Artur Gruszecki

KOLEJARZE I

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

KOLEJARZE

Powieść w dwóch tomach

TOM I

Gruszecki Artur

I.

Wiosna. Jasne promienie słońca porannego rozświeciły zmęczone mury starych kamienic, skrzą się na chropowatym tynku, odsłaniają brutalnie nagą, brudno-czerwoną cegłę, spłowiałą na deszczach i śniegach, błyszczą w szybach okien, zaglądając do mieszkań ludzkich. Żwawe wróble zwołują się ćwierkaniem, sfruwają, przysiadają, plącząc się pomiędzy przechodniami.

Na rogu ulicy obszarpany, mizerny chłopak, trzymając w ręku brudny, potłuczony talerz, wykrzykuje go chwila:

— Fiijołki! Fiijołki! — ze szczególnym akcentem zachęty, a biorąc w brudne palce maleńkie bukieciki, podsuwa je lepiej ubranym przechodniom.

Z bramy kamienicy, wąskiej, wysokiej, zaniedbanej, wyszła dziewczyna, zaróżowiona szybkiem schodzeniem po stromych schodach oficyny. Uśmiechnęła się na widok rozjaśnionej ulicy, zgrabnym ruchem ręlki poprawiła obfite ciemno-blond włosy, wysuwające się z pod lekkiego słomkowego kapelusza, i podgiąwszy świeżą, perkalową sukienkę granatową w białe paski, poczęła iść szybko ulicą.

Dojrzał ją chłopak, sprzedający kwiaty i podbiegł podając bukiecik:

— Fiijołki! Świeże! Majowe!

Poczuła delikatny rapach kwiatów, które jak się jej zdawało, z brudnych rąk chłopca spoglądały na nią litośni.

Zawahała się. Szybko obliczyła pieniądze. Miała jeszcze 60 halerzy, a dziś dopiero 16 maja, jeszcze tak daleko do 1 czerwca, do pobrania pensji. Przezorność nakazywała jej powstrzymanie się od zbytkownego wydatku... ale fijołki pachły tak mile, tak słodko i wiośnianie wobec zaduchu ulicy, że szybko sięgnęła do kieszeni, pytając ile?

— Dziesięć halerzy!... Bardzo tanio...

— Dam sześć.

— Tylko dla pani — uśmiechnął się i wręczył jej bukiecik.

Wzięła i idąc dalej ulicą, rozkoszowała się zapachem, muskała ustami delikatne kwiatki i mimowolnie opanowywało ją pragnienie ujrzenia łąki, drzew, gaju, gdzie kwitną fijołki, niezapominajki, stokrocie, sasanki, gdzie lśnią w słońcu delikatne liście, śpiewają ptaki, brzęczą owady...

I ani się spostrzegła, gdy stanęła przed szerokiemi drzwiami, prowadzącemi wprost z ulicy na schody budynku dyrekcji kolei.

Przed klatką schodową, zasłoniętą szklanemi drzwiami, stał w mundurze poważny portjer, w całem poczuciu swej godności. Przelotnie spojrzał na wchodzącą manipulantkę, nie ruszając się z miejsca skinął głową protekcyjnie i znów bezmyślnie patrzał na rozświetloną ulicę, przez którą śpieszyły dorożki, ciągnęły furmanki podmiejskie, przesuwały się służące z koszykami i żydzi w długich, ciemnych chałatach.

Po szerokich, wygodnych schodach wbiegła na pierwsze piętro i w długim, jasnym kurytarzu dojrzała kilku urzędników, idących pośpiesznie do swych biur. Przemknęło jej w myśli, że może się spóźniła, przyśpieszyła więc kroku wchodząc na drugie piętro i niechcący zawadziła bucikiem o wystającą skówkę, służącą do przytrzymania nieistniejącego chodnika. Z troskliwoścą wielką spojrzała na bucik, a na jej ładnej, wrażliwej twarzy odbiła się obawa. Istotnie na skórze bucika, tuż obok małego palca lewej nogi, widniała biaława rysa. Dotknęła się jej białym, delikatnym palcem, westchnęła głęboko, nie miała jednak czasu dłużej się smucić, gdyż tuż obok zabrzmiał właśnie głos jednego z kolegów:

— Dzień dobry pani.

Szybko opuściła sukienkę, zarumieniona odpowiedziała na pozdrowienie i pobiegła w górę.

Na długi, wąski kurytarz wychodziły liczne drzwi biur poszczególnych. Otworzyła jedne z nich i weszła do pokoju niemal kwadratowego, oświetlonego jednem oknem. Owionęło ją stęchłe, duszne powietrze, przesiąknięte kwaskowatą wonią świeżych tektur, starego dymu tytuniowego i kurzu po niedawnem zamiataniu.

Pokój był umeblowany trzema stołami, stojącymi równolegle, zwróconymi krótszymi bokami ku oknu. Przy jednym z nich siedział niemłody, łysawy brunet, z twarzą żółtawą, zmęczoną. Słysząc otwierające się drzwi, spojrzał zgryźliwie w tę stronę, zmarszczył krzaczaste brwi, poprawił czarny, bufiasty rękaw, chroniący prawą rękę od powalania pyłem lub atramentem i rzekł z goryczą:

— Wiedziałem, że to pani... tamten brukotłuk zawsze się spóźnia — i zajął się pisaniem.

W odpowiedzi usłyszał uprzejme słowa:

— Dzień dobry panu — na co skinął głową obojętnie.

Ona starannie wytarła krzesło chusteczką, położyła obok na aktach bukiecik fijołków i z półki przytwierdzonej do stolika, zdjęła plik papierów.

Zaczęła wpisywać cyfry frachtów, oddanych na stacji, lecz mimo usiłowań skupienia uwagi, drażniła ją duszna atmosfera pokoju, zwłaszcza że od czasu do czasu przy nachylaniu się, zalatywał do niej zapach fijołków i złączone z tem wspomnienia słońca, łąk, świeżości. Siedzący przed nią, przy swym stoliku kolega, zapalił tanie cygaro, a duszący dym napływał ku niej. Tego było jej zanadto; wstała i otworzyła okno. Świeży powiew powietrza napełnił pokój.

Starszy kolega, Marcin Borski, na stuk otwieranego okna podniósł głowę nachyloną, spojrzał drwiąco na manipulantkę, Janinę Trawecką, wypuścił wielki kłąb dymu i zaczął z szelestem odwracać papiery, a znalazłszy poszukiwany akt zaczął pisać. Wśród ciszy pokoju słychać było przytłumiony turkot dorożek świergot jaskółek i wróbli, a na kurytarzu przyśpieszone kroki urzędników. Po dobrej chwili drzwi otwarły się z łoskotem i na progu, w kapeluszu, w szczelnie zapiętym paltocie wiosennym, stanął przełożony, Jan Remmer, naczelnik grupy.

Spojrzał surowo z poza okularów na siedzących, a widząc trzeci stół pusty, zmarszczył się i na jego zwiędłej, schorowanej twarzy zarysowało się niezadowolenie. Nie wchodząc do biura spytał zgryźliwym głosem:

— Gdzie pan Wilmański?

Wtem zwrok jego padł na otwarte okno, szybko więc przymknął drzwi za sobą i zawołał gniewnie:

— Kto otworzył? — wskazał parasolem okno— proszę zamknąć!

Trawecką zaczerwieniona, wstała szybko z krzesła, mówiąc na swe usprawiedliwienie:

— Sądziłam... taka pogoda, a tu duszno...

— Co pani sądziła nie wiem... a tu biuro... zachciewa się komu salonów, niech idzie tam...

Przypatrywał się badawczo, czy okno dobrze zamyka, rzucił okiem na jej stolik, a widząc fijołki uśmiechnął się wzgardliwie, wzruszył ramionami, cedząc przez zęby:

— Taka to robota... — i poszedł do przybocznego pokoju, do swego biura.

