sercach. Odbyto nie byle jaki marsz od Reims: sześćdziesiąt kilometrów w dwóch etapach. Jeżeli tak będą maszerowali dalej, wciąż naprzód, niechybnie rozwalą armię niemiecką, aby spotkać się z Bazaine'em, zanim trzecia armia pod dowództwem pruskiego następcy tronu, o której mówiono, że jest w Vitry-le-Français, zdąży wycofać się na Verdun.

— Cóż to? Czy mamy zdechnąć z głodu? — zawołał Chouteau stwierdzając po godzinie siódmej, że nie wydawano jeszcze żywności.

Jan przezornie kazał Loubetowi rozpalić ogień i nastawić kocioł pełen wody; a że nie było drzewa na opał, musiał przymknąć oczy, kiedy żołnierz bezceremonialnie wyrywał sztachety z parkanu sąsiedniego ogrodu. Lecz gdy kapral polecił zająć się ugotowaniem ryżu ze słoniną, trzeba było wyznać, że ryż i tłuszcz spoczywają w błocie na drodze z Saint-Etienne. Chouteau kłamał bezwstydnie przysięgając, że paczka z ryżem musiała się widocznie odwiązać od plecaka.

— Świnie jesteście! — krzyknął Jan z pasją. — Wyrzucać jedzenie, kiedy jest tyłu głodnych!

Zmarnowały się też trzy chleby przytroczone do tornistrów: nie posłuchano. Jana i deszcz je rozmoczył do tego stopnia, że zupełnie się rozłaziły — ot, papka nie do spożycia.

— Ładnie wyglądamy! — powtarzał. — My, cośmy wszystko mieli, zostaliśmy bez jednego okrucha... Och, przebrzydłe z was świnie!

Właśnie wezwano sierżanta Sapin po odbiór rozkazów. Niebawem powrócił z melancholijną miną, by powiadomić swoich ludzi, że nie sposób teraz dzielić prowiant, wobec czego muszą się zadowolić racją marszową. Konwój podobno utknął po drodze z powodu niepogody. Co się zaś tyczy stada, musiało się gdzieś zawieruszyć wskutek sprzecznych rozporządzeń. Później dowiedziano się, że po odwrocie korpusów piątego i dwunastego w stronę Rethel, gdzie miała stanąć kwatera główna, wszystkie zapasy żywności odpłynęły ku temu miastu, podobnie jak i ludność spragniona widoku cesarza, tak iż siódmy korpus zastał dokoła pustkowie: ani mięsa, ani chleba, ani nawet mieszkańców. I na dobitkę, skutkiem jakiegoś nieporozumienia, intendentura zapasy swoje wysłała w kierunku Chene-Populeux. Podczas całej kampanii nieszczęśni intendenci byli w ciągłej rozterce; wszyscy żołnierze mieli do nich pretensje, gdy przecie nieraz całą ich winą było tylko to, że stawiali się punktualnie na wyznaczone miejsca, nie zastając tam oczekiwanych oddziałów.

 — Przebrzydłe świnie! — powtarzał Jan nie panując nad sobą. — Dobrze wam tak! Nie zasługujecie wcale na wysiłek, jaki sobie chcę zadać, aby coś dla was spod ziemi wydrapać, ponieważ mimo wszystko jestem zobowiązany nie dać wam kipnąć w drodze!

I jak przystało dobremu kapralowi, udał się na poszukiwania; zabrał z sobą Pache'a, którego lubił za łagodny charakter, chociaż raziła go w nim przesadna nabożność.

Ale już od niejakiego czasu Loubet przyglądał się niewielkiemu folwarkowi w odległości dwustu . czy trzystu metrów, jednej z ostatnich siedzib ludzkich w Contreuve, gdzie, zdało mu się, dostrzegał jakiś ruch. Zawołał Chouteau i Lapoulle'a:

 — Wypuśćmy się na własną rękę. Wydaje mi się, że tam można coś zafasować.

I Maurycy został sam, pilnując kotła z wrzątkiem, z poleceniem podtrzymywania ognia. Usiadł na kocu ściągnąwszy but, aby rana zaschła. Widok obozu zaciekawiał go. Wszystkie sekcje były w ruchu od chwili, gdy nie czekano już na przydział prowiantu. Maurycy stwierdzał, że jednym wszystkiego zawsze brak, gdy inni żyją w ciągłym dostatku, zależnie od zapobiegliwości i sprytu kaprala i żołnierzy. Wśród ogromnego ruchu dookoła spostrzegał takich, co nie zdołali nawet rozpalić ognia i, zrezygnowani, układali się do snu; widział jednak innych, którzy, przeciwnie, zajadali z wielkim apetytem nie wiadomo jakie smakowite rzeczy. Z drugiej strony zdumiewał go wzorowy porządek w obozie artylerii rezerwy, rozlokowanej opodal na wzniesieniu. O zachodzie słonce wyjrzało spomiędzy dwu chmur, grając blaskiem na armatach obmytych już przez artylerzystów z błota po przebytych drogach.

Tymczasem w małym folwarku wypatrzonym przez Loubeta zakwaterował się wygodnie szef brygady, generał Bourgain-Desfeuilles. Znalazł tam jakie takie łóżko, a widok omletu i pieczonego kurczęcia na stole wprawiał go w rozkoszny humor. Że zaś zjawił się tam przybyły w jakiejś drobnej sprawie służbowej pułkownik de Vineuil, generał zaprosił go na obiad. Jedli tedy obaj obsługiwani przez jasnowłosego dryblasa, będącego dopiero od dwóch dni w służbie u gospodarza i podającego się za Alzatczyka, wysiedleńca po klęsce pod Froeschwiller. Generał rozprawiał swobodnie w obecności tego człowieka, omawiał ruchy wojsk, wreszcie począł go wypytywać o drogę i o odległości zapominając, że to nie autochton. Kompletna ignorancja, jaką ujawniały te pytania, poruszyła pułkownika, który niegdyś mieszkał w Mézierès. Podał kilka dokładnych wskazówek, co wywołało ze strony generała okrzyk:

— Ależ to jest idiotyczne! jak można bić się w okolicy, której się nie zna!

Pułkownik rozpaczliwym ruchem szeroko rozłożył ramiona. Wiedział, że po wypowiedzeniu wojny rozdano wszystkim oficerom mapy Niemiec, ale z pewnością żaden z nich nie miał mapy Francji! To, co widział i słyszał od miesiąca, przygnębiało go. Nie pozostawało mu nic prócz odwagi na podtrzymanie swego autorytetu jako dowódcy, dość słabego i ograniczonego, skutkiem czego w pułku raczej go kochano, niż się obawiano.

— Nie można nawet zjeść spokojnie! — krzyknął nagle generał. — Czego oni się tak drą? Hej, Alzatczyku, idźcie no zobaczyć.

Zjawił się gospodarz we własnej osobie, strapiony, gestykulujący rozpaczliwie.. Ograbiają go, strzelcy i żuawi plądrują w jego domu. Początkowo był na tyle nieostrożny, że otworzył sklep, ponieważ on jeden w miasteczku miał jeszcze zapas jaj, ziemniaków i kilkanaście królików. Sprzedawał nie zdzierając nadmiernie, inkasował pieniądze, wydawał towar; w końcu napływ coraz liczniejszych, gromadami ściągających do jego zagrody klientów oszołomił go, po prostu wypchnięto go i wybrano wszystko nic nie płacąc. Jeżeli podczas kampanii niejeden chłop skwapliwie chowa wszystko, odmawia wręcz szklanki wody, to właśnie ze strachu przed narastającym i trudnym do odparcia naporem, przed przypływem ludzi wyrzucających gospodarzy poza własne zagrody i zagarniających całe domostwo.

— Ech, przyjacielu, nie zawracajcie mi głowy! — odpar

I kazał zamknąć drzwi, by się uchronić przed koniecznością surowego wystąpienia, podczas gdy pułkownik tłumaczył mu, że nie wydano prowiantu i że ludzie są głodni.

Tymczasem Loubet rozejrzawszy się dokoła dostrzegł pole ziemniaków i rzucił się na nie wraz z Lapoulle'em, grzebiąc oburącz, wyrywając nać, napychając sobie kieszenie. Lecz Chouteau, wyglądający spoza niskiego muru, przywołał ich gwizdnięciem. Krzyknęli z podziwu na widok stadka gęsi — z dziesięć wspaniałych sztuk przechadzających się majestatycznie po niewielkim podwórzu. Natychmiast zwołano naradę, po czym wypchnięto Lapoulle'a zmuszając go do przesadzenia murku. Walka była straszna; pochwycona gęś omal nie obcięła mu nosa twardymi nożycami swego dzioba. Wreszcie ścisnął ją za szyję chcąc zdusić, a ona krzepkimi łapami orała mu ramiona i brzuch. Musiał rozbić jej łeb uderzeniem pięści, a gęś jeszcze się szarpała, gdy on umykał przed innymi z gromady, które szczypały go w łydki.

Powróciwszy z ukrytą w worku zdobyczą, zastali Jana i Pache'a, którzy również zadowoleni wracali ze swej wyprawy niosąc cztery świeże chleby i ser kupione u jakiejś zacnej staruszki.

— Woda się gotuje, przyrządzimy sobie kawę — rzekł kapral. — Mamy ser, chleb, to prawdziwa uczta!

Lecz w tym momencie spostrzegł gęś rozciągniętą u swych stóp; nie mógł powstrzymać się od śmiechu. Pomacał ją ze znawstwem i wyraził podziw:

— O, do licha, ładna sztuka! Waży ze dwadzieścia funtów!

 — Spotkaliśmy po drodze tego ptaszka, który chciał zawrzeć z nami znajomość — wyjaśnił swym figlarnym tonem Loubet.

Jan gestem dał do zrozumienia, że nie pragnie wiedzieć więcej... Cóż, trzeba żyć!... A poza tym, mój ty Boże, czemu żałować tego specjału biedakom, którzy już zapomnieli, jak smakuje drób?

Loubet zajął się rozpaleniem ognia, podczas gdy Pache i Lapoulle żwawo oskubywali gęś. Chouteau, który skoczył do artylerzystów po kawałek szpagatu, wrócił niebawem i zawiesił ptaka między dwoma bagnetami nad tęgim płomieniem. Maurycemu zaś polecono w regularnych odstępach obracać przygotowywane pieczyste. Tłuszcz spływał do podstawionego garnka. Był to triumf metody pieczenia na sznurku. Cały pułk, zwabiony ponętną wonią, ustawił się naokoło. Co za uczta: pieczona gęś, gotowane ziemniaki, chleb, ser! Jan pokrajał gęś. Żołnierze uraczyli się do syta. Nie było już mowy o porcjach, każdy napychał się, ile wlazło. Zaniesiono nawet kawałek artylerzystom w podzięce za ofiarowany sznurek.

Oficerowie pułkowi tego wieczora pościli. Skutkiem jakiegoś mylnego zarządzenia furgon kantyny zabłądził, zdążając pewno za głównym konwojem. Jeśli żołnierze byli poszkodowani, kiedy nie wydawano prowiantu, najczęściej w końcu przecież znajdowali coś do jedzenia; pomagali sobie wzajemnie, koledzy w poszczególnych sekcjach dzielili się swymi zasobami, natomiast oficer, osamotniony, pozostawiony samemu sobie, skręcał się z głodu, bezsilny i bezradny, kiedy kantyna zawiodła. Toteż Chouteau — który słyszał, jak kapitan Beaudoin piorunował z powodu zniknięcia furgonu z żywnością — ogryzając gęsi kadłub śmiał się szyderczo na widok zwierzchnika przechodzącego sztywno, z wyniosłą miną. I wskazywał go kątem oka:

— Popatrzcie na niego!. Nozdrza mu się ruszają... Ha! Dałby pięciofrankówkę za taki kuperek!...

Wszyscy dworowali z głodnego kapitana, który nie potrafił zyskać sobie sympatii żołnierzy, zbyt młody, zbyt surowy, przezywany „ważniakiem". W pewnej chwili kapitan zamierzał przystanąć przed sekcją i wypytać żołnierzy na temat tego „gęsiego" skandalu, ale powstrzymała go niewątpliwie obawa okazania własnego głodu: z wysoko zadartą głową, oddalił się udając, że nic nie widzi.

Natomiast porucznik Rochas, również srodze zgłodniały, kręcił się, dobrodusznie uśmiechnięty, dokoła uszczęśliwionej sekcji. Żołnierze uwielbiali go, przede wszystkim dlatego że nie znosił kapitana, tego chłystka, wychowanka Saint-Cyr, a poza tym — ponieważ Rochas nosił plecak tak jak każdy z nich. Porucznik jednak nie zawsze bywał przyjemny, jego grubiańskość była wręcz prowokująca.

Jan, jednym mrugnięciem porozumiawszy się z towarzyszami, wstał i odprowadził oficera za namiot.

— Panie poruczniku, bez obrazy... jeżeli pan nie pogardzi...

I podał mu pajdę chleba oraz menażkę z udkiem gęsim na sześciu dużych kartoflach.

Tej nocy także nie potrzeba było kołysać ich do snu. Wszyscy po uczcie spali jak zabici. A kapralowi należało się podziękowanie za staranne umocowanie namiotu, gdyż nikt z całej szóstki nie odczuł wcale silnego wiatru, jaki około godziny drugiej zaczął dąć z towarzyszeniem gwałtownej ulewy. Niejeden namiot został zniesiony, zbudzeni ludzie zrywali się w popłochu biegając śród ciemności, podczas gdy namiot umocowany przez Jana opierał się podmuchom i tak dobrze był zabezpieczony, że ani jedna kropla deszczu nie przedostała się do wnętrza dzięki rowkom odpływowym.

Z nastaniem dnia Maurycy obudził się, a że miano wyruszyć dopiero o ósmej, postanowił przejść górą do obozu artylerii rezerwy, aby przywitać się z kuzynem Honoriuszem. Noga po nocnym wypoczynku bolała znacznie mniej. Zadziwiał go tak dobrze rozlokowany tabor: w każdej baterii sześć dział nienagannie ustawionych w rząd, za nimi jaszczyki, furgony z paszą i kuźnie polowe. Opodal rżały uwiązane konie, rozdęte chrapy zwracając w stronę wschodzącego słońca. Od razu też odnalazł namiot Honoriusza dzięki wygodnemu systemowi, w którym obsłudze jednego działa wyznacza się cały rząd namiotów, tak iż sam wygląd obozu wskazuje liczbę armat.

Gdy Maurycy przybył na miejsce, artylerzyści pili już kawę; trafił właśnie na kłótnię między konnowodem Adolfem a jego towarzyszem, celowniczym Ludwikiem. Od trzech lat, w ciągu których byli z sobą złączeni w tej służbie, stanowili przykładne stadło — z wyjątkiem pory posiłków. Nader inteligentny, bardziej wykształcony, Ludwik godził się na zależność, w jakiej każdy „konny" trzyma „pieszego": rozbijał namiot, chodził na roboty, troszczył się o zupę, podczas gdy Adolf z miną absolutnej wyższości zajmował się swą parą koni. Pierwszy — czarnowłosy, chudy, trapiony nadmiernym apetytem — buntował się jedynie wówczas, kiedy drugi — rosły chłop z ogromnymi jasnymi wąsami — chciał i przy misce odgrywać rolę władcy. Tego ranka poszło im o kawę przyrządzoną przez Ludwika, który - oskarżał Adolfa o to, że wszystko sam wypił. Trzeba było ich godzić. Codziennie, skoro świt, Honoriusz oglądał swoje działo, kazał je pod osobistym nadzorem wycierać z rosy nocnej, jak gdyby budził ulubionego wierzchowca, pełen troski, by, broń Boże, nie nabawił się kataru. I teraz tkwił tam właśnie — po ojcowsku przyglądając się armacie, jak błyszczy w świeżym powietrzu poranka — kiedy rozpoznał nadchodzącego Maurycego.

— No! No! Wiedziałem, że sto szósty pułk jest, w sąsiedztwie; otrzymałem wczoraj list z Remilly i  zamierzałem,  właśnie zajść... Chodźmy napić się białego winka.

Chcąc porozmawiać z kuzynem na osobności, zaprowadził go do owego małego folwarku ogołoconego poprzedniego dnia przez żołnierzy, a którego gospodarz, niepoprawny, mimo wszystko chciwy zysku chłop, urządził rodzaj bufetu, napoczynając beczkę białego wina. Przed drzwiami, na desce, wydawał swój towar — po cztery su za szklankę — z pomocą owego Alzatczyka, jasnowłosego dryblasa, którego przed trzema dniami przyjął za parobka. Honoriusz trącał się właśnie swą szklanką z Maurycym, gdy jego spojrzenie padło na tego człowieka. Patrzał na niego przez chwilę ze zdumieniem, po czym zaklął szpetnie.

— Do stu piorunów! To Goliat!

 I zerwał się chcąc go pochwycić za gardło. Lecz gospodarz w obawie, że znowu zacznie się plądrowanie, odskoczył w tył i zabarykadował się w izbie. Nastała chwila zamieszania, wszyscy obecni żołnierze tłoczyli się do drzwi, podczas gdy wachmistrz, krztusząc się z wściekłości, krzyczał:

— Otwórzże, otwórz, głupi baranie! To szpieg, powiadam Warn, że to szpieg!

Maurycy teraz już nic miał wątpliwości. Doskonale rozpoznał osobnika, którego w obozie w Miluzie wypuszczono z braku dowodów obciążających. Człowiekiem tym był Goliat, były parobek papy Fouchard w Remilly.

Gdy wreszcie chłop zdecydował się otworzyć drzwi, na próżno szukano wszędzie: Alzatczyk, ten jasnowłosy olbrzym z dobroduszną twarzą, którego wczoraj generał Bourgain-Desfeuilles wypytywał bez- skutecznie i przed którym w czasie obiadu sam się z całą beztroską wyspowiadał, ów Alzatczyk zniknął. Niewątpliwie drab wyskoczył tylnym oknem, które zastano otwarte, lecz daremnie przetrząśnięto całą okolicę. Chłop, choć taki rosły, przepadł jak dym.

Maurycy musiał odprowadzić na bok Honoriusza, którego rozpacz skłaniała do drobiazgowych wynurzeń wobec kolegów, niepotrzebnie wtajemniczając ich w te niewesołe sprawy rodzinne.

— Do diabła! Tak chętnie byłbym go zadusił! Właśnie ten list, który otrzymałem, tak mnie na niego rozwścieczył!

I gdy obydwaj usiedli pod stertą o kilka kroków od domu, wręczył list krewniakowi.

Miłość Honoriusza Fouchard i Sylwiny Morange, ot, banalna historia. Ona — brunetka o pięknych pokornych oczach — wcześnie straciła matkę, uwiedzioną robotnicę zatrudnioną w fabryce w Raucourt. Doktor Dalichamp — przygodny ojciec chrzestny, zacny człek, zawsze gotów adoptować dzieci nieszczęsnych kobiet, które leczył — wpadł na pomysł umieszczenia Sylwiny u papy Fouchard w charakterze służącej. Stary wieśniak, który z chęci zysku został rzeźnikiem rozwożącym mięso po dwudziestu okolicznych gminach, był niesłychanie skąpy i okropnie surowy, ale przyrzekał, że zawsze będzie czuwał nad małą, a ona pracując będzie miała byt zapewniony, w każdym razie uchroni się przed fabryczną rozpustą. I naturalnym biegiem rzeczy stało się, że w domu starego Fouchard jego syn i młodziutka służąca pokochali się. Honoriusz miał szesnaście lat, a Sylwina dwanaście; a kiedy ona ukończyła szesnaście, on jako dwudziestolatek, stawił się do poboru i zadowolony z wyciągnięcia szczęśliwego losu. postanowił ją poślubić. Dzięki niecodziennej uczciwości wynikającej. z rozważnej i spokojnej natury młodzieńca, poza czułymi uściskami w stodole nic groźnego między nimi nie zaszło. Lecz kiedy Honoriusz wspomniał o małżeństwie, ojciec rozsierdził się i oświadczył stanowczo, że woli śmierć, niżby się miał na nie zgodzić, i beztrosko zatrzymał dziewczynę — mając nadzieję, że „to im przejdzie". Przez półtora roku bez mała młodzi kochali się i pożądali wzajemnie, bez ostatecznego zbliżenia. Następnie, wskutek gorszącej awantury między oboma mężczyznami, syn nie mogąc dłużej pozostać w domu zaciągnął się do wojska i został wysłany do Afryki, podczas gdy uparty starzec trzymał nadal służącą, z której był bardzo zadowolony. I wtedy stała się rzecz straszna: Sylwina, która przysięgła, że będzie czekała, pewnego wieczora, w dwa tygodnie po rozłące z narzeczonym, znalazła się w ramionach parobka przyjętego przed kilkoma tygodniami: owego właśnie Goliata Steinberga, przezwanego „Prusakiem", poczciwego wielkoluda o miękkich blond włosach, szerokiej, różowej, zawsze uśmiechniętej twarzy, będącego kolegą i powiernikiem Honoriusza. Czy stary Fouchard nie uknuł i nie doprowadził skrycie do tej historii? Czy Sylwina oddała się w momencie nieświadomości lub może została na pół zgwałcona, będąc chora ze zmartwienia, osłabiona jeszcze łzami rozstania? Sama nie wiedziała — zdruzgotana, jakby porażona. Kiedy stwierdziła, że jest w ciąży, z konieczności godziła się już na poślubienie Goliata. On zresztą, zawsze uśmiechnięty, nie mówił „nie", odkładając po prostu tę zwykłą formalność do urodzenia maleństwa. Po czym nagle, w przededniu porodu, zniknął... Opowiadano później, że zgłosił się do służby w innym gospodarstwie, w okolicy Beaumont.

Od tego czasu minęły już trzy lata; W tej chwili nikt nie wątpił, że poczciwy Goliat, tak niefrasobliwie poczynający sobie z dziewczynami, jest jednym z owych szpiegów, którymi Niemcy zaludniały nasze prowincje wschodnie. Gdy Honoriusz w Afryce dowiedział się o tym wszystkim, trzy miesiące przeleżał w szpitalu, jak gdyby porażony tamtejszym słońcem, i wcale nie chciał skorzystać z urlopu, aby powrócić do kraju, lękając się spotkania z Sylwiną i jej dzieckiem.

Podczas gdy Maurycy czytał list, ręce artylerzysty drżały. Był to przecie list od. Sylwiny — pierwszy, jedyny, który do niego napisała. Jakiemu uczuciu była posłuszna ta pokorna, milcząca kobieta, której piękne czarne oczy o tak potulnym wyrazie chwilami rzucały błyski niezwykłej stanowczości? Sylwina pisała po prostu, że wie, że on jest na wojnie, i gdyby go już nie miała ujrzeć, z bólem myślałaby, iż umarł w przeświadczeniu, że ona go już nie kocha. O nie! Kocha go zawsze, nigdy nie kochała nikogo innego... I powtarzała to na czterech stronicach, w zdaniach, które powracały, wciąż te same, nie szukając usprawiedliwienia, nie usiłując nawet wytłumaczyć tego, co zaszło. I ani słowa o dziecku, nic prócz pożegnania — bezmiernie czułego pożegnania.

List ten głęboko wzruszył Maurycego, którego Honoriusz niegdyś wziął sobie za powiernika. Podniósł oczy, zobaczył jego twarz zalaną łzami i uścisnął go po bratersku.

— Mój biedny Honoriuszu!

Ale wachmistrz stłumił już wzruszenie. Schował starannie list do wewnętrznej kieszeni, zapiął bluzę.

— Tak, takie rzeczy wstrząsają człekiem... Och, łotr! Gdybym go . mógł zadusić! No, jeszcze zobaczymy...

Odezwały się trąbki na zwinięcie obozu i trzeba było pędzić, każdy do swego namiotu. Ale przygotowania do odmarszu przeciągały się, żołnierze z tornistrami na plecach czekali aż do dziewiątej. Zdawało się, że dowództwo znów się waha; nie było już owego pięknego zapału dwu pierwszych dni, kiedy to siódmy korpus w dwóch etapach pokrył dystans sześćdziesięciu kilometrów. Dziwna, niepokojąca nowina krążyła od rana: o marszu na północ trzech innych korpusów armii — pierwszego do Juniville, piątego i dwunastego do Rethel: posunięcie niedorzeczne, które tłumaczono potrzebą zaprowiantowania. Więc już nie idą na Verdun? Po cóż stracono ten dzień? Najgorsze to, że Prusacy musieli już być niedaleko, skoro oficerowie przestrzegają swoich ludzi, aby się nie opóźniali, gdyż każdy maruder może zostać zabrany przez patrole kawalerii nieprzyjacielskiej.

Działo się to 25 sierpnia i Maurycy później, przypominając sobie zniknięcie Goliata, utwierdził się w przekonaniu, że był on jednym z tych, którzy informowali szczegółowo niemiecki sztab generalny o ruchach armii Châlons i zadecydowali o zmianie frontu trzeciej armii. Istotnie, już nazajutrz pruski następca tronu opuszczał Re-vigny, rozpoczynało się przegrupowanie, przygotowanie do ataku flankowego, owo gigantyczne okrążenie — forsownym marszem i w godnym podziwu porządku — poprzez Szampanię i Ardeny. Podczas gdy Francuzi wahali się i dreptali w miejscu, jakby porażeni nagłym bezwładem, Prusacy robili do czterdziestu. kilometrów dziennie — w obwodzie olbrzymiego kotła, spychając ku pogranicznym lasom osaczone stado ludzkie.

W końcu wyruszono; tego dnia armia dokonała zwrotu na lewo: siódmy korpus miał do przebycia wszystkiego dwie mile oddzielające Contreuve od Vouziers, podczas gdy piąty i dwunasty tkwiły nie- ruchomo w Rethel, pierwszy zaś zatrzymał się w Attigny. Od Contreu-ve do doliny rzeki Aisne ciągnie się pas nagich równin, a w okolicy Vouziers . droga skręca wśród szarych gruntów i smętnych pustych pagórków, bez jednego drzewa, bez jednego budynku. Krótki etap przebyto krokiem znużenia i nudy, co — rzekłbyś — wydłużało go nadmiernie. W południe zatrzymano się nad lewym brzegiem Aisne i rozłożono się obozem śród nagich gruntów, na których ostatnie umocnienia nad doliną, strzegły ciągnącej się wzdłuż rzeki drogi z Monthois, skąd oczekiwano nadejścia nieprzyjaciela.

I Maurycy przeżył moment prawdziwego osłupienia, kiedy ujrzał przybywającą tą właśnie drogą dywizję generała Margueritte, wszystkie siły odwodowe, które miały wspierać siódmy korpus i pełnić służbę patrolową na lewym skrzydle armii. Rozeszła się wieść, że kawaleria wraca ku Chene-Populeux. Czemuż ogołacano w ten sposób to jedyne zagrożone skrzydło? Dlaczego przesuwano do centrum te dwa tysiące kawalerzystów, z których nie było tam żadnego pożytku, gdy tymczasem należało pchnąć ich daleko jako zwiadowców? Najgorsze, że wpadłszy w ognisko ruchów siódmego korpusu omal nie rozszczepili jego kolumn w bezładnym natłoku ludzi, armat i koni. Strzelcy afrykańscy musieli czekać prawie dwie godziny u bram Vouziers.

Wówczas to przypadkowo Maurycy spostrzegł Prospera; strzelec skierował konia nad skraj bagienka, tak iż mogli przez chwilę porozmawiać. Prosper wydawał się jakiś odurzony, ogłupiały, od momentu opuszczenia Reims nic nie wiedział, nic nie widział. Aha! Prawda: zobaczył znowu dwóch ułanów; bestie ukazywały się i znikały nie wiadomo skąd i dokąd. Opowiadano już różne gadki o czwórce ułanów wjeżdżających galopem do miast, z rewolwerami w garści, i zdobywających je w oddaleniu dwudziestu kilometrów od swego korpusu. Byli wszędzie, wyprzedzali kolumny, niczym ruchoma zasłona, za którą piechota kryła swe posunięcia, maszerując całkiem bezpiecznie jak w czasie pokoju. I Maurycemu serce ścisnęło się na widok drogi zatłoczonej strzelcami i huzarami, których zużytkowano tak nieudolnie.

— No, do widzenia — powiedział ściskając rękę Prospera. — Może jednak jesteście tam potrzebni...

Lecz strzelec wydawał się zły i zniechęcony. Nerwowo pieścił dłonią szyję Zefira i odpowiedział:

— A jakże! Katuje się tylko zwierzęta, marnuje się ludzi... To obrzydliwe!

Wieczorem, gdy Maurycy chciał zdjąć but, aby obejrzeć piętę pulsującą wysoką gorączką, zdarł sobie naskórek. Trysnęła krew, żołnierz wydał okrzyk bólu. Będący w pobliżu Jan zakrzątnął się koło niego ze szczerym współczuciem i zatroskaniem.

— Słuchajcie, to się robi groźne. Musicie poleżeć. Trzeba to leczyć. Ja się tym zajmę...

Ukląkłszy, starannie przemył ranę, po czym owinął ją kawałkiem czystego płótna wydobytym ze swego plecaka. Miał przy tym macierzyńskie, pełne łagodności ruchy człowieka doświadczonego, którego grube palce, kiedy potrzeba, potrafią sprawiać się delikatnie.

Nieodparte rozrzewnienie ogarnęło Maurycego, oczy mu zwilgotniały... Braterskie „ty" wypłynęło z serca ku wargom. W ogromnym wytęsknieniu przyjaźni znajdował oto brata w tym wieśniaku, który niegdyś był mu wstrętny, którym gardził jeszcze wczoraj...

— Dzielny z ciebie chłop... Dziękuję, stary!

Jan z miną bardzo zadowoloną rzekł uśmiechając się swym spokojnym uśmiechem:

— A teraz, mój mały, mam tu jeszcze tytoń, chcesz papierosa?

V

Nazajutrz, dwudziestego szóstego, Maurycy wstał rozbity, z ramionami obolałymi po nocy spędzonej w namiocie. Nie nawykł jeszcze do spania na twardej ziemi, a że na wieczornym apelu zabroniono żołnierzom zdejmować buty i sierżanci obeszli namioty Sprawdzając po ciemku, czy wszyscy są przykładnie obuci, stan jego stopy wcale się nie poprawił: bolała i piekła. Nadto musiał przeziębić nogi, kiedy je dla rozprostowania nieopatrznie wysuwał na zewnątrz namiotu. Jan powiedział mu od razu:

— Jeśli mamy dzisiaj maszerować, mój mały, lepiej, byś udał się do lekarza pułkowego, aby cię zabrano ambulansem.

