Teodor Jeske-Choiński

KOBIETY REWOLUCYI FRANCUZKIEJ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I. ZNACZENIE KOBIETY FRANCUZKIEJ W XVIII STULECIA.

II. WYCHOWANIE KOBIETY FRANCUZKIEJ XVIII STULECIA.

III. SALONY PARYZKIE.

IV. PANI DE CONDORCET.

V. PANI BAILLY — ŻONY DANTONA — LUCYLLA DESMOULINS.

VI. PANI ROLAND.

VII. KOBIETY Z LUDU — PROSTYTUTKI — „DAMY Z HAL" — RYBACZKI.

VIII. THÉROIGNE DE MÉRICOURT.

IX. JAKOBINKI. — RÓŻA LACOMBE. — EMANCYPANTKI. — OLYMPIA DE GOUGES.

X. WIELBICIELKI ROBESPIERRE'A.

XI. BOGINIE ROZUMU.

XII. SZARLOTTA CORDAY D'ARMONT.

XIII. REAKCYA PRZECIWREWOLACYJNA. — KOBIETY Z LUDU. — PANI TALLIEN.

XIV. PANI DE STAËL.

ZAKOŃCZENIE.

KOBIETY REWOLUCYI FRANCUZKIEJ

Teodor Jeske-Choiński

I. ZNACZENIE KOBIETY FRANCUZKIEJ W XVIII STULECIA.

Padała stara Francya...

Ideały, wierzenia, pojęcia, tradycye, które przyświecały „najstarszej córze Kościoła" przez lat tysiąc, bladły, gasły. Przewodnicy, którzy ją prowadzili poprzez mroki średniowiecza i pierwsze wieki nowych czasów, (szlachta i duchowieństwo), znużyli się, wyczerpali. Nadeszła likwidacya całej przeszłości, zakończona zdruzgotaniem istniejącego porządku (rewolucya).

Tysiąc lat był ksiądz katolicki nietylko duszpasterzem, ale także pierwszym cywilizatorem barbarzyńskiego Franka. Z ewangelią w ręka, uzbrojony w nakazy miłosierdzia, litości, pobłażliwości i dobroci, trzymał na obroży gwałtowną duszę niesfornego rycerza, polerował ją, wyszlachetniał, tłumił jej samowolę, grożąc zuchwałemu karą nieba; budował kościoły, zakładał klasztory, pisał księgi, uprawiał role, zasłaniał potężną ręką słabego przeciw pysze mocnego. Kto stanął na jego ziemi, zdołał się schronić za furtą klasztorów, za bramą kościołów, banita czy skazaniec, ścigany albo prześladowany, był bezpieczny. Najmożniejszy pan nie śmiał naruszyć przywilejów „azylu."

Teraz, w stuleciu ośmnastym, stracił ksiądz swoje dawne znaczenie. Podkopał je krytycyzm wiedzy, która przeszła z rąk duchownych w ręce świeckie. Rewolucya ta zaczęła się już z chwilą Odrodzenia. Odzywała się zrazu ostrożnie, atakując tylko powagę Kościoła, rosnąc jednak z każdem pokoleniem, wybuchła ostatecznie jawnym buntem przeciw wierze, przeciw religii wogóle.

Niezwykły we Francyi XVIII stulecia rozkwit nauk ścisłych (matematyki, astronomii, fizyki, chemii, zoologii i t. d.) dokonał dzieła rozpoczętego przez Odrodzenie i Reformacyę. Krytycyzm burzył teraz szybko podwaliny wiary. Zacząwszy od druzgotania powagi Kościoła (Voltaire), skończył na materyalizmie, na samowładztwie rozumu (La Mettrie, d'Holbach, encyklopedyści). Kult Rozumu rewolucyi francuzkiej był ostatniem słowem, koroną tego zamacha na wiarę.

Indyferentyzm religijny i ateizm, wyszedłszy z gabinetów i laboratoryów wiedzy, ogarnęły szerokie koła inteligencyi francuzkiej XVIII stalecia, nie wyłączając światlejszego duchowieństwa. Wytworni prałaci i światowi abbé'owie paryzcy lekceważyli tak samo uczucia religijne, jak świeccy krytycy. Dawniejsza cześć dla kiera zmieniła się w pogardę, w końca (podczas rewolucyi) w nienawiść.

Tysiąc lat był szlachcic francuzki puklerzem i mieczem ziemi francuzkiej. Z wieży swojego zamka czuwał dzień i noc nad bezpieczeństwem okolicy, powierzonej jego opiece; gdy nieprzyjaciel zagrażał granicom państwa, siadał na konia i szedł za panem lennym, za księciem lab królem, na pola krwawe, znosił bez skargi trud i ból wojny, oddawał życie. Kłócił się, bił z sąsiadem, buntował się od czasu do czasu przeciw królowi, ale ziemi francuzkiej bronił zawsze, odważny, waleczny.

Z chwilą jednak, gdy król wziął na siebie całą troskę o bezpieczeństwo zjednoczonego państwa (l'état c'est moi) gdy Ludwik XIV, zamykając dzieło swoich przodków, złamał ostatecznie niezależność indywidualną szlachcica, rzuciwszy go pod stopnie absolutnego, samowładczego tronu, skonczyło się posłannictwo rycerza. Jego miecz, zastąpiony przez karabin werbowanego zewsząd żołnierza, stał się niepotrzebny.

Strącony przez koronę ze swojego posterunku szlachcic, przebrał się w miękkie, jedwabne suknie, zgnaśniał, stał się wykwintnisiem, salonowcem, bawidamkiem. W wielkich miastach filozofował razem z filozofami, drwił z religii z abbé'ami — na wsi pleśniał, rdzewiał.

Od samego początku XVIII stulecia rozkłada się, sypie w gruzy dawna Francya ancien régime Idee, pojęcia, wierzenia, cele, które zapalały przez lat tysiąc wyobraźnie i serca klas przodujących, pobudzając je do czynu, do energii, stają się próchnem, więdną, murszeją, gasną; razem z niemi murszeją przedstawiciele starej kultury (szlachta i duchowieństwo), spychane przez żywioły nowe, świeższe, jeszcze niezużyte, z mostku kapitańskiego nawy państwowej. Inne ideały potrzebują innych ludzi, innych wykonawców.

Kiedy męzka połowa klas przodujących słabnie, gnuśnieje, traci energię, przestaje rozumieć głos ducha czasu, występuje kobieta na sam przód historyi.

Od samego początku XVIII stulecia wysuwa się kobieta na pierwszy plan. Widać ją wszędzie, na dworze królów i w gabinetach ministrów, gromadzi ona dokoła siebie w salonach kwiat arystokracyi rodowej, duchowieństwa i inteligencyi — rządzi,  miesza się do polityki, nauki i literatury. Historyk Francyi XVIII stulecia widzi jej drobną rękę we wszystkich ważnych wypadkach tej twórczej epoki. Nie królowie i ministrowie rządzą, lecz właściwie panie: de Prie, de Mailly, de Chaateauroux, de Pompadour, du Barry, de Polignac, de Staël, Roland i inne. Metresy królów, żony i krewne ministrów, w końcu awanturnice buduarowe wpływają stanowczo na przebieg wypadków historycznych, wtrącają się nawet do planów bitew, do wojny.