W pokoju tym, prócz biurka, stała szafa, kilka krzeseł i wieszadło na rzeczy. Powiesił kapelusz, a rozpiąwszy palto, rozbierał się postękując cicho, gdyż w czasie piętnastoletniej służby w ruchu, po różnych stacjach, nabawił się reumatyzmu, który mu od czasu do czasu dokuczał. Wzburzony otwarciem okna w przyległym pokoju, w przeczuciu możliwych bólów, roztarł kolana i uda. Gniewny, poprawiając opadające okulary, podszedł do okna, sprawdził zamknięcie i z westchnieniem usiadł przy biurku. Przeglądał odrobione "kawałki", a spostrzegłszy na jednym arkuszu kleks atramentowy, wstał i stając we drzwiach, rzekł surowo:

— Panie Borski... raz na zawsze mówiłem, żadnych kleksów, plam, poprawek... rozumiesz pan?

Upomniany podniósł na niego zmęczone oczy i powstrzymując uśmiech złośliwy, usprawiedliwiał się:

— Panie naczelniku, to wina atramentu, mówiłem już o tem.

— Atrament jest dobry, cała dyrekcja go używa, to nieuwaga pana.

— To zapewne we wszystkich biurach robią kleksy.

— Nic mnie nie obchodzą inne biura, tylko moje... proszę uważać.

— Dobrze... a swoją drogą atrament...

— Dość tego!... żebym panu dał złoty atrament, nic nie pomoże, bo pan masz ciężką rękę.

— Z winy kolei— odmruknął i chmurny wziął się. do roboty,

— Kolej... kolej — drwił przełożony — ale z jej łaski masz pan kawałek chleba.

— Gorzkiego — rzekł półgłosem.

Pan naczelnik miał właśnie rozpocząć naukę moralną o dobrodziejstwie kolei, gdy cicho uchyliły się drzwi od kurytarza i ukazała się twarz młodego szatyna.

— A... witam pana Wilmańskiego — zawołał z ironią przełożony — proszę bliżej... już wpół do dziesiątej — spojrzał na złoty zegarek — czy pan Wilmański nie wie, jakie są godziny urzędowe? I ja, przełożony, mam czekać na łaskawe zjawienie się pana?

Wilmański przez czas tej przemowy ustawiał swą laseczkę, wieszał kapelusz i schylając lekko głowę ze starannie rozczesanemi włosami, odpowiedział śmiało:

— Pan inspektor wezwał mnie w sprawie chóru kolejarskiego.

— Śpiewaniem nie odrobisz pan swych zaległości — spojrzał w stronę stolika pełnego papierów.

— Pan inspektor kazał, byłem posłuszny — znów skłonił głowę.

— Otóż robota — mruknął gniewnie pan naczelnik wracając do siebie.

Wilmański usiadł i z wielkim hałasem jął porządkować papiery mrucząc:

— Zawsze nawali mi tyle... wszystko na mnie... tego za wiele...

Gdy jako tako uprzątnął stół, wyjął pęk błyszczących kluczyków, jednym z nich otworzył szufladę, wyjął lusterko ręczne i starannie zaczął się przyglądać swej bladawej, trochę zlampartowanej twarzy; delikatnie przycisnął nastawione w górę wąsiki, a następnie czyścił paznokcie, co skończywszy, rozłożył papiery i niedbale, z miną znudzoną wziął się do roboty. Po chwili wyjął papierosa i poszedł po zapałki do Borskiego. Na stoliku środkowym Traweckiej dojrzał fijołki. Zbliżył się, wziął bukiecik, powąchał i robiąc słodkie oczy, rzekł przyciszonym głosem z udaną czułością:

— Co za rozkoszny kwiatuszek... zwiędnie tu w zaduchu, jakże mi go żal...

Udała, że nie słyszy pochyliwszy się, zajęła się pracą.

— Pozwoli pani, że dam im wody —. a nie czekając odpowiedzi, wrócił do swego stołu i wyszukał flakonik od perfum w szufladzie.

— Jeszcze wody... i dobrze im będzie—uśmiechnął się.

W cichym pokoju, mimo przyciszonego głosu słychać było rozmowę. Pierwszy poruszył się na krześle Borski i spojrzał zjadliwie, a po chwili odezwało się ostrzegające krząkanie pana naczelnika z przyległego pokoju. Wilmański nie zważał na to, poszedł na kurytarz i z umieszczonego tamże kranu wodociągowego, nalał wody. Wróciwszy, postawił flakonik z fijołkami na stoliku i zwracając się do siedzącej, spytał:

— Czy dobrze teraz?

— Dziękuję — odpowiedziała suchym głosem.

— Prosiłbym o zapałki — rzekł do Borskiego, który właśnie sumował.

— Przerwał mi pan — mruknął niechętnie — leżą przecież na stole.

— Nie śmiałem bez pozwolenia — uśmiechnął się ironicznie.

— Pannom zawracaj pan głowę — spojrzał na stolik Traweckiej — bierz pan...

— I idź do djabła — zaśmiał się Wilmański zapalając papierosa,

— Tego nie powiedziałem, ale,,,

— Chciałem — dodał młody ze śmiechem.

— Ale przerwał mi pan i całą kolumnę muszą przerobić.

Znów krząknął pan naczelnik, a Borski mruknął niechętnie:

— Chyba reumatyzm ma w gardle.

— To wyborne — śmiał się Wilmański i poszedł do swego stołu.

W jakiś czas wyszedł ze swego pokoju przełożony w zapiętej marynarce, z nastawionym kołnierzem, w kapeluszu, trzymając w ręku szklankę i skierował się na kurytarz.

Gdy drzwi się zamknęły, odezwał się Wilmański:

— To pierwsza dawka pigułek.

— Sam się truje... ze strachu — dodał Borski — za dobrze mu jest, to wyszukuje sobie chorobę... Gdyby on był w mojej skórze — westchnął.

— A cóż panu? — spytała Trawecka.

— Mnie? — spojrzał badawczo — choruję na żołądki żony i czworga dzieci.

— O, to ciężka choroba — zaśmiał się Wilmański — ja na nią nie myślę chorować.

— A jednak zachorujesz pan... tylko lżej, bo pan ma lekkie życie.

Wrócił pan naczelnik, pióra podwładnych posuwały się szybko, on spojrzał badawczo i wzdychając, poszedł do siebie. Wszedł woźny i stukając ciężko, skierował się wprost do drugiego pokoju. Wśród ciszy odezwał się gruby, acz przyciszony głos woźnego:

— Pan nadrewident prosi o akta liczba 20.487. Po chwili zabrzmiał skrzeczący głos pana oficjała:

— Panno Trawecka! u pani jest liczba 20.487?

— Tak jest — odpowiedziała nieśmiało,

— Proszę mi dać,

Zaczerwieniona, z aktami w ręku poszła do drugiego pokoju i podała papiery przełożonemu. Ten przerzucił akta i wpatrując się w nią, rzekł zjadliwie,

— Cóż mi pani dajesz?... Nie skończony jeszcze wykaz.

— Otrzymałam dopiero wczoraj — powiedziała cicho.

— Wczoraj, czy dziś — rzekł surowo — powinno być gotowe, bo to służba — a zwracając się do woźnego, dodał — za chwilę oddam.

Gdy woźny wyszedł, wstał, oparł ręce na biurku i zaczął:

— Nie skończyła pani, chociaż jak wół napisałem niebieskim ołówkiem „dringend" i podkreśliłem. Jeśli pani nie umie po niemiecku, nie trzeba służyć... ale pani fijołki w głowie, kwiatki, ptaszki, a nie robota...

— Panie naczelniku, zaraz skończę...

— Dziękuję — uśmiechnął się drwiąco — znam to babskie zaraz... kobiety powinny dzieci, domu pilnować, a nie tu zawadzać i udawać, że niby to coś robią.

Z papierami w ręku poszedł do pierwszego pokoju, a za nim, jak skazana, kroczyła rnanipulantka. On przystanął i patrząc na zajętego pisaniem Borskiego,. rzekł:

— Niech pan skończy wykaz do liczby 20.487... pan jeden pracuje tutaj uczciwie.

— Dziękuję za uznanie — uśmiechnął się Barski — ale kto za mnie odrobi? — i oczyma wskazał na plik papierów.