Ale nic nie było wiadomo; krążyły najsprzeczniejsze pogłoski. Przez chwilę zdawało się, że już rozpoczynają marsz, obóz został zwinięty, . cały korpus ruszył się z miejsca i przeszedł Vouziers pozostawiając jedynie na lewym brzegu Aisne jedną brygadę drugiej dywizji, aby w dalszym ciągu obserwowała drogę z Monthois. Potem zatrzymano się nagle po drugiej stronie miasta, na prawym brzegu rzeki, broń ustawiono w kozły na polach i łąkach rozciągających się z obu stron drogi z Grand-Pré. I w tej chwili odjazd czwartego pułku huzarów, oddalających się tamtędy szybkim kłusem, wywołał mnóstwo różnych domysłów.

— Jeżeli mamy tu czekać, to ja zostaję — oznajmił Maurycy żachnąwszy się na myśl o lekarzu i wozie ambulansowym.

Niebawem istotnie dowiedziano się, że będą tam obozowali, dopóki generał Douay nie uzyska całkiem pewnych informacji co do marszu nieprzyjaciela. Od dnia poprzedniego, od momentu kiedy zobaczył dywizję Margueritte'a zawracającą w kierunku Le Chêne, był coraz bardziej niespokojny wiedząc, że nie ma już osłony, że ani jeden żołnierz nie strzeże wyżyny argońskiej, tak iż o każdej porze mogą ich zaatakować. Wysłał tedy ów czwarty właśnie pułk huzarów na rekonesans aż do przełęczy Grand-Pré i La Croix-aux-Bois z rozkazem dostarczenia mu za wszelką, cenę wiadomości.

Poprzedniego dnia, dzięki energii mera Vouziers, nastąpił rozdział chleba, mięsa i furażu. Tegoż rana, około godziny dziesiątej, pozwolono ludziom ugotować zupę, w obawie, że później nie będą mieli na to czasu. Powszechną uwagę zwrócił wtedy drugi wymarsz oddziałów, mianowicie brygady generała Bordas, drogą, jaką odjechali huzarzy. Cóż to znowu? Czy nie pozwolą im zjeść spokojnie teraz, kiedy kocioł stoi na ogniu? Ale oficerowie wyjaśnili, że brygada Bordasa ma za zadanie obsadzenie Buzancy położonego w odległości kilku kilometrów. Inni jednak mówili, że huzarzy natknęli się na silny oddział jazdy nieprzyjacielskiej i że brygadę wysyła się z odsieczą.

Maurycy spędził teraz kilka rozkosznych godzin wypoczynku. Wyciągnął się na polu, w połowie zbocza, na którym biwakował pułk, i odrętwiały ze zmęczenia patrzał na zieloną dolinę, na łąki obsadzone kępami drzew, pośród których płynie leniwa Aisne. Przed nim, u wylotu doliny, wznosiło się amfiteatralnie Vouziers piętrząc swe dachy, nad którymi górował kościół ze strzelistą wieżą. W dole, obok mostu, dymiły wysokie kominy garbarni, w drugim zaś końcu znaczyły się wśród nadbrzeżnej zieleni ubielone mąką budynki wielkiego młyna. I ta ginąca w trawach małomiasteczkowa panorama wydawała mu się pełna łagodnego czaru; Maurycy patrzał jak gdyby odzyskawszy swoje spojrzenie uczuciowca i marzyciela. To powracała do niego młodość, podróże, jakie niegdyś odbywał do Vouziers, kiedy mieszkał w Le Chêne, rodzinnym miasteczku. W ciągu tej godziny zapomniał o wszystkim innym.

Zupę od dawna już zjedzono, oczekiwanie wciąż trwało, kiedy około pół do trzeciej głuchy, stopniowo wzrastający niepokój ogarnął cały obóz. Wydawano spieszne polecenia, spędzone z łąk oddziały uszykowały się na wyniosłościach między dwiema wioskami, Chestres i Falaise, odległymi o cztery do pięciu kilometrów. Już saperzy kopali rowy, sypali wały, podczas gdy na lewym skrzydle artyleria zajęła stanowiska na wzgórzu. I rozeszła się pogłoska, że generał Bordas wysłał sztafetę z wiadomością, iż spotkawszy w Grand-Pré przeważające siły nieprzyjacielskie zmuszony jest cofnąć się w kierunku Buzancy, co budziło obawy, iż linia jego odwrotu może wkrótce zostać przecięta. Dlatego też komendant siódmego korpusu w oczekiwaniu natychmiastowego ataku kazał swym ludziom zająć pozycje bojowe, aby wytrzymać pierwsze uderzenie, dopóki nie nadciągnie z pomocą reszta armii. Jeden z jego adiutantów wyruszył do marszałka z listem zawiadamiającym o sytuacji i domagającym się posiłków. Na koniec, dla uniknięcia kłopotu z ogromnym konwojem z prowiantem, który w nocy przyłączył się do korpusu i znowu wlókł się za nim, generał natychmiast wyprawił go w dalszą drogę kierując na los szczęścia w stronę Chagny. To wszystko zapowiadało bitwę.

— A zatem, panie poruczniku, teraz to już sprawa serio? — ośmielił się zapytać Maurycy.

— A tak, do pioruna! — odpowiedział porucznik Rochas wywijając długimi ramionami. — Za chwilę zobaczycie, jak będzie gorąco!

Wszyscy żołnierze byli zachwyceni. Odkąd formowała się linia bojowa Chestres-Falaise, ożywienie w obozie jeszcze wzrosło, ludzi ogarniała gorączkowa niecierpliwość. Nareszcie mieli ich zobaczyć, tych Prusaków, których gazety przedstawiały jako okrutnie zmordowanych marszami, wyczerpanych chorobami, wygłodniałych i odzianych w łachmany. I nadzieja pokonania ich w pierwszym natarciu potęgowała odwagę.

— Ano, dobrze, że się wreszcie odnajdujemy — zaopiniował Jan. — Dość już długo trwa gra w chowanego, odkąd się pogubiono tam, na granicy, po tej ich bitwie. Tylko... czy aby to są ci właśnie, co pobili Mac-Mahona?

Maurycy zawahał się z odpowiedzią. Według tego, co przeczytał w Reims, wydawało mu się wątpliwe, by dowodzona przez pruskiego następcę tronu trzecia armia znajdowała się w Vouziers, skoro jeszcze wczoraj miała jakoby obozować zaledwie w okolicy Vitry-le-François. Dużo wprawdzie mówiono o czwartej armii pod rozkazami księcia saskiego, która miała działać nad Mozą: zapewne to była właśnie ta, chociaż szybkie zajęcie Grand-Pré dziwiło go ze względu na odległość. Ale z zamętu myśli, jakie go nurtowały, wpadł już w kompletne osłupienie, kiedy usłyszał, ze generał Bourgain-Desfeuilles wypytuje wieśniaka z Falaise, czy Moza nie przepływa przez Buzancy i czy są tam dobre mosty. Zresztą generał ze swą rozbrajającą ignorancją oświadczył, iż mają zostać zaatakowani przez kolumnę stu tysięcy ludzi przybywających z Grand-Pré, podczas gdy inna, sześćdziesięciotysięczna, nadciąga od strony Sainte-Menehould.

— A jak twoja noga? — zapytał Jan.

— Już jej nie czuję! — odrzekł Maurycy ze śmiechem. —Jeżeli wypadnie się nam bić, zawsze jakoś to będzie...

Była to prawda; trzymał się na nogach dzięki takiemu podnieceniu nerwowemu, że czuł się jakby unoszony nad ziemią. I pomyśleć, że przez całą kampanię nie zużył jeszcze ani jednego naboju! Dotarł pod granicę, spędził pod Miluzą okropną, niespokojną noc, nie zobaczywszy ani jednego Prusaka, nie dawszy strzału, i musiał maszerować w odwrocie aż do Belfortu, aż do Reims. I oto już od pięciu dni znów idzie na wroga z odtylcówką wciąż bezużyteczną, nietkniętą. Czuł jakąś z wolna wzbierającą wściekłość, wzrastającą potrzebę użycia strzelby, posłania bodaj jednej kuli, aby ulżyć nerwom. Od sześciu bez mała tygodni, kiedy to w porywie zapału zaciągnął się marząc o walce choćby nazajutrz, zużywał jedynie swe biedne nogi człowieka wątłego, niezdolnego do ciągłego uciekania i dreptania z dala od pól bitewnych. Toteż w tym gorączkowym oczekiwaniu Maurycy należał do tych, którzy najbardziej natarczywie dopytywali się o drogę z Grand-Pré ciągnącą się prościutko w nieskończoność między pięknymi drzewami. U stóp Maurycego roztaczała się dolina, Aisne wplatała tam srebrną wstęgę między wierzby i topole; a jego spojrzenia niezmiennie wracały ku drodze.

Około godziny czwartej nastąpił alarm: to z długiego objazdu powracał czwarty pułk huzarów. I zaraz poczęły krążyć coraz bardziej wyolbrzymiane opowiadania o walkach z ułanami, co utwierdzało wszystkich w przeświadczeniu bliskiego ataku. Po dwóch godzinach przybyła nowa sztafeta wyjaśniając z przerażeniem, że generał Bordas nie waży się już na opuszczenie Grand-Pré, w przeświadczeniu, iż droga z Vouziers jest odcięta. Nic w tym jeszcze nie było prawdy, skoro sztafeta właśnie przeszła swobodnie. Ale fakt mógł nastąpić lada minuta i dowodzący dywizją generał Dumont wyruszył natychmiast z brygadą, jaka mu pozostała, aby przyjść z pomocą drugiej swej brygadzie znajdującej się w ciężkiej opresji. Słońce zachodziło za Vouziers, którego dachy czarną Unią odcinały się na czerwonej chmurze. Między podwójnym szeregiem drzew długo można było widzieć pochód brygady, która w końcu zniknęła w zapadającym mroku.

Pułkownik de Vineuil przyszedł, by upewnić się o dogodnym stanowisku swego pułku w związku z noclegiem. Zdziwił się nie zastawszy na posterunku kapitana Beaudoin; a kiedy po chwili ujrzał go wracającego z Vouziers, ten jął się tłumaczyć, że był na śniadaniu u baronowej de Ladicourt. Spotkała go za to surowa nagana, której zresztą wysłuchał w milczeniu, zachowując swą poprawną postawę urodziwego oficera.

— Chłopcy! — powtarzał pułkownik przechodząc wśród swych żołnierzy. — Będziemy na pewno zaatakowani tej nocy albo jutro rano o świcie. Bądźcie w pogotowiu i pamiętajcie, że sto szósty pułk nigdy się nie cofa!

Wszyscy przytakiwali mu z zapałem, wszyscy woleli, aby raz z tym skończyć — tak byli znużeni i zniechęceni. Zlustrowano karabiny, zmieniono iglice, a że rano była wydana zupa, teraz poprzestano na kawie i sucharach. Żołnierzom zabroniono kłaść się spać. Czaty główne zostały postawione w odległości półtora kilometra, straże wyprawiono aż na brzeg Aisne. Wszyscy oficerowie czuwali dokoła ognisk biwakowych. A pod niewysokim murem, w pląsających blaskach jednego z tych ognisk, chwilami odróżniano szamerowane mundury naczelnego wodza i jego sztabowców, których cienie chwiały się trwożnie, biegnąc ku drodze, wyczekując tętentu kopyt końskich w śmiertelnym niepokoju o los trzeciej dywizji.

Około pierwszej nad ranem Maurycego wyznaczono na odległą placówkę na skraju sądu śliwowego, między drogą a rzeką. Noc była czarna jak atrament. Skoro tylko pozostał sam w przytłaczającej ciszy uśpionej wsi, uczuł, że go opanowuje okropny, dotychczas nie znany lęk którego nie mógł przezwyciężyć w przystępie ataku gniewu i wstydu. Odwrócił się, aby nabrać odwagi patrząc na światła obozowe, ale snadź mu je zasłaniał niewielki lasek; za sobą miał tylko morze ciemności; kilka samotnych, bardzo dalekich świateł płonęło wciąż w Vouziers, którego mieszkańcy, z pewnością uprzedzeni o niebezpieczeństwie, nie kładli się spać. Do reszty zmroziło go, gdy przyłożywszy broń do ramienia stwierdził, że nie dostrzega nawet muszki karabina. Zaczęło się najbardziej dręczące oczekiwanie. Wszystkie swe siły skupił jedynie na słuchu, łowiąc nieuchwytne szmery przechodzące w łoskot jakby gromu. Plusk dalekiej wody, lekkie poruszenia liści, skok owada-— wszystko to olbrzymiało w uszach. Czy to nie galop koński, nie kończący się turkot artylerii — ten hałas, który dochodzi stamtąd wprost ku niemu? Tu, na lewo, czy nie usłyszał głuchego szeptu, stłumionych głosów nieprzyjacielskiej straży przedniej, przygotowującej niespodziany napad? Trzykrotnie już zamierzał wystrzelić na alarm. Obawa ośmieszenia się na skutek omyłki wzmagała jego przykry nastrój. Przykląkł, prawym ramieniem oparty o drzewo; wydawało mu się, że trwa tak już od wielu godzin, że go tam zapomniano, że armia musiała odejść bez niego. I nagle przestał się bać; na drodze, o której wiedział, że jest oddalona o dwieście metrów, odróżniał bardzo wyraźnie miarowy krok żołnierzy w marszu. Od razu nabrał pewności, że to są owe zagrożone, tak niecierpliwie oczekiwane oddziały: Dumont prowadzący brygadę generała Bordas. W tej właśnie chwili zluzowano go; upłynęła zaledwie przepisowa godzina.

Istotnie trzecia dywizja wracała do obozu. Co za ulga! Ale podwojono ostrożność, ponieważ przyniesione wiadomości potwierdzały wszystkie domysły o zbliżaniu się nieprzyjaciela. Sprowadzeni jeńcy —— kilku posępnych ułanów udrapowanych w wielkie płaszcze — odmówili zeznań. Nadszedł świt; w sinym, dżdżystym poranku trwało wciąż nerwowe, niecierpliwe wyczekiwanie. Od blisko czternastu godzin ludzie nie kładli się do snu. Około godziny siódmej porucznik Rochas oznajmił, że Mac-Mahon nadciąga z całą armią. Prawdą było, że generał Douay w odpowiedzi na swą depeszę z przedednia, zapowiadającą nieuniknioną bitwę pod Vouziers, otrzymał od marszałka list z poleceniem, aby stawiał opór, dopóki nie nadejdą posiłki; obecnie posuwanie się naprzód zostało wstrzymane, pierwszy korpus zdążał do Terron, piąty ku Buzancy, podczas gdy dwunasty ma pozostać w Le Chêne na drugiej linii. Tak więc napięcie nerwów jeszcze wzmogło się; to już nie zwykła bitwa, którą miano wydać, ale wielki bój, w którym uczestniczyć będzie cała armia zawrócona znad Mozy i skierowana ku południowi, w dolinę Aisne. I wciąż nie decydowano się gotować zupy, ludzie musieli zadowolić się kawą i sucharami, ponieważ atak miał nastąpić w południe — wszyscy to powtarzali, sami nie wiedząc dlaczego. Wysłano właśnie adiutanta do marszałka, aby przyśpieszyć dostarczenie posiłków, bo zbliżanie się dwóch armii nieprzyjacielskich stawało się coraz pewniejsze. W trzy godziny później, gdy wójt przyniósł informacje, że widział sto tysięcy ludzi w Grand-Prê, podczas gdy drugie sto tysięcy ciągnie przez Buzancy, tak dalece wzrósł niepokój, że drugi oficer puścił się galopem po bezpośrednie rozkazy do Le Chêne, gdzie znajdowała się kwatera główna.

Nadeszło południe — a tu wciąż ani jednego Prusaka. O pierwszej, o drugiej — to samo. Ludzi ogarniało znużenie zaprawione powątpiewaniem. Zaczęto pokpiwać z generałów. Ha! Może zobaczyli własne cienie na murze... Przydałyby się im okulary! A to kawalarze! Żeby narobić wszystkim tyle zbędnego kłopotu! Jakiś wesołek zawołał:

— Więc to tak samo jak tam, w Miluzie?

Na te słowa serce Maurycego ścisnęło się trwogą. Przypomniał sobie niedorzeczną ucieczkę, panikę, co poniosła siódmy korpus, choć ani jeden Niemiec nie pokazał się w promieniu dziesięciu mil. Teraz zaczynało się na nowo to samo, wyczuwał to wyraźnie, miał pewność. Skoro nie zaatakowano ich w ciągu doby po utarczce w Grand-Pré, jasne było, że czwarty pułk huzarów natknął się tam po prostu na jakiś patrol konny. Kolumny musiały być jeszcze daleko, może o dwa dni marszu. Nagle myśl ta przeraziła go, uprzytomnił sobie, ile stracono czasu. Z Contreuve do Vouziers — niecałe dwie mile — maszerowano przez trzy dni! W dniach dwudziestym piątym i dwudziestym szóstym inne korpusy armii odeszły na północ pod pretekstem zaopatrzenia się w żywność, a dziś, dwudziestego siódmego, ściągają na południe, aby przyjąć bitwę, której im nikt nie wydawał... Na pomoc rzekomo zagrożonej śród argońskich przełęczy brygadzie Bordasa niepotrzebnie przerzucono pełną dywizję, za nią siódmy korpus, wreszcie całą armię. I Maurycy pomyślał o bezcennej wartości każdej godziny w tym szaleńczym zamiarze podania ręki Bazaine'owi. Taki plan mógł być wykonany jedynie przez genialnego wodza mającego tęgich żołnierzy, pod warunkiem, że się pomknie jak burza prosto przed siebie, nie zważając na przeszkody.

— Przepadliśmy! — powiedział do Jana, opanowany rozpaczą, w nagłym błysku jasnowidzenia.

Po czym, gdy tamten otworzył szeroko oczy nie mogąc zrozumieć, ciągnął półgłosem:

— Nasi dowódcy są raczej głupcami niż łotrami, to jasne... i niewesołe! Nic nie wiedzą, nic nie przewidują, nie mają ani planu, ani pomysłów, ani nawet szczęścia... Ha! Wszystko sprzysięgło się przeciwko nam, jesteśmy zgubieni!

I zniechęcenie, do którego Maurycy docierał drogą rozumowania, jako młodzieniec inteligentny i wykształcony, wzrastało i poczynało ciążyć nad wszystkimi oddziałami unieruchomionymi bez powodu, trawionymi gorączką oczekiwania. Mgliste zwątpienie, przeczucie istoty sytuacji przesączało się w tępe mózgi i już każdy, nawet najbardziej ograniczony, doświadczał przykrego wrażenia, że jest kierowany błędnie, niedorzecznie wstrzymywany, pchany na chybi trafi w najfatalniejszą awanturę. Na cóż się tutaj sterczy, mój ty Boże, skoro Prusacy nie nadchodzą? Albo bić się zaraz, albo odejść, aby się gdzieś spokojnie wyspać! Mieli tego dość. Odkąd ostatni adiutant odjechał po rozkazy, niepokój wzrastał z minuty na minutę; potworzyły się grupy, rozprawiano głośno, dyskutowano. Oficerowie, którym udzielił się niepokój, nie wiedzieli, co odpowiadać żołnierzom, gdy ci się ośmielali ich wypytywać. Toteż kiedy o piątej rozeszła się pogłoska, że adiutant powrócił i że mają się wycofać, ze wszystkich piersi dobyło się westchnienie radosnej ulgi.

Nareszcie więc rozsądek brał górę! Cesarz i marszałek, którzy nigdy nie byli zwolennikami marszu na Verdun, zaniepokojeni wiadomością, że ich. znowu ubiegnięto, i że będą mieli przeciw sobie armie następców tronu saskiego oraz pruskiego, rezygnowali z nieprawdopodobnego połączenia się z Bazaine'em, aby wycofać się przez twierdze północne i następnie skoncentrować wojska pod Paryżem. Siódmy korpus otrzymał rozkaz powrotu w kierunku Chagny przez Le Chêne, piąty miał maszerować na Poix, a pierwszy i dwunasty — na Vendresse. A zatem, skoro cofano się, po cóż posunięto się aż do Aisne i na co tyle dni straconych i tyle trudów, kiedy łatwe i logiczne było wymaszerowanie z Reims, by niezwłocznie zająć silne pozycje w dolinie Marny? Nie było więc ani kierownictwa, ani talentu strategicznego, ani zdrowego rozsądku? Ale już nie rozpytywano, wybaczano wszystko pod wpływem zadowolenia z jedynie właściwej i rozsądnej decyzji, aby wydostać się z tego gniazda os. Wszystkim, od generałów do prostych żołnierzy, wydawało się, że odzyskają siły, że będą niezwyciężeni pod Paryżem i najoczywiściej tam właśnie pobije się Prusaków. Ale należało opuścić Vouziers zaraz o świcie, aby być w Le Chêne, zanim nastąpi atak nieprzyjacielski. Wnet też w obozie zapanowało niezwykłe ożywienie, rozbrzmiewały trąbki, krzyżowały się rozkazy, podczas gdy tabory wyjeżdżały już zawczasu, aby nie obciążać tylnej straży.

Maurycy był zachwycony. Potem, kiedy usiłował wytłumaczyć Janowi zamierzoną taktykę odwrotu, wyrwał mu się okrzyk bólu, jego podniecenie opadło: stopa znowu zaciążyła ołowiem.

— Cóż tam? Znów się zaczyna? — frasobliwie zapytał kapral. I praktyczny jak zawsze, pierwszy znalazł radę. — Słuchaj, mały, powiedziałeś mi wczoraj, że tam w mieście masz znajomych. Powinien byś uzyskać zezwolenie majora i kazać zawieźć się do Le Chêne, gdzie mógłbyś się przespać w dobrym łóżku. Jutro, po drodze, zabierzemy cię z powrotem, jeżeli będziesz mógł lepiej chodzić. Hę? Cóż ty na to?

W samym Falaise, wiosce, obok której obozowano, Maurycy odnalazł dawnego przyjaciela swego ojca, drobnego dzierżawcę, który miał właśnie odwieźć córkę do ciotki, w Le Chêne; opodal stał jego koń zaprzężony do lekkiej kariolki.

Ale przy pierwszych słowach zwróconych do majora Bouroche . doszło do wybuchu.

 — Panie doktorze, mam obtartą nogę... Bouroche potrząsając potężną głową o paszczy lwa ryknął:    — Nie jestem panem doktorem... Któczn to mi nasłał takiego żołnierza?

A gdy przerażony Maurycy wyjąkał swe usprawiedliwienie, dodał:

— Jestem majorem, słyszysz, bałwanie! — Potem spostrzegłszy kogo ma przed sobą, odczuł snadź pewne zawstydzenie... i uniósł się jeszcze bardziej: — Wasza noga, ważna mi historia! Dobra, możecie sobie jechać wozem, balonem. Dosyć mamy niedołęgów i dekowników.

Kiedy Jan pomagał Maurycemu przy wsiadaniu do powozika, Maurycy obrócił się, aby. mu podziękować, i obydwaj padli sobie w ramiona, jak gdyby już nigdy nie mieli się zobaczyć. Cóż można było wiedzieć w zamęcie odwrotu, z Prusakami pod bokiem? Maurycego zaskoczyła wielka czułość, która już go przywiązała do tego człowieka. I jeszcze dwukrotnie obejrzał się machając ręką na pożegnanie, nim opuścił obóz, gdzie gotowano się do rozpalenia wielkich ognisk, aby zmylić nieprzyjaciela podczas wymarszu chyłkiem przed świtem.

W drodze gospodarz nie przestawał utyskiwać na okropne czasy. Nie miał odwagi pozostać w Falaise, to znów żałował, że go tam nie ma, powtarzając, iż będzie zrujnowany, jeżeli wróg spali jego dom. Córka, duże blade stworzenie, płakała. Ale oszołomiony znużeniem Maurycy nic nie słyszał; siedząc spał kołysany ostrym kłusem konika, który w niespełna godzinę przebył cztery mile — z Vouziers do Le Chêne. Jeszcze nie było siódmej, mrok zaledwie zapadał, kiedy młodzieniec, zdziwiony i drżący, wysiadał przy moście na kanale, naprzeciwko wąskiego żółtego domu, w którym się urodził i spędził dwadzieścia lat życia. Odruchowo udawał się właśnie tam, jakkolwiek dom przed półtora rokiem sprzedano weterynarzowi. I na pytanie dzierżawcy, dziękując mu stokrotnie za uprzejmość, odpowiedział, że doskonale wie, którędy iść.

Tymczasem nieruchomy, odurzony, z próżnią w pamięci, stał pośrodku małego trójkątnego placu, koło studni. Dokąd pójdzie? Nagle przypomniał sobie rejenta, najbliższego ich sąsiada, którego matka, bardzo stara i bardzo dobra pani Desroches, rozpieszczała go, gdy był dzieckiem. Ale z trudem rozpoznawał Le Chêne, ogarnięte niezwykłym poruszeniem, jakie wywoływała w tej drobnej, zazwyczaj zamarłej mieścinie obecność biwakującego pod bramami korpusu armii, napełniającego ulice oficerami, sztafetami, różnymi łazikami. Rozpoznawał kanał, przecinający na dwoje główny plac, którego kamienny most spajał oba trójkąty. I niezmiennie stała oto tam, na drugim brzegu, hala targowa ze swymi omszonymi dachami, schodząca w dół na lewo ulica Berond, a po prawej stronie trakt do Sedanu. Musiał spojrzeć w górę, na krytą łupkiem wieżyczkę nad domem notariusza, aby się upewnić, że to właśnie ów odludny kąt, gdzie grywał w „klasy", do tego stopnia ulica Vouziers, na wprost niego aż do ratusza, dudniła rozgwarem gęstej fali tłumu. Zdawało się, że opróżniano plac, że odsuwano ciekawych. I Maurycy zdziwił się dostrzegając za studnią zajmującą znaczną przestrzeń, jak gdyby skupisko pojazdów i furgonów, całą stertę bagaży, na pewno raz już przez niego widzianych.

Słońce zniknęło właśnie w gładkiej krwawej wodzie kanału i Maurycy zamierzał wreszcie podejść i zastukać, gdy stojąca obok niego kobieta, która już dłuższą chwilę przyglądała mu się uważnie, wykrzyknęła:

— Mój ty Boże! Czy to możliwe? To pan jest młody Levasseur? Wtedy i on poznał panią Combette, żonę aptekarza, którego sklep

znajdował się na placu. Kiedy jej wyjaśnił, że ma prosić o nocleg zacną panią Desroches, odciągnęła go, wzburzona.

— Nie, nie, niech pan idzie do nas. Zaraz panu powiem... — Potem, w aptece, zamknąwszy starannie drzwi wytłumaczyła: — Więc pan nie wie, drogi chłopcze, że do państwa Desroches zajechał cesarz? Zarekwirowano dla niego dom, a oni, zapewniam pana, bynajmniej nie są zadowoleni z tego zaszczytu. Proszę pomyśleć, że zmuszono biedną starą mamę, kobietę przeszło siedemdziesięcioletnią, by odstąpiła swój pokój. Musi wdrapywać się aż na poddasze, aby sypiać w łóżku służącej! Proszę spojrzeć: wszystko, co widać tam, na placu, należy do cesarza, to są jego bagaże, rozumie pan?

Istotnie Maurycy przypomniał sobie powozy, furgony, cały przepyszny tabor domu cesarskiego widziany w Reims.

— Ach, mój drogi chłopcze, gdyby pan widział, co stamtąd powyciągano! I srebrne nakrycia, i butelki wina, i kosze z żywnością, i wykwintną bieliznę, wszystko! To trwało bite dwie godziny. Ciekawam, gdzie zdołali tyle rzeczy zmieścić, bo dom nie jest duży. Niech pan patrzy, niech pan patrzy! Ale ci rozpalili ogień w kuchni!

Maurycy patrzał na biały dwupiętrowy domek tworzący róg placu i ulicy Vouziers, dom o spokojnym mieszczańskim wyglądzie; jak gdyby tylko co stamtąd wyszedł, odtwarzał w pamięci jego wnętrze: środkowy korytarz na dole, cztery izby na każdym piętrze. Na górze, w pokoju narożnym wychodzące na plac okno pierwszego piętra było już oświetlone; aptekarzowa wyjaśniła, że to właśnie pokój cesarza. Ale najmocniejszy blask bił z kuchni, której okno, na parterze, wychodziło na ulicę Vouziers. Nigdy mieszkańcy Le Chêne nie mieli podobnego widowiska. Wciąż napływająca fala ciekawych zagradzała ulicę; tłum gapił się na palenisko, na którym przygotowywano cesarski obiad. Aby mieć czym oddychać, kucharze otworzyli okna na oścież. Było ich trzech. W śnieżnobiałych kitlach krzątali się dokoła kurcząt nadzianych na ogromny rożen, mieszali sosy w głębi olbrzymich rondli, których miedź połyskiwała jak złoto. Starcy stwierdzali, że nigdy, nawet z okazji najhuczniejszych weselisk pod „Srebrnym Lwem", nie widzieli tyle ognia, tyle gotującego się naraz jedzenia.

Aptekarz Combette, drobny człeczyna, suchy i ruchliwy, wrócił do domu wielce podniecony tym, co zobaczył i usłyszał. Wydawało się, że jest wtajemniczony we wszystko, ponieważ piastował godność wiceburmistrza. Była godzina trzecia trzydzieści, kiedy Mac-Mahon depeszą powiadomił Bazaine'a, że przybycie do Châlons- pruskiego następcy tronu zmusza go do cofnięcia się na pozycje północne; druga depesza miała zostać wysłana do ministra wojny, informując go równocześnie o odwrocie i tłumacząc grożące armii wielkie niebezpieczeństwo odcięcia i zmiażdżenia. Depesza do Bazaine'a mogła sobie pędzić... jeżeli miała dobre nogi... — ponieważ wszelkie połączenie z Metzem wydawało się przerwane od kilku dni. Ale z tą drugą depeszą sprawa była poważniejsza... I zniżywszy głos aptekarz opowiedział, że słyszał, jak wyższy oficer mówił: „Jeżeli ich tam w Paryżu uprzedzono — przepadliśmy!" Wszyscy wiedzieli, jak zajadle cesarzowa-regentka i rada ministrów nagliły do marszu naprzód. Zresztą, zamieszanie rosło z każdą godziną, nadchodziły najosobliwsze wiadomości o zbliżaniu się armii niemieckich. Pruski kronprinz w Châlons — czyż to możliwe? Na jakież to oddziały natknął się siódmy korpus w argońskich wyżynach?

— Tam w sztabie nic nie wiedzą — ciągnął aptekarz, rozpaczliwie wymachując ramionami. — Ach, jakiż galimatias! No, ostatecznie wszystko pójdzie dobrze, jeżeli jutro armia będzie w odwrocie. — Po czym poczciwy farmaceuta dorzucił: — Słuchajcie, młody przyjacielu! Opatrzę wam nogę, zje pan z nami obiad, a spać będziesz na górze w pokoiku mego praktykanta, który gdzieś się zawieruszył.

Ale Maurycy chciał przede wszystkim, jak postanowił na początku, udać się naprzeciwko, by złożyć wizytę starej pani Desroches.

Zdziwił się, że go nie zatrzymano w drzwiach, które w ogólnym zamieszaniu pozostały otwarte i nawet nie strzeżone. Ludzie ustawicznie wchodzili i wychodzili, oficerowie, służba; i zdawało się, że krzątanina w rozgrzanej kuchni wstrząsa całym domem. Na schodach jednak nie było światła; Maurycy wchodził po omacku. Na pierwszym piętrze na kilka sekund przystanął z bijącym sercem przed drzwiami pokoju, w którym znajdował się cesarz; lecz tam — ani szmeru, cisza śmiertelna. A na górze, na progu izdebki służbowej, do której była zmuszona się schronić, stara pani Desroches początkowo przestraszyła się na widok Maurycego. Potem, kiedy go poznała:

— Ach, moje dziecko! — westchnęła. — W jakiej strasznej spotykamy się chwili... Ja bym bardzo chętnie oddała swój dom cesarzowi, ale on ma dokoła siebie ludzi tak źle wychowanych! Gdyby wiedział, jak oni wszystko zabierali! I popalą wszystko: tyle tu ognia... On sam, biedaczysko, wygląda jak trup i ma taki smutny wyraz twarzy.

Gdy młodzieniec odchodził uspokajając ją, przechyliła się przez poręcz:

— O, widać go stąd... — szepnęła. — Ach, wszyscy jesteśmy zgubieni! Żegnaj, chłopcze!

Maurycy stał nieruchomo w ciemnościach, na stopniu schodów. Wykręcając szyję oglądał przez oszklony impost scenę, która. na zawsze utrwaliła się w jego pamięci.

W mieszczańskim, zimnym pokoju siedział cesarz przy nakrytym stoliku oświetlonym po obu stronach świecznikami. W głębi stali w milczeniu dwaj adiutanci, obok oczekiwał maitre-d'hotel. Szklanka była nie napełniona, chleb nie napoczęty, pośrodku talerza stygła pierś kurczęcia. Cesarz, nieruchomy, patrzał w obrus błędnymi oczami, mętnymi i jakby zwilgłymi, podobnie jak w Reims. Ale wydawał się bardziej zmęczony. A kiedy przemógłszy się, z wyrazem ogromnego wysiłku przełknął dwa kęsy, odsunął talerz. To był cały jego obiad... Wyraz cierpienia znoszonego skrycie pogłębił jeszcze bladość jego oblicza.

Na dole, gdy Maurycy przechodził obok jadami, drzwi jej raptownie się otwarły w migocie pełgających świec i śród dymiących półmisków spostrzegł grono koniuszych, adiutantów i szambelanów ucztujących beztrosko i gwarnie, opróżniających wyładowane z furgonów butelki, raczących się drobiem i chlebem zgarniających sos z talerzy. Od chwili nadania depeszy marszałka pewność odwrotu zachwycała wszystkich tych ludzi. Za tydzień w Paryżu! Nareszcie będzie się miało czyste łóżko!

Maurycy poczuł nagle ogromne znużenie. Nie ulegało wątpliwości: cała armia cofała się. Cóż mu pozostawało? Tylko jedno: spać, zanim przybędzie siódmy korpus.

Minął z powrotem plac i po raz wtóry zjawił się u aptekarza, gdzie półprzytomny zjadł obiad. Potem wydawało mu się, że opatrują jego nogę i że wnoszą go do pokoju. I — czarna noc, unicestwienie. Ale po nieokreślonym czasie — były to godziny czy stulecia? — dreszcz wstrząsnął jego snem i poderwał go na łóżku wśród ciemności. Gdzie jest? Co to za nieprzerwany warkot, który go zbudził? Natychmiast przypomniał sobie, podbiegł do okna, by zobaczyć. W dole, w mroku, przez plac zazwyczaj tak spokojny nocą, ciągnęła artyleria — nie kończący się przemarsz ludzi, koni i armat, od którego dygotały małe, zamarłe domki. Wobec tego nagłego wymarszu, Maurycego ogarnął instynktowny niepokój. Któraż to godzina? Na ratuszu wybiła czwarta. Maurycy usiłował uspokoić się wmawiając- sobie, że to jest po prostu początek wykonania rozkazów odwrotu, wydanych wczoraj; lecz przeraził go ostatecznie widok w sąsiedztwie. Okno narożne w domu notariusza było wciąż oświetlone i cień cesarza w równych odstępach czasu znaczył się tam wyraźnie ciemnym profilem.

Maurycy śpiesznie wciągnął spodnie, aby zejść. Ale właśnie ukazał się, żywo gestykulując, aptekarz Combette z lichtarzem w ręce.

— Zobaczyłem pana z dołu powracając z merostwa, no i zaszedłem, aby panu powiedzieć... Proszę sobie wyobrazić, nie dali mi się położyć; od dwóch godzin mer i ja zajmujemy się nowymi rekwizycjami. Tak, wszystko jeszcze raz się odmieniło. Ach, ten oficer, co się sprzeciwiał wysłaniu depeszy do Paryża, diabelnie miał rację!

I Combette mówił dalej, bezładnie, urywanymi zdaniami, aż oniemiały z wrażenia Maurycy w końcu go zrozumiał. Oto około północy cesarz otrzymał depeszę od ministra wojny w odpowiedzi na telegram marszałka. Nie znano jej dokładnego tekstu, ale adiutant powiedział w ratuszu całkiem otwarcie, że cesarzowa i rada ministrów obawiają się rewolucji w Paryżu, jeżeli cesarz powróci opuszczając, Bazaine'a. W depeszy swej minister wojny, na podstawie błędnych informacji co do istotnych pozycji niemieckich, gorączkowo domaga się marszu naprzód — mimo wszystko, na nic nie bacząc.

— Cesarz kazał wezwać marszałka — dodał aptekarz — i pozostali sam na sam przez blisko dwie godziny. Nie wiem, oczywiście, co mogli sobie powiedzieć, ale z tego, co mi powtórzyli wszyscy oficerowie, wynika niezbicie, że armia już się nie cofa i że podejmuje na nowo marsz na Mozę. Zarekwirowaliśmy właśnie wszystkie piece w mieście dla pierwszego korpusu; ma tu przybyć jutro rano na miejsce dwunastego, którego artyleria, jak pan widzi, wyrusza w tej chwili do Besace... Tym razem to już na pewno koniec, idziecie na bój!

Urwał. On również patrzał w oświetlone okna kamieniczki rejenta. Po chwili rzekł półgłosem, z odcieniem zgryźliwej ciekawości:

— Hę?... Go też oni sobie powiedzieli! To bądź co bądź osobliwe: cofać się o szóstej wieczorem wobec groźby niebezpieczeństwa, a o północy, zwiesiwszy głowę, leźć w to niebezpieczeństwo, kiedy sytuacja pozostaje zupełnie identyczna.

Maurycy wciąż słuchał turkotu dział w małym, ciemnym miasteczku, tego nieprzerwanego przepływu fali ludzkiej ku Mozie w straszne, nieznane jutro. I na cienkich mieszczańskich firankach okna widział znowu przesuwający się regularnie cień cesarza — miarowy ruch człowieka, którego bezsenność trzymała na nogach, chorego, ogarniętego potrzebą ruchu mimo cierpienia, z uszami pełnymi hałasu żołnierzy i tętentu koni, których pozwalał wysyłać na śmierć. Tak więc wystarczyło kilka godzin: teraz była to klęska zdecydowana, przyjęta... Rzeczywiście, cóż mogli sobie powiedzieć marszałek i cesarz, obydwaj ostrzeżeni o nieszczęściu, ku któremu zmierzano, wieczorem przeświadczeni o nieuchronnej klęsce wobec fatalnych warunków, w jakich armia miała się znaleźć, rano — nie mogąc zmienić decyzji, kiedy niebezpieczeństwo wzrastało z każdą godziną? Plan generała de Palikao, druzgocący pochód na Montmédy — zuchwały już dwudziestego trzeciego, wykonalny może jeszcze dwudziestego piątego, z tęgimi żołnierzami i genialnym wodzem — plan ten dwudziestego siódmego stawał się aktem wierutnego szaleństwa, zwłaszcza wobec ciągłych wahań dowództwa i wzrastającej demoralizacji oddziałów. Jeżeli obydwaj o tym wiedzieli, dlaczego ustępowali pod presją nielitościwych głosów chłoszczących ich chwiejność? Marszałek był może tylko służbistą i miał ograniczoną mentalność żołnierską, wzniosłą w swym samozaparciu. A cesarz? Cesarz, który już nie dowodził, czekał przeznaczenia. Żądano ofiary z życia ich i wojska: oddawali je. Była to noc zbrodni, potworna noc morderstwa narodu: armia bowiem znajdowała się teraz w położeniu krytycznym; sto tysięcy ludzi wysłano na rzeź.

Dumając o tych sprawach, zrozpaczony i drżący Maurycy śledził cień na lekkim muślinie firanki poczciwej pani Desroches, cień gorączkowy, drepcący, jak gdyby popychany bezlitosnym głosem z Paryża. Czyż tej nocy cesarzowa nie pragnęła śmierci ojca po to, by panowanie objął syn? Idź naprzód nie oglądając się za siebie, w deszczu, błocie, w udręce, aby została rozegrana do ostatniej karty ta końcowa partia konającego cesarstwa. Idź, idź, umieraj bohatersko na spiętrzonych trupach swego ludu, wzrusz cały świat podziwem, jeżeli chcesz, by przebaczył twojej potomności! I niewątpliwie cesarz szedł na śmierć. Na dole, w kuchni, ogień już nie buchał; koniuszowie, adiutanci, szambelanowie spali; cały dom był pogrążony w mroku; tylko cień snuł się bez przerwy tam i z powrotem, zrezygnowany wobec fatalności ofiary, pośród ogłuszającego zgiełku dwunastego kor pusu, który wciąż maszerował w ciemnościach.

Nagle Maurycy pomyślał, że skoro podjęto pochód naprzód, to siódmy korpus nie zawróci przez Le Chêne, a on znajdzie się na tyłach, oddzielony od swego pułku, jako dezerter. Nie czuł już piekącego bólu w nodze: umiejętny opatrunek, kilka godzin zupełnego odpoczynku uśmierzyły dolegliwość. Kiedy Combette dał mu swoje szerokie, wygodne buty, Maurycy zapragnął wyruszyć natychmiast, spodziewając się spotkać sto szósty pułk jeszcze na drodze z Le Chêne do Vouziers. Daremnie aptekarz usiłował go powstrzymać i już decydował się odwieźć swą kariolką na los szczęścia, kiedy ukazał się jego praktykant Fernand, wyjaśniając, że wraca z wizyty u kuzynki. Był to duży blady chłopiec o tchórzliwej minie. Fernand zaprzągł konia i zabrał Maurycego. Nie było jeszcze czwartej, ulewny deszcz padał z atramentowego nieba, latarki powozika znaczyły się blado, ledwie oświetlając drogę pośród rozległych pól nabrzmiałych groźnymi pogłoskami, tak że co kilometr przystawali, przypuszczając, że to cała armia się zbliża.

Tymczasem tam, pod Vouziers, Jan nie mógł wcale spać. Odkąd Maurycy wytłumaczył mu, jak to ten odwrót ma wszystko uratować,

Jan czuwał nie pozwalając ludziom oddalać się, oczekując rozkazu wymarszu, który oficerowie mogli wydać lada minuta. Około drugiej, w głębokiej ciemności, którą ogniska rozgwieżdżały czerwono, mocny tętent wstrząsnął obozem: była to kawaleria wyruszająca jako straż przednia ku Ballay i Quatre-Champs, aby pilnować dróg z Boult-aux-Bois i La Croix-aux-Bois. W godzinę później wyruszyły z kolei piechota i artyleria opuszczając na koniec te pozycje Falaise i Chestres, których od dwóch długich dni uporczywie broniły przed nieobecnym wciąż nieprzyjacielem.

Niebo się zachmurzyło, mrok trwał głęboki i każdy pułk oddalał się w największym milczeniu — defilada cieni uchodzących w głąb ciemności. Ale wszystkie serca biły radością, jak gdyby wymknięto się z zasadzki. W wyobraźni widziano się już pod murami Paryża, w przeddzień odwetu.

W gęstym mroku Jan patrzał. Droga była obsadzona drzewami i zdawało mu się, że przerzyna rozległe łąki. Potem wystąpiły wzniesienia i spadki. Zbliżano się do jakiejś wioski — musiało to być Ballay — kiedy ciężka chmura, która zaciemniała niebo, rozdarła się gwałtownym deszczem. Ludzie byli już tak zmoczeni, że się nawet nie złościli, tylko kulili się w ramionach. Ale Ballay zostało w tyle i w miarę zbliżania się do Quatre-Champs zerwały się podmuchy wściekłego wichru. Po drugiej stronie, kiedy weszli na rozległe płaskowzgórze, którego nagie grunty ciągną się aż do Noirval, huragan rozszalał się ostatecznie i lunął ulewny deszcz. Wtedy rozkaz: „Stój", unieruchomił kolejno wszystkie pułki. Cały siódmy korpus — trzydzieści kilka tysięcy ludzi — znalazł się tam w komplecie, kiedy wstawał dzień, mętny i błotnistoszary: Co się dzieje? Czemu ten postój? Niepokój obiegał już szeregi, niektórzy utrzymywali, że rozkazy marszu zostały zmienione. Kazano żołnierzom opuścić broń do nogi, przy czym nie wolno było łamać szyków ani siadać. Chwilami wiatr omiatał wysokie płaskowzgórze z taką siłą, że musieli przyciskać się jedni do drugich, aby ich nie porwał. Deszcz oślepiał, kłuł skórę, lodowaty, przeciekający pod odzienie. Upłynęły dwie godziny nie kończącego się oczekiwania, nie wiadomo dlaczego, pośród trwogi, która na nowo ściskała wszystkie serca.

Jan, w miarę jak jaśniało, usiłował się zorientować. Pokazano mu na północnym zachodzie, z drugiej strony Quatre-Champs, wspinającą się ku górze drogę do Le Chêne. Dlaczego więc zamiast skręcić na lewo skręcano na prawo? Interesował go też sztab umieszczony w Converserie, folwarku na skraju równiny. Ludzie tam wydawali się mocno wystraszeni, oficerowie biegali, dyskutowali gestykulując. A nic nie nadchodziło... Czego mogli oczekiwać? Płaskowzgórze było rodzajem kotliny; w nieskończoność ciągnęły się chaty, nad którymi na wschodzie znaczyły się zalesione wyniosłości, ku południowi zaś gęste Bory, podczas gdy przez wyrwę na zachodzie dostrzegało się dolinę rzeki Aisne z małymi białymi domkami Vouziers. W dół od Converserie sterczała łupkowa dzwonnica Quatre-Champs, zatopiona w szalejącej ulewie, pod którą zdało się rozpływać kilka nędznych omszonych dachów wioski. I kiedy Jan powiódł spojrzeniem po wznoszącej się ku górze ulicy, odróżnił całkiem wyraźnie powozik zbliżający się szybko szosą zamienioną w potok.

Był to Maurycy, który wreszcie z przeciwległego wzgórza na zakręcie drogi dostrzegł właśnie siódmy korpus. Od dwu godzin tłukł się po okolicy, mylnie poinformowany przez spotkanego wieśniaka i zdezorientowany przez skrytą złą wolę swego przewodnika, którego strach przed Prusakami przyprawiał o gorączkę. Skoro tylko dotarł do folwarku, wyskoczył z powozu i zaraz odnalazł swój pułk.

Jan zdumiony wykrzyknął: . — Jakże? To ty? Czemuż to? Skoro mieliśmy cię zabrać...

Jednym gestem Maurycy wyraził swój gniew i rozpacz.

— A jakże!... Już się nie wraca tamtędy, to tędy się idzie, abyśmy tam wszyscy pozdychali!

 — Dobra! — po chwili milczenia mruknął tamten pobladłszy mocno. — Przynajmniej porozbijają nam łby obydwu razem.

I tak jak przy rozstaniu uścisnęli się. Pod strugami wciąż trwającej ulewy żołnierz włączył się do szeregów, za przykładem kaprala, który ociekając deszczem maszerował bez szemrania.

Wiadomość krążyła teraz już pewna: nie cofano się w stronę Paryża, lecz znowu zmierzano ku Mozie. Adiutant marszałka przyniósł właśnie rozkaz dla siódmego korpusu: stanąć obozem w Nouart, podczas gdy piąty kierując się na Beauclair obejmie prawe skrzydło, a pierwszy na lewym zluzuje w Le Chêne dwunasty korpus w marszu na Besace. I jeśli od trzech bez mała godzin trzydzieści kilka tysięcy ludzi trwało z bronią u nogi w oczekiwaniu pod wściekłymi podmuchami wichury, stało się to dlatego, że generał Douay wśród beznadziejnego chaosu nowej zmiany frontu doznawał, najżywszego niepokoju o los konwoju wysłanego poprzedniego dnia naprzód w stronę Chagny. Należało czekać, aby połączył się z korpusem. Opowiadano, że konwój ten został odcięty przez konwój dwunastego korpusu w Le Chêne. Na dobitkę część taboru — wszystkie kuźnie artyleryjskie — zmyliwszy drogę powracały z Terron drogą z Vouziers, gdzie niechybnie wpadną w łapy Niemców. Nie sposób sobie wyobrazić większego zamieszania i niepokoju.

Wśród żołnierzy zapanowała prawdziwa rozpacz. Niejeden chciał siąść na swym plecaku w błocie rozmokłej równiny i pod strugami deszczu oczekiwać śmierci. Szydzili, obrzucali dowódców wyzwiskami. Ach, ci sławni wodzowie bez mózgów, niszczący wieczorem to, czego dokonali za dnia, spacerujący sobie, kiedy nieprzyjaciela nie było, pierzchający, skoro tylko się ukazywał! Ostateczne rozprzężenie uczyniło w końcu z tej armii, pozbawionej wiary i karności, stado gnane na rzeź. W stronie Vouziers wybuchła strzelanina między tylną strażą siódmego korpusu a awangardą oddziałów niemieckich; i od pewnego czasu spojrzenia wszystkich zwracały się ku dolinie Aisne, gdzie na jaśniejszym skrawku nieba wzbijały się kłęby gęstego czarnego dymu; dowiedziano się, że to płonie wioska Falaise, podpalona przez ułanów. Wściekłość ogarniała żołnierzy. Więc jakże to? Prusacy są tam — teraz! Oczekiwano ich przez dwa dni po to, aby im dać czas do przybycia! Potem — rejterada... Mgliście, w umysłach najbardziej nawet ograniczonych wzbierał gniew z powodu popełnionego bezpowrotnie błędu: niedorzecznego wyczekiwania, pułapki, w którą się wpadło; zwiadowcy czwartej armii bałamucą brygadę Bordasa, wstrzymują, unieruchamiają jeden po drugim korpusy armii Châlons, co pozwoliło pruskiemu kronprinzowi nadciągnąć z trzecią armią. A teraz, skutkiem nieświadomości marszałka, który jeszcze nie wiedział, jakie oddziały ma przed sobą, nastąpiło połączenie: siódmy i piąty korpus będą niewątpliwie nękane przez nieprzyjaciela pod ustawiczną grozą klęski.

Maurycy patrzał na płonące na widnokręgu Falaise, ale poczuł ulgę: oto konwój, który uważano za stracony, wytoczył się na drogę z Le Chêne. Natychmiast — podczas kiedy pierwsza dywizja pozostawała w Quatre-Champs, aby chronić nie kończący się przejazd taboru — druga ruszyła lasem i podchodziła do Boult-aux-Bois, trzecia zaś rozmieszczała się po lewej stronie na wzniesieniu Belle-ville, aby utrzymywać łączność: I kiedy sto szósty pułk wśród wzrastającej ulewy opuszczał wreszcie płaskowzgórze podejmując z powrotem morderczy marsz ku Mozie, w nieznane, w pamięci Maurycego zamajaczył cień cesarza snujący się posępnie tam i z powrotem na tle firaneczek u starej pani Desroches. Och, ta armia bez nadziei, armia skazana na zagładę, wysyłana na pewną zgubę, gwoli ocalenia dynastii! Idź! Naprzód! Nie oglądając się za siebie, w deszczu, w błocie, ku zatracie!

VI

— Do stu piorunów! — wykrzyknął nazajutrz Chouteau budząc się w namiocie zmordowany i zziębnięty. — Zjadłbym chętnie rosołu z porządną porcją mięsa.

W Boult-aux-Bois, gdzie obozowano, wieczorem otrzymano jedynie skąpy przydział ziemniaków, gdyż coraz bardziej wystraszonej i zdezorientowanej ciągłymi marszami i odwrotami intendenturze nie udawało się nigdy spotkać oddziału w wyznaczonych punktach.

Loubet przeciągając się zadrwił desperacko: — A, do diabła! Tak, koniec z pieczonymi gąskami...

Żołnierze byli chmurni. Cóż, głodno, a do tego nieustanny deszcz i wszędzie błoto.

Zobaczywszy Pache'a, który żegnał się po odmówieniu modlitwy porannej, Chouteau wtrącił z pasją:

— Poproś go, tego twojego Pana Boga, żeby nam zesłał po parze kiełbasek i po kufelku!

— Ech, gdyby człowiek miał tylko boChênek; tyle chleba, ile by zechciał! —westchnął Lapoulle, który, dręczony potężnym apetytem, cierpiał dotkliwiej od innych.

Ale porucznik Rochas kazał im zamilknąć. To wstyd myśleć ciągle tylko o brzuchu! On po prostu zaciska pasek od spodni...

Odkąd sprawy przybrały zdecydowanie zły obrót i chwilami słychać było w oddali strzelaninę, Rochas odzyskał swą upartą ufność. Skoro Prusacy tam teraz są, sprawa jest prosta: pobije się ich. I ze wzruszeniem ramion patrzał na kapitana Beaudoin — tego młodzieniaszka, jak go nazywał — przygnębionego z powodu ostatecznej utraty bagaży, Beaudoin stał przed nim blady, z zaciśniętymi wargami, wściekły. Nie jeść — niech tam, pół biedy... Oburzało go, że nie mógł zmienić koszuli.

Maurycy zbudził się niewypoczęty i zziębły. Jednakże noga, dzięki obszernemu obuwiu, już go nie bolała. Ale po wczorajszej ulewie odczuwał łamanie we wszystkich kościach. Wysłany służbowo po wodę na ranną, kawę przyglądał się równinie, na której brzegu leży Boult-aux-Bois: lasy wspinają się w górę na zachodzie i północy, stok wznosi się aż do wioski Belleville, natomiast ku Buzancy, na wschodzie, ciągną się rozległe, płaskie tereny z łagodnymi falistościami, gdzie kryją się małe wioski. Czy to stamtąd ma nadejść nieprzyjaciel? Gdy z pełną bańką powracał, zastąpiła mu drogę zapłakana rodzina wieśniacza pytając, czy żołnierze nareszcie zostaną tu, aby ich bronić. Trzykrotnie już, w chaosie sprzecznych rozporządzeń, piąty korpus był w tych stronach. Poprzedniego dnia usłyszano wystrzały armatnie w okolicy Bar. Na pewno Prusacy są nie dalej niż o dwie mile stąd... A gdy Maurycy odpowiedział biedakom, że siódmy korpus ma także odejść, zaczęli lamentować. Porzucają ich! Więc żołnierze nie przychodzą, żeby się bić, skoro jak widać, ukazują się i znikają?

— Kto chce cukru, może sobie zanurzyć kciuk i czekać aż się rozpuści — rzekł Loubet.

Nikt się nie roześmiał. Kawa bez cukru to naprawdę niemiłe... I jeszcze bez sucharów... W przeddzień na płaskowzgórzu QuatreChamps, aby skrócić czas oczekiwania, prawie wszyscy schrupali aż po ostatnią okruszynę zapasy z plecaków. Szczęściem znaleziono gdzieś kilkanaście kartofli, którymi się sekcja podzieliła.

Maurycy, mający rozstrój żołądka, wydał okrzyk żalu:

— Gdybym wiedział, byłbym w Le Chêne kupił chleba!

Jan słuchał w milczeniu. Przy wstawaniu miał sprzeczkę z Chouteau, który wyznaczony do przyniesienia drzewa bezczelnie się od tego uchylił mówiąc, że to nie jego kolej. Odtąd wszystko szło coraz gorzej, wzrastała niesubordynacja, zwierzchnicy nie mieli odwagi udzielać nagany. I zawsze zrównoważony Jan pojął, że musi przekreślić swój autorytet kaprala, jeśli nie chce wywoływać otwartych buntów. Zachowywał się więc, jak gdyby był tylko kolegą swych podkomendnych, którym jego doświadczenie nadal oddawało znaczne usługi. Oczywiście, sekcja jego nie była już tak dobrze żywiona jak dotychczas, nie zdychała jednak z głodu jak tyle innych. Ale zwłaszcza był czuły na cierpienie Maurycego. Widział, że tamten słabnie, i zatroskanym okiem spoglądał na wątłego młodzieńca.

Kiedy Jan usłyszał skargę Maurycego, że nie ma chleba, wstał, zniknął na chwilę i poszperał w swym plecaku, po czym wtykając mu suchara mruknął:

— Masz, schowaj to, nie mam dla wszystkich.

— Ale ty? — zapytał wzruszony Maurycy.

— O, ja!... Nie bój się, mam jeszcze dwa.

Była to prawda. Jan zachował starannie trzy suchary na wypadek bitwy, wiedząc, że na polu walki bywa się bardzo głodnym... Zresztą zjadł właśnie kartofel! To na razie wystarczy. Później zobaczy się...

Około godziny dziesiątej siódmy korpus ruszył znów w drogę. Pierwotnie marszałek miał zamiar skierować go przez Buzancy na Stenay, gdzie przeprawiono by się przez Mozę. Ale Prusacy wyprzedzając armię Châlons musieli już być w Stenay; powiadano nawet, że są w Buzancy. Dlatego też siódmy korpus, odrzucony w ten sposób ku północy, otrzymał rozkaz udania się do Besace, o dwadzieścia kilka kilometrów od Boult-aux-Bois, aby nazajutrz stamtąd wyruszyć na przejście Mozy. Wymarsz był posępny; ludzie — źle nakarmieni, niewypoczęci, wyczerpani trudami i oczekiwaniem — szemrali; oficerowie — nachmurzeni, w przeczuciu katastrofy, ku której maszerowano — uskarżali się na bezczynność, wyrzekali, że nie skierowano ich na Buzancy, aby podtrzymać piąty korpus.

Ten korpus musiał także cofnąć się, zawrócić ku Nouart, podczas gdy dwunasty wyruszył z Besace do Mouzon, a pierwszy kierował się na Raucourt. Było to dreptanie stłoczonego stada śród ujadania psów, pchającego się ku Mozie, tak bardzo upragnionej po tylu opóźnieniach i niedorzecznych spacerach.

Kiedy sto szósty pułk opuścił Boult-aux-Bois za artylerią i konnicą, sunąc szeroką lawiną trzech dywizji, niebo na nowo zasnuło się powolnymi, sinymi chmurami, których żałoba do reszty przygnębiła żołnierzy. Szli gościńcem z Buzancy, obsadzonym wspaniałymi topolami. W wiosce Germond, gdzie przed drzwiami chałup dymiły kupy nawozu uszeregowane z obydwu stron drogi, kobiety szlochały, brały dzieci na ręce i wyciągały je do przechodzących oddziałów, jak gdyby po to, aby je zabrano. Nie było już tam kęsa chleba ani nawet ziemniaka.

Później zamiast iść do Buzancy, sto szósty skręcił na lewo zawracając ku Authe; ludzie, widząc na pochyłości z drugiej strony równiny minięte poprzedniego dnia Belleville, uświadomili sobie jasno, że idą. z powrotem.

— Do stu piorunów! — warknął Chouteau. — Czy mają nas za dudków?

A Loubet dorzucił:

— Proszę, oto generałowie po pięć groszy sztuka, co idą każdy w swoją stronę. Najwidoczniej nasze nogi nie kosztują ich drogo!

Wszyscy byli źli; Nie godzi się męczyć w ten sposób ludzi dla przyjemności prowadzenia ich na spacer...

I przez nagą równinę, szerokimi fałdami terenu posuwali się po obu stronach drogi kolumną w dwóch szeregach, między którymi kursowali oficerowie. Ale nie był to już — tak jak nazajutrz po Reims, tam, w Szampanii — marsz urozmaicony żartami i śpiewem, z wesoło niesionym plecakiem, z ramionami prężącymi się nadzieją wyprzedzenia i rozbicia Prusaków; teraz, milczący, rozdrażnieni, powłóczyli nogami dźwigając z nienawiścią uciskający ramię karabin i nadmiernie ciążący plecak, utraciwszy wiarę w dowódców, poddając się takiej beznadziei, że posuwali się naprzód już tylko jak poganiane batogiem stado. Nieszczęsna armia zaczynała wstępować na swą Kalwarię.

Tymczasem Maurycy od kilku minut obserwował jeźdźca, który wyłonił się z dalekiego lasu. Prawie natychmiast ukazał się drugi, potem jeszcze jeden. Wszyscy trzej nie więksi od pięści, trwali bez ruchu, znacząc się delikatnym, precyzyjnym konturem — niczym zabawki. Sądził, że to musi być odkomenderowany posterunek huzarów, jakiś powracający patrol, kiedy zadziwiły go błyszczące punkty na ramionach, bez wątpienia odbłyski miedzianych epoletów.

— Spójrz no tam! — zwrócił się do idącego obok Jana. -— Ułani. Kapral wytrzeszczył oczy.

Tak! Byli to w istocie ułani, pierwsi Prusacy, jakich oglądał sto szósty pułk. Przez cały czas blisko sześciotygodniowej kampanii nie tylko nie zużyto ani jednego naboju, ale nawet nie widziano nieprzyjaciela.

Wszystkie głowy odwróciły się z zaciekawieniem. Ułani prezentowali się wcale ładnie.

— Jeden tam wygląda na tęgo wypasionego — zauważył Loubet.

Aliści na lewo od lasku, na płaskowzgórzu, pokazał się cały szwadron. I przed tym groźnym widokiem kolumna zatrzymała się. Nadeszły rozkazy; sto szósty pułk zajął pozycję między drzewami nad brzegiem strumienia. Artyleria już zawracała. galopem i formowała się na wzgórzu. Potem, przez blisko dwie godziny, stano w szyku bojowym, lecz nic nowego nie zaszło. Chmara nieprzyjacielskiej kawalerii tkwiła nieruchomo na horyzoncie. I pojmując nareszcie, że traci się cenny czas, ruszono w dalszą drogę.

— Ha! — mruknął z żalem Jan. — To jeszcze nie tym razem.

Maurycy także pragnął chociaż raz wystrzelić. I rozmyślał znowu. o omyłce, jaką popełniono nie idąc na podtrzymanie piątego korpusu. Jeśli Prusacy wcale nie atakowali, to zapewne dlatego, że nie rozporządzają jeszcze dostateczną ilością piechoty. Zaprezentowanie przez nich kawalerii z pewnej odległości nie mogło mieć nic innego na celu jak opóźnienie marszu francuskich oddziałów; znowu wpadło się w pułapkę. I rzeczywiście: od tej chwili sto szósty pułk widział bez przerwy ułanów po lewej stronie, za każdą nierównością terenu; szli za nim, pilnowali go, znikali za mijanym folwarkiem, by wynurzyć się zza lasu.

Stopniowo żołnierze poczęli się denerwować widząc, że ich zagarnięto niby w oka niewidzialnej sieci.

— Ech, nudni są! — powtarzali nawet Pache i Lapoulle. — Ulżyłoby człowiekowi, gdyby im posłał pigułkę.

Ale maszerowano, maszerowano wciąż — z trudem, krokiem już ociężałym; w niespokojnym marszu wyczuwano zewsząd zbliżającego się wroga podobnie jak się wyczuwa wzbierającą burzę, nim uderzy nad horyzontem. Wydano surowe rozkazy tylnej straży i nie było już maruderów- wobec powszechnego przeświadczenia, że zdążający za korpusem Prusacy zagarniają wszystko. Ich piechota nadciągała w piorunującym marszu, podczas gdy pułki francuskie dreptały w miejscu.

W Authe niebo rozjaśniło się i Maurycy według położenia słońca orientował się, że miast zawrócić bardziej ku Le Chêne — o całe trzy mile stamtąd — skręcono prosto na wschód. Była godzina druga; po dwudniowym dygotamy na deszczu dawał się we znaki nieznośny, upał. Droga długimi objazdami pięła się w górę poprzez opustoszałe równiny. Ani domu, ani żywej duszy; zaledwie z rzadka mały smętny lasek wśród melancholii nagich gruntów; i posępna cisza tego pustkowia udzieliła się spotniałym, wlokącym się ze spuszczonymi głowami żołnierzom. Na koniec ukazało się Saint-Pierremont — kilka bezludnych domów na pagórku. Nie szli przez wioskę. Maurycy stwierdził,, że zawracają od razu na lewo kierując się z powrotem na północ, ku Besace. Tym razem zrozumiał manewr zmierzający do wyprzedzenia Prusaków pod Mouzon. Ale czy się to mogło udać — z oddziałami tak znużonymi, tak zdemoralizowanymi? W Saint-Pierremont, w dali, na zakręcie drogi do Buzancy ukazali się znów trzej ułani; a kiedy tylna straż opuszczała wioskę, ujawniła się nieprzyjacielska bateria i padło kilka pocisków nie wyrządzając żadnej szkody. Nie odpowiedziano; marsz trwał nadal coraz uciążliwszy.

Z Saint-Pierremont do Besace są bite trzy mile. Jan słysząc to od Maurycego uczynił gest rozpaczy: nigdy chłopcy nie zrobią tych dwunastu kilometrów; widać to po niewątpliwych oznakach, po tym, jak dyszą, po błędnym wyrazie zmęczonych twarzy.

Droga wznosiła się wciąż między dwoma wzgórzami ścieśniającymi się stopniowo. Trzeba było zarządzić postój. Ale przez ten odpoczynek członki ociężały do cna i kiedy wypadło znowu wyruszyć, było jeszcze gorzej: pułki już się nie posuwały, ludzie padali... Jan widząc, że Maurycy blednie i że mu wzrok mętnieje ze znużenia, wbrew swemu zwyczajowi rozmawiał, usiłował oszołomić towarzysza potokiem słów, by go utrzymać w stanie czuwania, w mechanicznym ruchu, który stał się bezwiedny.

— Więc twoja siostra mieszka w Sedanie? Ha! Być może, będziemy tamtędy przechodzili.

— Przez Sedan? Nigdy! To nie jest nasza droga! Trzeba by być szalonym...

— A twoja siostra jest młoda?

— Przecież jest w moim wieku: mówiłem ci, że jesteśmy bliźniętami.

— Podobna do ciebie?

— A jakże! Jest blondynką, włosy ma kędzierzawe, mięciutkie... Niewysoka, o szczupłej buzi... i taka spokojna, cicha. Ach, moja droga Henrietta!

— Bardzo się kochacie?

— O tak, bardzo!

Zapadło milczenie . Jan spojrzawszy na Maurycego zauważył, że jego oczy się zamykają i że chłopak za chwilę upadnie.

— Ech, mój ty biedaczku! Trzymaj się do stu piorunów! Daj mi na chwilę swój karabin, to ci ulży... Posiejemy po drodze połowę ludzi, nie sposób przecie dzisiaj pójść dalej.

Ujrzał właśnie przed sobą Oches, którego kilka ruder piętrzyło się na wzgórzu. Żółciótki kościół na samym szczycie wystrzelał wysoko spośród drzew.

— To tam z pewnością będziemy nocowali.

Tak się też stało. Generał Douay wobec ostatecznego znużenia oddziałów wątpił, by tego dnia można było dotrzeć do Besace. Nadto zmusiło go do tej decyzji przybycie konwoju, owego utrapionego konwoju, który wlókł się od Reims i którego trzymilowy sznur wozów i zwierząt tak fatalnie utrudniał pochód. Z Quatre-Champs wysłano rozkaz skierowania go bezpośrednio na Saint-Pierremont i dopiero w Oches zaprzęgi połączyły się z korpusem, w stanie takiego wyczerpania, że konie nie chciały iść dalej. Była już godzina piąta. Generał lękając się zapuszczać w przełęcze Stonne uznał, że trzeba zrezygnować z przebycia do końca etapu dziennego wyznaczonego przez marszałka. Rozłożono się obozem przesunąwszy konwój w dół, na łąki, pod ochroną jednej dywizji, podczas gdy artyleria pozostała w tyle na wzgórzach, a brygada, która miała nazajutrz objąć straż tylną, rozlokowała się na wyniosłości naprzeciwko Saint-Pierremont. Inna dywizja, której część stanowiła brygada Bourgain-Desfeuilles'a, biwakowała za kościołem na szerokim płaskowzgórzu okolonym dębowym lasem.

Zapadała noc, kiedy sto szósty pułk mógł się wreszcie rozłożyć na skraju lasku — tyle było zamętu przy wyborze punktów noclegowych i rozmieszczeniu oddziałów.

— Niedoczekanie! — warknął z wściekłością Chouteau. — Ani myślę jeść, chcę spać!

Był to głos ogółu. Mało kto miał siłę rozbijać namioty; ludzie zasypiali, gdzie kto padł, jak bezwładna masa. Zresztą, aby jeść, potrzebny był rozdział prowiantu... A tu, w Oches, nie było intendentury, gdyż oczekiwała ona przybycia siódmego korpusu w Besace.

Wśród ogólnego bezładu nie zwracano się już nawet do kaprala; kto mógł i jak potrafił zaopatrywał się w żywność; od tej chwili nie było już „fasunku", żołnierze musieli żyć z zapasów, które zasadniczo mieli w plecakach... a plecaki były puste; nader nieliczni znajdowali jeszcze skórkę chleba — okruch dawnej obfitości... Mieli kawę; najmniej zmęczeni napili się kawy niesłodzonej.

Kiedy Jan chciał się podzielić z Maurycym swoimi dwoma sucharami, spostrzegł, że przyjaciel śpi głęboko. Przez chwilę zastanawiał się, czy go nie zbudzić, po czym stoickim gestem włożył na powrót suchary na dno plecaka, z największą starannością, jakby ukrywał złoto... Sam zadowolił się łykiem kawy, podobnie jak koledzy. Zażądał, by rozbito namiot; wszyscy już się ułożyli, kiedy Loubet powrócił z wyprawy przynosząc pęk marchwi z sąsiedniego pola. Wobec niemożności gotowania schrupano ją na surowo, lecz to tylko podrażniło głód, a Pache nawet odchorował ten wyczyn...

— Nie, nie, dajcie mu spać! — powiedział Jan do Chouteau, który potrząsał Maurycym, aby mu wręczyć jego porcję.

— Ach! — westchnął Lapoulle. — Jutro w Angoulême będzie chleb. Miałem w Angoulême kuzyna, wojskowego. Dobry to był garnizon!

Dziwiono się. Chouteau wykrzyknął:

— Jutro w Angoulême? Widzicie go, frajera, co sobie wyobraża, że jest w Angoulême!

Niepodobna było zrozumieć, co sobie wyobrażał Lapoulle. Wierzył, że idą do Angoulême. To on rankiem na widok ułanów twierdził, że są to żołnierze Bazaine'a.

Obóz zapadł w atramentową ciemność, w śmiertelną ciszę. Mimo chłodu nocy zabroniono rozpalania ognisk. Wiedziano, że Prusacy są o kilka zaledwie kilometrów; wszelkie szmery przyciszano z obawy, by się przed nimi nie zdradzić. Oficerowie już uprzedzili swoje oddziały, że wyruszy się około czwartej rano, aby odrobić stracony czas; wszyscy, wyczerpani, zasypiali pośpiesznie, chciwie... Ponad rozproszonym obozowiskiem mocny oddech tej ciżby unosił się niby samo tchnienie ziemi.

Nagle sekcję zaalarmował wystrzał. Była jeszcze głęboka noc, może godzina trzecia. Wszyscy zerwali się na nogi. Alarm szerzył się coraz dalej; uwierzono w nieprzyjacielskie natarcie. A był to tylko Loubet, który, nie śpiąc, wpadł na pomysł zapuszczenia się w dąbrowę, gdzie musiały być króliki. Co za uczta, jeżeli o świcie przyniesie kolegom kilka sztuk! Ale gdy szukał odpowiedniego miejsca na czaty, usłyszał zbliżające się głosy ludzkie i trzask gałęzi... Przestraszony, wypalił sądząc, że to Prusacy.

Maurycy, Jan i inni już byli na miejscu, kiedy rozległ się ochrypły głos:

— Nie strzelajcie, do stu piorunów!

Na skraju lasu ukazał się chudy osobnik o gęstej krzaczastej brodzie. Był w bluzie ściśniętej czerwonym pasem i miał karabin przewieszony przez ramię. Natychmiast wyjaśnił, że jest Francuzem, wolnym strzelcem w randze sierżanta, i że przychodzi z dwoma żołnierzami z lasów Dieulet, by udzielić ważnych wskazówek generałowi.

— Hej, Cabasse, Ducat! — krzyknął odwróciwszy się. — Hej tam, dziady, chodźcież!

Tamci dwaj, najwidoczniej wystraszeni, przecie zbliżyli się: Ducat — mały grubas, blady, z rzadkimi włosami, Cabasse — rosły i suchy, ciemnolicy, z długim ostrym nosem. Tymczasem Maurycy, ze zdziwieniem przyglądający się uważnie sierżantowi, zapytał go w końcu:

— Powiedzcie no, czy nie jesteście Wilhelmem Sambuc z Remilly? A gdy ten po chwili wahania z zaniepokojoną miną potwierdził, młodzieniec cofnął się nieco, ponieważ ów Sambuc uchodził, za okropne indywiduum, za godnego członka rodziny drwali, która źle się wykierowała: ojca pijaka pewnego wieczora znaleziono z poderżniętym gardłem; matka i córka, żebraczki i złodziejki, zniknęły trafiwszy do jakiegoś zamtuza... Ten oto Wilhelm zajmował się kłusownictwem, uprawiał też przemyt; jedyny zaś z tego wilczego pomiotu wyrosły na uczciwą jednostkę, Prosper, strzelec afrykański, nim został żołnierzem, zgodził się za parobka po prostu z nienawiści do lasu...

— Widziałem waszego brata w Reims i w Vouziers — podjął Maurycy. — Jest zdrów.

Sambuc nie odpowiedział. Po chwili rzekł lakonicznie:

— Proszę mnie zaprowadzić do generała. Powiedzcie mu, że wolni strzelcy z lasów Dieulet mają mu do zakomunikowania ważną wiadomość.

W czasie powrotu do obozu Maurycy pomyślał o wolnych kompaniach, w których pokładano tyle nadziei, a które już zewsząd wywoływały skargi. Miały prowadzić wojnę podjazdową, czyhać na wroga za płotami, nękać go, zabijać mu wartowników, osaczać lasy, tak aby się z nich nie wydostał ani jeden Prusak. A naprawdę stawały się postrachem chłopów, których źle broniły i którym pustoszyły pola. Przez wstręt do regularnej służby wojskowej przeróżne zdeklasowane typy śpieszyły do wolnych szeregów, zadowolone, że wymykają się spod dyscypliny, że się włóczą po zaroślach jak podchmieleni bandyci, sypiając i chlając gdzie popadło. W niektórych z tych kompanii zaciąg rekruta przedstawiał się wręcz żałośnie.

— Hej tam, Cabasse! Hej, Ducat! — powtarzał Sambuc odwracając się za każdym krokiem. — Bliżej tu, wałkonie!

Ci dwaj wydali się Maurycemu także okropni. Cabasse, ów chudy drab, urodzony w Tulonie, niegdyś kelner w Marsylii, później osiedlił się w Sedanie jako sprzedawca produktów z Południa; tam omal nie zakosztował pobytu w kryminale w związku z nie wyświetloną aferą złodziejską. Ducat, mały grubas, były woźny sądowy z Blain-ville, zmuszony do opuszczenia posady po ujawnieniu brzydkich igraszek z nieletnimi dziewczynkami, niebawem uciekł przed grożącym mu sądem przysięgłych z powodu takich samych sprawek w Raucourt, gdzie był buchalterem w fabryce. Ten miał trochę wykształcenia, używał nawet łacińskich cytat, Cabasse natomiast ledwo umiał czytać; ale obaj stanowili zgraną niebezpieczną parę.

Obóz już się budził. Jan z Maurycym zaprowadzili partyzantów do kapitana Beaudoin, który postawił ich przed pułkownikiem de Vineuil. Ten począł ich wypytywać; atoli Sambuc, świadom swej ważnej roli, chciał koniecznie mówić z samym generałem. Wreszcie Bourgain-Desfeuilles, który spał u proboszcza Oches, ukazał się na progu plebanii, zły, że go obudzono wśród nocy przed czekającym go nowym dniem głodu i zmęczenia; toteż powitał przybyszów z nietajoną irytacją: „Skąd przychodzą? Czego chcą? Aha, więc to wolni strzelcy! Tak... mało mamy łazików, prawda?..."

— Panie generale — wyjaśnił nie zbity z tropu Sambuc — obstawiliśmy z kolegami lasy Dieulet.

— Gdzież to jest, te lasy Dieulet?

— Między Stenay a Mouzon, panie generale.

— Stenay, Mouzon? Nie znam... Jakże mogę się połapać w tych wszystkich nowych nazwach?

Zażenowany pułkownik de Vineuil wtrącił się dyskretnie, przypominając, że Stenay i Mouzon leżą nad Mozą i że Niemcy zajęli pierwsze z tych dwu miast, więc w drugim miano próbować przeprawy przez most na rzece.

— Słowem, panie generale — podjął Sambuc — przyszliśmy pana powiadomić, że w tej chwili lasy Dieulet są pełne Prusaków... Wczoraj, kiedy piąty korpus opuszczał Bois-les-Dames, doszło do utarczki w okolicy Nouart...

— Jak to?, Wczoraj? Bili się?

— Ano tak, panie generale; piąty korpus bił się w odwrocie; teraz powinien być w Beaumont. Koledzy udali się w tamtą stronę, aby go poinformować o ruchach nieprzyjaciela, myśmy zaś postanowili powiadomić pana o sytuacji, aby pan udzielił mu pomocy, bo ten piąty korpus będzie miał na pewno jutro rano sześćdziesiąt tysięcy ludzi na karku.

Usłyszawszy tę liczbę generał Bourgain-Desfeuilles wzruszył ramionami.

— Sześćdziesiąt tysięcy? Do licha! Czemuż nie sto tysięcy?... Roi ci się, mój zuchu... Strach podwaja liczbę... Niepodobna, by tak blisko nas znajdowało się sześćdziesiąt tysięcy ludzi; wiedzielibyśmy o tym.

Upierał się. Daremnie Sambuc wezwał na świadków swych towarzyszy: Ducata i Cabasse'a.

— Widzieliśmy armaty — twierdził Prowansalczyk. — A, dalibóg! te diabły muszą być okrutnie zajadłe, skoro je taszczą po leśnych drogach, gdzie się grzęźnie aż po łydki po ostatniej serii deszczów.

— Ktoś im pokazuje drogę, to pewna — wtrącił były woźny. Ale generał od czasu nieporozumienia w Vouziers nie dawał już wiary wciąż powtarzanym wieściom o koncentracji obydwu armii niemieckich. Nie uznał też nawet za potrzebne skierować wolnych strzelców do komendanta siódmego korpusu, za którego on właśnie w ich oczach uchodził. Gdyby wierzyć wszystkim chłopom, wszystkim włóczęgom przynoszącym rzekome wiadomości, niepodobna byłoby uczynić kroku na prawo czy na lewo... Jednakże rozkazał przybyszom, by pozostali i towarzyszyli kolumnie, skoro znają te strony.

— Swoją drogą — zauważył Jan zwracając się do Maurycego — poczciwe to draby, co zrobiły cztery mile przez pola po to, aby nas przestrzec.

Młodzieniec przyznał mu słuszność; a że i on znał okolicę, śmiertelnie przeraziła go myśl o tym, że Prusacy są w lasach Dieulet i kierują się do natarcia na Sommauthe i Beaumont. Usiadł wyczerpany, przygnębiony przeczuciem tragicznego przebiegu tego rozpoczynającego się dnia.

Zmartwiony jego wyglądem kapral zapytał go tonem ojcowskim:

— Coś tam znowu nie bardzo?... Czy to wciąż ta twoja noga? Maurycy zaprzeczył ruchem głowy.

— No, w takim razie... jesteś głodny?

A nie otrzymawszy odpowiedzi wydobył niepostrzeżenie z plecaka jeden z owych dwu sucharów, po czym skłamał z prostotą:

— Masz, zachowałem twoją część... Swoją zjadłem przed chwilą. Świtało, kiedy siódmy korpus opuścił Oches kierując się do Mouzon przez Besace, gdzie powinien był przenocować. Z początku wyruszył ogromny konwój eskortowany przez pierwszą dywizję; pojazdy terenowe z nienagannymi zaprzęgami toczyły się żywo, inne — podwody z rekwizycji, przeważnie próżne i zbędne — osobliwie marudziły wśród wzgórz w okolicy Stonne. Droga wznosi się tam zwłaszcza za wioską Berlière, między porosłymi lasem pagórkami. Około godziny ósmej zjawił się marszałek Mac-Mahon, wzburzony na widok tych oddziałów, przekonany był bowiem, że wyruszyły rano z Besace, mając do przebycia zaledwie kilka kilometrów, by dotrzeć do Mouzon. Toteż między nim a generałem Douay wywiązała się żywa wymiana zdań. Ostatecznie postanowiono, że pierwsza dywizja i konwój pomaszerują dalej tym samym szlakiem do Mouzon; ale dwie pozostałe dywizje, by uniknąć nowego opóźnienia przez tę tak ciężką, tak powolną awangardę, skierują się na Raucourt i Autrecourt celem przeprawienia się przez Mozę pod Villers. Więc znowu nawrót na północ podyktowany pośpiechem, marszałkowi bowiem pilno było przerzucić armię na drugą stronę rzeki. Za wszelką cenę musieli tegoż wieczora stanąć na prawym brzegu. Straż tylna była jeszcze w Oches, kiedy pruska bateria z oddalonego pagórka w okolicy Saint-Pierremont otworzyła ogień, rozpoczynając taką samą zabawę jak poprzedniego dnia. Zrazu, niepotrzebnie, odpowiedziano strzałami; następnie ostatnie oddziały przeszły do odwrotu.

Aż do godziny jedenastej sto szósty pułk postępował z wolna drogą wijącą się wśród wyniosłości Stonne. Z lewa widać nagie, postrzępione grzebienie, podczas gdy po prawej stronie łagodnie spływają zalesione zbocza. Słońce wyjrzało na nowo; było bardzo gorąco w wąskiej dolinie objętej przytłaczającą pustką. Ani fermy, ani żywej duszy, ani żadnej sztuki bydła pasącej się na łąkach. Żołnierze — i tak już znużeni, głodni i niewyspani — niebawem ledwie powłóczyli nogami, zrezygnowani, pełni głuchej niechęci.

Nagle, w czasie jakiegoś postoju na skraju drogi, z prawej strony . huknęły armaty. Wystrzały były tak wyraźne, tak silne, że najwidoczniej bitwa rozgrywała się w odległości nie większej nad dwie mile. Wydarzenie to. podziałało niezwykle na tych ludzi znużonych ustawicznym odwrotem, rozdrażnionych oczekiwaniem. Zerwali się na równe nogi, drżąc, zapominając o zmęczeniu: czemuż nie idzie się naprzód? Chcą się bić, niech im raczej łby porozbijają, ale niech się skończy bezładna ucieczka, nie wiadomo dokąd i dlaczego!

Właśnie generał Bourgain-Desfeuilles wraz z pułkownikiem de Vineuil wstąpił na wzgórze, aby rozeznać okolicę. Widziano ich tam pomiędzy dwiema kępami drzew, jak wodzili dokoła lornetami. Natychmiast pchnęli towarzyszącego im adiutanta z rozkazem sprowadzenia owych partyzantów. Kilku żołnierzy, wśród nich Jan i Maurycy, przyłączyło się do nich na wypadek, gdyby była potrzebna jakaś pomoc.

Gdy tylko generał zobaczył Sambuca, zawołał:

— Cóż za przebrzydła okolica z tymi ciągłymi górami i lasami! Czy rozpoznajecie, gdzie to jest? Gdzie się biją?

Sambuc, którego Ducat i Cabasse nie odstępowali na krok, począł nasłuchiwać, przez chwilę rozglądał się po szerokim widnokręgu. Stojący obok Maurycy również wodził. zdumionym spojrzeniem po rozległym amfiteatrze dolinek i gaików. Rzekłbyś, nieskończone morze o ogromnych rozlewnych falach. Lasy skrapiały ciemną zielenią żółciznę gruntów, w oddaleniu zaś, hen pod słonecznym żarem wzgórza, pławiły się w rudawych oparach. Nie było nić widać, najniklejszy dymek nie pokazał się na jasnym niebie; armaty wciąż grzmiały dalekim, a coraz mocniejszym łoskotem burzy.

— Tu na prawo mamy Sommauthe — powiedział wreszcie Sambuc wskazując wysoki szczyt uwieńczony zielenią. — Yoncq jest tam, na lewo. Biją się, panie generale, w Beaumont.

— Tak, w Varniforet albo w Beaumont — przytwierdził Ducat. Generał wydał jakieś głuche pomruki.

— Beaumont, Beaumont. Nic nigdy nie wiadomo w tym sakramenckim kraju... — Po czym głośno: — A ile jest stąd do tego Beaumont?

— Z dziesięć kilometrów, jeżeli iść drogą z Le Chêne do Stenay. Armaty wciąż grały nieprzerwanym gromowym łoskotem jakby postępującym od zachodu ku wschodowi. Sambuc dorzucił:

— Do diaska! Robi się gorąco... Spodziewałem się tego, dziś rano uprzedziłem pana generała: to z pewnością te baterie, któreśmy widzieli w lasach Dieulet. W tej chwili piąty korpus musi mieć na karku całą armię, co waliła przez Buzancy i przez Beauclair.

Zapadła cisza, podczas której odgłos bitwy w oddali dochodził coraz wyraźniej. Maurycy z pasją zaciskał zęby, aby nie wydać krzyku. Dlaczego nie idą w kierunku tych armat, zaraz, bez gadaniny? Nigdy dotychczas nie odczuwał takiego podniecenia. Każdy strzał odbrzmiewał echem w jego piersi, podrywał go, parł natychmiastową koniecznością: być tam, brać udział w akcji, niech się to skończy! Czyż długo jeszcze będą tak człapać obok bitwy, ocierać się o nią łokciami, nie wystrzeliwszy ani jednego naboju? To chyba jakaś zmowa: żeby od dnia wypowiedzenia wojny wlec ich w ten sposób w ciągłym odwrocie! W Vouziers słyszeli jedynie strzelaninę na tyłach. W Oches nieprzyjaciel popukał tylko przez chwilkę za nimi. I teraz mają zwiać, nie pędzą co żywo na pomoc kolegom! Maurycy patrzał na Jana, który stał tak samo jak on blady, z oczyma błyszczącymi gorączkowym podnieceniem. We wszystkich piersiach serca trzepotały się na ten gwałtowny armatni zew.

Ale nastała nowa chwila oczekiwania: wąską ścieżką wspinał się po wzgórzu generał Douay. A kiedy osobiście przesłuchał wolnych strzelców, wydał okrzyk rozpaczy. Gdyby nawet był uprzedzony rano, cóż by mógł zrobić? Rozkaz marszałka był wyraźny: za wszelką cenę przed wieczorem przeprawić się przez Mozę. Zresztą, jakże tu teraz zebrać rozrzucone etapami oddziały, maszerujące pośpiesznie ku Raucourt, aby je co rychlej przerzucić na Beaumont? Nie ulega wątpliwości, że nie zdążyliby. Oto już piąty korpus musiał cofać się na - Mouzon; wyraźnie wskazywały to armaty- swym łoskotem wzmagającym się w kierunku wschodnim, niby huragan gradu i zniszczenia. Generał Douay wzniósł obydwa ramiona gestem bezsilnej wściekłości; i wydano rozkaz dalszego marszu na Raucourt.

Och, ten pochód w głębi wąwozu między wysokimi grzbietami, a tam — z lewa, za lasem — armaty wciąż grają! Na czele sto szóstego pułku jechał pułkownik de Vineul — sztywny, wyprężony na siodle; twarz miał pobladłą, powieki mu trzepotały, jak gdyby powstrzymywał łzy. Kapitan Beaudoin w milczeniu przygryzał wąsy, a porucznik Rochas głucho mamrotał ordynarne przekleństwa wymyślając wszystkim i sobie. I nawet wśród żołnierzy, co się najmniej kwapili do boju, nawet wśród najmniej odważnych panował nastrój gniewu z powodu tego stanu ustawicznej porażki, wściekłość, że znowu usuwają się ciężkim, chwiejnym krokiem, podczas kiedy- przeklęci Prusacy masakrują ich towarzyszy.

U stóp pasma Stonne, skąd droga opada zygzakiem pomiędzy pagórkami, przejście stało się szersze. Oddziały maszerowały teraz pośród rozległych gruntów poprzecinanych niedużymi lasami. Od chwili wymarszu z Oches trzymający teraz straż tylną sto szósty pułk każdej chwili oczekiwał ataku; nieprzyjaciel bowiem posuwał się za kolumną krok w krok, obserwując ją, wypatrując zapewne chwili odpowiedniej do zaskoczenia z tyłu. Mimo to zbliżano się już do Raucourt w nie najgorszym porządku, lecz tu nastąpił tragiczny moment: nagle z bocznej drogi wynurzyła się ciżba rannych oficerów, żołnierzy bez broni, wozów ciągniętych przez galopujące konie, w wichrze i kurzawie klęski. Były to niedobitki jednej z brygad pierwszej dywizji eskortującej konwój wyprawiony rankiem do Mouzon drogą wiodącą przez Besace. Zaskoczeni, zaatakowani z flanki pod Varniforet, ulegając przewadze liczebnej rzucili się do ucieczki i oto gnali w panice pokrwawieni, upiorni, na pół obłąkani, przerażając swym stanem towarzyszy. Ich opowiadania siały lęk, , były jakby niesione tym armatnim grzmotem, który od południa słyszano bez ustanku.

Kiedy mijano Raucourt, niepokój i zamęt dosięgły szczytu. Czy skręcić na prawo w stronę Autrecourt, aby — jak to było postanowione — przeprawić się przez Mozę pod Villers? Zmieszany, niepewny, generał Douay obawiał się, że zastanie most zatarasowany, może nawet już opanowany przez Prusaków. I wolał maszerować dalej prosto wąwozami Haraucourt, aby przed zapadnięciem nocy dotrzeć do Remilly. Po Mouzon — Villers, a po Villers — Remilly: szło się wciąż pod górę, a w oddali na ich tyłach — pruscy ułani. Pozostawało do przebycia zaledwie sześć kilometrów, ale była już godzina piąta... i jakież okrutne zmęczenie! Od świtu na nogach, zużyto dwanaście godzin na przejście trzech mil, wśród nużącego kołowania, dreptania, nie kończących się postojów, pod natłokiem dojmujących wzruszeń i obaw. W ciągu dwu ostatnich nocy ludzie prawie nie spali, a od chwili wymarszu z Vóuziers karmieni byli niedostatecznie. Słaniali się z wyczerpania.

Raucourt jest bogatym miasteczkiem z licznymi fabrykami, z solidnie zabrukowaną główną ulicą, ze schludnymi budynkami kościoła i merostwa. Ale noc, jaką tam spędził cesarz z marszałkiem Mac- Mahon, pośród całej masy sztabowców i świty cesarskiej, a następnie przemarsz pierwszego korpusu, który przez całe przedpołudnie przelewał się tamtędy niczym ogromna rzeka — wszystko to wyczerpało zasoby ogałacając piekarnie i sklepy z żywnością, zmiatając nawet okruchy w domach mieszczańskich. Nie można było dostać już ani chleba, ani wina, ani cukru — słowem, nic do jedzenia i do picia. Widziano panie rozdające na progach swych domostw szklanki wina i filiżanki bulionu — aż do ostatniej kropli w beczce i w kociołku. Kiedy około trzeciej rozpoczął się przemarsz pierwszych pułków siódmego korpusu, wyglądało to wręcz rozpaczliwie. Jakże to? Wszystko na nowo? Znów ich pełno! Ulicą wloką się tłumy ludzi wyczerpanych, pokrytych kurzem, mdlejących z głodu — a tu nie było dla nich ani kęsa strawy. Ten i ów z żołnierzy przystawał, stukał do drzwi, wyciągał ręce w stronę okien, błagając o kawałek chleba. I widać było kobiety, które głośno płakały dając im na migi znać, że nie mogą, że nic już nie mają...

Na rogu jednej z ulic Maurycy nagle zachwiał się. Jan pośpieszył ku niemu.

— Nie, zostaw, to już koniec... Wolę już zdechnąć tutaj.

Opadł na krawężnik. Kapral udał szorstkość niezadowolonego zwierzchnika.

— Do pioruna! Kto mi wpakował takiego żołnierza? Cóż to, chcesz, żeby cię zagarnęli Prusacy? Jazda! Wstawać!.— Widząc, że młodzieniec nie odpowiada, leżąc na pół omdlały, blady, z zamkniętymi oczami, zaklął jeszcze, lecz tonem niewymownego współczucia: — Do diabła! Do diabła!

I popędziwszy do pobliskiej studni napełnił wodą menażkę i zmoczył Maurycemu twarz. Następnie, już się tym razem nie kryjąc, wydobył z plecaka ostatniego, tak troskliwie przechowywanego suchara i pokruszył go na drobne kawałki, które wsuwał żołnierzowi między zęby. Ten otworzył oczy i począł zachłannie jeść.

— Ale ty? — spytał nagle przypominając sobie... — Więc go nie zjadłeś?

— Och, ja jestem twardy, mogę poczekać!... Tęgi łyk „studziennego szampana" od razu stawia mnie na nogi.

Poszedł znowu napełnić menażkę i napił się wody cmokając językiem. Jego twarz również była blada i ziemista, a tak był zgłodniały, że aż mu drżały dłonie.

— No, w drogę, synku! Trzeba dogonić kolegów.

Maurycy wsparł się na jego ramieniu pozwalając się prowadzić jak dziecko. Nigdy żadne ramię kobiece nie było mu tak miłe, takim ciepłem przenikające serce. W tym powszechnym rozkładzie, w tej krańcowej niedoli, w obliczu śmierci doznawał rozkosznego pokrzepienia przez świadomość, że oto jest istota, co go kocha i troszczy się o niego; i być może myśl, że tak oddane mu serce, to serce prostaczka, chłopa zrośniętego z ziemią, do którego zrazu miał wstręt, myśl ta zaprawiała teraz jego wdzięczność niezmierną słodyczą. Czyliż to nie było braterstwo z czasu zarania ludzkości, przyjaźń wyprzedzającą wszelką kulturę i podział na klasy, przyjaźń dwóch ludzi zjednoczonych i sprzęgniętych we wspólnej potrzebie pomagania sobie w obliczu groźby wrogiej przyrody? Czuł własne serce bijące w piersi Jana i sam odczuwał dumę płynącą z przeświadczenia, iż tamten jest mocniejszy, że go wspiera, że się dla niego poświęca; podczas gdy Jan nie analizując swych uczuć doznawał radości, że może roztoczyć opiekę nad tym przyjacielem, tak pełnym wdzięku, inteligencji, zalet, jakie w nim samym pozostały w stanie jakże pierwotnym. Od czasu gwałtownej śmierci żony, która zginęła jako żałosna bohaterka strasznego dramatu, uważał sam siebie za człowieka bez serca, przysiągł nigdy się już nie zadawać z tymi istotami, przez które tyle się cierpi, nawet jeżeli nie są złe... I przyjaźń starczyła mu za wszystko, zbędne były uściski, przenikali się do głębi, byli jeden w drugim, choć tak różni jeden od drugiego, na tej straszliwej drodze do Remilly, jeden podtrzymujący drugiego, stanowiąc już tylko jedną istotę, żałosną i cierpiącą.

W chwili gdy straż tylna opuszczała Raucourt, wtargnęli tam od drugiego wylotu Niemcy; i obydwie ich baterie natychmiast rozmieszczone z lewej strony, na wyniosłościach, otworzyły ogień. Sto szósty pułk ciągnący właśnie pośpiesznie drogą schodzącą w dół wzdłuż rzeki Emmane, znajdował się na linii obstrzału. Jeden pocisk przepołowił rosnącą nad brzegiem topolę; inny utkwił w łące, nie wybuchnąwszy, tuż obok kapitana Beaudoin. Ale jar zwężał się w kierunku Haraucourt, a tam grzęzłeś w ciasnym korytarzu obrzeżonym u góry zadrzewionymi grzbietami; jeśli się tam zaczaiła garstka Prusaków -— pogrom nieuchronny... Ostrzeliwane z tyłu, wietrząc z prawej i z lewej strony groźbę możliwego natarcia, oddziały ciągnęły pośród wzrastającego zaniepokojenia; śpieszno im było wydostać się z tego niebezpiecznego przejścia. Toteż resztka energii wstąpiła w najbardziej znużonych. Żołnierze, niedawno ledwie wlokący się pod Raucourt od chałupy do chałupy, teraz wyciągali krok, sprężyści, ożywieni pod piekącą ostrogą niebezpieczeństwa. Wydawało się, że nawet konie mają świadomość, iż straconą minutę przyjdzie drogo opłacić. I czoło kolumny musiało być już blisko Remilly, kiedy nagle pochód został wstrzymany.

— Do licha! — mruknął Chouteau. — Czyż myślą nas tutaj zostawić?

Pułk nie dotarł jeszcze do Haraucourt, a pociski wciąż się sypały.

Gdy tak stali maszerując w miejscu w oczekiwaniu rozkazu, jeden pocisk wybuchnął tuż blisko po prawej stronie, na szczęście nie raniąc nikogo. Upłynęło pięć nieskończenie długich, straszliwych minut. Trwali wciąż na miejscu; na przedzie musiała być przeszkoda zagradzająca drogę, jakiś nagle wyrosły mur... Pułkownik, uniesiony w siodle na wyprężonych strzemionach, drżał z pasji wyczuwając wzrastającą za nim panikę wśród żołnierzy.

— Wszyscy wiedzą, że nas sprzedano — warknął porywczo Chouteau.

Pobudzone biczem trwogi wzmogły się rozpaczliwe pomruki. Tak! Tak! Ściągnięto ich tu, aby ich sprzedać, wydać Prusakom. Wśród splotu niepowodzeń i w obliczu tylu popełnionych błędów ludzie o umysłach ograniczonych nie znajdowali już innego wytłumaczenia podobnej serii klęsk poza faktem zdrady.

— Sprzedano nas! — powtarzano przerażonymi głosami.

W pewnej chwili Loubet wystąpił z własnym ujęciem sprawy.

— To ta świnia, cesarz, tam sterczy w poprzek drogi ze swymi gratami po to, by nas wstrzymywać.

I wersja ta wnet obiegła szeregi. Utrzymywano, że zator wywołał przejazd dworu cesarskiego, który przeciął drogę kolumnie. Buchnął płomień nienawiści, posypały się wstrętne wyzwiska pod adresem służby cesarskiej, co się rozgaszczała w miastach na noclegi, wykładając swe zapasy, kosze z winem, srebrne zastawy w obecności żołnierzy ogołoconych ze wszystkiego; rozpalając ogień w kuchniach, podczas gdy nieszczęśnicy z kolumny marszowej ściskali sobie brzuchy. Jakże żałosny był ten cesarz, w tej chwili pozbawiony tronu i władzy, podobny zbłąkanemu w swym cesarstwie dziecku, które wleczono jak zbędny tłumok wśród sprzętu oddziałów; skazany na to, by wlókł za sobą szyderstwo galowego orszaku, przybocznej gwardii, pojazdów, koni, kuchmistrzów — wszystek splendor swego tronowego płaszcza usianego pszczołami, taplającego się we krwi i błocie na szlakach klęski!

Jeden po drugim padły dwa pociski. Odłamek zerwał porucznikowi Rochas kepi z głowy. Szeregi zwarły się, poczęto się wzajemnie popychać. Rozległy się zdławione głosy; Lapoulle z pasją wołał, by szli naprzód. Jeszcze chwila, a mogła nastąpić straszna katastrofa, bezładna ucieczka, okropne zamieszanie, podczas którego na dnie wąskiego przesmyku niejednego zadeptano by na śmierć.

Pułkownik, bardzo blady, odwrócił się.

— Chłopcy, moi chłopcy, trochę cierpliwości! Posłałem tam dowiedzieć się... Już ruszamy...

Lecz nie ruszano, a sekundy zdawały się wiekami. Jan ujął znowu Maurycego za rękę i ze wspaniałym spokojem objaśniał mu szeptem, że jeżeli koledzy będą parli, oni dwaj odskoczą na lewo, aby potem, przeszedłszy lasami pod górę, przedostać się na drugą stronę rzeki. Spojrzeniem szukał trójki franc-tireurs'ów, ponieważ wiedział, że znają okolicę; ale powiedziano mu, że zniknęli podczas przemarszu przez Raucourt.

Nagle pochód ruszył, a niebawem, za zakrętem drogi, znaleziono się poza obstrzałem baterii niemieckich. Później dowiedziano się, że cały zamęt tego feralnego dnia wywołała dywizja generała Bonnemain — cztery pułki kirasjerów — która przecięła drogę i przez to wstrzymała marsz siódmego korpusu.

Miało się już ku nocy, kiedy sto szósty pułk przechodził przez Angecourt. Po prawej stronie widniały wciąż takie same szczyty, ale z lewego boku wąwóz rozszerzał się, a w oddali widać było błękitnawą dolinę. Wreszcie z wyniosłości pod Remilly w oprzędzie wieczornych mgieł dostrzeżono bladosrebrzystą wstęgę pośród ogromnych połaci łąk i oranek. Była to Moza, upragniona Moza, gdzie wydawało się czeka zwycięstwo.

Wyciągając ramiona ku dalekim światełkom, wesoło jarzącym się na tle zieleni w głębi tej żyznej doliny pełnej uroku w zmierzchowej ciszy, Maurycy rzekł do Jana z akcentem radosnej ulgi człowieka poznającego kochane strony:

— O, spójrz tam!... To Sedan!

Koniec wersji demonstracyjnej.

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚa id="filepos367216"gt; DRUGA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

W tym czasie dokoła Sedanu ze wszystkich straconych pozycji — z Floing, z płaskowzgórza, z lasu Garenne, z doliny Givonne, z drogi wiodącej do Bazeilles — odpływała, toczyła się ku miastu wzburzona fala ludzi, koni i armat.

Ta forteca, tak niefortunnie obrana jako punkt oparcia, stawała się fatalną pokusą, schronieniem przyciągającym zbiegów, złudą. ocalenia, której ulegali nawet najdzielniejsi wśród ogólnej demoralizacji i paniki. Wyobrażano sobie, że tam, za wałami, ujdzie się wreszcie przed tą straszną artylerią, grzmiącą od dwunastu bez mała godzin; i nie istniała już świadomość ani rozumowanie: zwierzę budziło się w człowieku; było to szaleństwo instynktu w poszukiwaniu nory, by się zagrzebać i spać.

Gdy Maurycy, który pod murkiem obmywał świeżą wodą twarz Janowi, zobaczył, że ranny otwiera oczy, wydał okrzyk radości:

— Och, mój ty biedaku! Sądziłem, że już po tobie!... No, i ja ci tam tego nie wypominam, ale jesteś diablo ciężki...

Jan, jeszcze ogłuszony, zdawał się budzić ze snu. Niebawem snadź zrozumiał, przypomniał sobie... gdyż dwie wielkie łzy spłynęły mu po policzkach. Ten Maurycy, ten wątły młodzieniec, którego kochał, którym opiekował się jak dzieckiem, znalazł więc w porywie przyjaźni dość siły w ramionach, aby go aż tutaj przydźwigać!

— Pozwól no, obejrzę twoją łepetynę.

Rana była niegroźna, ot, zwykłe zadraśnięcie skóry, które silnie krwawiło; teraz zlepione krwią włosy utworzyły czop. Toteż Maurycy pilnie baczył, by ich nie zmoczyć, aby na nowo nie otworzyć rany.

— No, jesteś umyty, odzyskałeś ludzki wygląd... Czekaj, nakryję ci głowę.

I podniósłszy kepi leżącego obok martwego żołnierza, włożył je ostrożnie na głowę Janowi.

— To akurat twoja miara... A teraz, jeżeli tylko możesz chodzić... całkiem fajni z nas kawalerowie.

Jan powstał, wstrząsnął głową, aby się upewnić, że jest cała. Nieco mu tylko jeszcze ciążyła. Da się doskonale radę. I ogarnęło go wzruszenie człowieka prostego: pochwycił Maurycego, przycisnął go mocno do serca, powtarzając jedynie:

— Ach, mój drogi chłopcze, mój drogi chłopcze! Ale Prusacy nadchodzili i nie należało się wałęsać za murem. Porucznik Rochas już wycofywał się ze swą garstką żołnierzy, chroniąc sztandar, który podporucznik ciągle niósł pod pachą, zwinięty dokoła drzewca. Lapoulle, wysoki drab, mógł wspiąć się na palce i strzelał jeszcze sponad daszka; natomiast Pache z powrotem przewiesił karabin przez ramię, sądząc snadź, że już dość tego, że należałoby pomyśleć o jedzeniu i spoczynku.

Jan i Maurycy, zgięci we dwoje, przyśpieszyli kroku, aby ich dogonić.

Karabinów ani nabojów nie brakowało: dość było się schylić. Uzbroili się tedy na nowo, ponieważ porzucili przedtem wszystko — plecaki i resztę — wówczas, kiedy jeden musiał nieść drugiego na plecach.

Mur ciągnął się aż do lasu Garenne i mały oddziałek mniemając, iż jest ocalony, żwawo pomaszerował za folwark, po czym dotarł do linii drzew.

— Ach — ozwał się Rochas, który zachował swą wspaniałą, niezachwianą ufność — odsapniemy tu chwileczkę, zanim znowu przejdziemy do natarcia.

Po pierwszych zaraz krokach wszyscy poczuli, że wstępują w piekło; ale nie mogli się już cofnąć, należało mimo wszystko przebyć las, jedyną linię odwrotu. W tej godzinie był to las przerażający, las beznadziei i śmierci. Świadomi faktu, iż wojsko wycofuje się tamtędy, Prusacy przeszywali go kulami, obsypywali pociskami. Był jakby chłostany burzą, wszystek niespokojny i wyjący wśród trzasku gałęzi; Pociski armatnie ścinały drzewa, kule karabinowe strącały deszcz liści, z rozłupanych pni zdawały się dobywać głosy skargi, łkania spadały wraz ze zroszonym żywicą listowiem. Rzekłbyś, rozterka ciżby spętanej łańcuchami, groza i krzyki tysięcy przygwożdżonych do ziemi istot, co nie zdołały ujść obstrzału. Nigdy jeszcze nie czuło się równie silnego tchnienia trwogi jak w tym bombardowanym, lesie.

Maurycy i Jan, którzy dogonili swych kolegów, przerazili się. Szli teraz wysokopiennym lasem; mogli biec. Ale kule gwizdały, krzyżowały się, niepodobna było uchwycić ich kierunku, tak by zabezpieczyć się przemykając od drzewa do drzewa. Dwaj żołnierze padli — jeden trafiony w plecy, drugi w twarz. Przed Maurycym stuletni dąb, którego pień rozpłatał pocisk, zwalił się z tragicznym majestatem bohatera, miażdżąc wszystko dokoła. A w momencie gdy młody żołnierz odskakiwał, olbrzymi buk tuż z lewej strony, przez inny pocisk odarty z korony, załamywał się i runął na ziemię jak zrąb katedry.

Którędy uciekać? W którą stronę zwrócić kroki? Zewsząd padały strącane gałęzie, las zdawał się ogromnym budynkiem zagrożonym ruiną.

Później, kiedy uskoczyli w zagajnik, aby uniknąć tego niebezpieczeństwa, z kolei Jan omal nie został przecięty na dwoje pociskiem, który na szczęście nie wybuchnął. Teraz nie mogli się już posuwać w zawiłej gęstwie krzewów. Cienkie łodygi krępowały im ramiona; wysokie trawy oplątywały kostki nóg; unieruchamiały ich nagle ukazujące się ściany zarośli, a wszędzie dokoła osypywało się strącane gigantyczną, kosą listowie. Minęli jakiegoś człowieka, który, rażony kulą w czoło, pozostał na miejscu stojąc, wciśnięty między dwie młode brzózki. Uwięzieni w tej gęstwinie czuli niejednokrotnie, że mija ich śmierć.

— Do kroćset! — rzekł Maurycy. — Nie wydostaniemy się stąd!

Był siny, znów wstrząsały nim dreszcze, i Jan tak dzielny, Jan, który rankiem dodawał mu otuchy, teraz drżał również zdjęty lodowatym chłodem. Był to strach, strach okropny, zaraźliwy, nie do pokonania. Znowu dokuczało mu dotkliwe pragnienie, nieznośna suchość w ustach, bolesny, dławiący skurcz. Towarzyszyła temu niemoc, nudności w dołku, a równocześnie kłucie w nogach. I ogarnięci tą zupełnie fizyczną udręką lęku uciskającego czaszkę, widzieli tysiące czarnych punktów, jak gdyby w śmigającej chmarze rozróżniając poszczególne pociski.

— Och! marny nasz los! — wyjąkał Jan. — Bądź co bądź, niezbyt to miłe: być tu, nadstawiać łba dla innych, kiedy ci inni sobie najspokojniej ćmią fajeczkę...

Maurycy, wzburzony, dorzucił: — Tak, czemu właśnie ja, a nie kto inny?!

Był to bunt własnego ja, egoistyczna wściekłość jednostki, która nie chce ginąć poświęcając się dla zbiorowości.

— Gdyby jeszcze — podjął Jan — człek wiedział dlaczego? Gdyby się to mogło na coś przydać! — Po czym wzniósłszy oczy spojrzał na niebo: — Do tego jeszcze to drańskie słońce, któremu się nie chce zjeżdżać. Kiedy zajdzie i będzie czarno, może przestaną się bić...

Od dawna już, nie mogąc się zorientować co do godziny, nie mając nawet świadomości czasu, wyczekiwał tego powolnego zachodu słońca, które jakby przestało się posuwać, zatrzymane tam, nad lasami, na lewym brzegu rzeki. I nie było to nawet tchórzostwo, lecz przemożna potrzeba, wciąż wzrastająca: nie słyszeć więcej pocisków ani kul, ujść, zaryć się w ziemię i zatracić się w niej. Gdyby nie wzgląd . na szacunek ludzki, nie chełpliwa ambicja spełnienia swego obowiązku w obliczu kolegów, człowiek straciłby głowę, wiałby mimo woli, ile sił w nogach...

Jednakże Maurycy i Jan z wolna przywykali; z tego nadmiaru podniecenia rodziła się jakaś bezwiedność i odurzenie graniczące z brawurą. W końcu już się nawet nie śpieszyli w marszu przez ten przeklęty las. Ale groza wzmogła się jeszcze pośród tego tłumu drzew bombardowanych, zabijanych na posterunku, padających ze wszystkich stron niby niewzruszone olbrzymy-żołnierze. Pod kopułą listowia, w rozkosznym zielonawym półświetle, w głębi tajemniczych, wyścielonych mchem schronisk dyszała brutalna śmierć, bezczeszcząc samotne źródła, rzężeniem konających głosząc się w najskrytszych zakątkach, gdzie dotychczas jedynie zakochanym parom zdarzało się zabłąkać. Ktoś, ugodzony kulą w pierś, zdążył tylko krzyknąć: „Dostało mi się!", padając martwy twarzą do ziemi. Drugi, któremu pocisk zgruchotał obydwie nogi, śmiał się nadal, nieświadomy swej rany, sądząc po prostu, że się potknął o jakiś korzeń. Inni, z przestrzelonymi członkami, trafieni śmiertelnie, mówili coś i biegli jeszcze kilka metrów, zanim runęli w nagłych konwulsjach. W pierwszym momencie najgłębsze rany ledwo dawały się odczuwać i dopiero później zaczynały się straszliwe cierpienia, wybuchając w krzykach i łzach.

Och, ten zbrodniczy las, las masakrowany, który wśród szlochów konających drzew stopniowo wzbierał wyjącą rozpaczą rannych!

U stóp dębu Maurycy i Jan spostrzegli żuawa z rozprutym brzuchem; wydawał nie kończący się krzyk zarzynanego zwierzęcia. Opodal inny płonął żywcem; palił się jego niebieski pas, płomień dosięgał mu brody i przypalał ją, a nieszczęśnik, mając snadź złamany krzyż i nie mogąc się poruszyć, płakał gorącymi łzami. Dalej ujrzeli kapitana z wyrwanym lewym ramieniem i prawym bokiem przebitym aż do uda; pełzał na brzuchu, podpierając się łokciami, i prosił, by go dobito, głosem przenikliwym, błagalnym, przejmującym grozą i tonem; inni, jeszcze inni, cierpiąc potwornie, tak gęsto zalegali zarosłe trawą ścieżki, że trzeba było uważać, aby ich nie stratować. Ale ranni, umarli już się nie liczyli. Padającego towarzysza opuszczano, zapominano o nim, nawet nie oglądając się wstecz. Teraz przyjdzie kolej na następnego, może właśnie na mnie...

Wtem, kiedy docierano do skraju lasu, rozległ się okrzyk:

— Do mnie!

Był to podporucznik niosący sztandar; ugodzony kulą w lewe płuco, upadł, obficie plując krwią, a widząc, że nikt się nie zatrzymuje, zdołał jeszcze zawołać:

— Do sztandaru!

Jednym skokiem Rochas zawrócił i ujął sztandar, którego drzewce było złamane, podczas gdy podporucznik z trudem wybełkotał lepkie od krwawej piany słowa: — Ze mną skończone, wszystko mi jedno!... Ratujcie sztandar!

I pozostał samotny, wijąc się na mchu w tym uroczym zakątku leśnym, skurczonymi dłońmi wyrywając zioła, a pierś mu wznosiło rzężenie trwające długie godziny.

Teraz wreszcie znaleźli się poza tym lasem grozy. Z oddziałku pozostali już tylko porucznik Rochas, Pache i Lapoulle oraz Maurycy z Janem. Dołączył się następnie Gaude, którego zgubiono w drodze; z kolei i on wynurzył się z gęstwiny i ze swą trąbką przewieszoną przez ramię ruszył pędem, aby dogonić towarzyszy.

Była to prawdziwa ulga znaleźć się w szczerym polu oddychając swobodnie. Świst kul ustał po tej stronie doliny, pociski już nie padały..

Niebawem przed bramą wjazdową jakiegoś folwarku usłyszeli przekleństwa i zobaczyli siedzącego na spoconym koniu, generała, mocno nasrożonego. Był to Bourgain-Desfeuilles, dowódca ich brygady; mundur miał zakurzony, widać było, że jest zupełnie wyczerpany. Jego rumiana twarz zadowolonego z życia mieszczucha wyrażała rozgoryczenie wywołane klęską, którą traktował jako osobiste niepowodzenie. Od rana stracił łączność ze swymi żołnierzami. Widać zabłądził na polu bitwy, kiedy pędził za niedobitkami swej brygady, narażając się wręcz na śmierć, w porywie gniewu przeciw bateriom pruskim, co niszczyły cesarstwo i zarazem jego karierę oficera cieszącego się względami w Tuileriach.

— Do stu piorunów! — wykrzykiwał. — Więc nie ma już nikogo, nie można się poinformować w tym zatraconym kraju!

Mieszkańcy folwarku widocznie uszli w głąb lasu. Wreszcie w drzwiach ukazała się bardzo stara kobieta, jakaś zniedołężniała, zapomniana sługa.

— Hej, tam, matko! Gdzie tu Belgia?

Patrzała nań ogłupiała, jak gdyby nie rozumiejąc. Wtedy generał stracił wszelkie panowanie, zapomniał, że zwraca się do chłopki; wrzasnął, że nie myśli dać się wpędzić w pułapkę wracając do Sedanu, że zwiewa za granicę, i to już! Przysłuchujący się rozmowie żołnierze podeszli bliżej.

— Ależ, panie generale — zauważył jakiś sierżant — niepodobna już przejść. Wszędzie są Prusacy... Wiać to można było dziś rano...

Istotnie, obiegały już różne pogłoski o kompaniach, co oddzielone od swych pułków bezwiednie przekroczyły granicę, i o innych, które później zdołały nawet przedrzeć się przez linie nieprzyjacielskie, nim pierścień całkowicie się zamknął.

Wyprowadzony z równowagi generał wzruszył ramionami.

— No! No! Czyż z takimi jak wy morowcami człek nie zajdzie dokąd zechce? Już ja tam sobie znajdę z pół setki zuchów, co zaryzykują! — A zwracając się ku starej wieśniaczce: — Ej, do pioruna! — zawołał. — Matko, odpowiedzcież! Gdzie to jest ta Belgia?

Tym razem zrozumiała. Wyciągnęła rękę w stronę wielkiego lasu.

— Tam, tam!

— Hę? Co powiadacie?... Te domy, które widać tam, na krańcu pola?

— O, dalej, dużo dalej... Tam, aż tam, het... Teraz generał zakrztusił się z pasji.

  — Ależ to wstrętne taki przeklęty kraj! Nigdy się nie wie, gdzie co jest. Belgia była tam, człek bał się, żeby nie wdepnąć w nią mimo woli... A teraz, kiedy chciałby się do niej dostać, już jej tam nie ma... Nie! Nie! Tego już wreszcie za wiele! Niech mnie wezmą, niechaj zrobią ze mną, co zechcą, idę spać!

I ponaglając wierzchowca, podskakując na siodle jak bukłak nadęty wściekłym wiatrem, pogalopował w kierunku Sedanu.

Minąwszy zakręt zmierzali teraz ku przedmieściu Le Fond de Givonne, wtłoczonemu między wzgórki, gdzie wzdłuż drogi wznoszącej się serpentyną ku lasom ciągnęły się małe domki i ogrody. W tej chwili była zatłoczona taką falą uciekinierów, że porucznik Rochas, a wraz z nim Pache, Lapoulle i Gaude, zostali jakby zablokowani przy narożnej oberży u skrzyżowania ulic. Z trudem przyłączyli się do nich Jan z Maurycym.

Wszyscy zdumieli się usłyszawszy słowa rzucone w ich stronę grubym zapijaczonym głosem:

— A to dopiero! To ci spotkanie! Hop! Hop! Ferajna! No, no, to się nazywa spotkanie!

Rozpoznali Chouteau, wspartego łokciami na parapecie jednego z parterowych okien zajazdu. Mocno pijany, mówił głosem przerywanym czkawką:

— Słuchajcie, nie krępujcie się, jeżeli macie ochotę wypić... Starczy jeszcze dla kolegów... — Chwiejnym ruchem ponad ramieniem wzywał kogoś pozostałego w głębi sali. — Chodź, leniuchu... Obsłuż tych panów...

Z kolei ukazał się Loubet; trzymał w każdej ręce pełną butelkę, którą potrząsał uciesznie. Był mniej pijany od tamtego. Odezwał się swym głosem paryskiego kawalarza, wołając przez nos, jak wykrzykują w dzień publicznego święta sprzedawcy soku lukrecjowego:

— Świeże, chłodzące, świeże, chłodzące, kto się napije?

Nie widziano ich od czasu, kiedy odeszli pod pozorem zaniesienia do ambulansu sierżanta Sapin. Potem zapewne błąkali się, wałęsali unikając miejsc nawiedzanych przez pociski, aż oto utknęli tu, w tej splądrowanej gospodzie. Rochas był oburzony.

— Czekajcie, bandyci, dam ja wam popijać sobie, kiedy my tu wszyscy zdychamy z utrudzenia!

Ale Chouteau nie przejął się naganą.

— Ale! Wiedzże, stary wariacie, że nie ma już porucznika, są tylko ludzie wolni! Cóż to? Więc nie wystarczają ci Prusacy, jeszcze ci mamy dołożyć?...

Trzeba było siłą powstrzymać oficera odgrażającego się, że mu łeb rozwali. Zresztą sam Loubet, wciąż piastując swe flachy, usiłował zaprowadzić zgodę.

— Dajcie spokój! Nie trza się gryźć, wszyscyśmy bracia! — Po czym zwrócił się do Lapoulle'a i Pache'a, kolegów z sekcji: — A wy nie bądźcie fujarami, wejdźcie! Przepłucze się wam gardziele.

Na chwilę Lapoulle zawahał się, wyczuwając mgliście, że to jakoś niepięknie: raczyć się, kiedy tylu biedaków łyka ślinę... Ale był tak zmordowany, tak wyczerpany głodem i pragnieniem! Nagle zdecydował się; jednym susem, bez słów, wtargnął do oberży popychając przed sobą Pache'a, który — również milczący — uległ pokusie... I tyle ich widziano.

— Zgraja rozbójników! — powtarzał Rochas. — Należałoby ich wszystkich rozstrzelać!

Teraz miał przy sobie tylko Jana, Maurycego i trębacza Gaude. Wszyscy czterej zostali, mimo próby oporu, stopniowo zepchnięci na bok w potoku uciekinierów zalewającym całą drogę. Znajdowali się już daleko od zajazdu. Była to bezładna ucieczka, tłum parł ku fosom Sedanu błotnistą falą podobną do zlepka ziemi i kamyków, które burza, szalejąc na wyżynach, spędza w głąb dolin. Ze wszystkich okolicznych płaskowzgórzy, po wszystkich zboczach, po wszystkich nierównościach terenu, drogą z Floing, przez Pierremont, cmentarzem, Polem Marsowym, a także przez Fond de Givbnne ta sama ciżba toczyła się w panicznym, coraz szybszym pędzie. I czyż można było ganić tych nieszczęsnych ludzi, co od dwunastu godzin, nieruchomi pod druzgocącym obstrzałem artyleryjskim, oczekiwali niewidzialnego nieprzyjaciela? Obecnie armaty biły w nich z frontu, z boku, z tyłu. Ogień stawał się coraz bardziej skoncentrowany, w miarę jak armia wycofywała się ku miastu. Kilka pułków siódmego korpusu, zwłaszcza od strony Floing, odstępowało w niezłym ordynku. Ale w Fond de Givonne nie było już ani szeregów, ani dowódców, oddziały tłoczyły się wylękłe, złożone z wszelkich niedobitków; z żuawów, turkosów, strzelców, piechurów — przeważnie bez broni, w poplamionych i podartych mundurach, z rękami i twarzami czarnymi, z przekrwionymi, występującymi z orbit oczami, z ustami nabrzmiałymi od miotania wyzwisk. Kiedy niekiedy gdzieś koń bez jeźdźca, wierzgnąwszy, gnał galopem przewracając żołnierzy, przebijając tłum i wywołując w nim wstrząs trwogi. To znowu przejeżdżały w szalonym pędzie działa, rozproszone baterie; artylerzyści, jak gdyby w pijackim odurzeniu, miażdżyli wszystko na drodze. A dreptanie stada nie ustawało: zwartym korowodem, bok przy boku — ucieczka masowa, podczas której każda luka była natychmiast wypełniana w instynktownym pośpiechu, aby być już tam, pod osłoną, za murem.

Jan znów podniósł głowę, obrócił się ku zachodowi. Poprzez gęsty pył wzbijany stopami żołnierzy promienie słońca wciąż prażyły spocone twarze. Wieczór był bardzo pogodny, niebo grało przepięknym błękitem.

— Swoją drogą, to staje się nieznośne — powtórzył. — To drańskie słońce ani myśli zjeżdżać.

Wtem Maurycy, patrzący na młodą niewiastę przytuloną do ściany domu i nieomal zmiażdżoną przez falę tłumu, ze zdumieniem poznał w niej swą siostrę Henriettę. Przez blisko minutę trwał z otwartymi usty gapiąc się na nią. I dopiero ona pierwsza odezwała się, bynajmniej nie zaskoczona:

— Rozstrzelali go w Bazeilles... Tak, byłam tam... Więc ponieważ chcę, żeby mi oddali ciało, pomyślałam...

Nie wymieniała ani Prusaków, ani Weissa. Każdy powinien był zrozumieć. Maurycy istotnie zrozumiał. Uwielbiał siostrę... Załkał.

— Moje biedactwo!

Około godziny drugiej, odzyskawszy świadomość, Henrietta stwierdziła, że jest w Balan, w kuchni u obcych ludzi, i siedzi tam szlochając, z głową opadłą na blat stołu. Lecz niebawem przestała płakać. W tej milkliwej, tak kruchej istocie budziła się już bohaterka. Nie lękała się niczego, miała charakter stanowczy, nieugięty. W swej boleści myślała już jedynie o tym, jak pochowa ciało męża. Zrazu zamierzała po prostu wrócić do Bazeilles. Wszyscy odwiedli ją od tego postanowienia, wykazując zupełną niemożliwość takiego przedsięwzięcia. Jęła tedy szukać kogoś, kto by jej towarzyszył albo podjął odpowiednie kroki. Wybór jej padł na kuzyna, niegdyś wicedyrektora cukrowni centralnej w Chêne, za czasów gdy Weiss był tam urzędnikiem. Przed dwoma laty, wziąwszy spadek po śmierci żony, wycofał się z fabryki i osiadł w pięknej posiadłości Ermitage, której tarasy piętrzyły się w pobliżu Sedanu po drugiej stronie Fond de Givonne. I tam właśnie szła, niebaczna na przeszkody, ustawicznie narażona na niebezpieczeństwo, że ją zadepcą na śmierć.

Maurycy, któremu pokrótce wyjaśniła swój projekt, pochwalił go.

— Kuzyn Dubreuil był zawsze dla nas życzliwy... Pomoże ci. Potem sam wpadł na pewien pomysł. Porucznik Rochas chciał

uratować sztandar pułkowy. Proponowano już, że się go potnie i że każdy zabierze pod koszulą kawałek; inni radzili zakopać go pod jakimś drzewem, tak aby go później można było odgrzebać. Ale myśl o tym sztandarze podartym, chowanym jak nieboszczyk, była zbyt bolesna. Woleliby coś innego.

Toteż skoro Maurycy zaproponował powierzenie sztandaru komuś pewnemu, kto go przechowa, obroni w razie potrzeby aż do dnia, kiedy będzie mógł go oddać w stanie nienaruszonym, wszyscy się zgodzili.

— A więc — podjął Maurycy zwracając się do siostry — idziemy razem z tobą zobaczyć, czy Dubreuil jest w Ermitage'u. Zresztą, nie chcę się już z tobą rozstawać.

Niełatwo było wydostać się z ciżby. W końcu przecie im się to udało; co rychlej zboczyli na drożynę wznoszącą się po lewej stronie. Wkrótce wpadli w środek istnego labiryntu ścieżek i uliczek; było to przedmieście, na które składały się sady i działki warzywne, wille oraz drobne posiadłości wplątane jedna w drugą; a te ścieżki, te uliczki skręcały raptownie, kończyły się ślepo: obóz oszańcowany, wymarzony dla wojny podjazdowej, zakątki, których dziesięciu ludzi mogło godzinami bronić przeciwko całemu pułkowi. Rozlegały się już tam strzały, ponieważ przedmieście górowało nad Sedanem, a z drugiej strony doliny podchodziła gwardia pruska.

Kroczący za innymi Maurycy i Henrietta skręcili w lewo, potem na prawo, między dwoma nie kończącymi się murami, i naraz stanęli przed otwartą, na oścież bramą Ermitage'u. Posiadłość wraz z niewielkim parkiem piętrzyła się w trzech rozległych tarasach; i właśnie na jednym z nich wznosił się główny budynek, wielki kwadratowy dom, do którego prowadziła aleja stuletnich wiązów. Naprzeciwko, oddzielone wąską głęboką doliną, ciągnęły się inne posiadłości na skraju lasu.

Henriettę zaniepokoiła ta brutalnie rozwarta brama.

— Już ich nie ma. Musieli wyjechać.

Istotnie, poprzedniego dnia Dubreuil, zrezygnowany wobec pewności przewidywanej klęski, zdecydował się odwieźć żonę i dzieci do Bouillon. Dom jednak nie był pusty; z daleka, spoza drzew, dostrzegało się w nim ruch. Gdy Henrietta zapuściła się w szeroką aleję, cofnęła się na widok trupa pruskiego żołnierza.

— Do licha! — wykrzyknął Rochas. — Więc tutaj już się tłukli! Wszyscy, zaciekawieni, podeszli aż do mieszkania; to, co zobaczyli, wyjaśniło im wszystko: drzwi i okna na parterze musiały być wybite uderzeniami kolb i ziały teraz pustką na splądrowane pokoje. Meble wyrzucone na dwór leżały pod gankiem na żwirze tarasu. Widniał tam przede wszystkim garnitur salonowy barwy błękitnej — kanapa i dwanaście foteli, ustawione bezładnie dokoła dużego stolika, którego biały marmurowy blat był rozłupany. A z tyłu budynku oraz po alei biegali żuawi, strzelcy, żołnierze liniowi i inni należący do piechoty morskiej, ostrzeliwując poprzez dolinę przeciwległy lasek.

— Panie poruczniku — wyjaśnił jeden z żuawów — zdybaliśmy tych pruskich drani w trakcie niszczenia tu wszystkiego. Jak pan widzi, zrobiliśmy z nimi porządek. Tylko że... dranie wracają, dziesięciu przeciw jednemu; niełatwa to będzie sprawa...

Trzy trupy żołnierzy pruskich leżały na tarasie. Gdy Henrietta tym razem utkwiła w nich spojrzenie, myśląc zapewne o swym mężu, co również spoczywa tam, oszpecony, we krwi i pyle, tuż koło jej głowy świsnęła kula i uderzyła w drzewo, przed którym stała. Jan skoczył ku niej.

— Niechże pani tu nie zostaje! Prędko, prędko, proszę się schować do domu.

Odkąd znowu ją zobaczył, tak zmienioną i zrozpaczoną, patrzał na nią przejęty litością, przypominając ją sobie taką, jaką mu się ukazała poprzedniego dnia, z tym swoim uśmiechem dobrej gospodyni. Zrazu nie umiał sformułować, co jej powie, nie wiedząc nawet, czy go poznaje. Chciałby się dla niej poświęcić, przywrócić jej spokój i pogodę.

— Proszę zaczekać na nas w domu. W razie czego postaramy się jakoś panią uratować — tamtędy górą.

Ale ona machnęła ręką obojętnie.

— Po co?

Brat jednak także ją popychał i musiała wejść na stopnie; pozostała chwilę w głębi sieni, badając wzrokiem aleję. Odtąd obserwowała przebieg bitwy.

Za jednym z najbliższych wiązów stali Maurycy i Jan. Stuletnie pnie olbrzymich rozmiarów mogły łatwo osłonić dwóch ludzi. Dalej widać było trębacza Gaude, który przyłączył się do porucznika Rochas; ten upierał się nieść sztandar, skoro go nie mógł nikomu powierzyć; złożył go obok siebie pod drzewem — i strzelał. Każdy zresztą pień był obstawiony. Żuawi, strzelcy, żołnierze piechoty morskiej — od jednego krańca alei po drugi — wysuwali głowy jedynie w momencie strzału.

Naprzeciwko, w lasku liczba Prusaków musiała stale wzrastać, strzelanina bowiem stawała się coraz żywsza. Nie było nic widać; czasem tylko mignęła sylwetka człowieka przeskakującego od drzewa do drzewa. Dworek o zielonych okiennicach był również zajęty przez strzelców pruskich, którzy strzelali przez uchylone okna parteru. Do- chodziła czwarta, działa odzywały się rzadziej, milkły stopniowo; i trwano tam zabijając się jeszcze, jak gdyby w osobistej zwadzie, w tym zapadłym kącie, skąd nie można było dostrzec białej flagi wciągniętej na Basztę. I tak aż do ciemnej nocy, mimo zawieszenia broni, bitwa tu i ówdzie trwała uparcie; słyszano kanonadę utrzymującą się na przedmieściu Fond de Givonne oraz w ogrodach PetitPont.

Po obu stronach doliny w dalszym ciągu ostrzeliwano się zawzięcie. Czasami ktoś padał z przebitą piersią, skoro tylko niebacznie się odsłonił. W alei trzy nowe trupy. Rozciągnięty twarzą do ziemi, ranny żołnierz rzęził straszliwie, a nikt nie pośpieszył odwrócić go, aby mu złagodzić konanie.

Wtem Jan, podniósłszy oczy, ujrzał Henriettę wychodzącą spokojnie z domu; podeszła ku rannemu i ułożywszy go na plecach podsunęła mu pod głowę worek. Podbiegł, odciągnął ją spiesznie pod drzewo, za którym chronił się wraz z Maurycym.

— Czyż pani chce zginąć?

Wydała mu się nieświadoma własnej szaleńczej śmiałości.

— Ależ nie... Tylko boję się... sama jedna w tej sieni... Wolę być na dworze.

I pozostała z nimi. Posadzili ją na ziemi, przy pniu, i dalej wystrzeliwali na prawo i na lewo swe ostatnie naboje tak zaciekle, że odeszły ich strach i zmęczenie, a ogarnęła zupełna nieświadomość: działali już tylko odruchowo, czując pustkę w głowie, zatraciwszy nawet instynkt samozachowawczy.

— Popatrz no, Maurycy — powiedziała nagle Henrietta — czy ten zabity, tu, przed nami, to nie żołnierz z pruskiej gwardii?

Dłuższą już chwilę przyglądała się uważnie jednemu z trupów po- . zostawionych tam przez nieprzyjaciela; był to młodzieniec przysadzisty, o bujnym wąsie; leżał, przewrócony na bok, w żwirze tarasu. Spiczasty kask z pękniętą podpinką potoczył się o kilka kroków. Trup istotnie miał na sobie mundur gwardyjski: spodnie ciemnoszare, niebieską bluzę z białymi naszywkami, płaszcz zwinięty, związany przez pierś.

— Powiadam ci, to gwardia... Mam w domu taki obrazek... A także fotografię, którą nam przysłał kuzyn Gunther... — Urwała, ze swym zwykłym spokojem podeszła do zabitego, zanim zdołano jej w tym przeszkodzić. Nachyliła się. — Tak, czerwona wypustka! — krzyknęła. — Mogłam się założyć! — I wróciła pod gradem kul gwiżdżących jej koło uszu. — Tak, wypustka jest czerwona, to było do przewidzenia... Pułk kuzyna Gunthera...

Odtąd ani Maurycy, ani Jan nie zdołali utrzymać jej na miejscu. Poruszała się, wysuwała głowę, chciała mimo wszystko obserwować lasek, wciąż przejęta jakąś troską. Oni strzelali nieustannie, odpychając ją kolanem, kiedy się zanadto odsłaniała.

Niewątpliwie Prusacy teraz już uważali, że są dostatecznie liczni, i byli gotowi do natarcia; już się bowiem ukazywali, fala pieniła się i przelewała między drzewami. Ponosili ogromne straty: wszystkie kule francuskie dosięgały celu, dziesiątkując ich szeregi.

— Proszę! — rzekł Jan. — To może właśnie on, pani kuzyn...

Ten oficer, co wyszedł z domu z zielonymi okiennicami, tu, na wprost.

Rzeczywiście stał tam kapitan; poznać go można było po złoconym, kołnierzu bluzy oraz po złotym orle rozbłyskującym na jego kasku w promieniach zachodzącego słońca. Bez epoletów, z szablą w ręku, wydawał rozkazy ostrym głosem. Odległość była tak nieznaczna: zaledwie jakieś dwieście metrów, iż rozróżniano dokładnie jego szczupłą postać, rumianą twarz o surowym wyrazie i jasne wąsiki.

Henrietta przypatrywała mu się pilnie swymi przenikliwymi oczy ma.

— To na pewno on — stwierdziła bez zdziwienia. .— Doskonale go poznaję.

Ruchem szaleńca Maurycy już brał go na cel.

— Kuzyn!... Ha! Do pioruna! Zapłaci mi za Weissa!

Ale Henrietta podniosła się drżąc i odchyliła lufę odtylcówki; strzał zagubił się w przestrzeni.

— Nie, nie, nie do krewnych, nie do znajomych... To ohydne!

I z niewieścią teraz rozpaczą osunęła się za drzewo, wybuchając gwałtownym łkaniem. Przejmowała ją zgroza, była wszystka już tylko przerażeniem i boleścią.

Tymczasem Rochas triumfował. Dokoła niego ogień karabinowy utrzymywany przez kilku żołnierzy, których podniecał swym grzmiącym głosem, nabrał takiej intensywności, kiedy się ukazali Prusacy, że ci poczęli cofać się, powracając do lasku.

— Trzymajcie się mocno, chłopaczki! Nie folgujcie! Och, tchórze! O, jak wieją! Już my się z nimi załatwimy!

Był wesoły i zdawało się, że odzyskał niezachwianą ufność. Nie było żadnych klęsk... Ta garść ludzi naprzeciwko niego — to armie niemieckie, które on rozgromi bez trudu, jednym uderzeniem. Jego wysoka szczupła postać, koścista twarz o garbatym nosie, opadającym ku wydatnym poczciwym ustom, promieniała chełpliwą uciechą, radością wojaka, co podbił świat, wypoczywającego między swą lubą a butelczyną zacnego wina.

— Dalibóg! Chłopaczki, na to tu jesteśmy, żeby im sprawić lanie! I to nie może się inaczej zakończyć, co? Ładnie byśmy wyglądali, gdybyśmy zostali pobici! Pobici! Jakże to możliwe? No, dziateczki, jeszcze jeden wysiłek, a będą zmykać jak zające!

Wrzeszczał, gestykulował — tak sympatyczny w tym swoim dziecinnym złudzeniu, że jego pogoda udzielała się żołnierzom.

— Kopniakami w tyłek! Kopniakami w tyłek! Aż do granicy... Zwycięstwo! Zwycięstwo!

Ale w momencie, kiedy nieprzyjaciel po drugiej stronie doliny zdawał się istotnie wycofywać, na lewym skrzydle gruchnęła straszna kanonada. Był to wciąż ten sam manewr okrążający: cały oddział gwardii zatoczył koło przez Fond de Givonne. Z tą chwilą utrzymanie pozycji stawało się niemożliwością; ta garstka kilkunastu żołnierzy, broniących jeszcze tarasów Ermitage'u, wzięta była we dwa ognie, zagrożona odcięciem od Sedanu. Kilku żołnierzy padło; nadszedł moment ostatecznego zamieszania. Prusacy już przesadzali mur parkowy, nadbiegali alejami w tak wielkiej liczbie, że wywiązał się bój na bagnety. Szczególnie zaciekle bił się jeden z żuawów, postawny czarnobrody mężczyzna; z gołą głową, w. porwanej bluzie, kłuł trzaskające pod jego ciosami torsy i wiotczejące brzuchy, bagnet czerwony od krwi jednego zatapiając w boku drugiego; a gdy bagnet się złamał, żuaw walczył nadal, rozbijając czaszki uderzeniami kolby; i kiedy wreszcie wytrącono mu broń ostatecznie, skoczył opasłemu Prusakowi do gardła takim susem, że obydwaj w śmiertelnym uścisku potoczyli się po żwirze aż pod wyważone drzwi kuchni. Między drzewami parku, na każdym rogu trawników padały liczne trupy. Ale najzaciętsza walka rozegrała się przed tarasem, dokoła kanapy i niebieskich foteli — straszne kłębowisko ludzi strzelających do siebie w zwarciu, rozszarpujących się wzajemnie zębami i paznokciami w braku noża, by ugodzić w pierś przeciwnika.

I wówczas Gaude, obnoszący swe boleściwe oblicze człowieka, co przeżył zmartwienia, o których nigdy nie mówił, został ogarnięty bohaterskim szałem. W momencie tej ostatecznej klęski wiedząc, że kompania jest zniszczona, że nikt nie może się zgłosić na jego sygnał, chwycił swą trąbkę, przytknął do ust i zatrąbił na zbiórkę z takim huraganowym impetem, iż, rzekłbyś, chciał zbudzić poległych. Prusacy wciąż nadciągali, a on nie ruszał się dmąc co sił, triumfalnie. Powalił go grad kul; jego ostatnie tchnienie uleciało wraz z metalicznym brzękiem trąbki, który dreszczem wzbił się w niebo.

Niezdolny pojąć, co się dzieje, Rochas stał na miejscu, nie czyniąc ani kroku, by uciekać. Czekał...

No! Co to? Cóż to znowu?—bełkotał.

Nie mogło mu się w głowie pomieścić, że to znowu klęska. Ha! Wszystko się zmienia, nawet sposób walki! Czyż ci ludzie nie mogliby zaczekać po drugiej stronie doliny, aż się przyjdzie ich zwyciężyć? Na próżno ich zabijano, wciąż przybywali. Jakaż to partacka wojna, w której gromadzi się dziesięciu na to, by zgnieść jednego, gdzie nieprzyjaciel pokazuje się dopiero wieczorem — po całodziennej strzelaninie zmuszającej do bezładnej ucieczki! Osłupiały, wstrząśnięty, nie zrozumiawszy dotychczas nic z całej tej kampanii, czuł się osaczony, unoszony przez coś przemożnego, czemu już się nie sprzeciwiał, chociaż w swym uporze powtarzał machinalnie:

— Odwagi, chłopcy, zwycięstwo jest tam!

Jednakże szybkim ruchem ujął z powrotem sztandar. To była jego ostatnia myśl: ukryć sztandar, aby go nie dostali Prusacy. Ale omal nie upadł potknąwszy się o złamane drzewce. Kule gwizdały, uczuł bliskość śmierci. Wtedy zerwał jedwab sztandaru i poszarpał go usiłując zniweczyć. I w tej właśnie chwili ugodzony w szyję, w pierś, w nogi osunął się w te trójbarwne strzępy, jak gdyby przybrany nimi. Żył jeszcze minutę, oczyma szeroko rozwartymi wpatrzony, być może, we wstającą na widnokręgu prawdziwą wizję wojny — okrutną, żywiołową walkę, którą należy przyjmować jedynie sercem pełnym spokoju i powagi, tak jak się przyjmuje regulamin. Potem, po krótkim wstrząsie przedśmiertnej czkawki, skonał, w tym swoim dziecinnym osłupieniu, niby nędzna prostoduszna istota, beztroski owad zgnieciony potęgą ogromnej a niewzruszonej natury. Wraz z nim umarła legenda.

Z chwilą gdy ukazali się Prusacy, Jan i Maurycy poczęli natychmiast wycofywać się od drzewa do drzewa, osłaniając sobą, ile tylko mogli, Henriettę. Nie przerywali ognia kryjąc się po każdym strzale. -Maurycy wiedział o istnieniu u wylotu parku małej furtki, którą na szczęście zastali otwartą. Żywo wymknęli się wszyscy troje. Wpadli w wąską przecznicę wijącą się między dwoma wysokimi murami. Ale kiedy docierali do końca, seria strzałów kazała im odskoczyć na lewo, w inną — jak się okazało niestety — ślepą uliczkę. Musieli zawrócić pędem i pod gradem kul skręcili w prawo. A potem nigdy nie zdołali sobie przypomnieć, jaką szli drogą. Ludzie strzelali do siebie w każdym załomie muru; była to sieć nie do przebycia. Zapóźnione walki wrzały pod bramami wjazdowymi; najmniejsze przejścia były bronione i zdobywane szturmem z niebywałą zaciekłością. Potem nagle wyszli na drogę z Fond de Givonne, niedaleko Sedanu.

Po raz ostatni Jan uniósł głowę, spojrzał ku zachodowi, skąd biła wielka różowa jasność, i na koniec westchnął z ogromną ulgą:

— Aha! To drańskie słońce nareszcie zachodzi.

Niemniej wszyscy troje gnali, pędzili bez wytchnienia. Dokoła nich nieskończony szereg uciekających ciągnął przez całą szerokość drogi z wzrastającym pośpiechem wezbranego potoku. Kiedy przybyli do bramy Balan, trzeba było czekać pośród brutalnego natłoku. Łańcuchy mostu zwodzonego pękły: można było korzystać jedynie z kładki dla pieszych, tak iż dział i koni nie sposób było przeprawić. Przy bramie Zamkowej, przy bramie Cassine tłok pono był jeszcze gorszy. Był to pęd szaleńczy: wszystko, co pozostawało z armii, staczając się po zboczach parło ku miastu, wpadało tam z łoskotem jak w głąb kanału, którego śluzę podniesiono.

Maurycy objął siostrę drżąc z niecierpliwości.

— Chyba nie zamkną bramy, dopóki wszyscy nie wrócą.

Tego obawiano się w tłumie. Tymczasem z prawa, z lewa żołnierze rozkładali się obozem na skarpach, podczas gdy w rowach osiadły baterie: bezładne kłębowisko dział, jaszczyków i koni.

Rozbrzmiewały jeden po drugim sygnały apelu, po czym dźwięcznie otrąbiono capstrzyk. Wzywano zapóźnionych żołnierzy. Wielu przybywało jeszcze biegiem. Na przedmieściu hukały odosobnione, coraz rzadsze wystrzały. Na wewnętrznej odsadzie wału pozostawiono oddziały do obrony przykopów; i wreszcie brama została zamknięta. Prusacy byli już zaledwie o sto metrów. Widziano ich, jak chodzili tam i z powrotem po drodze z Balan, jak spokojnie zajmowali domy i ogrody.

Maurycy i Jan, popychając przed sobą Henriettę, aby ją uchronić przed poszturchiwaniami, wrócili do Sedanu na samym ostatku. Biła szósta. Kanonada ustała już od niespełna godziny. Stopniowo umilkły nawet odosobnione strzały karabinowe.

Wtedy z ogłuszającego hałasu, z obmierzłego grzmotu huczącego od wschodu pozostała jedynie nicość śmierci. Nadciągała noc; zapadła wśród ponurej, przeraa id="filepos672130">ającej ciszy.

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

CZĘŚĆ TRZECIA

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Kiedy  pociąg, który przybywał z Sedanu, po niezliczonych opóźnieniach wjechał wreszcie około godziny dziewiątej na stację Saint-Denis, niebo od strony południowej było już zalane szeroką falą czerwonego światła, jak gdyby cały Paryż Stał w płomieniach. W miarę jak noc zapadała, światło rozlewało się jeszcze szerzej i stopniowo ogarnęło cały horyzont, barwiąc krwawo lot drobnych chmurek, które po stronie wschodniej tonęły w gęstniejących ciemnościach.

Henrietta pierwsza wyskoczyła z wagonu, zaniepokojona odblaskami pożogi, które podróżni spostrzegli ponad czernią pól. Zresztą, żołnierze pruscy, którzy właśnie objęli zarząd wojskowy stacji, kazali wszystkim wysiadać; dwaj z nich na peronie przyjazdowym wykrzykiwali ochrypłą francuszczyzną:

— Paryż się pali... Nie jedziemy dalej, wszyscy wysiadają... Paryż się pali, Paryż się pali...

Była to dla Henrietty straszliwa chwila. Boże, czyż więc przybyła za późno! Nie otrzymawszy od Maurycego odpowiedzi na dwa ostatnie listy, tak się zaniepokoiła coraz bardziej alarmującymi wiadomościami z Paryża, że nagle postanowiła opuścić Remilly. Od dwóch miesięcy żyła w nieustannym zmartwieniu na folwarku wuja Fouchard; wojska okupacyjne, w miarę jak opór Paryża przeciągał się, stały się surowsze i bardziej bezwzględne i teraz, gdy wojska niemieckie pułk za pułkiem powracały do Niemiec, ciągłe przemarsze żołnierzy na nowo wyniszczały wsie i miasta. Wstawszy o świcie, by udać się na dworzec, Henrietta zobaczyła podwórze folwarczne zatłoczone śpiącymi tam kawalerzystami; leżeli bezładnie, pootulani w płaszcze. Było ich tak wielu, że zajmowali całe podwórze. Nagle, na sygnał trąbki, wszyscy podnieśli się w milczeniu, tak przyciśnięci jeden do drugiego, że Henrietcie wydało się, iż ogląda zmartwychwstałe wojsko na polu bitwy przy dźwięku trąb sądu ostatecznego. I oto tutaj, w Saint-Denis, znów spotyka Prusaków i z przerażeniem słyszy, jak wykrzykują:

— Wszyscy wysiadają, nie jedziemy dalej... Paryż się pali... Paryż się pali...

Henrietta, zgnębiona, trzymając swą walizeczkę, wysunęła się naprzód i spytała, co to znaczy. W Paryżu od dwóch dni toczy się bój, linia kolejowa przerwana, Prusacy trwają na obserwacji. Lecz ona chciała przedostać się za wszelką cenę; spostrzegłszy na peronie kapitana dowodzącego kompanią, która obsadziła dworzec, podbiegła ku niemu.

— Proszę pana, jadę do brata, jestem o niego okropnie niespokojna. Błagam pana o umożliwienie mi dalszej podróży. — Urwała, zaskoczona, poznając w blasku gazowej latarni twarz kapitana. — To ty, Ottonie... Och, okaż mi serce, skoro przypadek raz jeszcze nas zetknął!

Kuzyn Otto Gunther miał, jak zawsze, przepisowo obcisły mundur kapitana gwardii i oschły wyraz twarzy przystojnego, dbałego o swój wygląd oficera. Nie poznawał tej szczupłej, wątłej kobiety o jasnoblond włosach i ładnej łagodnej twarzyczce pod krepą kapelusza. Dopiero jej jaśniejące odwagą i prawością spojrzenie przypomniało mu... Uczynił dłonią nieznaczny gest.

— Wiesz, że mam brata żołnierza — ciągnęła z żarem Henrietta. — Został w Paryżu, obawiam się, że się wdał w tę okropną walkę... Błagam cię, Ottonie, dopomóż mi, abym mogła pojechać dalej.

Wtedy nareszcie przemówił:

— Ależ zapewniam cię, że nic nie poradzę... Pociągi nie kursują już od wczoraj; sądzę, że zerwano szyny od strony wałów. A ja nie mam do rozporządzenia ani wehikułu, ani konia, ani człowieka, który by kuzynkę zawiózł.

Patrzała na niego, bąkając tylko głuche skargi, zmartwiona, że zachowuje tak chłodną postawę, zdecydowany odmówić jej pomocy.

— Ach, mój Boże! Nie chcesz nic dla mnie zrobić... Ach, Boże, do kogóż się zwrócę?!

Ci Prusacy — wszechwładni panowie — jednym słowem mogli rozrządzać się dowoli w całym mieście, zarekwirować setkę pojazdów kazać wyprowadzić ze stajen tysiąc koni! A ten oto odmawia z wyniosłą, miną zwycięzcy, który z zasady nie interweniuje tam, gdzie chodzi o zwyciężonych, uważając zapewne, że są to istoty nieczyste, brudzące w zetknięciu z jego świeżo upieczoną glorią.

— Ostatecznie — podjęła Henrietta usiłując opanować się — wiesz przynajmniej, co się dzieje, tyle chyba możesz mi powiedzieć.

Z lekkim, ledwo uchwytnym uśmiechem odparł:

— Paryż się pali... O, proszę, przejdź tędy, widać tu doskonale.

Ruszył przodem; opuścił stację, przeszedł setkę kroków wzdłuż szyn i dotarł do żelaznego pomostu zbudowanego ponad torem. Kiedy wstąpili na wąskie schodki i znaleźli się na górze, oparci o poręcz, ujrzeli nad skarpą ogromną płaską równinę.

— Widzisz? Paryż się pali.

Mogło być pół do dziesiątej. Czerwona poświata zalewająca niebo wciąż się rozszerzała. Na wschodzie przelot drobnych krwawych chmurek zagubił się, w zenicie pozostawała jedynie atramentowo czarna plama, w której odbijały się dalekie płomienie. Teraz cała linia horyzontu była w ogniu, ale miejscami odróżniało się żywsze ogniska, snopy jaskrawej purpury, ustawiczne wytryski, które przecinały ciemność wśród wielkich ruchomych obłoków dymu. I, rzekłbyś, że pożar się posuwał, że jakiś olbrzymi las zapala się, hen, od drzewa do drzewa, że sama ziemia gotowa spłonąć zająwszy się od tego kolosalnego stosu.

— Spójrz — wyjaśniał Otto. — To jest Montmartre, ten garb, który widzimy, odcinający się czarno na czerwonym tle... Na lewo, w Villette, w Belleville nic się jeszcze nie pali. Musiano podłożyć ogień w eleganckich dzielnicach, a on się szerzy... coraz dalej. Proszę, popatrz: tam, na prawo, nowy pożar... dopiero się ukazuje. Widać płomienie, całe kłębowisko płomieni, skąd wzbija się gorejący opar... I inne, jeszcze inne, wszędzie!

Nie krzyczał, nie podniecał się; ogrom jego spokojnej radości przejmował Henriettę grozą. Och, ci Prusacy, co na to patrzą! Czuła, że Otto wręcz ją znieważa — tym spokojem, tym swoim półuśmiechem, jak gdyby od dawna spodziewał się tej bezprzykładnej klęski. Nareszcie pali się Paryż, ten Paryż, któremu niemieckie pociski mogły tylko poutrącać rynny! Wszystkie jego pretensje były zaspokojone, wydawał się pomszczony za niepomierną długotrwałość oblężenia, za straszliwe mrozy, za mnożące się ustawicznie przeszkody, których pamięć wciąż jeszcze drażniła Niemcy. W tym momencie upojenia triumfem ani podbite prowincje, ani pięciomiliardowe odszkodowanie — nic nie dorównywało temu widowisku Paryża niszczejącego, ogarniętego wściekłym szaleństwem, Paryża, podpalacza własnego domu, ulatującego z dymem w tę jasną noc wiosenną.

— Ach, nie ma co! — dorzucił ciszej. — Wspaniała robota!

Serce Henrietty wobec ogromu katastrofy ściskało się dławiącą boleścią. Na chwilę zapomniała o osobistym nieszczęściu, porwana tą falą ekspiacji całego narodu. Myśl o ogniu pożerającym ludzkie istnienia, widok miasta płonącego na horyzoncie — wyklętej, zniszczonej stolicy, od której biła piekielna łuna — wszystko to wyrywało jej z piersi mimowolne okrzyki. Złożywszy dłonie zawołała:

— Cóżeśmy uczynili, Boże, że nas tak ciężko karzesz?!

Otto już wznosił rękę gestem mentorskim, aby przemówić z gwałtownością tego chłodnego i surowego protestantyzmu wojującego i cytującego wersety z Biblii. Lecz powstrzymał się spojrzawszy na stojącą przed nim młodą niewiastę i napotkawszy spojrzenie jej pięknych oczu, jasnych i rozumnych. Sam zresztą gest wystarczył: wyrażał jego rasową nienawiść, przekonanie, że jest we Francji karcącym sędzią, zesłanym przez Pana Zastępów dla ukarania przewrotnego ludu. Paryż palił się, ponosząc w ten sposób karę za całe wieki zdrożnego życia, za długi łańcuch występków i rozpusty. Germanowie na nowo ocalą świat, oczyszczą go z nalotu łacińskiego zepsucia.

Otto opuścił ramię i rzekł po prostu:

— To już koniec... Druga dzielnica zajęła się, o, tamto ognisko, bardziej na lewo... Widzisz to szerokie pasmo, co się rozciąga jak potok żaru?

Umilkli oboje, zapanowała trwożna cisza. Istotnie nagłe przypływy płomieni wzbierały nieprzerwanie, przelewały się aż po krańce nieba strumieniami żaru. Z każdą chwilą rozszerzało się w nieskończoność falujące morze ognia, skąd teraz wzbijały się dymy gromadząc nad miastem ciemnomiedzianą chmurę, która snadź pod tchnieniem lekkiego wietrzyka odpływała powoli w czarną noc, zasnuwając horyzont niesamowitą ulewą popiołu i sadzy.

Henrietta zadrżała, jakby ocknąwszy się z koszmaru; i ogarnięta znowu niepokojem na myśl o bracie, po raz ostatni przybrała postawę błagalną.

— Zatem nic dla mnie nie możesz uczynić? Odmawiasz mi, nie chcesz dopomóc, bym się dostała do Paryża?

Otto znowu poruszył ręką, jak gdyby zamierzał przetrzeć nieboskłon.

— Po co, skoro jutro będą tam same gruzy! I na tym się skończyło.

Henrietta zeszła z pomostu, bez słowa pożegnania uciekła z walizeczką w ręce, a on długo jeszcze trwał tam, na górze, smukły, opięty w mundur, pogrążony w mroku, sycąc spojrzenie potwornym rozradowaniem, jakie mu sprawiało widowisko tego płonącego Babilonu. Po wyjściu z dworca Henrietta szczęśliwym trafem natknęła się na jakąś otyłą damę, która właśnie dobijała targu z woźnicą, aby natychmiast zawiózł ją do Paryża, na ulicę Richelieu. Henrietta prosiła ją tak usilnie, tak bardzo wzruszyła ją swymi łzami, że tamta w końcu zgodziła się zabrać ją z sobą. Woźnica, drobny brunecik, zaciął konia i przez całą drogę nie otworzył ust. Lecz gruba dama była niezmiernie wymowna. Opowiadała, jak to przed dwoma dniami, opuściwszy swój sklep po zamknięciu go, pozostawiła nieopatrznie papiery wartościowe umieszczone w ściennej skrytce. Toteż od dwóch godzin, odkąd Paryż płonął, myślała tylko o jednym: o powrocie do miasta, by zabrać swe mienie, choćby miała skoczyć w ogień. Przy rogatce stał tylko jeden drzemiący wartownik; przejechano bez większej trudności, zwłaszcza że dama kłamała jak najęta, opowiadając, że jedzie z siostrzenicą, aby we dwie pielęgnować jej męża ranionego przez wersalczyków. Prawdziwe przeszkody zaczęły się na ulicach: barykady zagradzały jezdnię, co chwila trzeba było robić objazdy. W końcu, na bulwarze Poissonnière woźnica oświadczył, że dalej nie pojedzie. I obie niewiasty musiały wędrować pieszo ulicami du Sentier i des Jeûneurs oraz przez całą dzielnicę Giełdy. W miarę jak się zbliżały ku fortyfikacjom, rozpłomienione niebo oświetlało je niczym w biały dzień. Zdumiewały się teraz spokojem tej opustoszałej części miasta, dokąd docierało tylko tętno dalekiej walki. Lecz w okolicach Giełdy już poczęły śmigać pociski; trzeba było przemykać się pod ścianami domów. Na ulicy Richelieu gruba jejmość, uradowana, że jej sklep jest nietknięty, uparła się koniecznie, że odprowadzi towarzyszkę ulicami du Hasard, Św. Anny i w końcu des Orties. Konfederaci, których batalion zajmował jeszcze ulicę, chcieli zawrócić je z drogi. Dochodziła czwarta, dniało już, kiedy wyczerpana wzruszeniami i znużeniem Henrietta stanęła wreszcie przed starym domem przy ulicy des Orties, otwartym na oścież. I po przebyciu wąskich ciemnych schodów wspięła się po drabinie prowadzącej na poddasze.

Na barykadzie przy ulicy du Bac Maurycy, leżący między dwoma workami, zdołał dźwignąć się na kolana; Jan, który sądził, że go przygwoździł do ziemi, odzyskał nieco nadziei.

— Och, mój chłopaczku, żyjesz jeszcze? Czyż ja, podłe bydlę, będę miał to szczęście?... Czekaj, pozwól mi zobaczyć.

W jaskrawym świetle pożogi zbadał ostrożnie ranę. Bagnet przeszył na wylot ramię w okolicy prawego barku; najgorsze było, że przeszedł potem między żebrami, z pewnością naruszając płuco. Jednakże ranny oddychał bez zbytniej trudności; tylko ramię zwisało bezwładnie.

— Mój biedny staruszku, nie rozpaczajże! Mimo wszystko jestem zadowolony, wolę skończyć z tym wszystkim... Dosyć już dla mnie zrobiłeś, bo gdyby nie ty, od dawna byłbym padł gdzie przy drodze.

Ale te słowa wywołały u Jana gwałtowny nawrót boleści.

— Przestań! Dwukrotnie uratowałeś mnie z łap Prusaków. Wyrównaliśmy rachunek, teraz była kolej na mnie: miałem oddać swoje życie — a oto ja cię zabijam! Och, do stu piorunów! Byłem chyba pijany, że cię nie poznałem, tak, pijany jak świnia, bo wyżłopałem już za dużo krwi!

Z oczu wytrysnęły mu łzy na wspomnienie chwili rozstania, tam, w Remilly, kiedy się rozłączali, każdy myśląc, czy się kiedyś jeszcze zobaczą i w jakich — bolesnych czy radosnych — okolicznościach. Więc na nic się nie zdało, że razem głodowali, że spędzali wspólnie bezsenne noce w obliczu wciąż obecnej śmierci? Więc na to, by dożyć tej okropności, by doszło do tego potwornego i niedorzecznego bratobójstwa, ich serca stopiły się w jedno podczas owych kilku tygodni wspólnego życia? Nie! Nie! Jan buntował się.

— Pozwól mi działać, chłopaczku. Muszę cię uratować.

Przede wszystkim trzeba było go stamtąd zabrać, gdyż żołnierze dobijali rannych. Na szczęście byli sami; należało tylko działać jak najśpieszniej. Dobywszy noża, czym prędzej przeciął rękaw, a następnie cały mundur. Krew ciekła małą strużką. Jan mocno owinął ramię Maurycego szmatami wyrwanymi z podszewki, potem zatamował ranę w piersi i podwiązał ramię. Szczęściem miał kawałek sznura; ścisnął więc energicznie ów prymitywny opatrunek, który miał tę zaletę, że unieruchamiał cały bok, zapobiegając krwotokowi. — Możesz iść?

— Tak sądzę.

Ale bał się prowadzić go tak, bez munduru. W nagłym przebłysku natchnienia popędził w sąsiednią ulicę, gdzie widział zabitego żołnierza; wrócił przynosząc płaszcz i kepi. Zarzucił Maurycemu płaszcz na ramiona, pomógł mu wsunąć do rękawa lewe, zdrowe ramię, po czym nakrył mu głowę kepi.

— No, teraz jesteś nasz... Dokąd idziemy?

Z tym właśnie był największy kłopot. Natychmiast w sercu Jana odżył niepokój wypierając przebudzoną nadzieję. Gdzie znaleźć dostatecznie pewne schronienie? Domy były przeszukiwane, rozstrzeliwano każdego komunarda ujętego z bronią w ręku. A zresztą ani Jan, ani Maurycy nie znali w tej dzielnicy żadnej kryjówki, nikogo, kto by mógł udzielić przytułku.

— Jeszcze najlepiej byłoby u mnie — powiedział Maurycy. — Dom stoi na uboczu, nikt tam nie przyjdzie... Ale to jest aż po drugiej stronie rzeki, na ulicy des Orties.

Jan, zrozpaczony, niezdecydowany, mamrotał głuche przekleństwa.

— Do diabła! Co tu robić?

Mowy być nie mogło o przemknięciu się przez most Królewski oświetlony pożarem jak słonecznym blaskiem. Zresztą natknięto by się na przeszkodę nie do przebycia — na Tuilerie w płomieniach, na Luwr, zabarykadowany, strzeżony.

— Więc przepadło, nie ma sposobu przejścia! — oznajmił Jan, który po powrocie z kampanii włoskiej przebywał pół roku w Paryżu.

Wtem przyszedł mu do głowy pewien pomysł. Jeżeli przy moście Królewskim, jak niegdyś, są łodzie, można będzie spróbować. Potrwa to bardzo długo, będzie ryzykowne, niewygodne, ale nie mieli wyboru, należało szybko się decydować.

— Słuchaj, mały, w każdym razie umykajmy stąd: tu nie jest bezpiecznie... Powiem swemu porucznikowi, że mnie złapali komunardzi i że się im wymknąłem.

Ujął go za zdrowe ramię, podtrzymał, pomógł przejść do końca ulicę du Bac wśród domów, które paliły się teraz od góry do dołu jak gigantyczne pochodnie. Smagał ich deszcz gorących głowni, żar był tak wielki, że osmalał zarost na twarzach. Później, po wydostaniu się na bulwary, trwali przez chwilę jakby oślepli przerażającą jasnością pożarów znaczących się ogromnymi snopami na obydwu brzegach Sekwany.

— Świeczek to tutaj nie brak — mruknął Jan zirytowany tym blaskiem.

I poczuł się bezpieczniejszy dopiero wtedy, gdy sprowadził Maurycego ze schodów na skarpie po lewej stronie mostu. Tam, pod kępą wysokich drzew, nad brzegiem wody znaleźli schronienie. Przez blisko kwadrans obserwowali z niepokojem czarne cienie poruszające się na przeciwległym brzegu. Padło kilka strzałów, rozległ się głośny okrzyk, a potem plusk, któremu towarzyszył gwałtowny wytrysk piany. Najwidoczniej most był strzeżony.

— A gdybyśmy tak przenocowali w tym baraku? — zagadnął Maurycy wskazując drewniany budynek biura żeglugi.

— A jakże! Żeby nas jutro rano przyskrzynili!

Jan wciąż obstawał przy swym pomyśle. Wypatrzył całą flotyllę drobnych czółen. Ale były przymocowane łańcuchami; jak tu odczepić jedno z nich, znaleźć wiosła? W końcu odkrył parę starych wioseł, udało mu się też sforsować jakąś zapewne nie domkniętą kłódkę. Skoro tylko ułożył Maurycego na przedzie łódki, puścił ją z prądem sunąc tuż przy brzegu, w cieniu kąpieliska i barek. Obydwaj milczeli przerażeni okropnym widokiem. W miarę jak płynęli w dół rzeki, groza zdawała się wzrastać na oddalającym się horyzoncie. Gdy znaleźli się przy moście Solferino, ujrzeli obydwa nadbrzeża w płomieniach.

Na lewo paliły się Tuilerie. Z zapadnięciem zmroku komunardzi podłożyli ogień na dwu krańcach pałacu, w pawilonach Flory i Marsan. Po chwili zaś ogień ogarnął pośrodku pawilon Zegarowy, gdzie był przygotowany ładunek wybuchowy — beczki z prochem nagromadzone w sali Marszałków. W tej chwili z sąsiednich budynków przez wybite okna wyrwały się kłęby rudego dymu przetykanego długimi niebieskimi płomykami. Zapalały się dachy porysowane ziejącymi żarem szczelinami, rozstępując się jak wulkaniczny grunt pod naporem podskórnego ognia. Ale przede wszystkim pawilon Flory, podpalony pierwszy, z niesamowitym trzaskiem gorzał od parteru aż do obszernych poddaszy. Nafta, którą nasycono posadzki i obicia, nadawała płomieniom taką intensywność, że widać było, jak skręcają się żelazne kraty balkonów, jak pękają wysokie monumentalne kominy.

Dalej, na prawo, pierwszy z rzędu stał w płomieniach pałac Legii Honorowej, podpalony o piątej wieczorem; odtąd już bez mała od siedmiu godzin płonął niby ogromny stos, gdzie ogień pożerał od razu wszystek zapas drzewa. Dalej pałac Rady Stanu ział ogniem, najstraszliwszym ze wszystkich, kolosalny sześcian dwóch pięter z kamieni. Cztery budowle otaczające obszerny dziedziniec wewnętrzny zajęły się jednocześnie; nafta, której pełne beczki wylano na cztery klatki schodowe, spływała tocząc po stopniach piekielne strumienie.

Na fasadzie, nad brzegiem wody, linia attyki odcinała się poczerniałą rysą pośród czerwonych jęzorów, które lizały jej krawędzie, przy czym w oślepiającym odblasku żaru z niesamowitą wyrazistością występowały kolumnady, architrawy, fryzy i rzeźby. Płomienie kłębiły się tam z tak straszną siłą, że olbrzymi gmach zdawał się jakby podważony, huczał i chwiał się w posadach — zachowując tylko szkielet swych grubych murów — w mocy tej niszczycielskiej potęgi miotającej w powietrze płaty blachy cynkowej z jego dachów. Opodal widniały koszary Orsay: tam cały fragment muru palił się wysoką białą kolumną podobną do świetlistej wieży. Wreszcie, na dalszym planie, widać było inne jeszcze pożary: siedem domów na ulicy du Bac, dwadzieścia dwa na ulicy Lilie, które zatapiały widnokrąg krwawym, bezbrzeżnym morzem płomieni.

— Boże, to niemożliwe! Rzeka się zapali!

Istotnie łódź zdawała się niesiona strumieniem ognia. W pląsających odblaskach tych wielkich ognisk rzekłbyś, że Sekwana toczy rozżarzone węgle. Nagłe czerwone błyskawice śmigały wśród syczących żółtych głowni. A oni wciąż płynęli wolno w dół rzeki, unoszeni przez tę objętą pożogą wodę, między dwurzędem płonących pałaców, jakby w niesamowicie długiej ulicy wyklętego miasta, palącej się po obu stronach jezdni z roztopionej lawy.

— Ach — odezwał się z kolei Maurycy w nawrocie szaleństwa wobec tego zniszczenia, o którym marzył — niechże wszystko płonie i niech wszystko wyleci w powietrze!

Lecz gestem pełnym zgrozy Jan nakazał mu milczenie — jak gdy- . by w obawie, że takie bluźnierstwo ściągnie na nich nieszczęście. Byłoż to możliwe, żeby chłopakowi, którego tak bardzo kochał, który był tak wykształcony, tak delikatny, przychodziły takie myśli do głowy! Wiosłował teraz energiczniej, ponieważ właśnie mijali most Solferino i znajdowali się na szerokiej odsłoniętej przestrzeni. Jasność stawała się tak olśniewająca, iż rzeka była oświetlona jakby południowym słoń-xem, rzucającym swe prostopadłe promienie, bez odrobiny cienia. Rozróżniało się najmniejsze szczegóły z osobliwą doskonałością: mieniącą się morę rzecznego nurtu, stosy żwiru na skarpach, małe drzewa nadbrzeżne. Mosty zwłaszcza ukazywały się tak jaskrawe w swej bieli, że można było zliczyć ich kamienie; rzekłbyś — przerzucone między jednym a drugim pożarem nietknięte wąskie kładki ponad połyskującą wodą. Chwilami skroś nie milknącą tę wrzawę przebijały nagłe trzaski. Spadała gwałtowna ulewa sadzy, wiatr przynosił trujące wonie. I strach było pomyśleć, że Paryż, inne, dalekie dzielnice, tam, w głębi łuku Sekwany, już nie istnieją. Po prawej, po lewej stronie natężenie pożogi oślepiało pogłębiając czarną otchłań. Jeden już tylko olbrzymi mrok, nicość, jak gdyby cały Paryż — objęty, pochłonięty ogniem — zginął w wieczystej nocy. I niebo także było martwe, płomienie wzbijały się tak wysoko, że gasiły gwiazdy.

Maurycy, miotany szałem gorączki, wybuchnął śmiechem obłąkańca.

— Piękne święto w Radzie Stanu i w Tuileriach... Fasada iluminowana, żyrandole lśnią, kobiety tańczą... Ach, tańczcie, tańczcież, piękne damy, w dymiących spódnicach, z płonącymi włosami!...

Poruszał zdrowym ramieniem, wywołując niesamowite wizje: festyny Sodomy i Gomory, muzyka, kwiaty, potworne orgie, pałace nabrzmiałe rozpustą, oświetlające wyuzdanie nagich ciał takim przepychem świec, że podpalały się same. Nagle rozległ się przeraźliwy łoskot. To w Tuileriach ogień posuwający się z dwóch krańców dosięgnął sali Marszałków. Zapaliły się beczki z prochem, pawilon Zegarowy wyleciał w powietrze z gwałtownością wybuchu prochowni. Olbrzymi snop wzbił się w górę, pióropusz, który wypełnił czarne niebo, płomienisty bukiet straszliwego święta — Brawo! — krzyknął Maurycy jak przy zakończeniu widowiska, kiedy wszystko z powrotem zapada w ciemność.

Jan rozpaczliwymi, urywanymi zdaniami powtarzał swe perswazje. Nie! Nie! Wcale nie należy pragnąć zła! Jeśli wszystko ma ulec zniszczeniu, czyż i oni mają- zginąć? I jedynie było mu pilno jak najprędzej przybić do brzegu, oddalić się od straszliwego widowiska. Jednakże przezornie minął jeszcze most Zgody, tak aby wylądować dopiero przy skarpie nadbrzeża de la Conférence, za skrętem Sekwany. I w tej krytycznej chwili— miast puścić czółno z prądem — stracił kilka minut na staranne przymocowanie go w instynktownym poszanowaniu cudzej własności. Zamiarem jego było dostać się na ulicę des Orties przez plac Zgody i ulicę Św. Honoriusza. Posadziwszy Maurycego na skarpie, wszedł sam na schody nadbrzeża; ponownie ogarnął go niepokój, gdy uświadomił sobie, jak będzie im trudno pokonać spiętrzone tam przeszkody. Była to niezdobyta twierdza Komuny: taras Tuilerii, obstawiony armatami, ulice: Królewska, Św. Florentyny i Rivoli zagrodzone wysokimi, mocno zbudowanymi barykadami; to wyjaśniało taktykę armii wersalskiej, której linie tej nocy tworzyły ogromny kąt z wierzchołkiem na placu Zgody, a końcami ramion obejmującymi na prawym brzegu dworzec towarowy Kompanii Północnej oraz, na lewym, bastion wałów, obok bramy Arcueil. Ale nadchodził świt, komunardzi opuścili Pałac Tuileryjski i barykady, wojsko zawładnęło dzielnicą, podczas gdy na skrzyżowaniu ulic Św. Honoriusza i Królewskiej od godziny dziewiątej wieczorem paliło się dwanaście innych domów.

Powróciwszy na skarpę Jan zastał Maurycego drzemiącego, jak gdyby otępiałego po swym niedawnym wybuchu.

— To nie będzie łatwe... Ale w każdym razie będziesz mógł iść, mój chłopcze?

— Tak, tak, nie kłopocz się. Zawsze się jakoś dowlokę, żywy czy umarły.

Najciężej mu było wejść na kamienne schody. Później, na górze, na- nadbrzeżu, szedł wolno, krokiem lunatyka, wsparty na ramienia towarzysza.

Jakkolwiek dzień jeszcze nie wstał, odblask pobliskich pożarów oświetlał rozległy plac sinym brzaskiem. Przeszli z sercem ściśniętym rozpaczą, nie spotykając żywego ducha. Na dwóch krańcach, z drugiej strony mostu i na końcu ulicy Królewskiej, rozróżniało się niewyraźnie widmowe sylwety pałacu Burbonów i kościoła Św. Magdaleny, poszarpanych przez pociski. Taras Tuilerii. częściowo się zawalił; Na samym placu kule podziurawiły spiżowe fontanny, olbrzymi kadłub pomnika miasta Lilie leżał na ziemi przecięty na dwoje pociskiem, a obok pomnik miasta Strasburga, zasłonięty krepą, zdawał się nosić żałobę po tylu ruinach. I widniała tam, opodal nienaruszonego obelisku, w okopie, rozłupana uderzeniem oskarda rura gazowa, która, przypadkowo zapalona, wyrzucała z przenikliwym szumem długą strugę płomienia.

Jan ominął barykadę zamykającą ulicę Królewską, między oszczędzonymi przez ogień gmachami Ministerium Marynarki i Komory Składowej. Za workami i beczkami z ziemią, z których zrobiona była, barykada, słyszał grube głosy żołnierzy. Z przodu bronił jej rów pełen zakisłej wody, w której pływały zwłoki jakiegoś komunarda, a przez wyłom widać było domy na ulicy Św. Honoriusza, dopalające się mimo ściągniętych z przedmieścia pomp, których syk dochodził z daleka. Na prawo i na lewo małe budyneczki — kioski sprzedawców gazet — były porozbijane, podziurawione, kartaczami. Rozlegały się głośne okrzyki: to strażacy odkryli właśnie w piwnicy na pół zwęglone zwłoki siedmiu mieszkańców jednego z domów.

Chociaż barykada zagradzająca ulicę Św. Florentyna i ulicę Rivoli, zbudowana potężnie i przemyślnie, wydała się jeszcze groźniejsza, Jan wiedziony instynktem wyczuł tam przejście mniej niebezpieczne. Istotnie była zupełnie bezludna, a wojsko nie odważyło się jeszcze jej zająć. Armaty drzemały w ponurym opuszczeniu. Ani żywej duszy za tym niezdobytym wałem; tylko jakiś zbłąkany pies uciekł na widok przybyszów.

Ale kiedy Jan, podtrzymując osłabionego towarzysza, zdążał śpiesznie ku ulicy Św. Florentyna, nastąpiło to, czego się obawiał: natknęli się na całą kompanię osiemdziesiątego ósmego pułku liniowego, która okrążyła barykadę.

— Panie kapitanie — wyjaśnił — to jest kolega, którego ci zbóje ranili; prowadzę go do ambulansu.

Płaszcz zarzucony na ramiona Maurycego ocalił go.

Janowi serce tłukło się w piersi, jakby miało pęknąć, gdy wreszcie schodzili razem ulicą Św. Honoriusza. Zaledwie świtało; z poprzecznych ulic coraz to padał strzał, gdyż walki jeszcze trwały. Wprost cudem przedostali się bez przeszkód na ulicę des. Frondeurs. Szli już bardzo powoli; te trzysta czy czterysta metrów, jakie mieli do przebycia, wydały się im nieskończenie długie. Na ulicy des Frondeurs wpadli na posterunek komunardów; lecz ci, przerażeni, sądząc, że to nadchodzi cały pułk, rzucili się do ucieczki. Teraz już tylko niewielki odcinek ulicy d'Argenteuil dzielił Jana i Maurycego od ulicy des Orties.

Ach, ta ulica des Orties! Z jakąż gorączkową niecierpliwością Jan pożądał jej od czterech długich godzin! Z chwilą gdy tam weszli, poczuli się ocaleni. Ulica była ciemna, bezludna, cicha, jak gdyby oddalona o sto mil od bitwy. Dom — stary ciasny budynek bez stróża — spał snem śmiertelnym.

— Klucze mam w kieszeni — wymamrotał Maurycy. — Ten większy od bramy, mały — od mojego pokoju, tam, na samej górze.

I straciwszy przytomność padł w ramiona Jana, który był tak niespokojny i roztrzęsiony, że zapomniał zamknąć za sobą drzwi wejściowe; po omacku wniósł rannego na schody, starając się iść jak najciszej, by nie zaalarmować sąsiadów. Potem, na górze, zmylił drogę, musiał położyć Maurycego na stopniu schodów i szukać drzwi przy świetle zapałek, które, na szczęście, miał przy sobie. Wreszcie wniósł Maurycego do pokoju i ułożył na żelaznym łóżku, na wprost okna, które otworzył na oścież, aby wpuścić jak najwięcej powietrza i światła. Dniało. Jan łkając padł na kolana przed łóżkiem, wyczerpany do cna, zgnębiony nawrotem okropnej myśli: że zabił przyjaciela.

Musiało upłynąć wiele minut. Jan prawie bez zdziwienia nagle spostrzegł obok siebie Henriettę. Nic naturalniejszego: brat jej był umierający, więc pośpieszyła do niego. Nie zauważył nawet jej wejścia, może siedziała tu od wielu godzin. Teraz, osunąwszy się na krzesło, patrzał na nią tępym wzrokiem, jak miotała się pod ciosem śmiertelnej boleści, który ją ugodził na widok brata nieprzytomnego i zalanego krwią. Wreszcie, coś sobie przypomniawszy, zapytał:

— Ale... zamknęła pani drzwi od ulicy?

Wstrząśnięta, skinieniem głowy odpowiedziała twierdząco i dopiero po dłuższej chwili podała mu obie ręce, spragniona serdeczności i pomocy. Wtedy Jan powiedział:

— Pani wie... to ja go zabiłem...

Nie rozumiała; nie wierzyła mu. Obydwie drobne rączki pozostawały spokojnie w jego dłoniach.

— To ja go zabiłem... Tak, tam, na barykadzie... On walczył po jednej stronie, ja po drugiej...

Malutkie rączki poczęły drżeć.

— Wszyscy byli jak pijani, nie wiedziałem już, co robię. To ja go zabiłem...

Wtedy Henrietta cofnęła ręce, drżąca, pobladła, wlepiając w Jana spojrzenie pełne grozy. Wszystko więc było skończone, nic już nie przetrwa żywe w jej zgruzgotanym sercu? Ach, Jan, ten Jan, o którym myślała przed chwilą, szczęśliwa nadzieją, że może go znowu zobaczy! I to on popełnił tę potworną rzecz! A przecie jeszcze ratował Maurycego, skoro przyniósł go tu poprzez tyle niebezpieczeństw! Nie mogła już mu oddać swoich rąk: wzdrygała się przed tym całą istotą. Lecz wydała okrzyk, w którym zawarła ostatnią nadzieję udręczonego serca.

— Ach, ja go wyleczę, muszę wyleczyć!

Podczas długich dyżurów w ambulansie w Remilly nabyła znacznej wprawy w pielęgnowaniu chorych, w opatrywaniu ran. Zapragnęła natychmiast zbadać brata. Rozebrała go, nie budząc z omdlenia. Lecz kiedy rozwiązała prowizoryczny opatrunek nałożony przez Jana, Maurycy poruszył się i wydał słaby okrzyk, szeroko otwierając zgorączkowane oczy. Natychmiast zresztą poznał siostrę i uśmiechnął się.

— Jesteś więc tu? Ach, jak się cieszę, że cię widzę przed śmiercią! Gestem pełnym ufności kazała mu zamilknąć.

— Śmierć? Ależ ja nie chcę! Chcę, żebyś żył!... Nic już nie mów, pozwól mi działać!

Kiedy jednak obejrzała przebite ramię, naruszone żebra, sposępniała, oczy jej zmąciły się.

Z miejsca objęła izdebkę w posiadanie; udało jej się znaleźć trochę oliwy, darła stare koszule na bandaże, podczas gdy Jan schodził z dzbanem po wodę. Nie otwierał już ust, patrzał na nią, jak obmywała rany Maurycego, jak je zręcznie przewiązywała — niezdolny do pomocy, unicestwiony, odkąd tu była. Kiedy skończyła, ofiarował się jednak pójść na poszukiwanie lekarza. Ale ona zachowała pełnię rozwagi. Nie! Nie! Nie pierwszego z brzegu lekarza, który może wydać jej brata. Trzeba człowieka pewnego, można poczekać kilka godzin. W końcu, gdy Jan oświadczył, że musi odejść, aby się zameldować w pułku, ustalono, że gdy tylko będzie mógł się wymknąć, wróci, o ile to możliwe, z chirurgiem.

Jan nie odchodził jeszcze, jakby nie mógł się zdobyć na opuszczenie tego pokoju pełnego nieszczęścia, którego był sprawcą. Zamknięte na chwilę okno otwarto ponownie i ranny ze swego posłania patrzał w przestrzeń, tak samo jak tamtych dwoje — wśród ciężkiej ciszy przytłaczającej serca.

Z tej wysokości wzgórza des Moulins rozpościerała się pod nimi cała rozległa połać Paryża: najpierw dzielnice centralne, od przedmieścia Św. Honoriusza aż do Bastylii, potem cały nurt Sekwany, pul- sujący życiem, oddalony lewy brzeg, morze dachów, wierzchołków drzew, dzwonnic, kopuł i wież. Rozwidniało się — straszna noc, jedna z najokropniejszych w dziejach, miała się ku końcowi. Ale w czystej jasności wschodzącego słońca, pod różowym niebem pożary trwały. Naprzeciwko widniały wciąż płonące Tuilerie, koszary d'Orsay, pałace Rady Stanu i Legii Honorowej, zabarwiając niebo krwawą poświatą.

Nawet poza szeregiem domów na ulicach Lilie oraz du Bac inne budynki snadź płonęły, gdyż słupy płomieni wzbijały się od strony Czerwonego Krzyża i dalej jeszcze, z ulicy Vavin i z ulicy NotreDame-des-Champs. Po prawej stronie, zupełnie blisko, dopalały się budynki przy ulicy Św. Honoriusza, podczas gdy po lewej, w Pałacu Królewskim i w Nowym Luwrze, gasły nie wyrządziwszy szkody późne pożary, wzniecone nad ranem.. Ale nie wiedząc zrazu, co to jest, obserwowali przede wszystkim wielki słup gęstego czarnego dymu, pędzonego wiatrem zachodnim aż pod samo okno. Od trzeciej rano gmach Ministerium Skarbu gorzał powoli, trawiąc się w ciężkich kłębach sadzy, olbrzymie bowiem stosy papierów tliły się w niskich pomieszczeniach archiwów. I jeśli nie trwało już tam, nad przebudzoną metropolią, tragiczne wrażenie z nocy, groza całkowitego zniszczenia, Sekwana spływająca żarem. Paryż podpalony z czterech stron — to rozpaczliwy i posępny smutek tułał się po ocalałych dzielnicach, w nieprzerwanej, stale wzbierającej chmurze gęstego dymu. Wkrótce słońce, które wzeszło jasne, chmura ta przesłoniła i rude niebo zasnuło się żałobą.

Maurycy znowu majacząc wyszeptał, powolnym gestem ogarniając bezkresny horyzont:

— Czy wszystko się pali? Ach, jakże się to wlecze!

Oczy Henrietty zachodziły łzami, jak gdyby jej nieszczęście wzrosło jeszcze od tych ogromnych klęsk, w których uczestniczył jej brat. A wtedy Jan, który nie odważył się ani ująć jej rękę, ani uściskać przyjaciela, jak szaleniec porwał się do odejścia.

— Do widzenia, do rychłego zobaczenia!

Mógł wrócić dopiero wieczorem, około ósmej, po zapadnięciu zmroku. Mimo wielkiego niepokoju był zadowolony: dowiedział się, że jego pułk wycofany z walk przeszedł na drugą linię, otrzymawszy rozkaz dozorowania dzielnicy, tak że biwakując ze swą kompanią na placu Carrousel miał nadzieję, iż będzie mógł przychodzić go wieczór, aby się dowiadywać o stan rannego. A szczęśliwym przypadkiem spotkał byłego lekarza ze sto szóstego pułku i zrezygnowany przyprowadził go nie zdoławszy znaleźć innego; powiadał sobie, że w każdym razie ten straszny major o lwiej głowie jest porządnym człowiekiem.

Bouroche nie wiedząc, dokąd wlecze go lamentujący kapral, narzekał, że musi piąć się tak wysoko; kiedy zrozumiał, iż ma przed sobą komunarda, wpadł w gwałtowny gniew.

— Do stu piorunów! Czy wy sobie ze mnie kpicie? To zbóje, co się nasycili rabunkami, morderstwami i podpalaniem! Sprawa tego waszego bandyty jest całkiem prosta, już ja się podejmuję Wykurować go, owszem... trzema kulami w łeb!

Lecz na widok Henrietty, śmiertelnie bladej, w czarnej sukience, z rozwianymi, pięknymi jasnymi włosami, uspokoił się nagle.

— To mój brat, panie majorze... I jeden z waszych żołnierzy spod Sedanu.

Nie odpowiedział, odsłonił rany, milcząc zbadał je, wydobył z kieszeni różne flaszeczki i założył na nowo opatrunek pouczając Henriettę, jak należy postępować. Potem swym szorstkim głosem nagle zwrócił się do rannego:

— Dlaczegoś stanął po stronie łotrów? Czemuś zrobił takie świństwo?

Maurycy, który od chwili wejścia majora milczał wpatrując się w niego, odparł z gorączkowym podnieceniem:

— Bo za wiele jest cierpienia, za wiele niegodziwości, za wiele hańby!

Na to Bouroche odpowiedział szerokim gestem, jakby chcąc wyrazić, że tego rodzaju poglądy prowadzą bardzo daleko... Zamierzał jeszcze coś dorzucić, ale w ostatniej chwili powstrzymał się i odszedł oznajmiając:

— Ja tu jeszcze wrócę.

Na schodach oświadczył Henrietcie, że za nic nie ręczy. Płuco jest poważnie naruszone, może nastąpić krwotok, który spowoduje natychmiastową śmierć.

Wróciwszy do pokoju Henrietta próbowała się uśmiechnąć, chociaż cios ugodził ją w samo serce. Czyż nie zdoła ocalić brata, zapobiec temu okropnemu losowi: wiecznej rozłące ich trojga, co się tu zeszli, tak żarliwie pragnący życia? Przez cały dzień nie opuściła pokoju: stara sąsiadka uprzejmie zatroszczyła się o jej sprawunki. I Henrietta zajęła swój posterunek na krześle obok łóżka.

Lecz owładnięty gorączkowym podnieceniem, Maurycy jął wypytywać przyjaciela, chciał wiedzieć, co się dzieje. Jan nie mówił wszystkiego, unikał szczegółów o wściekłej pasji, która w wyzwolonym Paryżu wzbierała przeciw dogorywającej Komunie. Od niedzieli wieczorem, w ciągu dwóch długich dni, mieszkańcy żyli w głębi swoich piwnic, pocąc się ze strachu, a w środę rano, kiedy mogli zaryzykować wyjście na miasto, widok skopanych ulic, szczątki, krew, a zwłaszcza straszliwe pożary — wszystko to wywoływało nastrój mściwego rozjątrzenia. Kara zapowiadała się bardzo surowa. Przeszukiwano domy, plutonom wyznaczonym do doraźnych egzekucji rzucano tłum schwytanych podejrzanych mężczyzn i kobiet. Od szóstej wieczór tego dnia armia wersalska panowała nad połową Paryża, od parku Montsouris do dworca Północnego. Ostatni zaś członkowie Komuny musieli schronić się na bulwarze Woltera, w merostwie XI okręgu.

Zapanowało milczenie. Przez otwarte okno Maurycy chłonął łagodne tchnienie nocy; po chwili, z oczyma zwróconymi w dal ku miastu wyszeptał: — Jednym słowem, to trwa, Paryż, się pali!

Była to prawda. Z zapadnięciem zmroku płomienie ukazały się na nowo i niebo czerwieniło się złowieszczym blaskiem. Po południu, kiedy z przeraźliwym hukiem eksplodowała prochownia w pałacu Luksemburskim, rozeszła się pogłoska, że Panteon runął w głąb katakumb. Zresztą przez cały dzień trwały pożary; paliły się Tuilerie i Pałac Rady Stanu, wielkimi kłębami dymiło Ministerium Skarbu.

Z dziesięć razy trzeba było zamykać okno, aby uchronić się od chmary czarnych motyli, od nieustannego nalotu spalonych papierów, które gwałtowność ognia wzbijała ku niebu, skąd spadały z powrotem drobnym dżdżem; cały Paryż został nimi zasypany i zbierano je w promieniu dwudziestu mil — aż w Normandii.

Teraz płonęły nie tylko dzielnice zachodnie i południowe, lecz także domy na ulicy Królewskiej oraz zabudowania na skrzyżowaniu Czerwonego Krzyża z ulicą Notre-Dame-des-Champs. Cała wschodnia część miasta zdawała się objęta pożogą, olbrzymie ognisko ratusza zalegało horyzont jak gigantyczny płonący stos. I paliły się jeszcze jak pochodnie: Teatr Liryczny, merostwo IV okręgu, przeszło trzydzieści budynków na sąsiednich ulicach, nie licząc teatru „Porte-SaintMartin" na północy, który purpurowiał na uboczu jak podpalona sterta pośród mrocznych pól. Dokonywano indywidualnych aktów zemsty, być może też tu i ówdzie ze zbrodniczym wyrachowaniem niszczono zawzięcie całe pliki akt. Nie było już nawet mowy o obronie, o powstrzymaniu za pomocą pożarów zwycięskiego pochodu regularnych wojsk. Dął jedynie szaleńczy huragan. Pałac Sprawiedliwości, szpital Hôtel-Dieu, katedra Notre-Dame ocalały cudem. Niszczono dla samego niszczenia, aby zagrzebać starą, spróchniałą ludzkość pod popiołami olbrzymiej metropolii, w nadziei, że nowa społeczność odrodzi się szczęśliwa i czysta w samym sercu raju ziemskiego z pierwotnych legend.

— Ach, wojna! Ohydna wojna! — powiedziała półgłosem Henrietta patrząc na to miasto ruin, cierpienia i śmierci.

Czyż to nie był rzeczywiście ostatni i nieuchronny akt szaleństwa krwi, które zrodziło się na polach klęsk Sedanu i Metzu, epidemia zniszczenia wywołana oblężeniem Paryża, szczytowe przesilenie narodu w godzinie śmierci, pośród rzezi i ruiny?

Lecz Maurycy, nie spuszczając z oczu płonących w oddali dzielnic, powoli, z trudem wyjąkał:

— Nie, nie, nie potępiaj wojny!... Wojna jest dobra, spełnia swe dzieło...

Jan przerwał mu okrzykiem nienawiści i wyrzutu:   — Do stu diabłów! Kiedy patrzę na ciebie i widzę, com uczynił... Przestań bronić wojny, to plugawa rzecz!

Ranny uczynił niewyraźny gest.

— Och, ja!... Cóż to ma za znaczenie? Jest wielu innych!... Może taki upust krwi jest potrzebny. Wojna to życie, które nie może istnieć bez śmierci.

Chory zamknął oczy, osłabiony wysiłkiem, jaki go kosztowało wypowiedzenie tych kilku słów. Henrietta dała Janowi znak, by nie dyskutował. W niej samej wzbierała fala gniewu, protestu przeciw ludzkiemu cierpieniu — mimo jej spokoju, niewiasty słabej a tak dzielnej, o jasnym wejrzeniu, w którym odżywała heroiczna dusza dziadka, bohatera napoleońskich legend.

Upłynęły dwa dni — czwartek i piątek — wśród tych samych pożarów i tych samych rzezi. Kanonada nie ustawała; baterie na Montmartre, opanowane przez armię wersalską, bez przerwy ostrzeliwały pozycje artyleryjskie nieprzyjaciela rozmieszczone w Belleville i na Père-Lachaise; konfederaci bili na oślep w Paryż; pociski padły na ulicę Richelieu i plac Vendome. Wieczorem, dwudziestego piątego, cały lewy brzeg był w rękach wojsk regularnych. Ale na prawym barykady na placach Château-d'Eau i Bastylii wciąż jeszcze się opierały. Były tam dwie prawdziwe twierdze bronione straszliwym, nieustannym ogniem. O zmierzchu, podczas bezładnego odwrotu ostatnich członków Komuny, Delescluze wziął laskę i spacerowym krokiem przeszedł spokojnie aż do barykady zamykającej bulwar Woltera gdzie przeszyty kulami poległ jak bohater. Nazajutrz, dwudziestego szóstego, już o świcie Château-d'Eau i Bastylia zostały zdobyte szturmem. Komunardzi zajmowali już tylko La Villette, Belleville i Charonne — coraz mniej liczni, stanowiąc zaledwie garstkę mężnych, zdecydowanych umrzeć. I przez dwa dni jeszcze stawiali opór walcząc zaciekle.

W piątek wieczorem, gdy Jan wymykał się z placu Carrousel, aby wrócić na ulicę des Orties, stał się świadkiem doraźnej egzekucji u wylotu ulicy Richelieu; widok ten wywarł na nim wstrząsające wrażenie. Od dwóch dni działały dwa sądy wojenne: jeden w pałacu Luksemburskim, gdzie skazańców rozstrzeliwano w ogrodzie, drugi — w teatrze „Châtelet", skąd wleczono ich aż do koszar Lobau; stale dyżurujące plutony egzekucyjne rozwalały ich na dziedzińcu wewnętrznym, z bardzo bliskiej odległości. Tam zwłaszcza rzeź była straszliwa: skazani na podstawie poszlak, mężczyźni, prawie dzieci, w butach wojskowych, z rękami czarnymi od prochu; ludzie niewinni, fałszywie zadenuncjowani, ofiary osobistych porachunków, rozpaczliwie krzyczący wyjaśnienia, których nie słuchano; gromady wpychane bezładnie pod lufy karabinów — tylu na raz nieszczęśliwych, że nie starczało kul dla wszystkich i trzeba było kolbami dobijać rannych. Krew płynęła strugami, od rana do wieczora wózki zabierały trupy. I w całym zdobytym mieście, zależnie od przypadkowych wybuchów mściwej zaciekłości, odbywały się inne egzekucje — przed barykadami, pod murami bezludnych ulic, pod cokołami pomników. Na taką właśnie scenę natknął się Jan: mieszkańcy dzielnicy prowadzili jakąś kobietę i dwóch mężczyzn na posterunek przy Teatrze Francuskim. Mieszczanie okazywali się okrutniejsi od żołnierzy. Dzienniki, które zaczęły znowu wychodzić, podżegały do eksterminacji. Cały ten sfanatyzowany tłum ze szczególną zażartością występował przeciw kobiecie, jednej z owych podpalaczek, które budziły przerażenie w obłąkanych umysłach, jednej z tych, co to się włóczą wieczorami pod mieszkaniami bogaczy, aby ciskać do piwnic bańki z płonącą naftą. Krzyczano, że kobietę tę zdybano przykucniętą przed piwnicznym okienkiem na ulicy Św. Anny. I mimo jej protestów i łkań wepchnięto ją wraz z dwoma mężczyznami na dno nie zasypanej jeszcze fosy przy barykadzie i wszystkich troje rozstrzelano w tej czarnej jamie, niczym wilki schwytane w sidła. Przechodnie przyglądali się ponurej scenie, jakaś dama przystanęła wraz z mężem, a piekarczyk niosący tort do jednego z sąsiednich domów gwizdał myśliwską piosenkę.

Gdy Jan, wstrząśnięty do głębi, przyśpieszył kroku, by czym prędzej dojść do ulicy des Orties, tknęło go nagle wspomnienie. Czy to nie był Chouteau, dawny żołnierz z jego sekcji, ten człowiek, którego tam widział, jak odziany w szacowną bluzę robociarską asystował przy egzekucji, gestem dając wyraz aprobacie? Jan dobrze znał koleje jego życia, jego rolę zdrajcy, złodzieja i mordercy! Przez chwilę wahał się: czy nie zawrócić, aby go zdemaskować, kazać na miejscu rozstrzelać, na ciałach tamtych trojga. Och, jakie to bolesne! Najbardziej winni uchodzą sprawiedliwości paradując bezkarnie w pełnym blasku dnia, podczas gdy niewinni gniją w ziemi!

Henrietta, usłyszawszy kroki na schodach, wyszła na podest.

— Niech pan będzie ostrożny! Maurycy jest dzisiaj niezwykle rozdrażniony... Doktor już był; odebrał mi wszelką nadzieję.

Istotnie Bouroche potrząsał głową, nie mogąc jeszcze nic przyrzec.

Być może, mimo wszystko, młodość chorego wyjdzie zwycięsko z powikłań, jakich się obawiał lekarz.

— A, to ty — powiedział gorączkowo Maurycy, skoro tylko spostrzegł Jana. — Czekałem na ciebie; co się dzieje? Dokąd zaszły sprawy?

Zmusił siostrę do otwarcia okna i wsparty plecami o poduszkę wskazywał miasto, które, już poczerniałe, teraz na nowo oświetlał odblask żaru.

— No? znów się zaczyna, co? Paryż płonie, tym razem cały Paryż!

Po zachodzie słońca od palącego się Spichrza Obfitości zajęły się dalekie dzielnice w górnym biegu Sekwany. W Tuileriach, w gmachu Rady Stanu widocznie zawaliły się stropy, wzmagając pożar, gdyż płomienie i snopy iskier wydobywały się na zewnątrz. Wiele domów, zdawało się już wypalonych, poczęło znowu płonąć. Od trzech dni z zapadnięciem zmroku miasto wydawało się na nowo objęte ogniem — jak gdyby ciemności rozdmuchiwały jeszcze czerwone głownie, ożywiając je i rozsiewając na cztery strony świata. Ach, to piekielne miasto rozświetlające swymi potwornymi pochodniami noce krwawego tygodnia! I owej nocy, kiedy paliły się doki La Villette, światło nad tą olbrzymią metropolią było tak jaskrawe, iż można było sądzić, że istotnie tym razem jest podpalone ze wszystkich stron, ogarnięte i zalane płomieniami. Na krwawym podniebiu czerwone dzielnice toczyły w nieskończoność falę rozżarzonych dachów.

— To koniec — powtórzył Maurycy. — Paryż się pali! Podniecał się tymi słowami, powtarzanymi po dwadzieścia razy, opanowany gorączkową potrzebą mówienia po trzydniowym okresie ciężkiej senności i milczenia.

Ale usłyszawszy tłumione łkanie odwrócił głowę.

— Jak to, siostrzyczko! To ty, taka dzielna, płaczesz, dlatego że ja mam umrzeć?...

Przerwała mu okrzykiem:

— Ależ ty nie umrzesz!

— Owszem, owszem, to lepiej, tak trzeba!... Och, cóż, niewielka to będzie strata! Przed wojną sprawiłem ci tyle trosk, tak bardzo eksploatowałem twoje serce i sakiewkę!... Wszystkie te głupstwa, wszystkie te szaleństwa, jakie popełniłem, ile by się skończyły... kto wie? Więzienie... rynsztok...

Znów mu przerwała porywczo:

— Cicho! Przestań!... Odkupiłeś wszystko! Umilkł na chwilę. Zamyślił się.

— Kiedy umrę... tak... może... Ach, mój stary Janie, w każdym razie wyświadczyłeś nam wszystkim nie lada przysługę, jakeś mnie dźgnął bagnetem.

Lecz i Jan, z oczyma nabrzmiałymi łzami, zaprotestował:

— Nie mów tak! Czy chcesz, bym sobie łeb roztrzaskał o ścianę? Maurycy z żarem ciągnął:

— Przypomnij sobie tylko to, coś mi powiedział nazajutrz po bitwie pod Sedanem: twierdziłeś, że czasami dobrze jest otrzymać tęgi policzek... I dodałeś, że kiedy się ma zgangrenowaną kończynę, lepiej jest widzieć ją na ziemi, odciętą uderzeniem siekiery, aniżeli zdychać z tego jak od zarazy... Nieraz rozważałem te słowa, odkąd znalazłem się sam, zamknięty w tym Paryżu szaleństwa i niedoli... Otóż ja jestem tą, chorą kończyną, którą ty odciąłeś...

Jego uniesienie rosło. Już nawet nie słuchał perswazji Henrietty i Jana. I ciągnął dalej swą gorączkową przemowę obfitującą w symbole, we wspaniałe obrazy. Zdrowa część Francji, ta roztropna, stateczna, chłopska, ta, co pozostała najbliżej ziemi, usuwała część chorą, wykoślawioną, zepsutą przez Cesarstwo, wykolejoną chorobliwymi rojeniami i użyciem — i trzeba było krajać własne żywe ciało. Ale ta krwawa kąpiel była potrzebna, potrzebny upust krwi francuskiej, straszliwe całopalenie, żywa ofiara wśród oczyszczających płomieni. Teraz ta Kalwaria była już przebyta — aż do ostatniej stacji, ukrzyżowany lud pokutował za swe winy i miał się odrodzić.

— Janie, mój stary, ty jesteś prosty i mocny. Idź, idź, weź łopatę, weź kielnię! Przewracaj skiby i odbuduj dom!... A co do mnie... ha! Dobrześ czynił obalając mnie, ponieważ byłem wrzodem przywierającym do twych kości.

Majaczył jeszcze, usiłował się dźwignąć, oprzeć się na parapecie okiennym.

— Paryż się pali, nic nie zostanie... Och, ten płomień, który usuwa wszystko, który wszystko leczy — ja go pragnąłem! Tak! On wykonywa dobrą robotę... Pozwólcie mi zejść, pozwólcie dokończyć dzieła ludzkości i wolności...

Jan z największym trudem, ułożył go z powrotem na łóżku, podczas gdy Henrietta, łkając, mówiła mu o ich dzieciństwie, błagała, by się uspokoił w imię ich miłości. A nad ogromną stolicą odblask pożogi wzmógł się jeszcze, morze płomieni zdawało się ogarniać mroczną dal widnokręgu, niebo podobne było do sklepienia olbrzymiego piecowiska rozgrzanego do czerwoności. A w tej rudawej poświetli gęste dymy dobywające się z budynku Ministerium Skarbu, które paliło się od półtorej doby bez płomienia, zbierały się wciąż w ciemną leniwą chmurę żałoby.

Nazajutrz, w sobotę, w stanie Maurycego nastąpiło raptowne polepszenie: był znacznie spokojniejszy, gorączka spadła i Jan ogromnie się ucieszył widząc Henriettę uśmiechniętą, snującą na nowo rojenia o ich przyszłości we troje — możliwej jeszcze szczęśliwej przyszłości, o której wolała bliżej nie mówić. Czy los okaże się łaskawy? Całe noce spędzała w tej izdebce, którą jej zabiegliwa słodycz kopciuszka, jej delikatna, cichutka krzątanina przenikały jak gdyby nieustanną pieszczotą. I tego wieczora Jan z przyjemnością zaprawioną lękliwym zdziwieniem zasiedział się w towarzystwie swych przyjaciół.

W ciągu dnia oddziały regularne zdobyły Belleville i Buttes-Chaumont. Jedynie cmentarz Père-Lachaise, przekształcony w oszańcowany obóz, jeszcze stawiał opór. Jan uważał, że wszystko skończone, utrzymywał nawet, że nikogo już nie rozstrzeliwują. Opowiedział o gromadach jeńców, które kierowano w stronę Wersalu. Rano na bulwarze nadbrzeżnym spotkał właśnie jedną taką partię: mężczyźni w bluzach, w paltach, w koszulach; kobiety różnego wieku, jedne o zapadłych twarzach złośliwych wiedźm, inne w kwiecie młodości; dzieci zaledwie piętnastoletnie — tocząca się fala niedoli i buntu, którą w słonecznej poświacie żołnierze gnali naprzód, a mieszkańcy Wersalu, jak powiadano, witali wybuchami szyderczego śmiechu oraz uderzeniami lasek i parasolek.

Ale w niedzielę Jana ogarnęło przerażenie. Był to ostatni dzień obmierzłego tygodnia. Już od triumfalnego wschodu słońca w ten przejrzysty i ciepły świąteczny poranek wyczuł ostatni wstrząs agonii. Rozeszły się właśnie wieści o nowych rzeziach zakładników: o arcybiskupie, o proboszczu parafii Św. Magdaleny i innych rozstrzelanych w środę w więzieniu La Roquette; o dominikanach z Arcueil, do których w czwartek strzelano jak do zajęcy; wreszcie znowu o duchownych i żandarmach w liczbie czterdziestu siedmiu, których wymordowano w piątek na odcinku ulicy Haxo. Rozpętała się na nowo furia represji, wojsko zabijało masowo ostatnich ujętych jeńców. Przez całą tę piękną niedzielę nie ustawały salwy na dziedzińcu koszar Lobau, pełnym rzężeń, krwi i dymu. W La Roquette dwustu dwudziestu siedmiu nieszczęśliwców, zagarniętych na chybi trafi, zostało gromadnie straconych, rozsieczonych kulami. Na bombardowanym od czterech dni cmentarzu Père-Lachaise, zdobytym w końcu mogiła po mogile, zawleczono sto czterdzieści osiem osób pod mur, którego tynk spłynął wielkimi czerwonymi łzami; a trzech rannych, którzy zdołali się wymknąć, schwytano ponownie i dobito. Iluż porządnych ludzi na jednego łotra wśród dwunastu tysięcy nieszczęśników, którzy życiem przypłacili Komunę? Podobno nadszedł w Wersalu rozkaz zaprzestania egzekucji. Ale zabijano nadal, nie zważając na nic: Thiers w swej czystej glorii wyzwoliciela kraju musiał zostać legendarnym mordercą Paryża, gdy natomiast żałosny bohater klęski pod Froeschwiller, marszałek Mac-Mahon, którego odezwa obwieszczająca zwycięstwo widniała na murach, był już tylko zdobywcą Père-Lachaise. I rozsłoneczniony, wystrojony Paryż miał wygląd odświętny. Ulice na nowo zaroiły się ogromnym tłumem; ludzie przechadzali się z minami beztroskich gapiów, oglądając dymiące zgliszcza; matki trzymając za ręce roześmiane dzieci przystawały na chwilę i z zaciekawieniem przysłuchiwały się głuchemu odgłosowi salw, dobiegającemu z koszar Lobau.

W niedzielę pod wieczór, kiedy Jan wstępował na ciemne schody domu przy ulicy des Orties, straszne przeczucie ścisnęło mu  serce. Wszedł i natychmiast ujrzał nieunikniony finał. Maurycy leżał na swym wąskim łóżku martwy, uduszony krwotokiem, którego obawiał się Bouroche. Pożegnalne purpurowe promienie słońca sączyły się przez otwarte okno. Dwie świece paliły się już na stole u wezgłowia śmiertelnego łoża. Obok zaś, szlochając, klęczała Henrietta w swych wdowich szatach, których nie porzuciła od czasu śmierci męża.

Usłyszawszy skrzypnięcie otwieranych drzwi uniosła głowę i wstrząsnęła się na widok wchodzącego Jana. On, zrozpaczony, pośpieszył ku niej, ujął jej dłonie, pragnąc połączyć w tym uścisku jej boleść ze swoją. Lecz poczuł, że drobne rączki drżą, a cala jej istota, wstrząśnięta i wzburzona, cofa się, odrywa od niego na zawsze. Czyż teraz wszystko między nimi nie było skończone? Dzielił ich grób Maurycego, grób bez dna. Jan ukląkł, łkając cichutko. Jednak po chwili milczenia Henrietta przemówiła:

— Byłam odwrócona plecami; trzymałam kubek z bulionem, kiedy krzyknął. Ledwo zdążyłam podbiec — już umierał, wołając mnie, przywołując pana także... w potoku krwi...

Jej brat... Boże! Jej Maurycy, którego uwielbiała, zanim jeszcze przyszedł na świat, odbicie jej duszy, ten brat, którego wychowała, którego ocaliła! Jej jedyne ukochanie, odkąd w Bazeilles ujrzała pod murem ciało swego biednego Weissa podziurawione kulami! Wojna zabierała jej tedy wszystko, wszystkie jej ukochania — pozostanie więc sama na świecie, owdowiała i osamotniona, nie mając nikogo, kto by ją kochał.

— Ach, przekleństwo! — wybuchnął Jan łkając. — To moja wina!... Mój drogi chłopaczek, dla którego byłbym oddał życie, a którego zamordowałem! Co z nami będzie? Czy mi pani kiedyś prze- -baczy?

W tym momencie spojrzenia ich spotkały się — i pozostali wstrząśnięci tym, co wreszcie mogli wyraźnie w nich wyczytać. Odżywała w pamięci przeszłość: głucha izdebka w Remilly, gdzie przeżyli dni tak smutne, a tak błogie. On odnajdywał swe marzenie — zrazu nieświadome, później ledwie sformułowane: wspólne życie, małżeństwo, domek, uprawa pola, które wystarczy do wyżywienia pary porządnych, skromnych ludzi. Teraz stawało się to żarliwym pragnieniem, niezłomnym przeświadczeniem, iż z taką właśnie kobietą, tak czułą, tak dzielną, życie stałoby się prawdziwie rajem. Ona zaś, której serca, niewinnego w swej nieświadomości, nawet nie musnęło podobne marzenie, przejrzała teraz jasno — i nagle wszystko zrozumiała. To odległe małżeństwo... ona sama go wtedy pragnęła bezwiednie. Kiełkujące ziarno wzrosło skrycie: kochała tego człowieka, w którego obecności początkowo doznawała jedynie pociechy. I spojrzenia ich powiadały to sobie — kochali się w tej chwili otwarcie, jedynie po to, by się na wieki pożegnać. Potrzebna była jeszcze ta ostatnia ofiara, ostatnie rozdarcie ich szczęścia — wczoraj możliwego, dziś rozwiewającego się, uniesionego falą krwi, z którą odeszło życie ich brata.

Jan dźwignął się z wysiłkiem.

— Żegnaj!

Henrietta nieporuszona, klęczała wciąż na posadzce. — Żegnaj!

Ale Jan podszedł do ciała Maurycego. Spojrzał na przyjaciela, na to szerokie czoło, które wydawało się jeszcze większe, na wydłużoną, szczupłą twarz o martwych oczach, niegdyś nieco szalonych, w których szaleństwo zgasło. Chciałby go uściskać, swego drogiego chłopaczka— jak go tyle razy nazywał — i nie odważył się. Czuł się ociekający jego krwią, cofał się przed grozą przeznaczenia. Och, ta śmierć w chwili runięcia całego świata! W ostatnim dniu, kiedy dogorywały niedobitki Komuny, trzebaż było jeszcze i tej ofiary! Nieszczęsny człowiek, łaknący sprawiedliwości, odszedł w ostatnim drgnieniu mrocznego marzenia, unosząc z sobą wspaniały a potworny obraz zniweczonego starego społeczeństwa, Paryża spalonego, przeoranej i odchwaszczonej roli, by wyrosło na niej nowe, złote stulecie.

Jan, zatrwożony, odwrócił się w stronę Paryża. U schyłku tej tak pogodnej niedzieli ukośne słońce, tuż nad horyzontem, oświetlało ogromne miasto gorącym, czerwonym blaskiem. Rzekłbyś: słońce z krwi na bezkresnym morzu. Szyby tysiącznych okien lśniły jak zażegnięte podmuchem niewidzialnych miechów, dachy zapalały się niby pokłady węgla, płaty żółtych murów, wysokie gmachy o barwie rdzy płonęły z trzaskiem jak wiązki chrustu w ciszy wieczora. A czyż to nie była raca końcowa, olbrzymi bukiet purpury, cały Paryż spalający się jak stary suchy las, uchodzący z dymem w zawierusze iskier i płomieni? Pożary wciąż trwały, gęste rude dymy wzbijały się bez ustanku, słychać było ogromną wrzawę: może ostatnie rzężenia rozstrzeliwanych w koszarach Lobau, może wybuch radości kobiet i śmiechy dzieci, spożywających obiad na świeżym powietrzu po powrocie z miłej przechadzki, przed drzwiami handelku win? Wśród splądrowanych budynków, wśród okaleczonych ulic, wśród tylu ruin i cierpień życie wciąż się jeszcze głosiło w rozjarzeniu tego królewskiego zachodu słońca, podczas gdy się dopalał Paryż.

Wtedy Jan doznał niezwykłego wrażenia. Wydało mu się, że w tym powolnym schyłku dnia, ponad tym miastem w płomieniach wschodzi jutrzenka. Był to jednak niewątpliwie ostateczny kres, ostatni zaciekły cios przeznaczenia, nagromadzenia takich klęsk, jakich nigdy dotychczas naród nie poniósł: ciągłe porażki, utracone prowincje, miliardy do spłacenia, najstraszliwsza z wojen domowych skąpana we krwi, całe dzielnice zawalone gruzami i trupami; ani pieniędzy, ani godności, cała epoka do odbudowania! On sam zostawiał tam swoje rozdarte serce, Maurycego, Henriettę, swe szczęśliwe jutro zmiecione huraganem... A jednak ponad huczącym jeszcze żarowiskiem odradzała się wiecznie żywa nadzieja w głębi rozległych, pełnych władczego spokoju jasnych niebios. Było to niewątpliwe odmłodzenie niezniszczalnej przyrody, nieśmiertelnej ludzkości, odnowa przyobiecana temu, kto ufa i pracuje, drzewo wypuszczające świeży krzepki pęd — kiedy odrąbano spróchniały konar, którego zatrute soki kaziły listowie. Jan wśród łkań powtórzył:

— Żegnaj!

Henrietta nie podniosła głowy; twarz miała wciąż ukrytą w złożonych dłoniach.

— Żegnaj!

Spustoszone pole leżało odłogiem, szczątki spalonego domu poniewierały się na ziemi. I Jan w najgłębszej pokorze i żałości odszedł, odszedł w przyszłość, aby podjąć wielki i ciężki trud — trud odrodzenia całej Francji.