Literatura, nauka i sztuka francuzka XVIII stulecia stoją pod szczególną opieką kobiety. W salonach jej gromadzą się wszyscy znakomici pisarze i artyści epoki. Ona popiera młode talenty, wyrównywa już uznanym drogę do Akademii, wyjednywa dla nich pensye króla, zaszczyty, godności. Kogo ona poprze, ten staje się sławnym w przeciągu krótkiego czasu (Marmontel, Laharpe), kto nie umie sobie zaskarbić jej względów, ten musi czekać długo na sławę, choćby był nawet takim lwem, jak Diderot. Każdy autor lub artysta czepia się spódnicy jakiejś powszechnie znanej protektorki. Voltaire'a wprowadza w świat i zasłania go przed gniewem dworu księżna de Richelieu; Rousseau'em zajmuje się gorliwie marszałkowa de Luxemburg; księdza Barthélemy'emu robi sławę księżna Choiseul. Robé i Roucher, Colardeau, d'Arnaud i de Guicert, Dorat i Florian, Watteau i Greuze — wszyscy, wielcy i mali, genialni i średniouzdolnieni znajdują w łasce kobiety źródło sławy, stanowiska towarzyskiego, pieniędzy. „Kobieta francuzka XVIII stulecia — mówią bracia de Goncourt w swojem stadyum p. t. „La femme de dix huitième siècle" — jest pierwiastkiem, który rządzi,  rozumem, który prowadzi, głosem, który rozkazuje. Ona jest przyczyną powszechną i fatalną, źródłem wypadków; ona przewodniczy epoce. Nic nie wymyka się z pod jej władzy. Ona trzyma w swem ręku króla i Francyę, wolę monarchy i opinii publicznej. Rozkazuje na dworze i jest panią swojego ogniska domowego. Rewolucye aliansów i systemów, pokój i wojnę, literaturę, sztukę i mody — wszystko niesie w fałdach swojej spódnicy, nagina do swoich kaprysów i namiętności. Niema ani jednego skandalu, ani jednej katastrofy, ani jednego wielkiego wypadku w stuleciu XVIII, w którymby nie brała udziału, wnosząc do nich niespodzianki romansu. Wyobraźnia jej siedzi przy stole doradców korony. Ona dyktuje, stosownie do swoich upodobań, sympatyi i antypatyi politykę wewnętrzną i zewnętrzną, daje instrukcye ministrom i ambasadorom. Ona narzuca swoje idee, pragnienia, styl nawet, język swój, dyplomacyi... Kobieta dotyka się wszystkiego, jest wszędzie. Jest światłem, ale także cieniem tej epoki, w której wielkich tajemnicach historycznych ukrywają się zawsze na ich dnie namiętności niewieście — jakaś miłość, jakaś nienawiść, jakaś zazdrość... Kobieta oplata tysiącami swoich wpływów całą administracyę królestwa. Usilnością swoich zachodów, rozległością swoich stosunków, zręcznością, namiętnością, uporczywością starań obsadza swojemi kreaturami wszystkie urzędy państwa." *)

Zręczność kobiety francuzkiej XVIII w. w protegowaniu swoich wybrańców, maluje doskonale Marmontel (Mèmoires), który zawdzięczał tej zręczności rychłą sławę i niezależność materyalną.

Mówi Montesquieu w swoich „Listach Perskich:" Niema nikogo na urzędach dworskich w Paryżu i w kraju, za kimby nie stała jedna z kobiet, przez których ręce przechodzą wszystkie łaski i niekiedy niesprawiedliwości. Te kobiety pozostają z sobą w ciągłych stosunkach i tworzą rodzaj rzeczypospolitej, której zawsze czynni członkowie pomagają, służą sobie nawzajem. Ta rzeczpospolita jest jakby państwem w państwie. Kto znajduje się na dworze, w Paryżu, albo na prowincyi i patrzy na działalność ministrów, urzędników i prałatów, a nie zna kobiet, które nimi kierują, ten widzi wprawdzie pracującą maszynę, ale nie dostrzega jej sprężyn **).

Królestwo kobiety francuzkiej w epoce przedrewolucyjnej było naturalnym wytworem chwili przejściowej.

Stara kultura — kultura królów, szlachty i duchowieństwa rozsypywała się w gruzy. Król, spełniwszy, co miał do spełnienia, zgnuśniał; szlachcic, pozbawiony przez króla znaczenia politycznego, przestał być rycerzem, a stał się światowcem; prałat, owiany krytyczzmem czasu, zaczął się wstydzić żarliwości religijnej.

Mężczyzna stanów uprzywilejowanych, wyczerpany trudem umysłowym i fizycznym wielu pokoleń, stracił dawniejszą energię, rzutkość — słabł, słabość zaś mężczyzny jest zawsze siłą kobiety. Czynne życie w radzie i boju gasnących władców ustąpiło miejsca pracowitemu próżniactwu życia towarzyskiego, salonowi, w salonie zaś króluje zawsze kobieta.

We wszystkich chwilach przejściowych, na przełomie dwóch epok, podnosi się płeć słaba z zależności, w jaką ją zdrowa, silna płeć mocna wtrąca, o władzę swoją, o prymat zazdrosna. Pomagają jej, oprócz rozkłada tradycyj historycznych i omdlenia energii kasty rządzącej indyferentyzm i libertynizm religijny i etyczny, zamykające zwykle jakąś zwiędłą kulturę. Za indyferentyzmem i libertynizmem etycznym idzie rozwiązłość obyczajów, głód rozkoszy zmysłowych, najhojniejszym zaś szafarzem słodyczy tej ziemi jest kobieta.

Oto dlaczego zgnuśniały mężczyzna-sybaryta kładzie się do jej stóp, spełniając za rozkosz życia posłusznie jej rozkazy i kaprysy. A  ona, silniejsza od niego, bo zależna, bierna, nie dopuszczona do roboty dziejowej przez szereg wieków, nie zażyła tyle energii dziejowej, ile on, chwyta śmiałą ręką berło i rządzi  dopóty, dopóki nowa, świeża rasa męzka nie zajmie posterunków, opuszczonych przez niedobitków skończonej kultury.

Tak było w Grecyi sofistów, w Rzymie późniejszych imperatorów — tak było we Francyi ostatnich Ludwików.

Odczytując pamiętniki francuzkie z epoki przedrewolucyjnej, doznaje się wrażenia, jak gdyby mężczyzna był tylko narzędziem sprzętem kobiety. Nawet żargon światowy kładzie się do jej stóp. Nie mówi się: idziemy z wizytą do państwa X., złożyć uszanowanie państwa Y., lecz zawsze tylko: on va voire, Madame, faire la Partie de Madame, diner avec Madame. Pani przyjmuje, ugaszcza, bawi gości, reprezentuje, pan zaś, mąż, stoi na uboczu, w cieniu, nudzi się zwykle a siebie, czekając niecierpliwie na jakiś pretekst, któryby mu pozwolił wymknąć się niepostrzeżenie z domu, czego mu zresztą nikt z gości nie bierze za złe, nie do niego bowiem przyszli, nie jego towarzystwa pożądają. W słynnym salonie pani Geoffrin, w którym bawiły się, dysputowały wszystkie znakomitości francuzkie i zagraniczne XVIII stulecia, nie słyszy się nigdy o panu Geoffrin, chociaż ten pan Geoffrin istniał, bywał nawet dość często obecnym na przyjęciach pani.

*) Edmond et Jules de Goncourt. „La femme du dix-huitième siècle" wyd. z roku 1903, str. 371—374.

**) Montesquieu: „Lettres persanes."

II. WYCHOWANIE KOBIETY FRANCUZKIEJ XVIII STULECIA.

Szlachciankę francuzką XVIII stulecia chowano głównie dla życia towarzyskiego, dla t. zw. świata (v i e m o n d a i n e).

Matka córki „dobrze urodzonej," zajęta cały dzień ubieraniem się, przebieraniem, wizytami, przyjęciami, teatrem, operą, nie miała czasu do karmienia dziecka. Oddawała niemowlę na wieś, „na mamki," albo „na garnuszek," a potem, gdy odkarmiona dziecina wracała do domu rodzicielskiego, w ręce bony i guwernantki.