— Wiem, że nie pan Wilmański — zaśmiał się złośliwie przełożony — ale pan sobie poradzi... zresztą daj pan część mniej pilnych pannie Traweckiej... może zdąży.

— Eh, z tą kobiecą robotą, wolę sam się przemęczyć — i wyciągnął rękę po akta do liczby 20.487.

— Ale panie Borski... to pilne — upomniał naczelnik.

— Wiem... wiem — i przezierał wręczone mu akta.

Istotnie bardzo niewiele brakowało do wykończenia wykazu i po niespełna kwadransie odniósł gotową robotę, a przełożony zawołał z drugiego pokoju:

— Panno Trawecka, rozumie pani teraz różnicę pomiędzy robotą kobiecą a męską — a zwracając się do Borskiego dodał ciszej — te kobiety tylko zawadzają.

Trawecka pracowała dalej, tylko wypieki na twarzy świadczyły o jej wzburzeniu i doznanej przykrości. Tak liczyła na podwyższenie pensji, a teraz, gdy przełożony da o niej złą opinję, ominie ją napewno podwyżka. Od dwóch lat pracuje w różnych biurach dyrekcji kolei i zawsze pobiera tylko sześćdziesiąt koron na miesiąc. Inne biorą więcej, a Bronka Jaktorska, która równocześnie z nią wstąpiła, ma już obecnie sto koron! Ona jedna nie może się doczekać zwiększenia pensj , a kto wie, czy jej nie wydalą?

Dreszcz obawy wstrząsnął nią. Co zrobi wówczas? Co pocznie matka i troje rodzeństwa? Lecz dlaczego mieliby ją wydalić? W myśli przeszła szczegóły swego zajęcia biurowego. Z wyjątkiem kilku dni, nie opuszczała godzin urzędowych, pracowała pilnie i uczciwie, a jednak... Zapach fijołków ją zaleciał. Spojrzała na nie zła i chmurna. Tyle wymówek posłyszała z powodu tego bukiecika i co ją skusiło kupić? Nigdy już nie kupi kwiatów...

Z pokoju naczelnika doleciał siedzących stuk kroków, szelest ubierania się. Bez spojrzenia na zegarek wiedziano, że bije dwunasta, gdy przełożony wychodzi na obiad. Przyzwyczajony do ścisłego pilnowania regulaminu służby ruchu, gdzie każde zaniedbanie grozi katastrofą, tę samą metodę wprowadzić się starał i do biurowej roboty. Wszystko miało się załatwiać w oznaczonej godzinie, a nawet minucie. Regulamin ten stosował i do siebie. Pilnował też swych godzin pracy, jedzen:a, spoczynku i leczenia się z pedantyczną ścisłością.

Zaledwie drzwi zamknęły się za nim, gdy Wilmański rzuciwszy pióro, przeciągnął się i rzekł głośno:

— Spracowałem się djabelnie.

— Pan? — spojrzał drwiąco Borski.

— A któżby? — uśmiechnął się — czy to miło siedzieć w zatęchłej budzie i słuchać zrzędzenia tej chorej małpy? Wszystko mu źle, niedokładnie, powolnie... ale nie myślę dłużej tu popasać...

— I gdzież pan bryknie? — zaśmiał się złośliwie Borski.

— Swoje wyrażenia zachowaj pan dla siebie — mówił tonem obrażonym, a po chwili dodał spokojniej — wkrótce otworzy się awans, a przynajmniej podwyżka.

— A cóż to za chór urządzacie? — spytał Borski.

— Chór? jaki? gdzie?

— No, ten z inspektorem...

— Ten? — śmiał się — to prosty wybieg, aby stary nie notował spóźnienia.

— A jeśli spyta pana inspektora — dorzuciła Trawecka.

— Cha, cha cha! — zaśmiał się głośno — czyż przypuszcza pani na chwilę, że on ośmieliłby się spytać? Nie, nigdy, ja znam ludzi.

— A jednak... gdyby...—upierała się Trawecka.

— Czy ja kobieta, ażebym się bał? — zaśmiał się ze swego konceptu — niech sobie skarży, notuje... nic mi nie zrobi, co najwyżej przeniosą mnie do innego biura z podwyżką pensji.

— Bodaj to hrabska protekcja — dodał Borski złośliwie.

— Wolę z hrabiami się wdawać, aniżeli z hołotą — odparł dumnie.

— W przedpokoju — mruknął Borski.

Wilmański spojrzał złem okiem, zrozumiał bowiem przytyk, dotyczący jego ojca, który był kamerdynerem u hrabiego i już miał odpowiedzieć, gdy drzwi szybko się otworzyły i wpadł do biura młody szatyn, łysawy, niski, z ruchami żywemi, wołając z progu:

— Wiecie, Schilling zrobił dziś awanturę staremu.

— Jaką? — pochwycił Wilmański.

— Dał mu onegdaj do zrobienia wykaz wagonów transito, dziś dał mu monitum, a Schilling składa akta, odnosi i powiada: jeśli ja robię pomału, może pan zrobi prędzej. Możecie domyśleć się, jaką minę miał stary, który na tem się nie zna. Zgłupiał i zagroził dyscyplinarką. I owszem, oroszę o nią, bo kto zna się na rzeczy zrozumie, że taki wykaz, to nie żaden szablon.

— No i cóż dalej? — spytał zainteresowany Wilmański.

— Nie wiem, akta leżą.

— Nic mu nie będzie — odezwał się Borski — żydom u nas wszystko wolno... jeszcze go przeproszą.

— To prawda — rzekł przybyły — i wiecie, namyślam się, czyby nie zostać żydem, karjera pewna.

— Dobra myśl, Stachu, jak Boga kocham — śmiał się Wilmański — to tylko źle, że masz nos zadarty, uszy małe, no i pejsów nie dochowasz się przy swojej łysinie.

Zaśmiali się wszyscy, a Borski dodał z miną poważną:

— Tylko operacja jest trochę łaskotliwa w pańskim wieku.

Mężczyźni głośno się śmiali i Trawecka również, jakkolwiek nie rozumiała aluzji. Spostrzegł to Stach i udając obrażonego, spytał:

— A pani dlaczego śmieje się z mej operacji? Spojrzała na niego wesołemi oczyma i powiedziała swobodnie:

— Bo to takie zabawne.

— Ale dla mnie bolesne — mówił z powagą, co rozśmieszyło mężczyzn.

— Nie wiedziałam o tem — a spostrzegłszy drwiące i ciekawe spojrzenia kolegów, zarumieniła się wbrew woli i zaczęła porządkować papiery.

— Mniejsza z tem — rzekł Stach z uśmiechem— żydem i tak nie zostanę, nie potrzebuje się pani obawiać... ale wiecie co? Mam poważną propozycję.

— Jaką?

— Zróbmy piknik, bo głodny jestem... daję gotówką dwadzieścia halerzy — i wyjął pieniądz,

— I ja — odezwali się obaj.

— A pani? — zwrócił się Stach do Traweckiej, I ona była głodna po lekkiej kawie z dwuhalerzową bułką, ale wobec posiadanej gotówki pięćdziesięciu czterech halerzy, wydać sumę dwudziestu na drugie śniadanie, było dla niej niemożliwością. Rumieniąc się więc, odpowiedziała:

— Nie jestem głodna.

— Ach, jakie szczęśliwe te kobiety — westchnął Stach — nie palą, nie piją, mało jedzą...

— Nie tracą pieniędzy na mężczyzn — dorzucił Borski.

— Czemuż nie jestem kobietą? — zawołał z żalem Stach.

— Uspokój się — śmiał się Wilmański — nikt za ciebie nie dałby szeląga.

Trawecka, słuchając tych słów, wspominała z goryczą, jak ciężkie ma życie, ile kłopotów z każdą sukienką, z każdym wydatkiem, ile razy trzeba głód i chłód znosić.,.

— Panowie, śniadanie, bo za pół godziny wraca dozorca...

— Więzienia — zaśmiał się Stach — delegujmy Wilmańskiego po prowiant.

— Ani myślę — wzruszył ramionami — za wielkim jestem panem... woźny pójdzie — i zajrzawszy na kurytarz dał woźnemu polecenie. — Nie wiesz Stachu, kto wyjeżdża na linję w sprawie lipcowego awansu.

— Inspektor Lerche jako przewodniczący komisji.

— O, do tego trudno trafić — westchnął Wilmański.

— Chyba przez kobietę — zamruczał Borski.

— Co pan mówisz!? — zdziwił się Stach.

— Prawdę... znam go, byliśmy razem na stacji.

— No, no, i ktoby się spodziewał, taki świętoszek...

— Tak panie, i święci ulegają kobietom, cóż dopiero niedoszły ksiądz — skończył drwiąco Borski.

Odezwało się lekkie pukanie. Sądzono, że to nowy gość, bo w czasie nieobecności naczelnika składano sobie wizyty, wtem drzwi się otworzyły i do biura wejrzała twarz poważna, surowa inspektora Lerche.

— Czy jest pan oficjał? — spytał, wchodząc do pokoju, średniego wzrostu, lekko pochylony, ubrany w ciemną marynarkę mężczyzna i spojrzał po zebranych badawczo, a bystre oczy spoczęły na Stachu.

Ten, widząc pytający wzrok inspektora, zmieszał się i niepytany jął się usprawiedliwiać:

— Przyszedłem po akta...

— To woźny załatwia — przerwał mu surowo. — Nie było go — bąknął — i cicho wysunął się z pokoju.

— Czy jest pan naczelnik, pytam po raz drugi— powiedział szorstko.

— Wyszedł... zaraz wróci — odpowiedział Borski, podnosząc głowę pochyloną nad papierami.

— U kogo jest liczba 19.402?

Po krótkiem milczeniu odezwała się cicho Trawecka:

— U mnie, panie inspektorze — i ujęła w białą rękę plik papierów.

— Gotowe?

— Tak jest — bąknęła.

Zbliżył się do jej stołu, a nachylając się nad papierami poczuł woń fijołków, wciągnął zapach i z pewną ciekawością spojrzał na manipulantkę. Podobały mu się bujne blond włosy, świeża zarumieniona twarz, usta małe, czerwone i biust dziewczęcy. Przesunął papiery, badał, porównywał, a przeczytawszy, rzekł łaskawie:

— Porządna robota... pani ma dobre pismo... jak nazwisko?

— Janina Trawecka — podniosła na niego ciemno-błękitne oczy.

— Akta odesłać do mnie — powiedział tonem urzędowym i, skinąwszy głową ledwie dostrzegalnie, zwrócił się ku drzwiom.

W tej chwili wszedł naczelnik, a ujrzawszy niespodziewanego gościa, zgiął się wpół w ukłonie:

— Ach, panie inspektorze, co pan rozkaże?

— Już powiedziałem — skinął głową i wyszedł. Słodka i uprzejma twarz przełożonego przemieniła się W surową i chmurną. Wodząc oczyma po podwładnych, spytał ostro:

— Czego chciał pan inspektor?

— Pytał o akta 19.402 — odpowiedziała Trawecka, wskazując na papiery.

Naczelnik przystąpił do stołu, starannie przejrzał akta i spytał po chwili:

— Mówił co?

— Kazał sobie przysłać.

— I nic więcej?

— Pochwalił porządną robotę — odezwał się Borski ze swego stolika.

— U mnie zawsze porządek — rzekł z odcieniem dumy i wszedłszy do siebie, zadzwonił i woźnemu kazał odnieść akta.

Po chwili służący, wysłany po śniadanie, powrócił i poznał po minach, że przełożony już jest obecny. Cicho zbliżył się do Wilmańskiego i położył na stole przyniesione wędliny i bułki. Ten podzielił sumiennie wiktuały na trzy części, jedną owinąwszy w papier, schował dla Stacha, drugą wręczył Borskiemu, a trzecią sam spożył. I znów zaczęła się robota ciężka i żmudna, bo niezależna od jakości i ilości pracy i od ilości czasu, przesiedzianego za stolikiem z piórem w ręku. Zdawałoby się, że ilość odrobionych „kawałków" umożliwi swobodę pracownika, jeśli nie w ruchu, to w zajęciu umysłowem, lecz biuro kupuje i to i drugie. Jeśli szybko pracownik odrobił wyznaczoną robotę, daje mu się więcej, aby nie marnował czasu biurowego. I czas i praca przymusowa wloką się, jak wóz z ciężarem po grzązkiem, lepkiem błocie.

Godziny mijały. Naczelnik i Borski pracowali dalej normalnie, obowiązkowo, bez pośpiechu i zatrzymywali się, jak woły dobrze w jarzmo włożone. Wilmański niecierpliwił się, to gorączkowo pisał, znów gryzł koniec pióra i chmurnie spoglądał na zegarek, którego wskazówki posuwały się z niemożliwą powolnością. Trawecka siliła się na spokój i uwagę, lecz co chwila męczyły ją smutne i przygnębiające myśli, Naczelnik przy kwalifikacji nie zaniedba zrobić złej uwagi o jej zdolności. Popełnił niesprawiedliwość, gdyż za kilka chwil byłaby skończyła pracę, ale czy taki pan dba o sprawiedliwy sąd... jeśli tylko może, to skrzywdzi. Czuła głód i tem większy żal ogarnął ją do przełożonego, bo gdyby otrzymała większą pensję, a należy się jej słusznie, mogłaby kupować sobie drugie śniadanie i w domu byłby większy dostatek, A tak liczyła na podwyższenie... Miała kupić sobie nowe trzewiki, przerobić sukienkę... no i w domu trzeba Jasiowi ubrania, gdyż to, co nosi, rozłazi się i co wieczór trzeba łatać i cerować. Ach, ta wiosna! — westchnęła głęboko — jaka ona ciężka i kosztowna. Wszystko zimowe trzeba zmienić, schować, a skąd wziąć na nowe? wiosenne?

I wzbierała w niej gorycz do świata, do ludzi, do tego życia ciężkiego, w którem niedostatek, ból i kłopot zmieniają się kolejno. I kiedy się to skończy? Chyba nigdy... Wprawdzie pan Florjan — myślała o lokatorze matki — mówi, że wkrótce skończy się wyzysk i niewola, a socjalizm zwycięży... ale są to gruszki na wierzbie. Niechajby on był jeden dzień w jej położeniu, w tej kancelarji, pod takim przełożonym, dopiero zrozumiałby życie...

Nareszcie wybiła godzina trzecia, godzina wolności i wyprzęgnięcia z jarzma.

Borski starannie wytarł pióro, zdjął perkalowy rękaw, złożył i wraz z piórem, ołówkiem, gumą do wycierania schował do szuflady. Porządkował papiery, a wszystko robił spokojnie, systematycznie. Potem przeciągnął się, ziewnął i prostował palce, aż, chrzęszczały.

Wilmański jeszcze przed uderzeniem trzeciej godziny zrobił porządek na biurku; dzwonił kluczami, przejrzał się w lusterku, przyczesał, poprawił się i, bębniąc palcami po blacie stołu, nasłuchiwał godziny, a skoro posłyszał pierwsze uderzenie, podniósł się z krzesła i zaczął się ubierać, patrząc niecierpliwie w drzwi kancelarji naczelnika, który pilnował znów pierwszeństwa i rangi przy wychodzeniu z biura.

Trawecka z drobiazgową uwagą uporządkowała papiery, schowała pióra, poprawiła stanik, suknię, włosy, włożyła kapelusik, a będąc głodną, czekała z niecierpliwością wyjścia przełożonego. Ten jednak, jakgdyby rozmyślnie, kaszlając, postękując, ubierał się w palto, wreszcie wyszedł ze swego pokoju, spojrzał na podwładnych obojętnie, lekko skinął głową i zwolna opuścił biuro.

Pierwszy wyszedł Wilmański, podawszy rękę koledze i czule ściskając rękę Traweckiej, póki mu jej niecierpliwie nie usunęła. Już będąc na schodach, przypomniała sobie o pozostawionym bukieciku. Szybko wróciła, a gdy zarumieniona z pośpiechu wyszła z gmachu na ulicę, ujrzała całą gromadę urzędników. Jedni szybko szli ulicą, inni rozmawiali, tamci wyznaczali sobie głośno miejsce spotkania, a patrząc na ich twarze, ruchy, słuchając ich głosu, doznawało się wrażenia, że ci ludzie przed chwilą zrzucili gniotący ich ciężar, że cieszy ich ulica, słońce, swoboda ruchów.

Trawecka wymijała ich szybko, nie zwracając ich uwagi, dopiero gdy przechodziła obok Wilmańskiego, posłyszała wymienione swe nazwisko. Gdyby nie szła tak pośpiesznie, zapewne posłyszałaby rozmowę Wilmańskiego z kolegami.

— Czy znasz ją? — pytano go,

— To nasza... manipulantka...

— Wcale niczego... próbowałeś szczęścia?

— Nie opłaci się — wzruszył Wilmański ramionami — ona kroi na małżeństwo, ale ja nie głupi — zaśmiał się sucho.

— A ma coś? — spytał jeden z towarzyszy, pokazując palcami ruch liczenia.

— To, co na sobie — śmiał się głośno.

—Taka cnotliwa!? — zawołał wesoło kolega.

— Djabli wiedzą... ale, ale... widzicie? —Wilmański wskazał oczyma na inspektora Lerche, który w towarzystwie inżyniera kolejowego szedł ulicą, a spotkawszy Trawecką, ukłonił się jej uprzejmie.

Poznał ją po bukieciku fijołków, i gdy przechodziła, rzekł tonem ojcowskim:

— Śliczne fijołki — uśmiechnął się przyjaźnie. Zmięszana tą uwagą, zarumieniła się, oddała ukłon i przyspieszyła kroku.

—. Czy znacie tą małą, inspektorze? — spytał inżynier,

— Od dzisiaj... Wiecie jak u Rammera zawsze duszno, aż do nudności, i dziś ze strachem zaszedłem po akta, a tu zamiast znanego zaduchu...

— Spotykacie śliczną dziewczynę — uśmiechnął się inżynier.

— Nie to — zaśmiał się jowialnie — ale pachniały fijołki.

— A ona wam nie pachnie? — poklepał inspektora po ramieniu.

— Nawet nie przypatrywałem się jej, bo i co mi z tego? Człowiek już za stary i za ciężki__westchnął.

— A jak się nazywa? — patrzał inżynier za oddalającą się — zgrabną ma figurę, chociaż ja wolę tęższe.

Inspektor rzucił okiem na Trawecką, skręcającą w boczną ulicę, i odpowiedział obojętnie;

— Nazwiska nie znam, a na figury manipulantek nie patrzę... a wiecie, ten wyjazd mój na linję jest nudny... zasypują mnie prośbami o protekcję...

— A właśnie i ja do was mam prośbę—uśmiechnął się inżynier z przymusem.

— Ach, wy, inżynierze, to rzecz inna... my swoi... o cóż idzie?

— Kuzyn mojej żony, Pasterski, jest osobowym kasjerem... a zdaje się, że na stacji będzie lepsze miejsce... nie zapomnicie?

— Dajcie mi notatkę przed wyjazdem, bo nie ręczę za moją pamięć.

— Jutro wam dam i zgóry wam dziękuję — uścisnął rękę.

— Niema za co... no i nie zapewniam was... może dyrektor, może kto inny ma już upatrzonego na tę posadę... ale postaram się.

— Jak zechcecie, inspektorze, zawsze coś znajdziecie .— uśmiechnął się przyjaźnie inżynier.

— Dla was, co będę mógł, zrobię,

II.

Przez małe, brudne, cuchnące podwórze, w którego głębi stała murowana oficyna, przeszła ostrożnie Trawecka i poczęła iść wąskiemi, lepkiemi od brudu i błota schodami na trzecie piętro. W klatce schodowej unosiły się zapachy kuchenne, przysmażonych tłuszczów, zatęchłych pomyj, wyrzuconych kości, gdyż , drzwi tak z jednej, jak i z drugiej strony prowadziły do kuchen poszczególnych mieszkań.

Im szła wyżej, tem silniejszy stawał się zaduch i nieprzyzwyczajonych mógł przyprawić o mdłości, ale Janina zajmowała to mieszkanie na trzeciem piętrze od roku i miała czas zobojętnieć na te brudy i wyziewy. Na trzeciem piętrze skręciła na lewo i weszła do małej kuchenki, narazie pustej. Z następnego pokoju, na odgłos otwieranych drzwi, zawołano głośnym, bezdźwięcznym głosem: — Kto tam? Czy to Janinka?

Zamiast odpowiedzi weszła do pokoju, oświetlonego dwoma oknami, i składając kapelusz na łóżku, powiedziała tonem niecierpliwym:

— Głodna jestem... może mama mi da... Matka, kobieta niemłoda, z twarzą prostacką, do której przylgnął wyraz chytrości, spojrzała na córkę niechętnie zblakłemi, jasnemi oczami, leniwie poruszyła się na krześle i nie przestając szyć, powiedziała oschle:

— Twój obiad w kuchni... weź sobie.

Janina spojrzała na matkę i tonem łagodnym spytała:

— Czy mama się gniewa?... Może nowy jaki kłopot?

— O, tych mi nigdy nie braknie — uśmiechnęła się gorzko. — Jasiek gdzieś zgubił czy sprzedał książkę szkolną. Mańka rozdarła świeżo przerobioną spódniczkę a Klarci odpadła podeszew. Czy to mało — narzekała — a ty matko gotuj, pierz, prasuj, rób za wszystkich.

— A ja czy nie pracuję? — powiedziała z żalem.

— Ty? — obrzuciła ją niechętnem spojrzeniem— co tobie za bieda? Wystroisz się i do biura, wielka mi robota — zaśmiała się drwiąco — ale stań ty przy kuchni, przy balji, susz sobie głowę, jak nastarczyć wszystkiemu... to robota.

— Oddaję przecież wszystko.

— Co mi będziesz oczy wykłuwała, że oddajesz— obruszyła się — czy ty prosiłaś, chodziłaś, kłaniałaś się o to miejsce? I jeszcze mi wypomina!

— Ależ nie wypominam, mamo... — mówiła — ciszej... bo posłyszy — wskazywała oczyma na dalsze drzwi.

— Cóż to znowu? Czy nie jestem u siebie? — podniosła głos — nauki będziesz mi dawała! Patrzcie ją!... Idź jeść... Coś zanadto zależy ci na nim, ale ja na to nie pozwolę — zamruczała trochę ciszej.

Nic nie mówiąc, poszła Janina do kuchni i usiadłszy na tapczanie, na którym sypiał jej brat, postawiła na stole garnuszek z postną kartoflanką. Zjadła trochę, ale zupa mdła, zimna, nie smakowała jej. W małym rondelku były kluski, zeschnięte, ledwie letnie, spróbowała i odstawiła mimo głodu. Posprzątawszy, wzięła z półki chleb i ukroiwszy kawałek jadła ze smakiem.

— Janinko! a nie mówiono co w biurze o awansie?....

— Opowiadano, że jedzie inspektor Lerche na linję — zbliżyła się do matki.

— O, to człowiek nieużyty... znam go z czasów nieboszczyka...

— Czy może mogę pomóc mamie?

— Z ciebie, Janko, dobre dziecko — rozczuliła się — i gdybyś ty matki słuchała we wszystkiem, byłoby inaczej — westchnęła — weź spódniczkę Mani, poceruj... tylko starannie.

Zasiadły obie do roboty, a po chwili odezwała się matka:

— Już dwa lata siedzisz na tych sześćdziesięciu koronach, jak teraz nie podwyższą ci pensji, chyba niema sprawiedliwości na świecie. A ty jak myślisz?

— Nie wiem, mamo... ten Rammer jest zły i niesprawiedliwy.

— Umyślnie dali cię do jego biura, znają go, ale już ja pójdę do niego.

W umyśle Janiny stanął obraz wchodzącej do biura matki, w szeleszczących spódnicach, z twarzą surową,,. Widziała drwiące uśmiechy Borskiego i Wilmańskiego, słyszała gniewny i opryskliwy głos naczelnika Rammera, który nietylko odprawi matkę z drwinami, ale i na niej wywrze gniew.

— Moja mamo, — prosiła — niech już do Rammera mama nie chodzi. Od niego nic nie zależy, a on taki przykry człowiek... jeszcze powie mamie coś nieprzyjemnego.

— A ja, czy nie mam języka?... Niech sobie gada, byle ci dał podwyżkę, bo już nie poradzę. Tylko oblicz... mamy osiemdziesiąt cztery koron...i z tego ty bierzesz sześć, za mieszkanie dwadzieścia dwie, jeśli zapłacą lokatorzy — wskazała na przyległy pokój — zostaje na wyżywienie i ubranie pięciu osób pięćdziesiąt sześć koron... i z czego tu żyć? Poprostu- ręce opadają, a zwłaszcza na wiosnę — oczy jej zaszły łzami.

— Eh, mamo, — uśmiechnęła się — to samo mówi mama każdej wiosny i każdej jesieni i jakoś dajemy sobie radę.

— Tak ciężko nigdy nie było — wzdychała.

— I to mama zawsze mówi.

— Głupia jesteś — powiedziała zniecierpliwiona — może i mówiłam, ale zawsze liczyłam na stryja.

— A gdyby do niego się udać?

— Do niego?... Nie, nie można mu się naprzykrzać, bo gotów nas wydziedziczyć, a ma dom, ogród, pole, gospodarstwo.

— Możeby pojechać do niego?

— A za jakie pieniądze? — oburzyła się— a jeśli nic nie da? tylko daremny wydatek... Gdybyś miała rozum, byłoby dziś inaczej — westchnęła i z wyrzutem spojrzała na córkę,

— Lepiej nie mówmy o tem — powiedziała podrażnionym głosem — stary, brzydki... nie chce go...

— A wolałabyś tego młodego, co groszem nie pachnie, a zawraca ci głowę głupstwami — mówiła z przekąsem,

— Ani jednego, ani drugiego — zawołała zarumieniona — sama pracuję i to mi wystarcza.

— Wystarcza!? — i tłusta jej twarz wyrażała żal i pretensję — przecież widzisz jak pracuję, zamęczam się, tchu mi nie staje, a ty myślisz tylko o sobie... Któż cię wychował, uczył, dał edukację? Kto postarał się o twoją posadę? I teraz słyszę wymówki, że pomagasz biednej matce... — i rozżalona zaczęła płakać.

W umyśle matki odtworzyły się wspomnienia i obrazy maleńkiej, nieporadnej Janinki, trudy i kłopoty z jej odchowaniem i ogarnął ją bezwiedny żal matki, żyjącej z pracy dziecka. Zdawało się jej, że każda wzmianka o pieniądzach, o udzielonej pomocy jest zarazem wymówką. I stąd jej rozdrażnienie, nieuzasadnione żale i pretensje, uważała bowiem Janinę zawsze jako nieletnie, nieporadne dziecko, które we wszystkiem powinno iść za jej radą i wskazówkami. Córka rozgoryczona tonem matki, patrzała chmurna na płaczącą i nie umiała znaleźć słów kojących...

Wtem zapukano ostro do drzwi kuchennych i nie czekając odpowiedzi, wszedł sapiąc głośno, niski, dość otyły mężczyzna i zdejmując zrudziały kapelusz zawołał:

— Moje uszanowanie pani Karolowej — wszedłszy do pokoju — a, i panna Janina przy pracy, jak Bóg przykazał... zawsze śliczności, jak kwiatek — oddychał głęboko, oglądając się za krzesłem.

Matka szybko otarła łzy, mimo swej tuszy zerwała się z krzesła i rozjaśniając twarz miłym uśmiechem, witała przybyłego serdecznie:

— A, pan Łuka! Jakże nam przyjemnie.... proszę, siadaj pan — przysunęła mu krzesło.

— Dziękuję... dziękuję — sadowił się na krześle i wyjmując wielką kraciastą chustką, ocierał spoconą, łysawą głowę. __ Gorąco dzisiaj, no i drapałem się na trzecie piętro.

— Zawsze to pięknie ze strony pana Łuki, że nie zapomina o nas — mówiła ze słodkim uśmiechem — jakże zdrowie?

— Dziękuję, trzyma się człowiek... Przechodząc, zaszedłem do was na chwilę — spojrzał na Janinę małemi sprytnemi oczyma.

— To zaszczyt dla nas—pochyliła głowę matka— przy tylu interesach, sprawach...

— Ano, w sklepie zostawiłem Rózię, a sam wracam od rejenta — mówił z odcieniem dumy.

— Od rejenta?! — udała zdziwienie — a cóż pan Łuka tam robił?

— Kupiłem chałupę na Mylnej... — rzekł, czekając wrażenia.

— Chałupę? — zaśmiała się — pewno kamienicę. —No tak... sześć okien frontowych... dziesięciu lokatorów... i wozownię i ogród.

— To i chwała Bogu — cieszyła się ze źle ukrywaną zazdrością.

— A cóż panna Janina na to? — zwrócił się do dziewczyny milczącej, zajętej szyciem.

— Tem lepiej dla pana i dzieci — odpowiedziała, nie podnosząc oczu.

— Pewno pan się tam przeniesie, bo co własne, to własne — dodała matka.

Odetchnął głęboko, zapalił cygaro, rozsiadł się lepiej i mówił:

— Ja kupiec i porządek u mnie to grunt, otóż kamienicę kupiłem dla siebie nie dla dzieci, one dostaną sklep. Rózia idzie zamąż, to ona się nie liczy — znów umilkł i czekał.

— Rózia! — zawołała Karolowa — kiedy? za kogo?

— Trafił się jej kupiec z Ropczyc, dawny mój uczeń, wdowiec z dwojgiem dzieci, ale porządny człowiek... i w czerwcu ślub.

— Jakiż pan szczęśliwy, żeś zabezpieczył los córki — westchnęła, rzuciwszy okiem na Janinę.

— Ee, niema pani czego się martwić — uśmiechnął się i grubą, spracowaną ręką otarł zaślinione od cygara usta i krótko przycięte wąsy — byłe panna Janina zechciała, a mąż się znajdzie.

W tonie czuć było pewność siebie, bo gdy przez znajomą badał Traweckich, odpowiedziała mu matka w imieniu Janiny, że trudno wydać córkę za człowieka posiadającego w domu dziewczynę starszą od przyszłej żony.

— Ja się też nie martwię — rzekła pośpiesznie— ma chleb w ręku, pozycję... i będzie co Bóg da.

— Ech ciężki to kawałek chleba, bazgrać i słuchać byle kogo... ot, być panią, gospodynią, mieć własną kamienicę, to rozumiem. Czy nie tak, panno Janino?

— Jak dla kogo... mnie wystarcza moja pensja.

— Hm, dziś jest, a jutro niema.... a co pewne, umocowane, to znów co innego,

— Święta prawda — wmieszała się matka — ale i Janinka, jeśli Bóg pozwoli jej doczekać, będzie miała dom i gospodarstwo.

Narazie zrozumiał, że znalazł się bogaty konkurent, nachmurzony więc starał się wybadać,

— Jakim sposobem? — spytał.

— Brat mego nieboszczyka, a rodzony stryj i opiekun Janinki, to bogacz — odpowiedziała zadowolona.

— Coś słyszałem... to ten pod Bochnią?... Żonaty?... Kawaler?...

— Wdowiec.

— Ee, to się jeszcze ożeni — uśmiechnął się.

— Kiedy bo nie, przysiągł nieboszczce i piąty rok we wdowieństwie.

— Ano... tem lepiej. Otóż, wracając do interesu, mój sklep dla dzieci, tak im się należy, bo wspólnie z nieboszczką dorobiliśmy się a kamienica dla mnie i mojej żony, skoro znajdę po swej myśli — a mówiąc to, spojrzał wymownie na Janinę.

— Co słusznie, to słusznie — skinęła głowę — napracował się pan, czas odpocząć.

— Ho, ho, jeszcze czas na odpoczynek — zaśmiał się głośno — siłę mam — podniósł wgórę wielką rękę. — Sklep będę prowadził, a kamienica na stare lata... Cóż u pani słychać?

— Stara bieda... dzieci rosną, to i wydatki rosną... źle wdowie i sierotom — westchnęła.

— Zmieni się to, zmieni — uśmiechnął się — byle pani zięcia z głową dostała... A cóż panna Janina taka milcząca? Czy gniewna o co?

— Ja? na pana? — odrzekła obojętnie.

— Zmartwiona, panie Łuka — pośpieszyła matka z usprawiedliwieniem — bo są niesprawiedliwi dla niej.

— Jakto? — zawołał zaciekawiony.

— Drugi rok siedzi na sześćdziesięciu koronach miesięcznie...

— Ładny grosz... jest na stroje — uśmiechnął się, patrząc na Janinę.

— O, ona nie taka — zawołała matka —wszystko mi oddaje, a tę sukienkę sama sobie uszyła i kapelusz ubrała... ona nie spocznie, dopóki wszystkiego nie obejrzy, nie poprawi... i w kuchni mnie wyręcza.

— Hm... to pani byłoby żal pozbywać się takiego skarbu — uśmiechnął się.

— Jeśliby to było z jej szczęściem, to niech idzie, przecież matką jestem.

— Prawda, prawda, — skinął głową — no, czas na mnie... a pannę Janiną i panią proszę na wesele, zanim Rózia tu przyjdzie — rzekł, wstając z krzesła.

— Bardzo dziękujemy... a kiedyż ślub?

— To już Rózia powie... czy panna Janina będzie? — spytał, stając przed nią.

— Jeśli tylko będę mogła.

__ Będzie, napewno będzie — dodała matka — takich zaprosin nie odmawia się.

— I ja tak sądzę — mówił, podając wielką, spracowaną rękę Janinie — niech się pani nie martwi biurem, poradzimy na to.

— Ja się też nie martwię — mruknęła i szybko usunęła rękę z dłoni.

__ Hm... harda pani — uśmiechnął się dobrotliwie — to dobrze, lubię takie. To i do widzenia... moje uszanowanie — dodał tonem grzecznego kupca.

Przeprowadzony do schodów przez uprzejmą gospodynię, poszedł. Gdy matka wróciła, zastała Janinę otwierającą gwałtownie okna. Spojrzała się chmurna i dodała złośliwie:

— Jak pan Florjan zaćmi cały pokój, to ci nie szkodzi.

— Bo pali papierosy, nie te wstrętne cygara.

— Jak zechcesz, to go odzwyczaisz od palenia... mądra żona wszystko zrobi z mężem.

— Nie będę żoną ani jego, ani niczyją — rzekła popędliwie — taki obrzydliwy, mokre ma ręce... muszę się umyć.

— No no bez tych fanaberji — zawołała matka surowo — inna, Panu Bogu dziękowałaby na klęczkach, a ona miny stroi.

— A niech idzie do innej.

— Pomyśl tylko... ma sklep spożywczy na Urodzkiej, kamienicę... człowiek stateczny, bogaty nie żaden pędziwiatr... życie będziesz miała jedwabne, jak pani, jak hrabina.

— Dziękuję — uśmiechnęła się złośliwie — nie chcę być ani panią, ani hrabiną, chcę być sobą, człowiekiem.

—A to co nowego? W głowie ci się przewróciło czy co?... Pan Bóg stworzył cię kobietą, masz być żoną, matką... Alboż nie będziesz sobą, jak wyjdziesz za Łukę...

— Moja mamo, nie mówmy o tem, głowa mnie rozbolała.

— To i nie... czyś ty tylko, broń Boże, nie chora.

Tegoby jeszcze brakowało — zbliżyła się do niej ze szczerą troskliwością, i kładąc swą spracowaną rękę na jej czoło — tak... główkę masz gorącą... połóż się.

— To z tego zaduchu... przejdę się, to i minie, a może i mama pójdzie ze mną?

— Gdzie mnie do spacerów... zaraz dzieci wrócą, muszę kolację szykować... idź... może ci ulży.

Wyszła z domu pełna goryczy i upokorzenia. Czuła się bydlęciem wystawionem na sprzedaż, które każdy może targować i wreszcie ustępuje się najwięcej dającemu. Każdy mężczyzna brzydki, wstrętny, schorowany, ma prawo obejrzeć kobietę i licytować się. Kiedyż przyjdzie to równouprawnienie kobiet, o którem tak dużo mówił pan Florjan?

Przecież w biurze ona pracuje pilniej, lepiej i dawniej aniżeli Wiłmański, a jednak on pobiera dziewięćdziesiąt koron a ona sześćdziesiąt. Czy to słusznie? sprawiedliwie? Albo ta Bronka, wstąpiła na kolej o pół roku później, pisze niewyraźnie, rachuje z truciem, często opuszcza biuro, a jednak ma więcej od mej... i pewno dostanie podwyżkę, bo nie wahała się sprzedać protektorowi... Zawsze i wszedzie ten handel kobietami. To wstrętne, oburzające! I ona też należy do tych do tvch. które się kupuje.

Oto przychodzi Łuka... pamięta go dawniej, gdy kupowała w jego sklepie. Już wówczas, mimo obecności żony, silił się na głupie dowcipy, koncepty, dawał lepszy towar, sprawiedliwą wagę. I oto przychodzi taki opasły, brudny, zasapany, obejrzał ją jak krowę na jarmarku i targuje. A matka? Ponieważ cierpi niedostatek, zdaje się jej, że pieniądz jest całem szczęściem, i pcha ją w ramiona Łuki. Nie widzi, że on kupuje dla swego tylko użytku jej ciało... I czy tylko jej ciało?... Związana z nim, jego interesami, upodobaniami otoczeniem, musi i duszę nagiąć do tego jarzma. I zostanie kupcową, panią, kamieniczniczką, kapitalistką i zacznie innych wyzyskiwać.

Ona!... Kapitalistką i wyzyskującą!... uśmiechnęła się... I co powiedziałby na to pan Florjan? Gardziłby nią i słusznie, bo się sprzedała, ale ona nigdy, przenigdy tego nie zrobi. Niech się dzieje co chce, ale nie upadnie tak nisko. Nigdy! — szepnęła przez zaciśnięte zęby — wolę głód, nędzę... Zresztą, prędzej czy później ci kapitaliści i wyzyskiwacze upadną, znikną jak rosa, gdy zejdzie słońce wolności. Wówczas dopiero świat będzie piękny! Ze stosunków ludzkich usuną się pieniądze, nierównomierny podział bogactw, ucisk słabszych przez mocniejszych, wyzysk biednych przez bogatych! Zapanuje prawdziwy raj i spokój na ziemi! Każdy otrzyma według swej pracy, żadnych przywilejów, żadnej nędzy, żadnej obłudy, żadnych krępujących więzów. I wszyscy mają co jeść, w co się ubrać, mogą używać przyjemności i rozkoszy.

Od czasu przeczytania Bebla o kobiecie przyszłości, Kautskiego zasad socjalizmu i licznych broszur, dawanych jej przez lokatora, pana Florjana Wapieńskiego, śniła i marzyła o tym porządku nowym, o tym świecie pełnym harmonji, szczęścia i spokoju. I teraz w tem strapieniu, gdy wspomniała ów świat, który się tworzy w jej oczach i walczy zwycięsko z przestarzałym porządkiem, dziwna otucha w nią wstąpiła. Twarz jej się rozjaśniła, krok stał się, lekkim i elastycznym, oczy zabłysły radością i nadzieją. Dożyć tej chwili szczęścia i umrzeć, unosząc ze sobą pewność zwycięstwa. ....

Marząc o tej przyszłości, spojrzała w ulicę i ujrzała szereg więźniów, idących pod dozorem z robót do więziennych cel.

Patrzała z oburzeniem, jak różni chłopcy dogadywali idącym, jak publiczność z bezmyślną ciekawością przyglądała się tym „zbrodniarzom".

To są ofiary ustroju kapitalistycznego i własności prywatnej, rozmyślała i nie dość im kary więziennej, ale prowadzą ich we wstrętnej odzieży po ulicach, wystawiając ich pod pręgierz. I co musi się dziać w duszy tych ludzi gdy widząc obok idących, wystrojonych, wolnych, patrzących na nich ze wstrętem i dumą. Jakie piekło goryczy budzi się w nich i jak niesprawiedliwa dla nich jest ta kara dodatkowa. Lecz w naszym świecie nie będzie ani więźniów, ani tego pręgierza, bo skoro każdy będzie miał co jeść i w co ubrać się, skoro nie będzie pieniędzy i własności prywatnej, wszelkie występki w tym rodzaju ustaną, a więzienia przemienią się na szkoły. Ale kiedy, kiedy nastąpi nowy porządek świata? Pan Florjan powiada, że czas niedaleki, że walka wre wszędzie, że zwycięstwo jest bliskie... Oni walczą, a ona!?

Uśmiechnęła się z goryczą nad swą nieudolnością i biernością. Ona tylko marzy i pragnie i gdyby tak wszyscy robili nigdy nie runąłby stary świat. Trzeba coś działać, przyczynić się do stworzenia szczęścia. Jużci bezczynną nie może być i nie chce. Poradzi się jego, przecież może agitować, organizować, jednoczyć ludzi tych samych przekonań. Dosyć tej zwłoki, tej bezczynności, dosyć przygotowań, teraz czas na czyny.

— Dobry wieczór! — posłyszała znany sobie głos i nagle Wapieński podał jej rękę do uścisku. 

— Właśnie o was myślałam — rzekła, spoglądając na wyrazistą, trochę bladą twarz towarzysza, otoczoną małym, ciemnym zarostem.

— Macie do mnie interes? — spytał, idąc obok niej.

— Tak... chciałam waszej rady.

— A wy gdzie idziecie?

— Bez celu... aby się przejść.

— To odprowadźcie mnie... a teraz słuchani was, o co idzie?

— Chciałabym w partji coś robić — powiedziała po chwili.

— Wy? — spojrzał badawczo ciemnemi oczami— czujecie się na siłach?

— Tak... i pragnę roboty... chce przyczynić się czemś do zwycięstwa naszej idei. Poradźcie mi, co mam robić?

— Dobrze... wpierw powiedzcie mi, co was skłoniło do tego żądania?

— Co?... Myślałam o tem dawno... a dziś spotkała mnie podówójna krzywda. W biurze postąpiono sobie niesprawiedliwie, a w domu... — szukana wyrazu —w domu sponiewierano mnie jako człowieka.

— I co zrobiliście?

— W urzędzie musiałam milczeć... a w- domu...

— Także  milczałam— dodał.

— Zrobiłam!! to dla matki.

— Otóż, mojem zdaniem, jesteście za mało przygotowana i przeświadczona aby pracować w partji. Wasza osobista krzywda, kropla w morzu cierpień milionów, skłania was do szukania partyjnej pracy. Podnieta ta ustanie, skoro ustanie wasza krzywda... a kto chce być naprawdę socjalista, ten musi czuć krzywdę całej ludzkości, ten musi ukochać ideę dla idei, zapomnieć o sobie, a żyć tylko dla idei. Rozumiecie, żadnych wahań, kompromisów, wątpliwości.

Słuchała z natężoną uwagą i spytała po chwili:

— Mówicie o ideale... a ja chcę być prostą pracownicą.

— Zanim kogoś będziecie uczyli czytać, musicie

wpierw sami się nauczyć. Zaczynajcie od siebie, nie. ukrywając waszych przekonań, brońcie ich w razie potrzeby, nie zasłaniajcie się formami burżujskiemi, nie paktujcie z nawyknieniami dawnego porządku, idźcie śmiało naprzód, przebojem. Zrozumieliście?

— Tak... to zasada albo raczej teorja — mówiła z namysłem — a teraz praktyka... Gdybym w biurze powiedziała, że naczelnik postąpił ze mną niesumiennie i niesprawiedliwie, on pójdzie ze skargą do dyrektora i uwolnią mnie na poczekaniu. I z czego będziemy żyli?

— Nie mieszajcie towarzyszko dwóch rzeczy różnych. Sprawa waszych środków do życia, to co innego, a upomnienie się o sprawiedliwość, znów inna rzecz. Jeśli jedna, druga, trzecia... dziesiąta zażądają sprawiedliwości, ten pan powinien i musi stracić posadę... ale ktoś musi zacząć.

— Więc dziesięć istnień skazujecie na nędzę, aby usunąć jednego urzędnika.., jeśli w dodatku on straci posadę, bo może za swą surowość zyskać pochwałę. Spójrzcie tylko, taki fabrykant krzywdzi setki lub tysiące i drwi z odejścia robotników, bo znajdą się inni.

— Jeśli mój sposób bezpośredniej obrony wydaje się wam niemożliwy, czy niepraktyczny,., więc użyjcie innego.., urządźcie zmowę i zastrejkujcie.

— Ale z kim? ale jak? — spytała tonem wątpliwym, bo przed oczami przesunął się jej obraz Borskiego i Wilmańskiego.

— To nie moja rzecz... Przecie nietylko was krzywdzą nie z wami tylko postępują niesprawiedliwie... poszukajcie współtowarzyszy i wystąpcie jako siła, z  którą muszą się liczyć.

— No tak... zapewne — mówiła zamyślona.

— A może chcecie, ażebym poszedł do waszego naczelnika i zwymyślał go... dobrze, pójdą...

— Ależ nie... wam żarty w głowie — mówiła, chmurząc się.

— To nie żarty, chcecie, to pójdę.

— Nie chcę... sama sobie poradzę.

— Wiwat samodzielność! — zaśmiał się — a teraz druga sprawa, domowa, tylko śpieszcie się.

— Nie powiem — odrzekła chmurna.

— Nie, to nie.

Jakiś czas szli w milczeniu, wreszcie zaczęła: Jeden burżuj, brzydki, stary, ale bogaty, chce mnie za żonę... dziś przyszedł, mówił o sklepie swoim, o kamienicy...

— A wy? — spytał zaciekawiony.

— Także pytanie — odpowiedziała zniecierpliwiona — matka namawia mnie, a boli mnie i obraża, że on chce mnie kupić.

— Głupstwo! — zaśmiał się. Takiego burżuja za łeb i ze schodów, po co ceregiele?

Wyobraziła sobie Łukę wyrzucanego i tak ją to rozbawiło, że zaśmiała się, mówiąc:

— Radykalny sposób.

— Inaczej z nimi nie można, to gruboskórne bydlęta... A co wy zrobiliście?

— Słuchałam... ze względu na matkę.

— Otóż to, zawsze kompromisy — rzekł drwiąco.

— O, przepraszam was, to nie żadne kompromisy, to obowiązek.

— Jaki? Społeczny czy towarzyski?

— I jeden i drugi. Matka mnie wykarmiła, wychowała i nie mogę jej odrzucać, jak grat niepotrzebny. Mam względem niej obowiązki, jako człowiek i jako córka, i tym pozostanę wierna.

— Więc po co pytacie mnie o radę?

— Macie słuszność — powiedziała przygnębionym głosem.

Odczuł, że zrobił jej przykrość, więc mówił przy-

— Takich rzeczy jak miłość, zamążpójście etc. nie bierzcie nigdy tragicznie, to błahostki. Gdy przejmiecie się nawskroś ideą, to wszystko inne będzie dla was głupstwem bez znaczenia.

Milczała przez chwilę, wreszcie spytała z pewną nieśmiałością:

— Czy doszliście już do tego?

— O ile mnie się zdaje, to tak,

— Jacy wy szczęśliwi — westchnęła.

— To szczęście jest dostępne dla każdego — uśmiechnął się zagadkowo — trzeba tylko chcieć... no i doprowadzić.

— Siebie — dorzuciła.

— Tak, siebie, człowieka, a zwierzę w sobie zmusić do milczenia.

— Co nazywacie zwierzęciem w sobie?

— Wszystko, co mi przeszkadza żyć górno i wolno... otóż towarzysze — rzekł, wskazując na grupę kilku osób — bywajcie!

Koniec wersji demonstracyjnej.

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej