Bolesław Prus

KŁOPOTY BABUNI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ. III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII.

ROZDZIAŁ VIII.

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ XV.

ROZDZIAŁ XVI.

KŁOPOTY BABUNI

Bolesław Prus

ROZDZIAŁ I.

W którym czytelnik nie mogąc zaznajomić się z Pawełkiem, trafia na wątek interesujących przygód babuni.

Czy biorąc rzeczy ze stanowiska filozoficznego, mogę powiedzieć, że Pawełek służy u mnie?

Ależ tak jest, służy!. i to od lat trzech i siedmiu miesięcy. Upewnia mnie o tem naprzód księga wypłat, z której pokazuje się, że osoba tego nazwiska, czternasty raz już z kolei pobrała kwartalną pensją w ilości rs. 3 kop. 25; dowodzi tego, powtóre, księga podarunków, gdzie wyraźnie zapisano, że taki to a taki Pawełek w uznaniu zasług, różnemi czasy otrzymał odemnie: 4 pary spodni, 1 żaket, 1 watowany surdut, 1 burkę i 2 czapki; przekonywa mnie o tem wreszcie księga szkód i upomnień, z której widać, że Pawełek w ciągu swej wiernej, trzeźwej i punktualnej służby stłukł 23 talerze, 58 szklanek, 4 wazy i 6 półmisków, że zgubił 7 noźów, 2 łyżki i 4 widelce, okulawił konia, rozwalił piec w kuchni, i, że za wykroczenia przeciw moralności publicznej, otrzymał dwa razy po 30 plag, w prywatnym lokalu reprezentanta miejscowej władzy gminnej.

Pobyt więc Pawełka w domu moim jest dla mnie faktem tak pewnym, jak zwycięztwa Aleksandra Macedońskiego w Azji i Afryce, jak istnienie wapna w kościach, a wodoru na słońcu. Ze smutkiem jednak wyznać muszę, że wszystko zresztą jest dla mnie zagadkowem, cokolwiekbądź oprócz kwestji pobytu, odnosi się do tego niezwyczajnego chłopca.

Bo proszę mi np. zdefinjować naturę i rodzaj jego zajęć? Ja o nich nie wiem, moja klucznica także nie wie, a mój rządca, pisarz, kucharz i furman również nie wiedzą... Ponieważ widujemy się nader rzadko, nic więc nie mógłbym wyrzec ani o kolorze jego włosów i oczu, ani o wielkości i kształcie ust, brody i nosa, bez których to przecież cech, nawet marzyć nie podobna o korzystaniu ?. dobrodziejstwa komunikacji lądowych i wodnych. Gdyby jakiemu żartownisiowi przyszła ochota powiedzieć, że Pawełek ma jedno ucho mniej, lub jeden palec więcej, niż średnia statystyczna jednostka rodu ludzkiego, nie śmiałbym temu zaprzeczyć, — jak również nie odważyłbym się twierdzić, że młodzieniec ten, z całej skarbnicy języka, posiada coś więcej nad frazesy: "Zaraz lecę!.. W ten momencik... Nie mam czasu" i kilku innych.

Nie sądzę, aby dobry chrześcjanin nie miał prawa, bez obrazy boskiej, golić się własnoręcznie w dzień świąteczny; nie rozumiem także powodu, dla któregoby majętny obywatel ziemski obowiązany był sam brzytwy wecować i rozrabiać mydło. Opierając się na powyżej zacytowanych prawdach, nie przypuszczam aby dopatrzono coś skandalicznego w tem, że 5 sierpnia w dzień N. M. P. Śnieżnej postanowiłem uregulować swój zarost i że po raz trzeci, dobrze już zirytowany wołałem:

— Ty nicponiu jakiś! czy nie słyszysz, że mi potrzeba rozrobić mydło?..

— W ten momencik, proszę pana!., ino tylko.., ktoś do dworu zajeżdża...

— A więc chodź mi tu natychmiast hultaju, bo przecież nie wyjdę do gości z niegolona, brodą!..

Tym razem, zamiast odpowiedzi, usłyszałem turkot zajeżdżającej bryczki na podwórzu, a chrzęst otwierających się drzwi na ganku. Pozwolę, sobie głowę uciąć temu, kto mi w sposób niezbity dowiedzie, że pokój owca mego mniej interesował bat furmana, lub ogony zajeżdżających koni, niż pędzel, brzytwy, mydelniczka, słowem, kompletny mój przyrząd balwierski, a nawet moja broda i cała wreszcie osoba,..

Za chwilę z podwórza doleciał mnie skrzeczący i niezupełnie obcy głos kobiety:

— Jak się masz serce, a jak ci tam?.. — Pawełek!.. proszę łaski pani.

— Serce Pawełku, a nie ma tu u nas we dworze jakiej choroby: księgosuszu, nosacizny, sinej krosty, albo, czego Boże nie dopuść, cholery i tyfusu na łudzi?..

— Iii... jakoś nie słychać, proszę łaski pani, tylko klucznica nie domagała trochę, ale już jej lepiej.

— Pewnie cholera?., ach ja nieszczęśliwa!..

— E... nie! proszę łaski pani, to chłopak i właśnie go pisarz z ekonomową do kościoła powieźli, do chrztu...

— Będzie wojna, kiedy chłopak... A pan w domu?...

— W domu, proszę łaski pani!.. Za kumami nie pojechał, bo późno wstał!..

Uczułem, że mi się palce kurczą, w sposób tak szczególny, jakbym już ujmował niemi za szczeciniastą, czuprynę Pawełka. Na podwórzu tymczasem rozmawiano dalej.

— Serce Pawełku, a wynieś niebożę jaki pieniek do bryczki, bo nie wysiądę...

— Pieniek?.. pieniek?.. zapytał mój pokojowiec, takim tonem, jak gdyby chodziło o ów historyczny pień, na którym jeden ze Sztuartów stracił możność noszenia korony angielskiej.

— Pieniek durniu! albo stołek, dla wysiądzenia z tarantasa!.. odezwał się głos drugi, który naprowadził mnie na myśl, że dama podróżuje w towarzystwie osoby niedostatecznie obeznanej z gramatycznemi formami naszego języka.

— Stołek albo ławeczkę podaj ośla głowo! bo inaczej majorowa nie wysiądzie, — uzupełnił głos trzeci, baryton.

— Majorowa?., majorowa?., myślę sobie; tymczasem podbudzony tak nieparlamentarnemi przydomkami Pawełek odpowiedział:

— Aha!., już rozumiem. Zaraz ja tu państwu usłużę!..

Z temi słowy pobiegł ciężkim kłusem do kuchni, zostawiając podróżnych z najpiękniejszemi widokami na przyszłość; ja zaś, nie tyle przez ciekawość, ile z zasady, że najlepiej niebezpieczeństwu odrazu spojrzeć w oczy, przeszedłem z sypialnego do jadalnego pokoju, aby ztamtąd, przez zasłonięte doniczkami okno, bliżej poznać niespodziewanych gości.

Na wasągu, zaprzężonym parą chudych i głęboko zamyślonych jednokopytnych zwierząt, siedziały cztery osoby. Honorowe miejsce, odznaczające się poduszką nie mniejszą od średniej pierzyny, zajmowała stara i niska, ale gruba jejmość, przyodziana w salopkę z czasów kampanji węgierskiej i rękawiczki, w których mniej pobłażliwy obserwator mógłby dostrzedz podobieństwo do bawełnianych skarpetek. Słodkie i poważne oblicze damy, które obok uczuć szacunku, budziło zarazem niewyraźne wspomnienie owych, co chwila rozłażących się kształtów, jakie przybiera ciasto mieszane w nieckach, — oblicze to, ściągnięte było dwoma białemi chustkami, z których jedna zdawała się przymocowywać dolna szczękę do górnej, druga zaś zabezpieczać czoło od wewnętrznego nadmiernego parcia sił intelektualnych.

Obok otyłej staruszki siedział młodzian o chudej i bladej twarzy, ozdobionej wąsikami, w których nie mam bynajmniej zamiaru upatrywać analogji z wyciorem do czyszczenia cybuchów, tudzież bródką, która w żadnym razie nie mogła być porównywaną do kity krowiego ogona. Tylko bezmyślnej złośliwości wolno dopuszczać się tak nie smacznych zestawień, drwić z koloru ładnej hiszpańskiej ponszy bez rękawów, albo co gorsza, hałaśliwie donosić czytelnikom, że w tyrolskim kapeluszu młodzieńca, obok koguciego piórka tkwił popsuty termometr. Jestem najmocniej przekonany, że człowiek znajdujący wyłączną przyjemność w rozpatrywaniu tego rodzaju szczegółów, zasługiwałbym tylko na wzgardę szlachetnego podróżnego, który skromne swe miejsce na wózku zajmował z powagą godną wynalazcy jakiejś ulepszonej maszyny do szycia, będącej zarazem żniwiarką, młockarnią i lokomotywą.

Obie te, z całego towarzystwa najpoważniejsze osoby, osłaniał może być, że trochę za obszerny czerwony parasol, którego o wiele cieńszą od dyszla rękojeść pielęgnowały pulchne dłonie szanownej matrony.

Drugie miejsce ekwipaża stanowił worek, tymczasowo pełniący obowiązki kozła, na którym siedział siedemnastoletni co najwyżej chłopczyk w czapce wychowańca średnich zakładów naukowych, tudzież furman widocznie zadający sobie wiele trudów, aby, przy pomocy konopnych lejc, utrzymać w równowadze szczupłe koniki, nazbyt, jak się zdaje, pamiętające o tem, że środki ciężkości ich tułowiów bezustannie dążą do zajęcia jak najniższego położenia na powierzchni globu ziemskiego.

Ze wszystkich zwierząt drapieżnych, za które kiedykolwiek bądź wnoszono do kas właściwych opłatę, w ilości i terminach przewidzianych przez prawo, nie znam łagodniejszych nad moje psy podwórzowe. Dla tego też nie mogłem wyjść z podziwu, widząc i słysząc, że psy te, jakby niezadowolone zwykłem, etatowem szczekaniem na podróżnych, dopuszczały się jeszcze nadetatowego warczenia, bezczelnych giestów i impertynenckiego obwąchiwania bryczki stojącej przed gankiem. To pozbawione wszelkiego taktu zachowywanie się lokatorów i stróżów mojej nieruchomości, zaniepokoiło mnie tak dalece, żem się aż wrócił do sypialni celem wynalezienia stosownych szkieł, aby przy ich pomocy gruntowniej i szczegółowiej zbadać wnętrze wasąga.

Tymczasem Pawełek, zawsze najchętniej zjawiający się tam, gdzie mnie nie ma, wrócił na podwórze z kuchni, obciążony olbrzymią ławą, która od lat kilkunastu przy objadach. kolacjach i innych wybitniejszych momentach wiejskiego życia, stanowiła podstawę dla działalności wszystkich dziewek i parobków mego folwarku. Z kilku uderzeń w koła wasąga wniosłem, że wysoce użyteczny sprzęt kuchenny zajął już nowe stanowisko i że za chwilę będę miał sposobność urzeczywistnić większą połowę uczynków miłosiernych, mających na celu zabezpieczenie doczesnej egzystencji osób na których są wykonywane.

— Tu serce, tu bliżej przysuń ławkę rybeńko! zaczęła znowu dama. Kuba ptaszeńku! trzymaj dobrze konie, żeby się nie spłoszyły niebożęta. Sociu, jedyna pociecho moja, weź Mruczka, bo tu, widzę, psy są, żeby go choć nie roztargały mizeraka!.. Panie Postępowiczu gołąbku, podaj rękę starej grzesznicy, bo jak padnę, to nawet kosteczek moich nie będziecie się mogli doliczyć!..

— Niech mi pani z łaski swojej poda nogę, odezwał się Pawełek, to ją, uplacuję...

— Niech cię Bóg błogosławi kochane dziecko, za twoją, przychylność dla biednej osoby w podeszłym wieku!..

Zbliżyłem się znowu do okna i dostrzegłem, że na wasągu zaszły radykalne zmiany. Parasol zwinięto. Zamiast miłego oblicza staruszki, dominowała w tej chwili nad wasągiem tylna część jej salopki, tudzież żółta w pomarańczowe kwiaty spódnica, z pośród fałdów której sterczała noga jakiejby się nawet kilkoletni hipopotam nie zawstydził. Nogę tę, Pawełek z nie małym trudem starał się sprowadzić do poziomu ławki, podczas gdy górne zakończenie otyłej damy, utrzymywał w swoich objęciach zsiniały skutkiem wytężenia, właściciel ponszy bez rękawów i kapelusza z termometrem. Tymczasem na łonie gimnazjisty siedział tłusty i najeżony bury kot, którego widok zdawał się niezmiernie intrygować psy otaczające wasąg.

— Aj! aj! aj!.. Pawełku... żebym się tylko nie obwaliła, krzyknęła wysiadająca jejmość.

— Niech się pani nie boi, odrzekł mój pokojowiec. Już jak ja pani nogę przypasuję do ławki, to niczem mur!..

— Aj.. łapaj serce drugą nogę, bo mi się zaczyna w głowie kręcić, — jęknęła znowu dama. Pawełek drugą nogę schwycił i już staruszka miała nią najspokojniej dotknąć ławki, kiedy nagle grubjański koncept gimnazjisty pokrzyżował jej ze wszech miar logiczne i godziwe projekta i o mało nie stał się powodem najszkaradniejszego wypadku.

Lekkomyślny ten młodzieniec widocznie zbyt mało żywił współczucia dla trudnej pozycji damy, a natomiast z zadziwiającą gorliwością zajmował się bawieniem psów za pomocą trzymanego w rękach kota. Co chwila pochylał go za wasąg i dotykał ogonem ziejących i kłapiących pysków jego nieprzyjaciół; aż w końcu drobny lecz złośliwy zwierz, do najwyższego stopnia zaniepokojony o swoją przyszłość, wydarł się z nieszczerych uścisków niedobrego chłopca, i, parskając i mrucząc, wskoczył na pochyloną i szczęściem troskliwie obandażowaną głowę czcigodnej kobiety.

W tej opłakanej sytuacji zamięszanie przy wózku dosięgło najwyższego stopnia: rozjuszone zwierzęta wrzeszczały każde podług właściwej metody; młodzi mężczyźni otaczający damę śmieli się z godną uwagi zaciekłością, — główna zaś bohaterka chwili wołała w niebogłosy:

— Jezus Marja!.. Ratuj kto w Boga wierzy!... A psik!.. a kac!.. Słowo stało się ciałem...

Nie mogłem dłużej być spokojnym widzem rozpusty nicponiów i dla tego, choć zaledwie do połowy ubrany, szybko wybiegłem na ganek.

Na mój widok psy ucichły i zaczęły się łasić; młokosy otaczający damę w jednej chwili zaprzestali manifestować swą, nieprzyzwoitą wesołość; elegant z bródką pojmał kota. Pawełek zaś jednym zamachem postawiwszy staruszkę na ziemi, a następnie schwyciwszy ciężką ławę, ulotnił się z nią jak kamfora, mając widocznie dużo słusznych powodów do unikania mego towarzystwa.

Przez chwilę ja i szanowna podróżna milczeliśmy, jak przystało na osoby, które doznały gwałtownego wzruszenia; wreszcie ona ulegając zapewne wymaganiom etykiety, skazującej na pierwszeństwo piękną połowę rodu ludzkiego, — zaczęła:

— Ach nieszczęście moje, co za fenomenalny wypadek z tym kotem pułkowniku!.. Myślałam, że zginę, jak pragnę zbawienia duszy mojej!.. Sociu serce, a pilnuj tam parasola i Mruczka... I cóż pułkowniku nie poznajesz mnie? Toż to ja, Pudencjanna Moździerznicka, wdowa po Grzegorzu, panie świeć jego grzesznej duszy, Grzegorzu Moździerznickim, twoim kamracie i podkomendnym majorze 5 - go pułku piechoty...

— Aaa... kochana majorowa!., zawołałem, chwytając w objęcia od kilkunastu lat niewidzianą przyjaciółkę, — która w odpowiedzi wybuchnęła tak głośnym płaczem, że aż półsenne a nagle zbudzone jej koniki wykonały szereg ruchów mających na celu, o ile się zdaje, sprawdzić możność dowolnego poruszania rozmaitemi częściami ich organizmu.

— Aj cicho!.. Kuba rybeńko uważaj żeby się co złego nie stało. Patrzaj pułkowniku jak ten czas leci! taż to już chyba z pietnaście lat nie widzieliśmy się ze sobą ? A pamiętasz serce, jak za mną" kiedym była młoda cały pułk szalał, — albo jak przez ciebie doktór Puszczadło swoją żonę zbił na kwaśne jabłko i z domu wypędził?..

— Kochana majorowo, może wejdziemy do pokoju?..

— Nie szkodzi! spocznijmy trochę i w ganku, pokąd rzeczy nie zniosą... Ach jakie gorąco, czysty ukrop!.. Sociu ptaszeńku, ciągnęła wracając się do gimnazjisty, a ucałujże kolana naszemu dobrodziejowi i zwierzchnikowi twego nieboszczyka dziadka... Pułkowniku serce, patrzajże, taż to mój wnuk po Ksawciu, sieroteńka bez ojca i matki, chodził do klas.. Ukłoń się Sociu!.. no i cóż tak patrzysz jak złoczyńca?.. Ludzi nie znasz, czy co?..

Nastąpiła wymiana ukłonów, poczem chwilkę odetchnąwszy, spotniała i zasapana staruszka, mówiła dalej:

— Kubo! Pawełku!.. a znieście robaczki nasze graty. Sociu serce, dopilnuj żeby kto nie ukradł parasola, poduszki i koszałki. Pamiętam, kiedym w roku 1843 jechała do Częstochowy własnemi końmi, to nas w drodze do ostatniej niteczki okradli, — żeby ich Bog pokarał!.. Ale, ale!.. bodajże cię, — a toż ja tobie pułkowniku zapomniałam zaprezentować pana Postępowicza... Już teraz nie mam nic, ani pamięci, ani apetytu i na nogi nie zdążam... Oto pan Hijacynt Postępowicz, człowiek bardzo uczony, z uniwersytetu... a także do pism pisuje!.. Teraz przez całe wakacje Socia uczył...

— Cezar, Brutus, Napoleon, Hijacynt Postępowicz, — rekomendował się młodzieniec w ponszy, — literat chwilowo bawiący w domu szanownej majorowej jako nauczyciel jej wnuka. Przytem, czuję się w obowiązku nadmienić, że literackie prace moje okrywa najgłębsza tajemnica i że tylko bardzo zaufanym osobom okazuje artykuły, które...

— Ja to widział, — przerywa literatowi Sotuś.

— I ja też! dodaje majorowa z lekkim odcieniem dumy.

— Z tem wszystkiem jednak, mówił pedagog, miło mi będzie niektóre z moich utworów przedstawić szanownemu pułkownikowi...

— Ale, ale... a co dacie nam na śniadanie? przerwała majorowa, widocznie nie dość przestrzegająca form towarzyskich.

— Pawełek!.. krzyknąłem z całej siły, pragnąc zwrócić na inny przedmiot uwagę rozochoconego literata, — który nie zrażony tem jednak prawił dalej:

— Na szczęście mam w tej chwili kilka moich prac, i, jeżeli państwo pozwolicie, będę mógł je odczytać... Mówiąc to wydobywał z kieszeni i rozwijał jakieś zmięte i zabrudzone druki.

— Co państwo rozkażą?.. przerwał mu tym razem Pawełek, zawsze obecny wtedy, gdy chodziło o sprawy mające jakikolwiek związek ze spiżarnią lub kuchnią.

— Ja chciałabym napić się kawy, rzekła majorowa, jeżeli jest dobra śmietanka i bułeczki. A ty Sociu, co jeść będziesz?

— Ja?.. kluski z mlekiem!..

— To i ja kluski! pochwyciła majorowa, doskonale nadadzą się przed kawą...

— Są tu rozprawy o wychowaniu dzieci, o pożytkach astronomji, o emancypacji kobiet, o zarazie na kartofle... ciągnął dalej literat, jakby niedomyślając się nawet, że w tej chwili na gruntowne jego prace nikt najmniejszej uwagi nie zwraca.

— A pan, panie Postępowiczu, co sobie życzysz? pyta majorowa zacietrzewionego publicystę.

— Ja?.. odparł jakby zbudzony ze snu, ja... mogę zjeść naprzykład parę jaj na miękko i porcją befsztyku, rozumie się, przy herbacie... W czasie śniadania będę mógł państwu...

— Ach, przerwała znów dama, jaki ma gust dobry pan Hijacynt!.. Ja sama z chęcią zjadłabym jaj i mięsa... Więc uważaj-że Pawełku, ma być: kawa, herbata, kluski, jaja i befsztyk... A ty pułkowniku serce, co zjesz?..

— Cokolwiek — kochana przyjaciółko, odpowiadam, myśląc, że do podobnego śniadania jeden ku charz nie wystarczy.

Pawełek dyspozycji wysłuchał i powtórzywszy ją bez omyłki, jak gdyby był szpajscetlem na którym podkreślono nazwiska potraw, wykręcił się na pięcie i poleciał jak bomba do kuchni. Ponieważ zaś tłomoki, poduszka, koszałka, parasol i Mruczek znalazły się już na odpowiednich miejscach, nie ociągając się przeto dłużej weszliśmy do domu, w porządku wymaganym przez prawa gościnności, z uwzględnieniem wieku i stanowiska osób obecnych.

ROZDZIAŁ II.

Obejmujący dzieje młodości Soterka i dalszy ciąg kłopotów babuni.

Cały prawie czas przedobiedni zeszedł mi na podziwianiu niezrównanej wymowy i ruchliwości szanownej mojej przyjaciółki. Dobra ta kobieta, mimo 80 lat, zdolną była w jednym i tym samym czasie głaskać Mruczka, szturgać Socia i unosić się nad niepospolitym rozumem jego nauczyciela, który ze swej strony w każdej chwili był gotów odczytywać nam swoje interesujące prace literackie. Dodajmy, że wszystkie te zajęcia nie przeszkadzały jej dysponować obiadu, zaglądać do kuchni i śpiżarni, rozpakowywać tłomoki i troszczyć się o całość i bezpieczeństwo domu wraz z zabudowaniami, nad któremi, według jej nieomylnych przeczuć, wisiały pożary, trąby powietrzne, oberwania się chmur, epidemje, napady złoczyńców i inne tym podobne klęski, każdomiesięcznie figurujące w dziale wiadomości miejscowych, we wszystkich pismach perjodycznych.

Jakkolwiek nigdy nie miałem wstrętu do kobiet, szczególniej też między 16 a 40-m rokiem ich życia, nie mogę jednak powiedzieć aby mię zachwycił niewzruszony zamiar majorowej, opowiedzenia mi po obiedzie ciekawych przygód jej wnuka, a jednocześnie zasiągnięcia mojej uczciwej i wytrawnej rady co do jego przyszłości. Tkliwy ten dowód zaufania, ze strony mojej szanownej przyjaciółki, tak dalece mnie wzruszył, żem stracił nawet ochotę do obiadu, na którym, wedle rozporządzeń nowej naszej gospodyni, figurował barszcz z ogonem, baranina z czosnkiem i pierogi z serem i ze śmietaną, doznające szczególnych względów młodego Moździerznickiego i jego czcigodnej babki.

Kiedym już po obiedzie i czarnej kawie usiadł na kanapie, obok wdowy po majorze 5-go pułku piechoty, celem spełnienia łaskawie ofiarowanego mi kielicha familijnych zwierzeń, przyjaciółka moja przymknęła oczy, zwiesiła dolną wargę i puściła w szybki ruch obrotowy wielkie palce rąk skrzyżowanych na brzuchu, którego wymiary i postać, nie wiem z jakiej racji, przywiodły mi na myśl trudności i niebezpieczeństwa żeglugi wynalezionej przez braci Montgolfierów w końcu zeszłego stulecia. Szanując głęboką zadumę czcigodnej matrony, patrzyłem bezmyślnie przez okno na dziedziniec, gdzie przed starym gołębnikiem napuszony indyk kokietował dwie kwękające towarzyszki, a mój faworytalny wyżeł Trezor obracał się w kółko, usiłując w niewiadomym mi celu schwycić zębami środkową część swego łaciastego ogona.

— Powiadam ci serce pułkowniku, zaczęła majorowa, że ten Sotuś taki z wierzchu niby głupowaty i do niczego, był zawsze w gruncie fenomenalnem, dzieckiem. Dwanaściorom ich miała z nieboszczykiem Grzesiem, rybeńko, a żadnego takiego jak on!.. Bo patrzaj: naprzód urodził się w poniedziałek!.. Wszyscy myśleli i jabym była przysięgła, że będzie miał sześciu braci; i co ty powiesz?.. Taż on został sam jak palec i jeszcze niedługo matkę stracił... Ach ja nieszczęśliwa!.. Przyjęłam mu mamkę, powiadam ci, babę jak Herod, znasz ją przecie, tą Weronikę, córkę Szczypajły kaprala z 1-ej kompanji i Praksedy markietanki?.. No, widzisz: kobieta jak łania, nieprawdaż?..

— Phy... jak kafar!.. odpowiedziałem.

— Karmiłam ją, Boże mnie skarz, lepiej jak rodzoną córkę: mięsem, mlekiem, winem, kawą, ryżem, czem chcesz, — ale jak on ci się wziął do niej, jak zaczął ssać, jak zaczął ssać... czysta pijawka!.. W pół roku tak babę zasuszył, żebyś nią mógł był w piecu podpalić, a sam?.. Ach, sam moja rybeńka, nie urósł nawet tyleńki, — jak warząchew!..

Westchnęliśmy oboje: staruszka myśląc zapewne o dawniejszych wymiarach Sotusia, ja zaś, przypomniawszy sobie to, że, z nieznanych mi powodów, na ostatnim jarmarku, sprzedawano drewniane łyżki po półtora grosza drożej niż zwykle.

— A już nie ma co gadać, że chłopak miał wojskową, żyłkę, oj miał! Zawsze z kijem albo z batem, a bił, a psuł, a darł... ach doloż ty moja!.. Za fuzją, w piekłoby poszedł i ciągle gadał: jak ja urosnę, to wszystkim żydom i babuni w łeb wypalę!.. Jak cię kocham pułkowniku, tak prawda...

— Hum!.. hum!.. odmrukiwałem patrzącej mi w oczy majorowej, nie wiedząc co w tym wypadku odpowiedzieć należy.

— Ale do książki, ciągnęła dalej, ehe!.. i kijem byś go nie napędził. Bywało, wołam, proszę, biję, ' zaklinam... nic i nic... Ha! myślę sobie, wola Twoja Panie, widocznie to już czystej krwi Moździerznicki, — bo tak ojciec, jak dziadek, jak i pradziadek nigdy się tam bardzo do bibuły nie rwali... Ale kiedy mi chłopak podrósł, i już żadnej radeńki dać z nim sobie nie mogłam, przyjęłam mu dyrektora.

W tem miejscu otarłem pot z czoła, a staruszka odetchnąwszy ciągnęła dalej.

— Poczciwy to był i wcale niegłupi człeczyna i on to, nie kto inny, wyuczył Socia tego co umie dzisiaj; — ale cóż, kiedy robaczek napijać się trochę lubił i bokiem mu też wyszła ta fantazja... Powiadam ci, raz przy Niedzieli wypiwszy sobie może nad miarę, wstydził się widać zajść na noc do domu i poszedł gdzieś spać między chlewki. Trzeba trafu, że mieliśmy wtedy okrutnie złe świnie, węgierskie, — no i co ty powiesz?.. taż te szelmy zjadły nieboraka, ale to tak zjadły, że zostało tylko trochę kości, trochę szmat i para niedogryzionych butów... Och!

W tej chwili dwaj reprezentanci oskarżonego gatunku zwierząt domowych, z podniesionemi uszami i ryjami, chrząkając i pokwikując, przedefilowali za oknem. Czy ta niewinna i legalna manifestacja oznaczała, że indywidua, o których mowa, umywają ręce od wszelkiej odpowiedzialności i ze wstrętem wypierają, się haniebnego czynu swoich powinowatych, — czy też naodwrót, miała stanowić groźną przestrogę dla nauczyciela w obecnym czasie rozwijającego umysłowe zasoby Sotusia?.. na to nie umiałbym odpowiedzieć.,.

— Kiedy nastał, brzmiała dalej historja, nowy dyrektor, jakiś świszczypałka i straszny impetyk, wziął ci okrutnie robaka w dyby i tak go męczył, tak go dręczył, że mi dziecko zamizerował na nic. "Panie dobrodzieju! mówiłam z płaczem, zlituj się nad sierotą, bo mi się nie uchowa chłopak, jeżeli go dłużej będziesz tak katować książkami... " A on mi na to: "Cha! cha! cha!.. niech się jejmość nie boi, uchowa się... uchowa, bo głupi jak stara podeszew!.. " Naturalnie, że po takiem odezwaniu się, musiałam go oddalić.

— Niegodziwiec!.. zawołałem, nie mogąc, dla braku czasu, silniej scharakteryzować całej potęgi mego oburzenia na człowieka, który tak grubijańsko określił intelektualną wartość najmłodszej gałązki szlachetnego rodu Moździerznickich.

— Kiedy skończył 10 lat, oddałam go do pierwszej klasy. Co tam było płaczu, rozgardjaszu, kłopotów... to tylko mnie i Bogu wiadomo. No, ale w końcu jakoś go przyjęli...

Zauważyłem, że lewe oko majorowej chwilami przymyka się, dając mi niby do zrozumienia, że wkrótce, po całodziennych trudach, zatrzyma się nareszcie w biegu ów skomplikowany mechanizm, za pośrednictwem którego, czcigodna dama, część swoich udręczeń familijnych przelewała w moją istotę.

— W pierwszej klasie, z powodu młodego wieku, kazali mu siedzieć dwa lata; z drugiej po dwu latach chcieli go już wypędzić... Na jego i moje szczęście przyszły jakieś tam ulgi i chłopak posunął się do trzeciej klasy. Tu, znowu siedział dwa lata i w tym już roku coś im do łba strzeliło, żeby go koniecznie, ale to koniecznie nie przyjmować... Ach co ja biedna nie wycierpiałam!!!

Przy tych słowach majorowa osunęła się w głąb kanapy, co też i ja ze swej strony starałem się naśladować, pamiętając, że symetrja jest najgłębszą zasadą wszechrzeczy.

— Powiadam ci serce, pobiegłam zaraz do inspektora, ale z tym ani się było dogadać: krzyczał tylko i rękami machał... Dopiero jakiś uczciwy profesor zaczął mi tłomaczyć, że Socia do szkół nie przyjmą, bo on nic nie robił w klasie, tylko pod ławkami sypiał na lekcjach. "A bójże się ran boskich, królu mój! krzyknęłam z płaczem, jakże, to dziecko ma nie spać, kiedy on rośnie robaczek?.. " Ale profesor odpowiedział mi ni to, ni owo i... i...

Gorąco dopiekało nam straszliwie i z tego to zapewne powodu, od kilku chwil, czułem jakiś szum w uszach i nieznośne swędzenie oczu. W strudzonej wyobraźni mojej, pulchne kształty sąsiadki zlewały się z kanapą, tworząc jakąś potworną kombinacją kobiety-sprzętu, w obec której bajeczny Centaur mógł się zwać mężczyzną o nader miłej powierzchowności...

Nie umiem powiedzieć, jak długo trwał stan błogiej kontemplacji, w którą pogrążyło mnie zajmujące opowiadanie majorowej; — nie potrafię też opisać natłoku straszliwych obrazów, jakie błyskawicą przemknęły mi przez głowę, w chwili, gdy z zamyślenia obudził mnie głuchy chrzęst jakby od walącego się budynku pochodzący, tudzież pełen boleści okrzyk dobrej kobiety:

— Jezus!.. mój Socio!...

Machinalnie zwróciłem się do okna, przy którym, z załamanemi rękami stała już szanowna moja przyjaciółka. Oto com ujrzał:

Na dziedzińcu leżał przewrócony gołębnik, obok którego stał Socio z miną ucznia przysposabiającego się do bardzo drażliwej pedagogiczno-karnej operacji. Obok — Postępowicz, Pawełek, dziewki, parobcy i kilka psów tworzyli malowniczą grupę, nad głowami której unosiło się szeleszczące stado gołębi. Wyjrząłem lepiej: jaja były potłuczone, a żółte pisklęta w najwyższym nieporządku rozsypane. I któż zgadnie boleść, jaka przeszywała serca tych mnożnych i łagodnych ptaków, patrzących z wysokości na zniszczony owoc tylu zabiegów i wysileń?...

— Ach wisielcze jakiś, wołała tymczasem poważna dama na rozpustnego wnuka, chmyzie niegodny!.. I coś ty zrobił, żeby cały gołębnik obalić na siebie? Chodź mi tu zaraz niegodne dziecko, zakało rodu ludzkiego, najcięższa zgryzoto moja!.. Jak amen w pacierzu zabiłoby go na śmierć... ach ja nieszczęśliwa!..

Ze spuszczoną głową ruszył Sotuś do stroskanej babki, z podełba patrząc na swego nauczyciela i Pawełka, którzy w przyzwoitym dystancie asystowali mu, nastroiwszy miny odpowiednio do ważności wypadku.

— Ja tobie dam!.. obiecywała majorowa wchodzącemu wnukowi, ja tobie dam!., To ci zdrowie nie miłe, ty złoczyńco jakiś?.. to chcesz mi narobić jeszcze więcej kłopotów?.. Gadaj zaraz, jak to było?.. ty... ty... smoku obmierzły!..

— Ja bo chciał wkarabkać się. na słup, a on wziął i przewalił się, — objaśniał Socio.

— Nieszczęście!.. A po co tobie na słup, ty szatanie jakiś?.. Panie Postępowiczu, zwróciła się z dalszym ciągiem do wchodzącego literata, jak mogłeś pozwolić, aby taki straszny dureń lazł na słup?..

— Ba, pozwolić!.. jeszcze czego?.. Pan Postępowież sam kazał, coby ja lazł... wtrącił nachmurzony wnuczek.

— Chy... co ja słyszę?.. Ot i trzymajże tu nauczyciela z uniwersytetu i literata!.. Ot i płać mu 30 rubli za wakacje. Kirje elejson, Chryste, czy kto widział coś podobnego!..

Tak nieprzyzwoicie zaatakowany pedagog wzniósł głowę do góry, odgarnął ręką, długie włosy, i, stojąc na środku pokoju, odpowiedział zgodnością:

— Kiedym się zgodził, przez czas ferij letnich, zabawić w domu pani jako nauczyciel jej wnuka, zastrzegłem sobie, aby mi nikt w tej uciążliwej pracy nie przeszkadzał. Uczyniłem zaś tak, wiedząc z góry, że metoda wychowania, którą pani uznajesz i metoda wychowania moja, o której napisałem trzy artykuły, pochlebnie przez krytykę przyjęte, — są to dwa najzupełniej sprzeczne żywioły....

— Proszę pana, a co będzie z gołębnikiem?.. zawołał przez okno karbowy.

— Ustawcie go w tem samem miejscu!.. odparłem, drżąc z obawy, aby przez tę krótką chwilę, natchnienie nie odbiegło wielkiego mówcy.

Gniew majorowej widocznie topniał.

— Pani, ciągnął pedagog, uważasz za podstawę nauki martwą literę i pragniesz rozwinąć tylko rozum swojego wnuka, — ja chcę kształcić zmysły za pomocą żywej przyrody, a pamiętając, że duch człowieczy przedstawia się nam w trojakiej formie: jako rozum, jako uczucie i jako wola, — usiłuję w wychowańcu moim trzy te kierunki równomiernie rozwinąć....

— No, wszystko to jest prawda, — rzekła staruszka, udając głębokie przeświadczenie, — ale po co pan kazał Sotusiowi włazić na gołębnik?..

— Po to, szanowna pani, aby drogą stosownych ćwiczeń gimnastycznych wzmocnił swoje muskuły, a przez pokonywanie trudności zaostrzył swoją odwagę, bez której.....

— Sociu, niegodziwcze!.. nagle krzyknęła rozgniewana babka, jak śmiesz w tej chwili muchy łapać, kiedy pan Postępowicz takie ładne rzeczy gada o tobie?..

— No to cóż z tego?.. ja mogę łapać i mogę słuchać!.. odparł bezczelny wyrostek, miażdżąc w ogromnych palcach biednego owada. — Ładnie pan go wyuczył przez wakacje; panie Postępowiczu! zawołała staruszka.

— Zbyt wiele już pisałem o ważności początkowego wychowania, abym miał na podobny zarzut odpowiadać!. rzekł wyniośle literat, i ukłoniwszy się z przygnębiającą powagą — wyszedł.

Westchnąłem myśląc jak cichym był mój domek wczoraj o tej porze....

— No, a co teraz będzie pułkowniku? zapytała staruszka, chcąc widocznie na moje barki przenieść jakąś część literackich gromów.

— Dalibóg że nie wiem!..

— Widzisz, a ja wiem... Pojedziemy wszyscy czworo do miasta, jutro skoro świt; tam się coś nie coś uradzi...

— Jutro?.. a bójże się Boga majorowo, — taż ja mam gospodarstwo...

— To głupstwo!.. Za parę dni wrócisz, zrobiwszy dobry uczynek dla sieroty i wdowy. Ty tam masz tylu znajomych, tobie chętniej poradzą..

— Babciu!.. mnie jeść chce się... wtrącił wnuczek.

— No to i cóż?.. Pójdź serce do kucharza i zadysponuj sobie. U pułkownika, to jak we własnym domu rób sobie, — zakonkludowała babka.

Drobna ta okoliczność zachęciła mnie do wyjazdu; rzekłem więc:

— Pozwolisz majorowo, że cię na godzinkę pożegnam, — chciałbym bowiem rozmówić się z rządcą o tej naszej podróży....

— A idź serce, idź.... Ja sobie tymczasem odpocznę, — byle tylko ten niegodziwiec znowu czego nie zmalował!

Wybiegłem na dziedziniec i z żywem zadowoleniem patrząc na rozległy widnokrąg, zapytywałem w duszy: czy godzi się, aby jeografowie, w swoich jałowych pracach, tak mało poświęcali wierszy opisowi, tak obszernego i ponętnego widoku?...

ROZDZIAŁ. III.

Rzucający trochę światła na Soterka i jego nauczyciela.

Po krótkiej naradzie z rządcą, który dowiódł mi należycie, że dla wielkich operacij agronomicznych, obecność moja jest nietylko bezużyteczna, ale nawet wysoce szkodliwa; że wyjazd na dni parę wywrze jak najlepszy wpływ na mój humor i zdrowie, i, że w końcu on, to jest rządca, chętnie weźmie pod swą, troskliwą, i bezinteresowną opiekę, cały mój ruchomy i nieruchomy majątek i dopilnuje go staranniej, niż wszyscy właściciele ziemscy całego świata, — stanowczo zdecydowałem się towarzyszyć majorowej w wycieczce, mającej na celu wykształcić umysł i uszlachetnić serce ukochanego jej wnuczka.

Pragnąc obejrzeć moje konie, woły, krowy, tudzież inne zarówno martwe jak i ożywione czynniki wiejskiej produkcji, — która (według najświeższych odkryć prasy perjodycznej) stanowi fundament dla materjalnej i duchowej pomyślności społeczeństw, — po kolei wsętpowałem do obór, stodół i chlewków, notując w pamięci: ilość żyjących reprezentantów każdego gatunku domowych kręgowców, wymiary nagromadzonej mierzwy i inne tym podobne szczegóły, a to w tym celu, abym po powrocie łatwiej mógł ocenić doniosłość ulepszeń, jakie wprowadzić miał pełen zapału i gorliwości mój zastępca.

Wszedłszy do stajni, która w programie moich wizyt ostatnie zajmowała miejsce, usłyszałem urywek rozmowy, toczącej się między wnuczkiem poważnej damy a parobkiem Kubą, pełniącym obowiązki dozorcy i kierownika czworonożnych motorów jej ekwipaża.

— Cóż ty durniu, nie posłuchasz się, kiedy tobie mówię grzecznie? wolał zirytowany Sotuś.

— Ja tam kraść nie będę! odparł stanowczo parobek.

— Ty odurzał, czy co? Cóż to takie kradzenie, kiedyby ty odsunął trochę, owsa dworskim koniom, a dał jego naszym? Ja pojąć tego nie moge!..

— Niech se tam panicz sam odsuwa, kiedy chce... Ja kraść nie będę!..

— Czort ciebie zabierz, durniu!.. Ja zawsze gadał babuni, coby ciebie nie brała z pastucha na furmana, — ot co....

Będąc z natury nader wyrozumiałym na drobne dziwactwa ludzkie, opuściłem co rychlej terytorjum, na którem troskliwość o materjalna, stronę koni, uosobiona w Sociu, tak energicznie ścierała się z poszanowaniem siódmego przykazania, reprezentowanem przez byłego pastucha Kubę. Ponieważ zaś nie czułem gwałtownej potrzeby wracać natychmiast do domu, skierowałem się więc ku łąkom, już to dla obejrzenia stogów, już to dla tego, aby obecnością swoją nie obudzać rzewnych, rodzinnych wspomnień, w sercu zacnej mojej przyjaciołki.

Głęboko zamyślony nad znaczeniem uprawy roślin pastewnych i polityką księcia kanclerza niemieckiego, niedostrzeżenie prawie minąłem część łąk i wszedłem między stogi. Tu, zaraz przy wstępie, ciepły, południowy wietrzyk, razem z ponętną wonią świeżego siana, przyniósł mi rozmowę na dwa głosy z których jeden zdawał się należeć do Rózi, przystojnej córki mego rządcy, drugi zaś do czasowo w moim domu bawiącego wynalazcy nowej metody pedagogicznej.

— Więc stanowczo dziś... najdroższa?.. mówił literat:

— Kiedy się boję... odpowiedziała Rózia.

— Nie mów tak aniele, zaklinam cię!.. Gdyby nie spóźniona pora, odczytałbym ci mój artykuł o emancypacji, w którym jak najbardziej stanowczo dowiodłem, że bojaźliwość nie przystoi kobiecie...

— Kiedy bo widzi pan... W tem miejscu wiatr dmuchnął silniej.

— Żartuj z tego... to są, przesądy dla utrzymania w karbach ciemnego gminu, lecz bynajmniej nie obowiązujące jednostek wyższych duchem nad ogół...

— Już ja chyba odejdę ztąd, bo jakby nas ojciec zobaczył..... On strasznie prędki do bicia!..

— Nie słyszałem odpowiedzi, a lękając się, aby pedagog, spotkawszy mnie przypadkiem w drodze, nie zechciał, bez względu na spóźnioną porę, odczytywać mi swoje niezrównane prace literackie, uciekłem co tchu....

Z łąk na folwark wiodła prosta i krótka droga, — obrałem jednak dłuższą. Jakoś tego wieczora natura wydawała mi się stokroć ponętniejsza niż zwykle; czułem, że na jej łonie chętniej noc bym przepędził, niż we własnym pokoju sypialnym. Nie badając psychicznych pobudek tego oryginalnego gustu, starałem się przechadzkę moją jak najbardziej przeciągnąć:

Nieszczęściem, nic nie trwa wieków na tym świecie: więcej też i mój spacer, choć powoli, zbliżał się jednak do końca. Już minąłem dworskie płoty, tak chętnie wyłamywane i zwęglane przez małżonki właścicieli mniejszych posiadłości, już piękny Trezor przybiegł do mnie, naszczekując i kronęcąc ogonem, i już gapiący się przed stajnią parobek zamyślał sięgnąć do czapki, aby z odległości zwyczajem nakazanej, powitać swego pracodawcę, kiedy nagle usłyszeliśmy rozdzierający krzyk majorowej:

— Sociu!.. Sociu!.... Sociu!... Na to rozpaczliwe wołanie parobek skamieniał,

Trezor podkulił ogon i nastawił uszy, a ja... ja, błędnem okiem śledząc zabudowania folwarczne, zapytywałem w najwyższym niepokoju: które też z nich uległo losowi starego gołębnika?..

— Sociu!.. Sociu!.. zawołała jeszcze straszliwszym głosem babka.

Na folwarku powstał ruch nadzwyczajny. Świętująca czeladka z kuchni, oficyny i szopy hurmem wybiegła na dziedziniec; Pawełek, zatrwożony widać o los nowego przyjaciela, upuścił z rąk na ziemię 6 głębokich talerzy, które niósł do kredensu, — a trochę zdenerwowany z okazji święta kucharz, o mało że mi domu nie spalił, rozlawszy na ogień całą patelnię masła.... — Sociu!.. Sociu!.. powtarzała nieutulona babka.

— Co to jest?... co się dzieje?.. Paniczu!.. Panie Soterze!.. wołano ze wszystkich stron.

— Ot, polękli się głupie ludziska!.. mruknął rozespany Kuba, który, usłyszawszy hałas, żółwim krokiem wywlókł się ze stajni. Adyć to nasza pani zawdy tak woła panicza.

Jakby na potwierdzenie słów flegmatycznego stangreta, pani jego odezwała się: — Dobrze żeście wyszli moje robaki, bo mi poszukacie Socia... A jakby nie chciał iść, to powiedzcie, że mu kluski na nic rozmiękną.

— Słuchaj Kubo, rzekłem w dosyć kwaśnym humorze, więc powiadasz, że wasza pani zawsze tak nawołuje panicza?..

— A ino co? odpowiedzał stangret.

— Przecież, u djabła, mieszkacie w miasteczku, cóż ludzie na to mówią?

— A co mają mówić?.. Od tych czasów jak ja nastałem, to nie mówią, nic, ale jak się ino pani ze wsi sprowadziła, to, gadał Harasim, że kupę, mówili... Ba, chodzili ponoć nawet do starszego ze skargą.Łatwo pojąć, że nie zachęcił mnie bynajmniej do powrotu ten nowy a tak energiczny dowód przywiązania majorowej do wnuczka. W tej chwili, bardziej niż kiedykolwiek, czułem potrzebę świeżego powietrza i chyłkiem wyminąwszy dwór, wbiegłem niepostrzeżony do ogrodu.

Wiatr cicho przesuwał się między drzewami; — w oddalonych i w nocnej pomroce tonących domach posiadaczy mniejszych własności ziemskich, błyskały drobne światła; ze wszech stron dolatywały mnie owe nieujęte szmery, jakie podczas letnich wieczorów tylko wśród pól i lasów słyszeć można. Podniosłem oczy na niebo zasiane już mnóstwem migotliwych gwiazd i z uczuciem niewysłowionej tęsknoty przypatrywałem się tym dalekim, chłodnym i rozległym przestworom, kędy p. Louis Figuer umieszcza obywateli ziemskich, którzy zdążyli już uwolnić się od wszystkich stałych i niestałych ciężarów.

W tem, przy altanie w końcu ogrodu stojącej, dostrzegłem trzy postacie; po bliższem przypatrzeniu się im, poznałem, że to byli: Wojciech mój karbowy, Szmul wiejski krawiec a obecnie dzierżawca ogrodu, i, uczony posiadacz bandyckiego kapelusza z termometrem.

— Z przeproszeniem, mówił Szmul, ale to chyba nie może być, co pan gada! Państwo mają, swój bardzo delikatny rozum, ale i nasz rabin to także nie głupi. Ny, a ja sam słyszałem od jego zięcia, może pan zna? tego Icka handlarza, co on gadał, że — jakby kto sto gwiazd naliczył, toby się u niego w głowie poprzewracało, — a jakby kto tysiąc wyrachował, toby był koniec świata....

— Juści że tak jest, to nie ma co o tem i gadać, potwierdził karbowy.

— Oto są skutki ciemnoty, przerwał literat, stanowiące zaledwie drobną molekułę tych, o jakich mówiłem już w artykule: o pożytkach z astronomji. Jesteś w grubym błędzie kochany przyjacielu, twierdząc, że światby się skończył, gdyby tysiąc gwiazd policzono, — boć przecie naliczył ich przeszło tysiąc sam Hipparch, zwany ojcem astronomji. A cóż mówić o obu Herszlach, Medlerze i tylu innych badaczach eterycznej przestrzeni?...

— Zawdy to musi być łgarstwo, wtrącił karbowy, bo przecieć i ich rabin to też parch, a taki nie spotrafił do tysiąca narachować....

— Ny!.... ny!.... bąknął Szmul.

— Pleciesz głupstwa mój kochany!.. ofuknął Postępowicz. A zresztą, czy podobna jest rozmawiać z wami o najwyższych zagadnieniach astronomji, jeżeli nie chcecie uznać nawet tak prostej prawdy, jak ta, że się ziemia obraca naokoło słońca, które w ognisku ekliptyki stoi nieruchome....

— Słońce stoi?... zapytał Szmul ironicznie. To chyba u państwa stoi, bo my codzień widzimy, co się słońce rucha... Nieprawda Wojciechu?..

— Juści że prawda!.. Ja tu we dworze służę od dziecka i zawdy widzę, że słońce wstaje za Wólką, w południe jest nad lasem, a na noc chowa się za Żabiegłowy.....

— U was to tak, a u nas w miasteczku, to wchodzi za kierkutem, a wychodzi za szkołą, — ale zawdy chodzi... uzupełnił Szmul.

— Przesądy! przesądy!... oparte na najprostszych złudzeniach zmysłowych. A tak obszernie pisałem o nich w artykule pod tytułem: złudzenia i rzeczywistość! mówił jakby do siebie, z odcieniem głębokiej goryczy, znakomity literat.

Nie miałem już cierpliwości przysłuchiwać się dłużej propagandzie niezmordowanego krzewiciela oświaty. Ciągłe spotkania z nim drażniły mnie. — Uwierzyłem, że los zawistny uwziął się już na mnie w tym dniu fatalnym, chcąc zatem spełnić do dna przeznaczoną miarę utrapień, szybko zawróciłem ku domowi.

Na ganku spotkałem się z Pawełkiem, który mi doniósł, że szanowna moja przyjaciołka jest niezdrową.

— Cóż to takiego? zapytałem.

— Iii... nic. Zjadła pani trochę klusków z mlekiem, potem baraniny, a potem kartofli ze śmietaną i jakoś ci ją brzuch zabolał, odpowiedział chłopiec.

— Gdzież jest pani?

— W pokoju sypialnym, Kazała paniczowi posłać na kanapie, a sama położyła się na pana łóżku...

— Uhu!.. A gdzież u djabła ja spać będę?..

— Pani kazała posłać panu w sali, razem z nauczycielem... I powiedziała jeszcze, żeby pana zbudzić jutro o czwartej, bo bardzo rano mamy jechać do miasta...

— Jakto, więc i ty pojedziesz?.. zapytałem zdumiony.

— A pojadę, proszę pana... Już mi pani dziś nawet kazała wyszykować liberję...

— Uważaj-no co ci powiem, rzekłem patrząc na chłopca tak, że aż się do ściany cofnął. Dla mnie pościelesz w kancelarji, a dla pana Postępowicza w sali. Zrozumiałeś?..

— Rozumiem, proszę pana, ale nie wiem jak to będzie, bo pani mówiła jeszcze, że nauczyciel ma panu  coś tam czytać i kazała nawet dwie świece... — Łotrze! krzyknąłem nieposiadając się z gniewu, — jeżeli mi jeszcze słówko piśniesz, to każę ci wyrznąć sto batogów...

— W ten momencik zrobię, co pan każe! odpowiedział blady jak chusta Pawełek wpadł do sali.

Był czas, żem zazdrościł żony majorowi Grzesiowi; dostawszy ją, dziś zazdrościłbym mu pewnie wiekuistego spoczynku...

ROZDZIAŁ IV.

W którym kłopoty babuni sprowadzają bardzo ważne powikłania.

Czujemy się w obowiązku zawiadomić tych których to obchodzi, że kancelarja, był to sobie zwykły pokój opatrzony biórkiem i żelaznem łóżkiem, wybudowany obok sali, a jak można najbardziej odległy od sypialni, którą, na noc dzisiejszą, opanowała majorowa z ukochanymi i nieodstępnymi wnuczkiem i Mruczkiem.

Pedagog miał spać w sali, nie mówię: spał, lękając się zarzutu złej wiary, ze strony osób wiedzących czem jest sen i umiejących traktować go odpowiednio. Ludzie porządni, oddający się pokrzepiającej funkcji bez żadnych ukrytych myśli, najprzód zdejmują i sztuka po sztuce składają ubranie na właściwem miejscu i w takiem porządku, w jakim je nazajutrz wkładać powinni. Następnie wchodzą do łóżka, owijają, się w kołdrę, usiłują, zająć położenie równoległe do poziomu i odmawiają modlitwy, jeżeli są konserwatystami, lub bawią się w myśli świeckie, jeżeli należą do obozu progreistów. Ale chodzić po nocy bez potrzeby, rozpalać światło bez dostatecznych przyczyn lub w jakikolwiekbądź inny sposób naruszać i zatruwać spokój bliźnim, dozwala się tylko lunatykom, warjatom albo literatom.

Ponieważ Postępowicz był literatem, nie dziwiłem się więc, ani temu że się nie rozebrał, ani temu że się co chwilę z kanapy zrywał i po sali spacerował. Owszem, takie zachowywanie się jego pochlebiało mi nawet: wiedząc bowiem, że wszyscy ludzie niepospolitego umysłu najskuteczniej pracują w nocy, byłem prawie pewien, że znakomity wynalazca nowej metody pedagogicznej, pod moim dachem, a co ważniejsza w moim bezpośredniem sąsiedztwie, spłodzi coś takiego co stanie się dobrodziejstwem dla społeczeństwa, pomnikiem wiekuistej sławy dla autora i w końcu nie małą chlubą dla mnie:

Aby ułatwić czytelnikowi zrozumienie dalszego ciągu wypadków, zrobimy dwie małe uwagi odnoszące się do rozkładu pokojów.

Primo. Z sypialni zajmowanej przez majorową szło się do jadalni, później do sieni, z tamtąd do sali, a następnie do kancelarji w której ja kwaterowałem.

Secundo. Z sali gdzie spał Postępowicz, wychodziło się na dziedziniec dwoma drogami, albo przez sień i ganek, albo przez kancelarję. Drzwi od ganku były zamknięte.

A teraz ciąg dalszy.

Wędrówka po sali znudziła widać pedagoga, spróbował zatem wyjść przez sień i ganek na podwórze; zastawszy jednak drzwi zamkniętemi, wrócił, i po raz może dziesiąty legł na kanapie. Ale pragnienie szerszych widnokręgów przemogło widać nad potrzebą spoczynku, wstał bowiem znowu, i wypowiadam to z całem uznaniem należnem jego delikatności, jak najciszej przemknął się przez kancelarją. Wierny roli gospodarza domu chrapałem jak zarznięty, po wyjściu zaś literata, sądząc, że ten zapewne dłuższy czas zachwycać się będzie pięknemi widokami natury, stanowczo już pomyślałem o spaniu.

Czytelnicy w wieku poważniejszym! Wy którzyście już pozbyli się marzeń i niepokojów młodości, tak szkodliwie odziaływających na zdrowie; wy dla których krew istnieje po to aby odżywiać, nie zaś aby wypalać organizm; wy szczęśliwi posiadacze miękkich materaców, ciepłych szlafroków i higienicznych pantofli, — powiedźcie czy zna z was który tańszą, milszą i mniej skomplikowaną rozrywkę jak sen?... Opatrzony w szlafmycę i czyste sumienie włazisz do łóżka, podkulasz nogi, drżysz, niby to z zimna, a właściwie dla sprawienia sobie przyjemniejszych densacji i.....usypiasz pomiędzy watą, płótnem i flanelą, myśląc ze złośliwą radością o tych, którzy w obecnej chwili zmuszeni są tłuc się żydowskiemi brykami, lub tępić pluskwy w numerze jednego z pierwszorzędnych hotelów!.....

Przed twem okiem hermetycznie zamkniętem dla promieni ziemskiego światła, odsłania się pełen tajemniczych powabów świat wewnętrzny. Ileż to uzdolnień i pragnień zdawna przebrzmiałych i zmarłych budzi się wówczas w twej duszy?... A jakie cudowne obrazy!...

Naprzód, śród ciemności tak czarnej, jak smoła, widzisz różno-kolorowe płatki; — potem kółka, esy i floresy; — dalej postacie ludzkie, zwierzęce i roślinne, poplątane z sobą w najdziwaczniejszy sposób, wreszcie obraz główny.

Śni ci się naprzykład, że jesteś Bismarkiem. Aaa..., co za rozkosz!... Wprawdzie Thiers, w postaci powiatowego sekwestratora, patrzy coś na ciebie okrutnie z boku, a proboszcz, niby to zgniewany o zeszłoroczne siano i skasowanie jezuitów, nie chce z tobą grać w preferansa, — no! ale za to komornicy, wójci gmin, pisarze... che!... "Panie wójcie, mówisz do jednego, trzeba mi 100, 000 żniwaków na jutro!... " W ten moment! " odpowiada wójt i jakby z pod ziemi zjawia ci się chmura chełmów i iglicówek. Robisz przegląd, targujesz się, rozdajesz wódkę; ci krzyczą jak opętani, aż w tem Arnim melduje, że woły z Żabichgłów wlazły w twoją pszenicę. Zirytowany, do najwyższego stopnia, chcesz zwołać parlament i... budzisz się...

Naturalnie, dla przypomnienia sobie tak miłych obrazów, starasz się usnąć powtórnie, ale jakoś ci nie idzie... Fantazja spracowana tworzy widoki blade, ponure, a nawet straszliwe, o których jednak nie można powiedzieć, aby były nieprzyjemnemi. Śni ci się coś.., no coś. niezdecydowanego: niby szare, niby zielone, — niby pole, niby łąka, a na tem coś... niby kopy, a niby stogi, — djabli zresztą wiedzą, !.. Przy tem wszystkiem oświetlenie bardzo liche; nie możesz się zorjentować, gdzie jesteś, czem jesteś i co to tam chodzi między owemi zagadkowemi kupami, które stają się coraz podobniejsze do grobów... Coś chodzi... ale co?.. Strach cię bierze poczynając od łydek; czujesz gorąco w brzuchu, w sercu, w gardle... chcesz uciekać, a nie możesz i.....

Między drzwiami sali a mojem łóżkiem, wpółoświetlona tragicznym blaskiem bezksiężycowej nocy, stoi jakaś figura w bieli, z głową zawiniętą w żółtą chustkę, z wysokości i szerokości podobniejsza do nagrobka niż do postaci ludzkiej... Drżąc na całem ciele, zimnym potem oblany, zerwałem się dźwignięty jakąś nadzwyczajną siłą.... — Aj! aj! aj!.. cicho... cicho!.. Więc i ty pułkowniku ptaszeńku nie śpisz?..

— Ja?... ja śpię!.. Co tu? kto tu?..

— Ach moja doleńko nieszczęśliwa!.. tożem się dopiero musiała przez te parę godzin odmienić, kiedy mnie nawet ty serce nie poznajesz...

— Więc to majorowa?.. Przebóg! i cóż się stało?..

— Cholerę mam, jak rany boskie kocham... odpowiada płacząc moja przyjaciółka.

— Przywidziało ci się chyba, kochana majorowo, — przecież nie słychać o cholerze ani w naszych ani w waszych okolicach...

— Ale ja mam cholerę, hu! hu! hu!.. Posłuchaj tylko serce, jak we mnie gulgocze, tak jakby kto beczkę popłukiwał... Nie chciałam budzić tego robaka Socia i przyszłam wprost do ciebie... Ratuj duszę moją, pułkowniku, bo ja muszę być jeszcze potrzebna na tym świecie, kiedy mnie Pan Bóg do tej pory zachował... Tak lamentując uklękła przy mojem łóżku.

— A niechże cię miljon!.. Uspokój się kochana przyjaciółko... Mam tu krople chroniące na wieczne czasy... albo lepiej, umiem jedno greckie... to jest żydo... chciałem powiedzieć łacińskie zaklęcie od cholery...

— Oj to! to!.. zaklnijże mnie, zaklnij co prędzej, bo już mi się nie wiele należy, — błagała majorowa.

— Hum... tego... Ha!.. no więc: Terra est rotunda et globosa... Leo est generosus... Lupus est rapax et... et... Quatuor plagae coeli sunt: oriens, occidens, septentrio!.. zaklinałem straszliwym głosem ciężką chorobę mojej przyjaciołki, z trudnością przypominając sobie recepty zamieszczone w Tirocinium linguae latinae..

— Niech ci Bóg najwyższy da zdrowie pułkowniku, — rzekła po chwili ciągle klęcząca pacjentka. Jak żyję nie zażywałam tak skutecznego lekarstwa...

— Więc już czujesz ulgę majorowo?

— Jakby ręką odjął...

— Właśnie tak być powinno. A teraz idź-że jejmość do łóżka, okryj się ciepło i śpij spokojnie, chociażby ci jeszcze co zagulgotało...

— Mój... mój pułkowniku... A przeprowadź mnie serce trochę, bo się boję, sama wracać przez tyle pokojów...

W tej chwili stuknięto w klamkę...

— Ktoś idzie!.. szepnęła majorowa, tuląc głowę do poduszki.

W otwartych drzwiach stanął jakiś człowiek...

— Panie, — czy pań śpi? zapytał przybyły, w którym poznałem karbowego.

— Czego chcesz?..

— Abo proszę pana, ktości chodzi koło oficyny, koło rządcowskich okien... A że jak raz jego nie ma w domu, zatem boim się, żeby jakiego złodziejstwa nie było.

— Pod twoją obronę uciekamy się!.. szeptała z płaczem moja towarzyszka.

— Puść psy!.. rzekłem bez namysłu, pragnąc jak najśpieszniej pozbyć się gorliwego sługi.

Karbowy wyszedł.

— Jezus... Marja!.. co to będzie pułkowniku?.. Spalą nas, — zarzną nas, — okradną nas!.. krzyczała już bez żadnej ceremonji nerwowa osoba.

— Wychodź ztąd majorowo... na miłość boską!..

W tej chwili na podwórzu wszczął się straszliwy hałas. Podszczute psy ze złowrogim skowykiem cwałowały do oficyny, a jednocześnie Wojciech potężnym głosem zaryczał:

— Huzia ha!.. łapaj złodzieja!.. Na nogi chłopcy... Bywaj!..

— Łapaj!.. trzymaj!.. wołali ze wszystkich stron parobcy.

— Łapaj!.. trzymaj!.. zawtórowały dziewki...

— Panie! w ręce Twoje oddaję ducha mego... jękła majorowa, chwytając mnie za szyję. W tej samej chwili uczułem, że jakiś niepospolity ciężar wtłoczył się na całą, długość mojego ciała...

— Babciu!.. babciu!.. gdzie jest babcia?.. wrzeszczał zatrwożony Soterek, pędząc boso z sypialni do mego niegdyś tak cichego zakątka.,

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Okazujący jakim sposobem w walkach dyplomatycznych, jedni sieją a drudzy zbierają.

Gwałtowny spór między kilkoma osobami, i wojownicze tupanie pewnej liczby nóg, przeplatane niepokojącemi pauzami, w czasie których z całą łatwością można było usłyszeć trwożliwy brzęk skrzydeł spłoszonej muchy, — oto wrażenia, które dzisiejszego poranku zaatakowały moją, rozespaną świadomość. Rozmarzony, wpół nieprzytomny, usiadłem na łóżku i w tej pozycji z jakąś rozkoszną obawą zacząłem się przysłuchiwać dramatowi, który rozegrywano na korytarzu.

— Uciekaj!.. mówił zirytowany stróż hotelu, — uciekaj!.. bo jak cię przeżegnam tem miotliskiem, to na kierkut nie trafisz...

— O!. czyś słyszał?.. dodaje numerowy.

— Joelu powiadam ci, nie rób awantur... och Maryja!.. zakonkludował Markierowicz.

— Panie Markierowicz dobrodzieju!.. panie Kacprze dobrodzieju!.. po co panom wtykać palce w taki brzydki interes? Ja nie przyszedłem do panów, tylko do starej pani, niech ona ze mną pogada... molestował jakiś starozakonny.

— Joel iść do pani majorowej nie może, bo pani majorowa jest chora... och Maryja!..

— Co to chora? co to nie może?.. A jej syn to może zabijać kamieniami żydków?.. Pani chora, nu — to wielka szkoda! — ale jak mój brat umrze z takiego zabójstwa, to kto jego dzieci bedzie karmił? Ja przecież pani nie zjem, tylko z nią pogadam... Nu, — a jak pani nie zechce, to ja pogadam z panem komisarzem i prześwietnym sądem...

— Hum! przerwał gospodarz. Może Joel ma trochę racji, ale w hotelu hałasów robić nie wolno. Jak pani majorowa wstanie, to się Joel bedzie mógł z nią zobaczyć, zatem tedy tymczasem... niech Joel posiedzi u mnie. Proszę!... Och Maryja!..

— No, no!... odparł starozakonny i jednocześnie usłyszałem kroki rozchodzących się bohaterów.

— Kochany Markierowicz!.. pomyślałem, — jakże się ten człowiek znakomicie popisuje!.. Muszę jednak i sobie oddać sprawiedliwość, że nie darmo od kilkunastu lat studjowałem politykę... Majorowa mnie wprawdzie przekrzyczała, ale ja ją przedyplomatyzowałem, — jak Bismarck... Cha! cha! cha!...

I ciesząc się własną zręcznością, z gorączkowym pośpiechem wkładałem rozmaite części ubrania.

— Pułkowniku!... pułkowniku serce, a otwórz tam drzwi!... prosiła przytłumionym głosem moja przyjaciółka.

Gdym otworzył, jednym rzutem oka poznałem całą, istotnie piorunującą doniosłość mego podstępu. Poważna dama była jeszcze bosą i miała na głowie jakoś strasznie na bakier osadzony bufiasty czepiec. Siny ze strachu Soterek ubrawszy jedną nogę w but, następnie, starał się uzupełnić swój kostjum wciągając na grzbiet kamizelkę do góry podszewką.

— Pułkowniku, czyś słyszał?.. Pułkowniku co to będzie?... Oni chcą tego robaka wsadzić do kryminału, ach ja nieszczęśliwa!..

W tej chwili uchyliły się drzwi od korytarza i wszedł Markierowicz w towarzystwie numerowego, który z niepraktykowaną dotąd gorliwością zajął się słaniem mego łóżka.

— Upadam do nóżek państwu... och Maryja!.. zaczął gospodarz zwracając się do mnie i majorowej. Smutną przynoszę nowinkę... och Maryja!.. Brat skaleczonego żydka występuje z pretensjami...

— O mój Boże, mój Boże!.. szepnęła stara dama, poprawiając tak gwałtownie czepek, jakby przy tej sposobności miała zamiar ukręcić sobie głowę.

— Myślę jednak ciągnął Markierowicz, — że sprawa dałaby się zakończyć polubownie, ale...

— Owszem! owszem!... wtrąciła majorowa.

— Ale żyd niedowiarek grubo śpiewa i chce tysiąc złotych... Och Maryja!...

— Aaaa... aaa!... jęknęła dama dwoma różnemi głosami. Teraz już zginęliśmy na wieki!...

— Zapewne, — jest to wielkie nieszczęście... Och Maryja!..

Nadzieja swobody tak mnie denerwowała, żem się już niecierpliwił komedją ostrożnego gospodarza; uprzedzając go więc, rzekłem:

— Zróbmy tak, kochana majorowo. Pani z Sociem wyjedziesz natychmiast do siebie, a ja żyda załagodzę. Czy nie prawda panie Markierowicz, że to jest dobry plan?...

— Doskonały, panie pułkowniku, jeneralski plan!.. Pani majorowa najlepiej zrobi gdy zaraz wyjedzie, bo jak facecja ta gruchnie miedzy żydami, to się zlecą hurmem i jeszcze mi hotel spalą... Och Maryja!..

— Oj! oj! oj!... lamentowała osoba dobrej tuszy. Jedźmy natychmiast!.. bez śniadania, bez niczego... bo jak się żydzi dowiedzą, to z pewnością tego sierotkę zakłują na macę...

— Tak będzie najlepiej, uzupełnił Markierowicz zacierając ręce, — byle tylko pan pułkownik chciał się podjąć załagodzenia sprawy... Och Maryja!..

— Naturalnie, że ją załagodzę! odparłem! Tymczasem zaś, każ kochany panie Markierowicz założyć konie majorowej i pilnuj żydka, żeby się do miasta nie wymknął...

Wprawdzie niektórzy powieściopisarze, mający o swej domyślności bardzo pochlebne wyobrażenie, sądzą, że z jednego słowa, z jednego ruchu, a nawet ze sposobu noszenia butów odgadnąć' można zamiary i charakter człowieka. Otóż mocno byłbym obowiązany, gdyby mi który z tych tak szczęśliwie od natury uposażonych panów, dowiódł w sposób popularny, czego naprzykład domyślać się była powinna majorowa z ukłonu, jaki na pożegnanie złożył jej Markierowicz? Ja bo przynajmniej, oprócz tego, że nasz kochany gospodarz używa wykrzywionych obcasów, nic więcej odgadnąć nie mogłem.

— O mój Boże mój Boże!.. biadała stara jejmość szybko upakowując swoje ruchomości, — i cóż ja nieszczęśliwa pocznę teraz z tym smokiem?.. On już na wieki zgubiony!..

Wiedząc bardzo dobrze, że pod nazwą smoka rozumiała stroskana babka Socia, — napastowany przy tem od własnego sumienia, które już w tej chwili poczęło mi wyrzucać mój w gruncie rzeczy wcale niewinny podstęp, rzekłem jej na pożegnanie a zarazem na pociechę:

— Nie martw się kochana pani!.. Jeden z moich siostrzeńców jest nauczycielem przy gimnazjum we Lwowie; otóż napiszę do niego w interesie Socia, a po odebraniu przychylnej odpowiedzi, jeszcze w tym roku wyekspedjujemy chłopaka do szkół. Może za parę lat i z niego co wyrośnie!..

— Niech cię Bóg błogosławi! zawołała majorowa z płaczem obejmując mnie za szyję; potem zaś dodała:

— Sociu zbrodniarzu!.. padnij do nóg, ucałuj ręce twemu dobroczyńcy, który nie dość że cię wybawił z rąk żydowskich, ale jeszcze chce za tobą do Lwowa pisać... Mój Boże, taki kawał drogi!..

Zachmurzony Socio jak najserdeczniej obtarł swój pałkowaty nos o oba moje rękawy, a nadto (gdybym nie był pewny, że hotelowe lustra wszystko odbijają fałszywie), mógłbym jeszcze pomyśleć, że niezgrabny ten chłopiec na zakończenie wywiesił mi swój obrzydliwy język.

Gdy w parę minut po tem wehikuł, unoszący majorowe i jej zgryzoty, znikł na zakręcie ulicy, zbliżył się do mnie mój furman i z pewnem zakłopotaniem właściwem tej klasie ludzi, rzekł:

— Poraby już i nam się ruchać do domu, proszę łaski pana!..

— Zajeżdżaj!.. zawołałem tak kontent, jak pewien młody student, który po wielokrotnych bezskutecznych usiłowaniach zdał przypadkiem egzamin.

W numerze czekał na mnie gospodarz w asystencji jakiegoś starozakonnego; drgnąłem ujrzawszy tych ludzi, bez względu na to, że obaj starali się mieć fizjognomje bardzo uczciwych.

— A czego chcesz panie starozakonny? spytałem żydka.

— To jest właśnie Joel, brat tego... odpowiedział gospodarz, kłaniając się z przerażającą uprzejmością.

Moje smutne przeczucia zaczęły nagle wzrastać.

— Aha — dobrze!.. odparłem takim tonem jak człowiek, który dostawszy silnego zawrotu głowy, poczyna już myśleć o tyfusie. Po cóż przyszedł ten starozakonnv?

— Jaśnie pan obiecał się ze mną pogodzić... objaśnił żydek.

— Nie znam cię mój przyjacielu, — odpowiedziałem serjo. Jeżeli pan Markierowicz obiecał ci coś..

— Tak jest, obiecałem mu, — odrzekł gospodarz ponieważ pan pułkownik przyjął na siebie załagodzenie sprawy.

— Jakto? co to?.. co pan mówisz?..

— Pan pułkownik, w obec pani majorowej, jej wnuka, mnie i numerowego, obiecał temu żydkowi dać tysiąc złotych. Przypomniał Markierowicz z najpoważniejszą miną.

— Czyście powarjowali!... krzyknąłem oburzony. Alboż taka głupia sprawa warta jest tysiąc złotych?

— Bez urazy jaśnie pana, — odparł żydek, — ale zdaje mi się że musi być warta, kiedy państwo sami chcieli nam dać 20 rubli...

— Nieszczęście się stało, panie pułkowniku dobrodzieju, — dodał gospodarz. Zrobiliśmy głupstwo zaczepiając Joela, bo inaczej sprawa by przyschła, a tak... och Maryja!...

— A wy szachraje! zawołałem, — więc myślicie, że wam zapłacę choć jeden grosz więcej nad obiecane 20 rubli?

— Wolna wola jaśnie pana! Jaśnie pan zapłacz' to dobrze, a nie zapłaczi, to ja jaśnie pani proces wytoczę, — odpowiedział Joel.

— Co tam twój proces! zgromił go Markierowicz, a potem szepnął mi do ucha. Ja myślę proszę pana pułkownika, że byle się tylko pani majorowa nie dowiedziała o naszym figlu, to z resztą, wszystko bagatela... Och Maryja...

Spotniałem jak mysz, wysłuchawszy, ostatniego argumentu. Masz stary niedołęgo! pomyślałem, masz naśladowanie Bismarka.... Teraz albo płać, albo za parę tygodni nazwą cię intrygantem!..

W kwandrans potem, sprzymierzeńcy moi, panowie: oberżysta Markierowicz i Joel faktor, opuścili numer unosząc z sobą weksel na tysiąc złotych!..

O majorowo, majorowo!.. I jakież złe wiatry przyniosły cię do mojego domu?.. Opuściłem gospodarstwo w czasie najważniejszym, straciłem tysiąc złotych, nairytowałem się i jeszcze mi sumienie dokucza, — a wszystko przez ciebie!... -

— Konie jaśnie pana są gotowe, zameldował w tej chwili numerowy.Łatwo pojąć z jak ponuremi myślami siadałem do bryczki i z jaką wściekłością po raz ostatni spojrzałem na hotelowy korytarz, na progu którego nagle ukazał się zapomniany już przezemnie, pomimo całej jego wielkości, znakomity socyjolog Postępowicz z węzełkiem w ręku.

— A cóż panie, — spytałem, — jedziemy?..

— Alea jacta est! mruknął szczupły literat i rzuciwszy swój węzełek pod kozioł jednym skokiem dostał się na siedzenie.

W milczeniu przejechaliśmy miasteczko i rogatkę, w milczeniu wyminęliśmy prochownią i plac ćwiczeń kawaleryjskich; dopiero widok otwartego nieba, pól i lasów rozweselił nas trochę. Uczony Hijacynt począł gwizdać, ja zaś uczułem gwałtowną chętkę do rozmowy.

— Ciekawy jestem, co też będzie od dziś za tydzień? spytałem, robiąc tym sposobem delikatną aluzją do pobytu genialnego pedagoga w moim domu.

— Będzie zapewne piątek! odparł lakonicznie ' młodzieniec.

— Zawsze jednak czeka pana praca dość ciężka, — ciągnąłem myśląc o socyjologicznych badaniach, które wykształcony Postępowicz miał dokonywać na folwarku. Każda praca jest ciężka, — mruknął właściciel ponszy bez rękawów.

Z pół godziny potem jechaliśmy w milczeniu.

— Przyznasz pan jednak, — zacząłem znowu, że w dzisiejszych czasach gospodarstwo jest bardzo trudną sztuką.

— Dla obywateli ziemskich wszystko jest trudne! — odpowiedział, tonem niedopuszczającym dalszej dyskusji, były literat.

Tym razem ja już postanowiłem nie zaczynać rozmowy, — po upływie jednak małej godziny wyręczył mnie Postępowicz, zapytując:

— Jak daleko od pana do stacji pocztowej?

— Dwie mile drogi, ale pisma odbieramy trzy razy na tydzień, — odrzekłem, myśląc że kochającemu naukę Hijacyntowi mogą się niepodobać tak rzadkie stosunki z cywilizacją.

— Hum!.. A nie wie pan, kiedy omnibus przechodzi do Warszawy?

— Będzie szedł i jutro. Na cóż panu ta wiadomość? spytałem trochę zaniepokojony.

— Jak to na co?. -. Przecież piechotą nie pójdę!...

— Piechotą?... do Warszawy?.. Mnie się zdaje, że nawet omnibusem nie będziesz pan mógł wyjechać do Warszawy, chyba po żniwach...

— A cóż mnie żniwa obchodzą? obruszył się mój towarzysz.

— Jak to co?... Przecież miałeś pan zamiar...

— Cha! cha! cha!.. już rozumiem! roześmiał się literat w kapeluszu z popsutym termometrem. Już rozumiem!.. Więc pułkownik myślałeś, że ja jadę objąć u pana urząd pisarza prowentowego?... Cha! cha! cha!..

— A więc gdzie pan jedziesz? zapytałem mocno dotknięty.

— Obecnie jadę do pana, jutro pojadę do stacji, a następnie omnibusem do Warszawy. Piśmiennictwo krajowe mój panie więcej dziś potrzebuje rąk, niż jakiś tam folwark!..