Do roku dziesiątego mniej więcej zostawała dziewczynka pod bezpośrednią opieką rodziców. Opieka ta polegała na tem, że panienka miała prawo raz na dzień, zwykle około jedenastej zrana, ukazywać się w pokoju matki i ojca, aby im powiedzieć „dzień dobry" i ucałować ręce. Resztę dnia przepędzała w towarzystwie nauczycielki i służby.

Pod dozorem guwernantki uczyła się czytać, pisać, rachować, katechizmu, trochę geografii, przedewszystkiem zaś form towarzyskich, zachowania się w salonie i t. p. „manier."

Wiek, którego treścią, duszą, aż do wybuchu rewolucyi była w wyższych sferach sztuka życia towarzyskiego (salon), który doprowadził tę sztukę do nieznanej dawnym pokoleniom doskonałości, subtelności, wytworności, wtłaczał już dziecko pięcioletnie w żelazny kaftan form, uczył je tańca, chodzenia, ukłonów, frazesów światowych, ubierał je w gorsety jedwabne, modnie skrojone suknie, zeszpecił je koafiurami dorosłych pań, malował jego buzię różem i bielidłem, oblepiał muszkami.

Niemądry ten zwyczaj zmienił się dopiero pod koniec stulecia, pod wpływem marzeń Jana Jakóba Rousseau'a o „powrocie do natury."

Po skończeniu edukacyi domowej dziewczynki, oddawano ją do klasztoru.

Dwa głównie klasztory paryzkie, de Panthémont i de la Présentatien upodobała sobie szlachta francuzka XVIII stulecia. W trzecim, znanym paryzkim pensyonacie damskim, a sióstr de Sainte Marie, chowały się córki wysokiej biurokracyi i finansów.

Bogatsze klasztory francuzkie XVIII stulecia uległy wpływowi czasu, który stał się pobłażliwym dla słabości ludzkich. Wprawdzie obserwowały zakonnice swoją regułę, ale nie one tylko mieszkały w murach klasztornych. Poza kratami klauzury roiły się domy i domki, należące do Zgromadzenia, gośćmi świeckimi.

Bogatsze klasztory francuzkie XVIII stulecia były rodzajem schroniska dla wszystkich kobiet wykolejonych, nieszczęśliwych, rozczarowanych do życia. Arystokratka, zdradzana przez męża, lub zdradzająca go sama, zubożała marnotrawstwem własnem albo swojej rodziny, kochająca nieszczęśliwie, dotknięta głęboko śmiercią kogoś blizkiego, spragniona wogóle z jakiegokolwiek powodu ciszy, zapomnienia, wycofywała się na pewien czas z wiru światowego. Za niewielkie pieniądze otrzymywała w klasztorze mieszkanie, utrzymanie, służbę i spokój, którego jej serce potrzebowało.

Te dobrowolne pensyonarki klasztorów żeńskich nie składały oczywiście żadnych ślubów. Żyły one „na dewocyi," nieskrępowane obowiązkami reguły, rozporządzając swoim czasem według własnej woli: wychodziły między ludzi, kiedy im się podobało, przyjmowały gości, zabawiały się muzyką, lekturą, czasami nawet teatrem amatorskim. Z niemi weszło do klasztoru tchnienie nowych czasów, niemające nic wspólnego z surowością ascetyzmu.

W otoczeniu wypoczywających po rozczarowaniach życia dam światowych rozwijała się, dojrzewała córka szlachecka. I jej bezpośrednie mistrzynie, zakonnice, należały do sfer, z jakich ona pochodziła.

Wichrząca w stuleciu "ośmnastem we Francyi ospa zaludniła klasztory szlachciankami. Bo w epoce rozpasanych zmysłów, galanteryi, rozpusty, nie było w świecie miejsca dla kobiety, zeszpeconej śladami ospy. Z całym egoizmem i okrucieństwem zmysłów, łaknących rozkoszy, mówiono: „Kobieta brzydka jest istotą, która nie posiada żadnego stopnia w naturze i żadnego miejsca w świecie."

Pozbawiona przez ospę „stopnia w naturze i miejsca w świecie" panienka, skazana na samotne życie bez miłości, bez męża i własnego dziecka, szła do klasztoru, gdzie nie trzeba było zdawać egzaminu z urody, gdzie ją przytulano bez wstrętu do twarzy podziobanej. Klasztor dawał jej „stopień," jakiego jej świat odmawiał, wynosił ją z czasem, z latami do godności przeoryszy lub ksieni, albo przyozdabiał ją gronostajem i krzyżem kanoniczki.

W swojem otoczenia, wśród kobiet, należących do jej świata, dorastała córka szlachecka. Uczyła się niewiele, głównie przedmiotów, potrzebnych przyszłej pani domu i damie salonowej: religii, historyi, literatury francuzkiej, gospodarstwa, szycia, nafta, muzyki, śpiewa, tańca.

Właściwa jej nauka zaczęła się dopiero z chwilą opuszczenia klasztoru, z chwilą zamążpójścia.

Uczyło ją nasamprzód życie, a uczyło ją zatrutej mądrości rozwiązłej epoki.

Po słodyczach i zachwytach miesięcy miodowych dowiedziała się młoda mężatka, że wszystko, co marzyła o miłości w małżeństwie było złudzeniem. Wytłumaczył jej to zwykle sam mąż, zawsze bardzo uprzejmy, doskonale wychowany. „Nie na to pobraliśmy się, by się zabawiać w sielankę miłości, lecz na to, by owoc naszego związku — dziecko, podtrzymało nazwisko domu i odziedziczyło jego majątek, jego splendory. Małżeństwo swoją drogą, a miłość swoją. Największą rozkoszą życia jest ciągła zmiana; jednostajność nudzi, brzydnie.."

Ostudziwszy w ten sposób niepożądane, niewygodne, swobodę krępujące afekty żony, odchodził mąż w „swoją stronę," do metres, do t. zw. przyjaciółek. Jestto jeden z głównych powodów, dlaczego pana widać tak rzadko w salonie pani.

A ona, młoda żona?

Ona płakała prawdopodobnie z początku, następnie jednak, pouczona przez jakąś starszą przyjaciółkę, rzucała się z całym temperamentem młodości z całym głodem młodego życia w wir światowy, w wir zabaw, wizyt, teatru, proszonych obiadów, kolacyi, przeciągających się do rana, skandalów i skandalików, zwłaszcza, iż „pan jej i władca" nie uważał za potrzebne być czujnym kontrolerem i surowym sędzią jej postępków. Był zanadto „dobrze wychowanym," by odgrywać rolę zazdrosnego męża. „Dobre to dla mieszczuchów."

Rozumie się, że i wyższe warstwy społeczne XVIII stulecia mogły się pochwalić dobremi, kochającemi się stadłami. Pamiętniki owego czasu wymieniają cały szereg małżeństw wzorowych (państwo de Choiseul, de Richelieu, de Maurepas, de Croissy, de Beauvau i in.), typem jednak małżeństw arystokratycznych był związek konwencyonalny, który zostawiał, mimo bardzo surowego pod tym względem prawa, kobietom lekkomyślnym i zmysłowym pełną swobodę.

Co rozpoczął libertynizm obyczajowy XVIII wieku, to wykończyła, uświęciła wiedza i literatura.

W salonach wielkich dam, na proszonych obiadach i kolacyach spotykała młoda mężatka, zaniedbywana przez męża, słynnych uczonych, filozofów i literatów. Od nich, od apostołów czystego rozumu, od oświeconych, dowiadywała się, że katechizm, którego uczyły ją w domu bony, w klasztorze zakonnice, jest „przeżytkiem," że religia, stworzona dla dzieci, dla naiwnych wieków średnich, ustąpiła miejsca rozumowi, że człowiek jest maszyną, „kreaturą rezonującą i pożądającą rozkoszy, że małżeństwo krępuje miłość" (Diderot).

Słysząc ciągle dokoła siebie dysputy naukowe, literackie, artystyczne, które były główną treścią rozmów salonów paryzkich XVIII stulecia, ocierając się ciągle o koryfeuszów wiedzy i literatury, dama światowa, by nie uchodzić za ignorantkę, rzuciła się chciwie do książki. Czytała nasamprzód z upodobaniem Voltaire'a, Diderota, potem zabrała się do poważnej nauki ścisłej.

Opowiada pani de Genlis w swoich pamiętnikach (Mémoires, tom II), że panie z najwyższego towarzystwa łączyły się w kółka po kilkanaście osób i słuchały w salonach wykładów chemii, fizyki, historyi naturalnej. Margrabina de Nesle, hrabina de Brancard, hrabina de Polignac, niezadowolone wykładami salonowymi, uczęszczały do laboratoryów, gdzie śledziły z wielką uwagą i pilnością doświadczenia eksperymentujących uczonych.

Głównie medycyna podniecała ciekawość eleganckich Paryżanek z towarzystwa. Wszystkie wybitniejsze damy francuzkie z epoki przedrewolucyjnej uczyły się medycyny, chirurgii, anatomii. Były między niemi bardzo zdolne lekarki, jak hrabina de Voisenon i margrabina de Voyer i bardzo żarliwe chirurgiczki, jak hrabina de Coigny.

Duch czasu, który, uzbroiwszy się w ostry skalpel krytycyzmu, burzył powagę religii, Kościoła i tradycyi historycznej, porwał i kobietę w swoje wiry zawrotne, odrywając ją od naturalnych obowiązków żony i matki. Małżeństwo nauczyło damę francuzką libertynizmu obyczajowego, filozofia zaś i wiedza, oparte tylko na rozumie — libertynizmu umysłowego. Wszystko: konwencyonalne małżeństwo, czczość salonu, pogoń za rozkoszą, literatura, dyletantyzm naukowy, chciwość zmieniających się ciągle wrażeń i wzruszeń — składało się na wytworzenie typu kobiety eleganckiej, wytwornej, bardzo inteligentnej, uświadomionej, ale oschłej i wyczerpanej, znudzonej ostatecznie tym całym nerwowym rejwachem błyskotliwego życia towarzyskiego i rezonowania rozumowego, które nie mogło zadowolnić i wypełnić serca niewieściego.

Wiek XVII rozwijał rozum, podniecał zmysły kobiety starej kultury, zapomniawszy całkiem o jej serca.

Wszystkie te rezonerki, inteligentne, salonowe, te debauchées d'esprit, jak je nazywano, nudziły się w latach dojrzałych śmiertelnie. „Nudzą mnie wszyscy ludzie, nudzi mnie życie," skarżą się one w swoich pamiętnikach i listach. Margrabina du Deffand zazdrości drzewom, „albowiem nie cierpią na chorobę nudów."

W warunkach korzystniejszych od szlachcianek chowała się i dojrzewała mieszczka francuzka XVIII stulecia. Przedewszystkiem była jej matka matką rzeczywistą. Sama ją karmiła i czuwała nad jej latami dziecięcemi, sama składała jej rączęta do pacierza i uczyła ją katechizmu.

Córka mieszczańska wnosiła do małżeństwa pamięć ciepłego, serdecznego ogniska domowego, czego dziecku szlacheckiema obyczaj wieku odmówił.

Wychowanie córki domu mieszczańskiego było w miniaturze podobne do edukacyi szlachcianki. Tak samo, jak księżniczka, hrabianka i margrabianka, pobierała i mieszczka pierwszą naukę w domu, a dalszą w klasztorze, z tą tylko różnicą, że szlachcianki przebywały pod opieką zakonnic zwykle aż do zamążpójścia, nieszlachcianki zaś tylko rok, najwyżej dwa.

Tak samo, jak panny „dobrze urodzone," uczyły się córeczki mieszczan oprócz katechizmu, czytania, pisania, rachunków i robótek, także tańca i muzyki, z tą tylko różnicą, że nie miały później w życiu sposobności wypolerować, wydoskonalić tych „talentów towarzyskich," nie bywały bowiem w wykwintnych salonach.

Nie bywając w „towarzystwie," w „świecie," nie zarażały się libertynizmem obyczajowym i umysłowym „towarzystwa," „świata," nie nauczyły się lekceważyć zaprzysiężonej wiary małżeńskiej, czci, czystości ogniska domowego.

Niższe pod względem towarzyskim i umysłowym od szlachcianek, przewyższały je mieszczanki zdrowiem duchowem, czystością obyczajów. Wychowane skromnie, przywykłe od lat najmłodszych do pracy około domu, do gospodarstwa, kuchni, do robót kobiecych, nie narażone na pokusy i nudy życia próżniaczego, strzeżone przed zamążpójściem przez matki, a po ślubie przez męża, spełniały uczciwie obowiązki uczciwej kobiety. Taka np. pani Roland, aczkolwiek bardzo urodziwa i odczuwająca słodycz miłości, zachowała wiarę znacznie od niej starszemu małżonkowi, nie splamiła się lekkomyślnymi romansami.

Skromność zwyczajów i obyczajów odnosi się jednak tylko do mieszczaństwa uboższego. Bogatsze, zbliżone więcej do sfer przodujących majątkiem, ogładą towarzyską i stosunkami osobistymi, zaczęło już około r. 1750 naśladować „świat," salony. W miarę, jak się szlachta pod wpływem filozofii i literatury demokratyzowała, wyższe mieszczaństwo (finanse, urzędnicy, inteligencya) nabierało upodobań arystokratycznych. Tytuł „pani" (Madame Mademoiselle), przysługujący wedle prawa i obyczaju tylko szlachciance, zsuwał się powoli z góry na dół. W drugiej połowie XVIII stulecia były już wszystkie kupcowe paryzkie „paniami." Bogatsze z nich chodziły do kościoła z lokajami, którzy nieśli za niemi książki do nabożeństwa.

Arystokratyzujące się mieszczki odegrały później w rewolucyi bardzo dużą rolę, podniecając ambicye swoich mężów, braci i krewnych. Dość przeczytać pamiętniki pani Roland, typowej przedstawicielki pnącego się w górę, sięgającego po władzę Stanu Trzeciego, by zrozumieć, że nie same tylko doktryny polityczne i socyologiczne wpłynęły na przebieg krwawych wypadków. Co stwarza duch czasu, konieczność historyczna, to psują zwykle ambicye i namiętności ludzkie. Na dnie wielkiej tragedyi syczy bardzo często sykiem żmii pospolita zawiść.

Na scenie rewolucyi, w pełnem oświetlenia olbrzymiego pożar widać wprawdzie bardzo mało kobiet, za jej kulisami jednak gra cały legion czynnych, ruchliwych komparsek. Wiadomo, że w Zgromadzeniu Narodowem i Prawodawczem nie wygłoszono ani jednej wybitniejszej mowy, którejby przedtem nie wysłuchały i nie ocenzurowały nadobne słuchaczki. Każdy list, każde rozporządzenie Rolanda z czasów jego działalności ministeryalnej, czytała, oceniała pani Roland.

Więcej, niż przedstawicielek Stanu Trzeciego porusza się na wielkiej scenie rewolucyi kobiet z ludu miejskiego. Przekupki, t. zw. „damy z hal," głównie słynne z krzykliwości i grubiaństwa handlarki ryb (les poissardes), szły śmiało w ogień, brały czynny udział w zaburzeniach ulicznych i w zamachach zbrojnych.

Był to jeszcze materyał całkiem surowy, gruby, nieociosany ani w domu, ani w szkole.

Wiecznie zapracowana, jak wół na zagonie, ciągle w pogoni za chlebem powszednim, nie miała kobieta z ludu czasu i sposobności do pomyślenia o kulturze umysłowej, etycznej i towarzyskiej. Wniosła ona do rewolucyi dzikie instynkty i nieokiełznane niczem namiętności człowieka-zwierzęcia, podnieconego gorzałką. Pijaństwo było w XVIII stuleciu wśród francuzkiego ludu miejskiego bardzo rozpowszechnione, co poświadczają historycy owego czasu. Kobiety opadłe rekrutowały się głównie z tych warstw wydziedziczonych, któremi się demagogowie rewolucyi posługiwali, jako narzędziem do wcielenia swoich doktryn politycznych i socyologicznych, do zbudowania „idealnego państwa przyszłości."

III. SALONY PARYZKIE.

Wysokie znaczenie inteligentnej kobiety francuzkiej XVIII stulecia uwypukliło się najwyraźniej w słynnych salonach paryzkich, które były jej dziełem i przyjemnym wypoczynkiem po burzach młodości.

Pierwsze zmarszczki, pierwsze siwe włosy, przypomniały damie światowej, kołyszącej się dotąd z wielką swobodą na spienionej, szumiącej fali rozkoszy zmysłowych, że kobieta w „pewnym wieku" staje się śmieszną, gdy nie umie, nie chce się zestarzeć. Dawniej szukały wycofane z kursu światowego emerytki pociechy w dewocyi. Ale lwica towarzyska XVIII stulecia była zbyt „oświecona", zbyt przepojona krytycyzmem swojego czasu, by się chciała przyznać do niemocy rozumu ludzkiego, i przywykła zanadto do gwara życia światowego, by się chciała wyrzec jego pracowitego próżniactwa. Mówiła przecież margrabina da Deffand, iż wolałaby towarzystwo pierwszego lepszego zakrystyana, niż wieczór spędzony bez towarzystwa.

Nie chcąc szukać pociechy po zwiędłych kwiatach młodości w dewocyi, lab w spełniania obowiązków matki, nie umiejąc żyć bez gości, otaczała się dama światowa na stare lata gromadką ludzi, którym wystarczała przyjemna pogawędka w salonie, przy obiedzie lub kolacyi. W ten sposób, bawiąc innych, bawiła siebie.

Do stworzenia salonu francuzkiego, który stał się wzorem dla zebrań towarzyskich całego świata cywilizowanego, przyczyniły się dużo: wrodzona Francuzowi gościnność, usposobienie towarzyskie, uprzejmość i dar łatwej, błyskotliwej, lekkiej, z przedmiotu na przedmiot zręcznie prześlizgującej się gawędki. Ociężały Niemiec, poważny Anglik, zbyt gwałtowny, namiętny Włoch nie są dobrym materyałem na salonowca.

Lekka, porwana konwersacya jest dla Francuza tem, czem lot dla ptaka — mówi Taine*). Zawsze wesoły, dowcipkujący, opowiadający doskonale, umiejący podać rzecz najdrażliwszą w formie możliwej, jest lekkomyślny trochę Gall z urodzenia bardzo miłym towarzyszem.

Z początku były salony paryzkie tylko zwykłemi bawialniami bez poważniejszego podłoża. Zbierano się, by przepędzić czas w przyjemnem towarzystwie, spotkać znajomych, plotkować, zjeść dobry obiad, dobrą kolacyę, dowiedzieć się nowin dnia, grać w karty. Szlachta francuzka, pozbawiona przez koronę znaczenia politycznego, rozpróżniaczona, zgnuśniała, nie wiedząc, co robić z czasem, którego miała za wiele, szukała chciwie rozrywek, żyła tylko dla nich. Dziwi się baronowa d'Oberkich, temu pracowitemu próżniactwu. „Tu, w Paryżu — skarży się w swoich „Pamiętnikach" — nie należę do siebie, mam zaledwie czas porozumieć się z mężem i załatwić bieżącą korespondencyę. Nie wiem, jak urządzają się kobiety światowe; chyba nie mają rodzin do utrzymania, dzieci do wychowania."

Ale duch czasu, błyskający już w pierwszej połowie XVIII stulecia błyskawicami nadciągającej rewolucyi, zmienił wkrótce pospolite bawialnie w rodzaj eleganckich klubów literacko-politycznych. Słynne salony paryzkie nazwano później bureaux d'esprit.

Bo duch czasu, duch buntu przeciw istniejącemu porządkowi uspokoił krytycznie nie sam tylko Stan Trzeci, jak się powszechnie mniema. I stany uprzywilejowane: szlachta i duchowieństwo, ujarzmione przez koronę, zrzymały się przeciw narzuconemu im jarzma, słuchały z przyjemnością haseł bojowych opozycyi. Banalna konwersacya salonowa podniosła się o cały ton, ożywiła się, pogłębiła. Salon stał się ogniskiem opinii publicznej, w którem fermentowały, dojrzewały wszystkie nowe idee, i kuźnią sławy ludzi i dzieł ich.

Nowe idee, które miały pod koniec wieku wzniecić pożar rewolucyi, iskrzyły się, tliły nasamprzód w książkach, zanim rozpłonęły w klubach politycznych, w sejmie, i zanim wyszły na ulicę.

Epoka przedrewolucyjna we Francyi należała do uczonych i literatów. Oni to, zapłodnieni tchnieniem ducha czasu, druzgotali słowem żywem i pisanem całą przeszłość, poddawali tradycyę historyczną ostrej krytyce. Oni też królowali w salonach paryzkich, byli ich główną dekoracyą i atrakcyą. Każdy większy salon starał się mieć swoich uczonych i literatów, swoje „gwiazdy domowe." Voltaire dowcipkował, burzył powagę Kościoła w salonie pani de Châtetet, Rousseau wygłaszał swoje doktryny socyologiczne a pani d'Epinay i u marszafkowej de Luxemburg, ksiądz Barthelémy olśniewał talentem swoim gości księżny Dhoiseul, Thomas, Marmontel, Gibbon bywali stale a pani Necker, encyklopedyści przewracali świat do góry nogami w salonach barona d'Holbacha, pani Geoffrin i panny de Lespinasse.

Uczeni i literaci, protegowani, pieszczeni, rozsławiani przez wielkie damy, starali się nagiąć do wytwornych form, uczyli się zwyczajów, obyczajów i języka salonów, przyodziewali się w gładką, błyszczącą skórę światową. Voltaire, syn notaryusza, Diderot, syn nożownika, d'Alembert i Champfort, dzieci bez ojca i matki, pierwszy z nich znaleziony i wychowany przez szklarza, Beaumarchais, syn zegarmistrza, Marmontel, syn wiejskiego krawca, Laharpe, skazany od kołyski na miłosierdzie dobroczynności — byli wykwintnymi światowcami, bywali w najlepszych towarzystwach, przyjmowani wszędzie z wielką uprzejmością i radością. Jedyny Rousseau, zawsze nieokrzesany dziwak, nie umiał się wypolerować w świecie, przyjąć form dobrego towarzystwa, jakkolwiek mu nie zbywało na sposobności do politury towarzyskiej.

Już najdawniejszy salon paryzki XVIII stulecia, salon pani de Lambert, zerwał z tradycyami bezmyślnej światowości. U pani de Lambert, której wyróżnianymi gośćmi byli Fontenelle, ksiądz de Mongaut, Sacy, prezydent Hénault i znakomitsi „nieśmiertelni" Akademii Francuzkiej, nie grano już w wista, w tric-trac, nie plotkowano. Czytano dzieła, przygotowane do draka, oceniano je, omawiano kandydatury przyszłych wyborów do Akademii, robiono przyjaciołom sławę. Ze środowych obiadów pani de Lambert wyszło wielu „nieśmiertelnych", wykwitło wiele znakomitości chwili, o których potomni zapomnieli.

Salon jednak pani de Lambert nie miał jeszcze szerokiego rozgłosu właściwych bureaux d'esprit. Pierwszem takiem „biurem inteligencyi", ogniskiem nowych prądów, idei, kuźnią urzędową znakomitości był salon słynnej pani de Tencin.

Mądrą głową była ta pani de Tencin, tem mądrzejszą iż nie narzucała swojej mądrości nikomu — umiała ją doskonale ukryć.

Opowiada Marmontel (Mémoires) że kiedy rozmawiał po raz pierwszy dłużej z panią de Tencin, zrobiła na nim wrażenie tylko dobrej, uprzejmej, dla młodych talentów bardzo życzliwej damy. A  ta tylko dobra, uprzejma dama należała do najbystrzejszych umysłów swojego czasu.

Cnotliwą pani de Tencin (ur. 1681, um. 1749) nie była w latach młodych, ale cnota niewieścia nie należała do ideałów jej czasu. Znużywszy się miłością i intrygami politycznemi, w których celowała, założyła w Paryżu pierwszy właściwy salon literacki. Aby być dopuszczonym do tego bureau d'esprit, wystarczało posiadać jakiś talent literacki. Pani de Tencin nie pytała kandydatów do swojego salonu o cenzus majątkowy lub pergaminy genealogiczne. Ona wprowadziła pierwsza literaturę w „świat", zajęła się nią, protegowała ją bardzo serdecznie, wywalczyła dla niej prawo obywatelstwa w najlepszem towarzystwie stolicy.

Bardzo rozumna, bardzo wykształcona, lubiąca literaturę (była sama autorką), bawiła się pani de Tencin w latach starszych najlepiej w towarzystwie ludzi utalentowanych i oświeconych. Marivaux, Fontenelle, Mairan, Montesquieu byli jej gośćmi stałymi. Posiadała ona talent, bardzo użyteczny dla gospodyni wielkiego salonu: umiała słuchać z uwagą i zajęciem.

Wybredniejszą w wyborze swojego towarzystwa była margrabina du Deffand (ur. 1698, zm. 1780), tak samo, jak pani de Tencin mająca za sobą burzliwą młodość. Nawskroś dama światowa, nie umiała żyć bez konwersacyi salonowej i bez towarzystwa. Nawet straszliwe kalectwo (ślepota), jakie ją dotknęło w r. 1755, nie odjęło jej ochoty do przewodniczenia licznemu zebrania. Zamieszkawszy w klasztorze św. Józefa, przyjmowała codziennie mniejsze kółka bliższych przyjaciół, raz zaś na tydzień, z początku w niedziele, następnie w soboty dawała wielką kolacyę, do której siadało kilkadziesiąt osób, panów i pań z najlepszego towarzystwa, kwiat świata paryzkiego.

I a pani da Deffand były literatura, nauka, filozofia osią, dokoła której obracała się konwersacya, i w jej salonie mianowano geniuszów chwili, robiono sławę, rozdawano wieńce, posady, godności, ale tylko uczonym i literatom bardzo dobrze wychowanym, należącym do świata, jej bureau d'esprit bowiem było biurem inteligencyi arystokratycznej, szlacheckiej.

Bardzo ożywionym był salon ksieżny de Chartres w Palais Royal, zrazu także tylko arystokratyczny, w miarę jednak, jak się pan domu, późniejszy Filip-Egalité, przystąpiwszy do opozycyi, demokratyzował, jakobinizował, otwarty na rozcierz dla wszystkich przeciwników ancien régime, dla wszystkich wybitniejszych rewolucyonistów, nie wyjąwszy ks. Sieyèsa i Dantona.

Od r. 1750 należał do najgłośniejszych bureaux d'esprit Paryża salon marszałkowej de Laxemburg, pierwszego ślubu margr. de Boufflers, byłej kochanki księcia Conti, w którym królowali: akademik hr. de Bissy, La Harpe, Gentil Bernard i przez pewien czas Jan Jakób Rousseau.

Marszałkowa, w młodości bardzo ładna, wesoła, elegancka, w latach dojrzalszych typ wytwornej matrony wielkiego świata, oczytana, oryginalna w swoich sądach, była niewieścim arbitrem elegantiarum Paryża. Zwracała ona pilną uwagę na estetykę form towarzyskich, nie przestała być wykwintną w ruchach, w zwyczajach i toalecie mimo siwych włosów, była najwyższą instancyą w rzeczach uprzejmości i grzeczności. W jej doma, nazywanym szkołą de la parfaitement bonne compagnie, akademią dobrych obyczajów, polerowała się młodzież francuzka i cudzoziemska.

Oprócz pań: Tencin, Deffand. księżny Chartres, Luxemburg, otworzyły swoje salony dla literatury i nauki panie: de Forcalquier, księżna de Talmont, de Crussol, de Cambis, de Bussy, de Caraman, margrabina de Livry, marszałkowa de Beauvan, marszałkowa d'Auville, której dekoracyą salonową byli Voltaire i Turgot, księżna d'Aiguillon, protektorka encyklopedystów, wielbicielka filozofii, zwolenniczka nowych prądów, młoda księżna de Rébecq, hrabina de Ségur i w. in.

Zwyczaje i upodobania arystokracyi naśladowały, jak zawsze i wszędzie, finanse. I zbogaceni bankierzy, dzierżawcy ceł: Samuel Bernard, Law, Grimod, Trodaine, Dumoley, de la Popelinière przyjmowali u siebie chętnie wszystkie znakomitości chwili, zwabiając je przepychem, bogactwem przyjęć. Nigdzie nie jedzono tak dobrze, jak u finansistów.

Salon dawał w wieka XVIII w Paryża gościnnej, uprzejmej gospodyni rozgłos, sławę, stanowisko, a nawet nieśmiertelność. Nazwiska pań, które, bawiąc znakomitych gości, bawiły siebie, znane były nie w samej tylko Francyi, lecz także całej Europie, i przeszły dzięki listom, pamiętnikom owych znakomitych gości do pamięci potomnych. Kiedy pani Geoffrin jechała do Warszawy, zaproszona przez króla Stanisława Augusta, przyjmowano ją wszędzie po drodze z honorami, należącemi się tylko bardzo wybitnym osobistościom.

W liście, pisanym z drogi, z Wiednia (12 Czerwca 1766 r.) do Butin'a, donosi pani Geoffrin pomiędzy innemi**): „Trzeba panu wiedzieć, iż podróż moja wywołała w Wiedniu daleko więcej wrzawy, niż w Paryżu. Temu dwa tygodnie wydał książę Kaunitz rozkaz  do wszystkich poczt, aby go uprzedziły o moim przyjeździe. Powiem pana w prostocie mojego serca, że spodziewałam się przepędzić tylko trzy do czterech dni w Wiednia w oberży... Tymczasem stało się inaczej. Zaraz nazajutrz po mojem przybycia do Wiednia zapełnił się mój pokój lokajami, którzy przynosili mi zaproszenia na obiady. O godzinie jedenastej stawili się a mnie ambasadorowie wszystkich dworów i wszyscy wielcy panowie, których przyjmowałam kiedyś w Paryża a siebie, z wyrazami wdzięczności i uczuć... Księżna Kińska przyszła do mnie i tak mnie całą zagarnęła, iż jesteśmy ciągle razem. Przyszedł książę Galicyn prosić mnie do siebie na obiad; przysłał on mi do oberży wszystko, co mi było potrzebne, nie zapominając codziennie rano o kawie i śmietance. Jego kareta jest moją karetą... O księcia Kaunitza, który jest nietylko ta pierwszym ministrem, ale wogóle pierwszym ministrem wszystkich ministrów europejskich, przepędzam wszystkie wieczory, wyróżniana z całego towarzystwa; książę siedzi obok mnie i rozmawia ze mną z wielką poufałością... Nazajutrz po moim przyjeździe księżna Kińska i książę Galicyn zawieźli mnie na jakąś promenadę publiczną. Był tam cesarz z jedną z arcyksiężniczek. Przybył on na nasze spotkanie. Przypatrywał się mnie i dawał znaki księżnie Kińskiej. Kareta zatrzymała się i zawołano: oto cesarz! Cesarz wyskoczył z powozu i podszedłszy do nas, rzekł, iż było ma bardzo pilno poznać mnie, bo wyjeżdża jutro do obozu... W Schönbrunnie cesarzowa rozmawiała ze mną z nadzwyczajną dobrocią i łaskawością, i prezentowała mi wszystkie arcyksiężniczki i wszystkich młodych arcyksiążąt jednego po drugim..."

Tak przyjmowano, fetowano, zasypywano uprzejmościami panią Geoffrin, gospodynię jednego z głośnych salonów literackich Paryża.

Kimże była ta pani Geoffrin, którą tak honorowano? Może wielką, wykwintną damą w rodzaju margrabiny du Deffand lub marszałkowej de Luxemburg?

Bynajmniej!

Córka kamerdynera (ur. 1699, zm.1775), żona fabrykanta zwierciadeł, który dorobił się małej fortunki, nie mogła w owym czasie mieć pretensyi do tytułu damy z towarzystwa.

Więc może była kobietą bardzo inteligentną, bardzo oświeconą, błyskotliwą débauchée d'esprit, utalentowaną, jak pani de Tencin, margr. du Deffand, pani d'Epinay, lub do nich podobne?

Także nie.

Pani Geoffrin czytała, uczyła się bardzo mało, ortografii nawet nie znała, jak poświadczają jej listy. Nie ubiegała się zresztą wcale o opinię kobiety mądrej, sawantki; przeciwnie, przyznawała się sama bez wstydu do nieuctwa, nie brała nigdy udziału w dysputach swoich mądrych gości. Nasłuchawszy się przez szereg lat tych dysput, rozpraw, polemik, przyswoiła sobie oczywiście z czasem przez samo słuchanie pewną sumę ogólnych wiadomości; napatrzywszy się różnym charakterom, indywidualnościom, wyrobiła sobie z czasem przez bezpośrednią obserwacyę dobry sąd o ludziach, ale naturą niepospolitą nigdy nie była. Posiadała ona znaczną dozę zdrowego „chłopskiego rozsądku", dużo wrodzonego taktu niewieściego, umiała godzić wszelkie sprzeczności, powstrzymywała trzeźwą uwagą gwałtowne, jaskrawe wybuchy młodych zapaleńców.

Była to natura typowo mieszczańska, praktyczna, spokojna, równa, bez uniesień, bez rzutów i fantazyi oryginalnych, trzeźwa, zręczna. Oschła, chłodna, nie zamykała szkatuły dla ubogich, dobroczynność bowiem należała do koniecznych zalet ówczesnej damy światowej; nie przywiązująca się sercem do nikogo, lekceważąca ludzi, nie szczędziła czasu, zachodów, trudów, gdy szło o poparcie któregoś ze stałych gości, z t. zw. parafian, protegowanie bowiem talentów było jedną z główniejszych ambicyi prezydentek bureaux d'esprit; przyjmująca u siebie głównie encyklopedystów, wywrotowców, niedowiarków, ateuszów, chodziła pokryjomu do kościoła, do spowiedzi, aby się „nie narazić Bogu" i sferom wierzącym. Córka kamerdynera, przyjmowała literatów, uczonych i światowców innego dnia (w środy), a innego dnia artystów (w poniedziałki), nie chciała bowiem odstraszyć od siebie „towarzystwa dobrze wychowanego", które nie dopuszczało w owym czasie do swoich salonów malarzów, rzeźbiarzów i aktorów. Trzeźwy, praktyczny, a naginający się umiejętnie do wszystkiego rozum był głównym rysem charakteru pani Geoffrin.

Czemże więc ta pospolita kobieta z drobnego mieszczaństwa zdołała przyciągnąć, zwabić do siebie, skupić w swoim salonie najwybitniejsze osobistości epoki — jakiej tajemnicy zawdzięczała wysokie we Francyi XVIII stulecia stanowisko pani, przewodniczki słynnego, poszukiwanego salonu?

Ambicya, próżność, zręczność i cierpliwość niewieścia dokonały tego cudu.

Żonie fabrykanta zwierciadeł zachciało się mieć taki sam salon literacki, jakie miały księżne, margrabiny, hrabiny i stworzyła go. Nie stało się to oczywiście odrazu, bo któryż z ludzi światowych chciałby bywać a nieznanej nikomu mieszczki, kiedy tyle salonów wykwintnych czekało na niego ?

Mądra pani Geoffrin zaczęła od bożków niższego rzędu, od początkujących dopiero, jeszcze nie uznanych literatów. Ci bożkowie niższego rzędu przyprowadzali swoich starszych znajomych, przyjaciół, starsi jeszcze starszych, już  sławnych, głośnych, i salon pani Geoffrin zabłysnął w końca wszystkiemi gwiazdami chwili. Cała „Encyklopedya" zaczęła się zbierać a fabrykantki luster, za encyklopedyą przyszedł „świat" liberalny, postępowy, sprzyjajacy ideom wywrotowym, „świat" w końcu wprowadził znakomitych cudzoziemców, bawiących, polerujących się w Paryżu. Z naszych osobistości znanych bywali u pani Geoffrin Poniatowscy, ojciec (kasztelan) i syn (późniejszy król).

Gorącą, kipiącą młódź  „Encyklopedyi" pociągał salon pani Geoffrin swobodnym tonem. U takich pań, jak Tencin, du Deffand, Luxemburg, Epinay i in. trzeba było przez prostą przyzwoitość, mimo ich bawienia się w opozycyę, w krytykę istniejącego porządku, uwzględniać tradycye historyczne gospodyń, w salonie zaś fabrykantki luster można było „rozpuścić gębę" ile się podobało, bez obawy obrażenia uczuć pani domu. Co najwyżej, gdy się zanadto rozpędziło, zarabiało się na lekką admonicyę w formie uwagi, łagodzącej zbyt jaskrawą doktrynę. Allons, voilá qui est bien! odzywała się zwykle pani Geoffrin, gdy chciała przeciąć, zwrócić rozmowę zbyt polemiczną na inny przedmiot. Posiadała ona w wysokim stopniu dar uważnego słuchania nawet wtedy, kiedy nie rozumiała dysputy, co się jej bardzo często z powodu jej nieuctwa zdarzało. Sama mówiła niewiele, nigdy zaś o rzeczach, na których się nie rozumiała; opowiadała chętnie rzeczy wesołe, a opowiadała je dobrze. Jej doskonałą sylwetkę naszkicował Marmontel w swoich „Pamiętnikach" ***).

Stałymi, wiernymi aż do śmierci gośćmi pani Geoffrin byli: d'Alembert, Mairan, Chastellux, Marmontel, ksiądz Morrellet, Saint-Lambert, Helvétius, Thomas i panna de Lespinasse, których przyjmowała na t. zw. poufnych zebraniach. Omlet, kurczęta i szpinak stanowiły na tych zebraniach poufnych zwykłą kolacyę.

Jeszcze swobodniej bawili się encyklopedyści, wywrotowcy, radykaliści u panny de Lespinasse, przyjaciółki d'Alemberta (ur. 1731, zm. 1776). Nieładna, ale bardzo utalentowana, oświecona, zapalająca się do wszystkich nowinek, płomiennej wyobraźni i gorących uczuć panna, skupiła dokoła siebie żywioły najżwawsze owego czasu. W salonie umiarkowanej, ostrożnej pani Geoffrin, nie mogli młodzi zapaleńcy wybuchać rakietami paradoksów. W salonie młodej, tak samo radykalnej, jak oni, panny de Lespinasse nie potrzebowali się krępować żadnymi względami. Mówili bez hamulca wszystko, co im ślina do ust przyniosła, byli u siebie. „Salon pani Geoffrin był oficyalnym salonem Encyklopedyi, salon zaś panny de Lespinasse jej parloir'em familijnym, buduarem, laboratoryum" — mówią bracia de Goncourt****).

Encyklopedystów przyjmowały także panie: d'Epinay, Marchais i in.

Przed samą rewolucyą błysnął w Paryżu blaskiem szerokim salon pani Necker, wznoszący się, rozszerzający razem z rosnącem stanowiskiem męża pani domu, nasamprzód bankiera, potem ministra.

Pani Necker nie posiadała warunków na gospodynię salonu w stylu francuzkim. Niemka z pochodzenia, nauczycielka z zawodu, została Niemką w Paryżu i nauczycielką w pałacu bankiera i ministra. Pozbawiona dowcipu, daru lekkiej, błyskotliwej konwersacyi francuzkiej, ociężała, nudna pedantka, surowa purytanka, nie umiała gości swoich bawić, nie umiała nawet przyjemnie gawędzić. Był to typ uczciwej kobiety rasy germańskiej, wiernej żony, dobrej matki. Z miłości dla męża, ambitnego plutokraty, pragnqc mu wyrobić stosunki, znajomości pożyteczne, otworzyła salon, wiedząc, że salon daje stanowisko w towarzystwie, ze stanowiska zaś towarzyskiego wykluwają się godności i wysokie urzędy. Marmontel i Thomas byli pierwszymi sławnymi gośćmi jej salonu. Ci pionierowie „pozycyi" towarzyskiej państwa Neckerów sprowadzili innych, przyjaciół swoich i powoli zapełnił się dom bankiera „gwiazdami", które dodały blasku jego nieznanemu nazwiska i pomogły mu do odegrania wybitnej roli politycznej, o jakiej marzył. Ozdobą salonu pani Necker była jej utalentowana córka, głośna później pani de Staël.

Salon pani Necker błyszczał na przełomie dwóch epok. Skończyła się robota przygotowawcza rewolucyi, a zaczęło się jej wykonanie. Nauka i literatura, krzewicielki i apostołki idei, doktryn przewrotowych, przygotowawszy grunt, oddały batutę polityce. Z r. 1789-ym schodzą ze stolików pań ze świata i z burżuazyi dzieła naukowe i literackie, filozofia, dramat, poezya; miejsce ich zajmują broszury polityczne, dzienniki, proklamacye, świstki okolicznościowe. Jak się przed zwołaniem Stanów Jeneralnych wszystkie kobiety inteligentne, wszystkie debauchées d'esprit, lab chcące uchodzić za mądre, zapalały do nauk ścisłych i do literatury, tak rzuciły się teraz z całą wrażliwością natur nerwowych w wiry polityki.

Z chwilą, kiedy Francya zaczęła politykować, politykowały przedewszystkiem salony. Ponieważ opozycya, gwałtowna krytyka istniejącego porządku była w modzie, przeto poszły w tym kierunku wszystkie salony pań oświeconych bez względu na ich pochodzenie. Politykowano zawzięcie w salonach: pani Necker, hr. Beauharnais, margr. de Laval, de Beauvau, pani d'Astorg, hr. de Coigny, de Simiane, de Vauban, de Murinet, de Berchyni, de Gontaut, de Gouvernet, de Broglie, księżny Hohenzollern, hr. de Tessé i wielu innych. Wszystkie te księżne, margrabiny i hrabiny były żarliwemi zwolenniczkami utopii Rousseau'a, namiętnemi stronniczkami przewrotu, bawiły się w  rewolucyę dopóty, dopóki się rewolucya nie zabrała do ich głów umitrowanych.

Politykował nawet fraucymer. Czytamy w l'Echappe du Palais: Dziś cała płeć nadobna politykuje, mówi tylko o polityce; nawet panny służące rozprawiają z paniami swojemi o polityce.

Z chwilą kiedy polityka wtargnęła do salonu, zmienia się jego ton. Dawniej, przed rewolucyą, był salon szkołą dobrych form, dobrych obyczajów, gładkiego, uprzejmego słowa, areną wykwintnej, błyskotliwej, przyjemnej causerie; teraz stał się przedpokojem parlamentu, teatrem burzliwych rozpraw i sporów.

Polityka wniosła do salonu swoją namiętność, najczęściej bezwzględną, swoje gwałtowne ambicye i brutalne egoizmy, swoją arogancyę, swój despotyzm, nieznoszący cudzego zdania.

„Kobieta stała się Pentezileą — pisze H. Marya Williams (Aperçu de l'état des moeurs) siedzącą przy stole herbacianym, trzęsącą się z wściekłości. Wśród gwałtownych dysput, parząc sobie ręce, rozlewa herbatę na suknię."

Politycy, posłowie, publicyści, agitatorzy byli panami, dekoracyą, bohaterami salonów po r. 1789-ym. Odczytują oni przed aeropagiem drżących z ciekawości dam artykuły, odezwy, proklamacye, mowy, które mają nazajutrz wygłosić w Zgromadzeniu Narodowem. A  piękne panie słuchają z zajęciem, wtrącają się do dysputy, cenzurują, poprawiają, żądają zmian, dodatków, na co się panowie zwykle zgadzają.

*) H. Taine: „Les origines de la France contemporaine." Wydanie XXV; tom I, str. 193.

**) List ten przedrukowali bracia de Goncourt w swoich „Portraits Intimes du XVIII siècle" wydanie z r. 1903, str. 140.

***) Marmontel: „Mémoires" wydanie Barrière'a Z r. 1891; str. 223 i następne.

****) Edmund i Juliusz de Goncourt: „La femme du dix-huitième siècle"; wydanie z roku 1903, str. 487.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV. PANI DE CONDORCET.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V. PANI BAILLY — ŻONY DANTONA — LUCYLLA DESMOULINS.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI. PANI ROLAND.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII. KOBIETY Z LUDU — PROSTYTUTKI — „DAMY Z HAL" — RYBACZKI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII. THÉROIGNE DE MÉRICOURT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX. JAKOBINKI. — RÓŻA LACOMBE. — EMANCYPANTKI. — OLYMPIA DE GOUGES.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X. WIELBICIELKI ROBESPIERRE'A.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI. BOGINIE ROZUMU.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII. SZARLOTTA CORDAY D'ARMONT.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII. REAKCYA PRZECIWREWOLACYJNA. — KOBIETY Z LUDU. — PANI TALLIEN.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV. PANI DE STAËL.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZAKOŃCZENIE.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej