Artur Gruszecki

KOLEJARZE II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

XI.

XII.

XIII.

XIV.

XV.

XVI.

XVII.

XVIII.

KOLEJARZE

Powieść w dwóch tomach

TOM II

Gruszecki Artur

XI.

Do kasy kolejowej wszedł pierwszy o godzinie ósmej pisarz, w swem wytartem ubraniu, bladawy, z twarzą pomiętą i usiadłszy za stolikiem wyjął z bocznej kieszeni surduta drukowany wykaz liczb, wyciągniętych w ubiegłym roku na loterji liczbowej. Otworzył na stronicy z nagłówkiem: Lwów, i kombinował półgłosem:

— Dwadzieścia trzy nie wyszło od trzech lat, a osiemdziesiąt sześć od dwóch... gdyby tak trzecią cyfrę dać trzydzieści dziewięć, bo pięć razy w roku była... a nuż terno wyjdzie!

Oczy szare, zwykle bez blasku, zajaśniały, a uśmiech szczęścia zabłysł na twarzy.

— Terno za dwie korony! — powiedział tak głośno, że strworzony obejrzał się.

— A może Wiedeń lepszy — i znów zaczął komponować cyfry, i tak się ożywił, że wstał z krzesła i wyjrzał przez okno. Nie zauważył nawet, że do biura wszedł Jarkowski, kasjer pakunkowy, który cicho podszedł i zawołał:

— Panie Szyrec, cóż tam ciekawego?

Pisarz, zmieszany, szybko schował książeczkę drukowaną i wyjąkał po chwili:

— Taki ładny dzień, to i patrzę.

— Zebrało się panu na miłość — zaśmiał się szyderczo — pewno liścik od dziewczyny schował pan tak pospiesznie... no, no, będzie weselisko.

— Ależ nie... wcale nie... panie kasjerze, to nie list — bronił się nieśmiało.

W tej chwili wszedł Ostecki, kasjer osobowy, przystojny brunet, lat dwudziestu ośmiu. Spojrzał ciemnemi, dość ładnemi, lecz bez wyrazu oczyma, i podkręcając czarny wąsik, rzekł z progu:

-— Cóż za wesoła rozmowa? — zwrócił się do Jarkowskiego.

— Alboż nie wiesz, Szyrec się żeni, już liściki od panny otrzymuje...

— No, ciekaw jestem, która się złakomiła — uśmiechnął się wzgardliwie.

— Bo to wiesz, pan Szyrec ma pieniążki — drwił Jarkowski.

— To widać po ubraniu — zaśmiał się Ostecki, poprawiając swój tużurek.

— Ot, drwijcie panowie, ani się nie żenię, ani pieniędzy nie posiadam — odezwał się cicho Szyrec.

— Więc gdzie idzie pensja pana — zaczął Jarkowski — mieszka pan w izdebce podłej, nie pije pan, nie dojada, zatem są oszczędności.

— A może traci na kobietki — śmiał się głośno Ostecki, a po chwili spytał: — czy ta kasjerka ładna? bo mi opowiadano cuda.

— Nie wiem jak komu — wzruszył ramionami Jarkowski — twarzyczka niczego, ale ja nie lubię takich wiotkich, człowiek bałby się co przetrącić — uśmiechnął się.

— No, zobaczę ją — wyjął lusterko, przejrzał się, musnął wąsy, poprawił jasno zieloną krawatkę.

— Nie kuś się, tam jest już Lerche, nic nie wskórasz — uśmiechnął się zjadliwie — bo chociaż ty młody, ale on ma pieniądze i wpływy, i ani się opatrzysz, jak wylecisz,

— Ho, ho, nie taki ja skory do zastraszenia, jeśli mi się ona spodoba... to przypnę mu rogi.

— I sam się natkniesz — dorzucił Jarkowski.

W tej chwili weszła Janina, pozdrawiając obecnych. Ostecki ze swym najpiękniejszym uśmiechem skłonił się i przedstawił, ściskając za długo podaną rękę. Cofnęła mu ją, mówiąc z pewną nieśmiałością:

— Przyszłam na praktyczną naukę.

— Bardzo dobrze... cóż wie pani z kasowości? — otworzył swój ternion — w jakim porządku idą bilety? umie pani?

Janina szybko i bez omyłki zaczęła cytować stacje i pokazywać przegródki z biletami, czem niemało zdziwiła obu kasjerów.

— Ależ to bardzo dobrze... mogłaby pani nawet sprzedawać bilety — mówił Ostecki uprzejmie — no, a z książkami?

— To trochę gorzej — rzekła pewniejszym głosem, bo ucieszyło ją uznanie — ale wiem, że w „journalu" zestawia się codzienną sprzedaż, że w książce „Verwendungs Vormerk" wpisuje się numery biletów, a pokwitowanie z pieniędzy zaznacza się w „Abfuhrsbuchu".

— No, no, ale z pani pojętna uczennica... bo ten Izydor nieszczególny nauczyciel — uśmiechnął się.

— Nauczył mnie jednak...

— Postaram się być lepszym nauczycielem — spojrzał w jej oczy zalotnie — niech pani spocznie, bo otwieram kasę.

Sprzedaż skończyła się wkrótce, gdyż podróżnych nie było zbyt wiele i Ostecki zaczął z wielką uprzejmością wtajemniczać Janinę w sposób prowadzenia kasy i utrzymanie rachunkowości.

— A to, proszę koleżanki — wskazał na przyrząd — nazywa się „composteur", posiada on walec z  ruchomemi liczbami, który nastawia się każdego dnia. Bilet wkłada się w otwór, naciska się rączką żelazną, i już odciska pani datę na odwrotnej stronie biletu.

Nauka ta trwała do godziny jedenastej.

— Teraz koleżanko zamykam kasę... najbliższy pociąg dziesięć przed trzecią. Czas się posilić, może razem pójdziemy? — uśmiechnął się.

— Stołuję się w domu — odpowiedziała chłodno, gdyż zbyt widoczne nadskakiwanie Osteckiego było jej niemiłe. Zdawało się jej, że w jego sposobie rozmowy, spojrzeń, nawet uprzejmości był jakiś odcień lekceważenia.

— Jaka szkoda — westchnął Ostecki — tak się cieszyłem, że wtajemniczę panią w arkana naszej restauracji.

— A u kogo pani się stołuje? — spytał Jarkowski.

— Od pani Zgierskiej przynoszą mi jedzenie.

— Aha, od Zgierskiej — uśmiechnął się ironicznie — już pani ją poznała?

— Tak jest.

Po wyjściu dodał Jarkowski złośliwie:

— No, swój swego znajdzie... winszuję ci koleżanki, Stefanie — zaśmiał się.

— To dla mnie obojętne, przecież nie myślę się żenić — uśmiechnął się dumnie — idzie o przepędzenie czasu, a ona naprawdę ładna i ma takie niewinne oczy... Nie wiesz co więcej o niej?

— Tyle co i ty, że ma protekcję inspektora, a reszty domyślasz się zapewne... Zresztą Stański może powie ci coś więcej.

— Prawda... złapię go na obiedzie i spytam.

— Ach, jaki ty młody, Stefanie — westchnął Jarkowski — ledwie zobaczył dziewczynę, już leci na nią.

— A czy mi nie wolno? Czy jestem związany jak ty, żoną? — pokazał w uśmiechu białe zęby — co mi zresztą szkodzi spróbować? On daleko, ona tęskni, a obowiązkiem chrześcijańskim jest pocieszać strapionych i spełnię moją powinność — śmiał się głośno.

— No, z taką może ci się udać — pokiwał głową

Jarkowski — ale kiedyś trafi kosa na kamień.

— Jeszcze ten kamień głęboko — musnął czarnywąsik i wyprostował się dumnie. — Dowidzenia stary zrzędo.

— Szczęśliwy — mruknął Jarkowski, patrząc na odchodzącego.

Ostecki sam i pewna część kolegów uważali go za niezwyciężonego zdobywcę względów kobiecych. Nawet pani naczelnikowa, zresztą bardzo surowa w osądzaniu mężczyzn, zwłaszcza kolejarzy, uśmiechała się łaskawie do niego, a swoją drogą, starannie strzegła córki Alisi od wszelkiego sam na sam z ładnym kasjerem.

Na peronie było kilka kobiet; zajrzał im śmiało w oczy, uśmiechnął się zadowolony ze siebie i poszedł w kierunku kancelarji urzędnika ruchu, gdzie Stański praktykował. Dawniej był wprawdzie urzędnikiem ruchu na mniejszej stacji, jednak Horynia była stacją węzłową i musiał wpierw odbyć praktykę, zanimby objął samodzielne urzędowanie. Posługiwano się nim też na wszystkie strony, a zwłaszcza naczelnik, który wiedział, że Stański został za karę przeniesiony z dyrekcji na przestrzeń.

Właśnie Stański przyjmował pociąg towarowy a sam naczelnik z cygarem w ustach kontrolował jego czynność.

— "Studenpass" weź pan — krzyczał naczelnik na cały głos.

— Wiem, panie naczelniku.

— Gdzie się podziewa "zugsführer" wołał poirytowanym głosem naczelnik.

— Już idzie! — odkrzyknął Stański i podszedł kilka kroków do prowadzącego pociąg, ażeby odebrać służbowe papiery.

Sprawdził, czy zegarek prowadzącego pociąg zgadza się z urzędową godziną i skierował się do biura, ażeby zapisać nadejście pociągu towarowego.

Naczelnik okiem władcy patrzał na stojący pociąg i tor przedstacyjny i rzekł do Stańskiego:

— Pan ma za mało przeglądu wszechstronnego, widzi pan przecież, że ostatnie wagony stoją na "Geleise drei", jak zacznie pan "szybować" wejdą na "Geleise zwei", a tam "wajcha" ustawiona jest na „personkę" i może być nieszczęście.

— Zaraz zarządzę — odparł z pośpiechem — tylko zapiszę — podniósł papiery wgórę.

— Otóż tacy wy wszyscy z dyrekcji — zaśmiał się drwiąco naczelnik — tylko widzicie, co przed nosem, a w służbie na wszystko trzeba mieć oko.

— Rozumiem — mruknął Stański.

— To mało rozumieć, trzeba zrobić.

— Dobrze, panie naczelniku — i odwrócił się, ażeby wydać potrzebne zarządzenia.

— Wpierw pan zapisz — krzyknął naczelnik — na "szybowanie" i "przykuplowanie" naszych "pakwagenów" będzie czas.

— Dobrze, panie naczelniku.

Mniej więcej dozorowanie naczelnika na dworcu było tego rodzaju, że wydawał stosowne rozkazy, albo w chwili spełniania wymaganej czynności, albo po jej spełnieniu, a bardzo rzadko w chwili odpowiedniej. Miał on jednak to głębokie przeświadczenie osobiste, że bez jego wdania się nie byłoby porządku, zdarzyłyby się zderzania pociągów, i cała kolej stanęłaby.

I teraz, z poczuciem spełnienia obowiązku, z wielką godnością poszedł do swego mieszkania. Podwładni odetchnęli, a  cała robota przesuwania wagonów i dołączenia do pociągu stojących na stacji wagonów towarowych, odbyła się cicho i w porządku.

Nadeszła chwila wolna pomiędzy ustawieniem na wskazanym torze pociągu towarowego, a nadejściem pociągu osobowego i Stański mógł wpaść do restauracji i posilić się.

— Cóż, jak ci smakuje służba u nas? — spytał

Ostecki, siadając przy Stańskim.

— Jak psu okra — odparł chmurny — wypełniam rozkazy, stosuję się do przepisów, a wszystko na nic, naczelnik musi mieć „wink von oben", ażeby sprawdził moją nieudolność do służby...

— To już przesada, stary Kurczyński niezły człowiek, tylko porywczy i krzykliwy, bo w domu musi trzymać buzię na kłódkę — zaśmiał się ze swego konceptu.

— Dom jest domem, a służba służbą — powiedział twardo — swe złe zamiary niech wyładuje na spacerze, polowaniu, a nie na nas.

— Tylko nie szukaj ideałów — uśmiechnął się Chrustowski — bierz ludzi jakimi są i przystosuj się do nich, bo nic nie zyskasz na kolei. Czy sądzisz, że naczelnikowi nie zalewają sadła za skórę tacy kontrolerzy, inspektorzy i inni?

— Et, co tam gadać dużo — rzekł Stański — jesteśmy w jarzmie podłem, a wyzwoli nas jedynie zrzeszenie się wszystkich pracowników.

— Ty znów wracasz do swego — zaśmiał się Chrustowski, gładząc delikatnie łysinę, przykrytą lekko bocznemi włosami — mało ci było przeniesienia na tę przestrzeniową, psią służbę.

— Prawda, do żywego mi dojedli, zwłaszcza ojciec to odczuł... ale nie dam się i dopóki sił i możności będę się bronił.

— O, zawzięta z ciebie sztuka — śmiał się Ostecki — czy i socjalistki są także tak uparte?

— Socjalistki? — zdziwił się Chrustowski — a u ciebie skąd ten pomysł?.,. Aha, już wiem, pewno poznałeś nową kasjerkę... ładna, bo ładna, cóż kiedy dusza marna, sprzedała się...

— No, tego nikt z nas nie wie napewno, może tak, a może nie — odparł Stański, jedząc podaną potrawę.

— Ale, wiesz, bądź co bądź — wtrącił Chrustowski, gładząc przykrytą łysinę — ona była manipulantką, a po przeprowadzonej dyscyplinarce, że się tak wyrażę, dostała wyższą, popłatniejszą posadę. To daje dużo do myślenia.

— Pozory są przeciw niej — rzekł Stański — nie zaprzeczam, ale kto wie, jakie czynniki tam działały.

— Ja was pogodzę — zaśmiał się Ostecki — Lerche albo znalazł, albo myśli znaleźć port bezpieczny, cichy i spokojny.

— Albo też rozkoszny — dorzucił ze śmiechem Chrustowski — to jednak muszę mu przyznać, że wyszukał ładną i ponętną.

— Pal djabli inspektora, czyż my i mężatkom nie zawracamy głowy? A cóż ona lepszego, jest on, to i dobrze, cicho, a niema go — wolne pole. Czyż nie tak? — śmiał się Ostecki.

— Ach, ty zawsze gotów, byle ładna buzia — uśmiechnął się Chrustowski — ale trafisz i ty na swoją.

— Czy trafię, to rzecz wątpliwa — podkręcił wąsa. Stańskiemu żal się zrobiło Janiny. Prawda, że podejrzenia są, iż za miejsce kasjerki zdradziła członków zebrania, ale od tego podejrzenia do zarzutu, iż jest już kochanką inspektora, daleka jeszcze droga. Przypomniał sobie pierwsze z nią spotkanie, jej zapał, czyste spojrzenia i szorstkość jej na wzmiankę o podejrzeniu zdrady, Odezwał się też nie bez goryczy: 

— Dziwna rzecz, jak u nas są pochopni sądzić honor ludzi, a zwłaszcza kobiet z lada pozorów. Trawecka może, ale tylko może zdradziła sekretne posiedzenie, a wy już robicie ją kochanką.

— A któż meblował jej pokój? Kto polecił ją względom naczelnika? Daj spokój bracie — położył Chrustowski rękę na ramieniu Stańskiego — takie rzeczy robią się dla pięknych oczu, dla pożądanej kobiety, a nie za gorliwość służbową.

— Zgoda... ale od starania się do pozyskania jest daleko — bronił się Stański — zwłaszcza, że ani młody, ani piękny... no i inteligencja musi być biurokratyczno-kolejowa.

— Po co inspektorowi inteligencja, uroda, rozum — zaśmiał się z goryczą Chrustowski — ma pozycję, pensję, emeryturę... no i wpływy, a to dla dziewczyny dużo ,bardzo dużo znaczy. A cóż my jej damy? Marną pensję i pozycję, którą djabli wezmą przy lada kaprysie naczelnika, kontrolera, inspektora i jak się tam te złote kołnierze nazywają.

— Dla lada dziewczyny może to i wystarczyłoby — odezwał się Stański — ale ona ma zasady, przekonania...

— Ha, ha, ha — śmiał się Ostecki — paradny jesteś! U dziewczyny zasada moralności jedna: zachować się dla męża, bo po ślubie nie liczą się kochankowie... a przekonanie także jedno: wyjść zamąż za człowieka z pozycją i pensją. To zawracanie głowy z jakiemiś zasadami i przekonaniami u dziewcząt i naturalnie u Traweckiej. Raczej mi powiedz, w jakich warunkach żyła? W jakich towarzystwach się obracała? I kto prócz inspektora starał się o jej względy?

— Matka jest wdową po nadkonduktorze, mieszkają ubogo... mają sublokatorów. Jeden z nich, socjalista znany, Wapieński, i ten prawdopodobnie wpoił w nią przekonania socjalistyczne. Ile i jak daleko zagłębiła się w teorje socjalistyczne, tego nie wiem. Mam jednak to przeświadczenie, że to dziewczyna uczciwa... chociaż... chociaż...

— Dla karjery was zdradziła — śmiał się Chruslowski z ironią. — I wiesz Stański, z ciebie dobry człowiek, aleś ideolog i nie znasz ludzi, ani dziewcząt.

— To samo mógłbym o tobie powiedzieć — odpowiedział Stański, kończąc podaną pieczeń.

— O nie!... Ja wiem, że każda, nawet piętnastoletnia wyprowadzi każdego z nas w pole; że swe ideały i miłości platoniczne zmieniają jak rękawiczki; że przysięgając ci nawet, już myśli w jaki sposób wymigać się od przyrzeczenia. Wiem dużo i gdyby mnie egzaminowano z tego, dostałbym co najmniej celująco i niejednego inspektora mógłbym pouczyć.

Zaśmiali się wszyscy, a Ostecki patrząc odniechcenia po sali, rzekł niedbale:

— Zatem socjalistka, no i uznaje wolną miłość— uśmiechnął się drwiąco — bardzo miła koleżanka i oby więcej było takich... Słuchaj Stański, nie masz ty jakich broszur tej nowej ewangelji?

— Jakiej?

— No, socjalistycznej.

— A tobie naco?

— Tak... z ciekawości... Oddam ci po przeczytaniu.

— Dobrze, dziś wieczorem otrzymasz.

Zaczęli rozmawiać o służbie kolejowej, to narzekając, to drwiąc z różnych przygód.

Stański, który był z nich najbardziej pilnującym porządku służby, wstał i rzekł do siedzących:

— Za dwadzieścia minut osobowy, muszę iść, bo teraz odpowiadam za cudze i swoje winy.

— Mam czas — dorzucił niedbale Ostecki. Zaledwie Stański wyszedł na peron, już rozległ się głośny, chrapliwy rozkaz naczelnika: 

— Jak wy tam ,,szybujecie", trzeba zrobić „los", bo „personka" będzie „forfarować"... Panie Stański, cóż to za robota?

— Idę, panie naczelniku.

__ To mało iść... niech pan dopilnuje „wajchy", bo wejdzie na „geleize drei". Pan o służbie ruchu pojęcia nie ma, idźże pan!

Stański zarządził, co i jak mają robić, na jaki tor przesuwać wagony, a że szedł po torze wystawionym na promienie słoneczne, był zdenerwowany krzykiem naczelnika, sam wydawał rozkazy i dopilnowywał ich wykonania, wrócił zmęczony i spocony na peron.

Zaledwie stanął w cieniu, już odezwał się upominający głos naczelnika:

— Idź pan do telegrafu i zapytaj się o „personkę" na vorstacji" czy „personka recht".

Po chwili Stański wrócił i meldował:

— Osobowy przyjdzie w naznaczonym czasie.

— Co mi pan tam opowiada — odburknął naczelnik — pytałem, czy „personka recht"?

— ,,Recht" panie naczelniku.

— Hm... to dobrze. A „wajchy odblokowane?"

— Tak jest.

— Obejrzy pan, czy w poczekalniach czysto, czy służba na stanowiskach, a przed przyjściem sprawdzić „wajchy", ostrożność przedewszystkiem,

Stański poszedł spełnić rozporządzenia, a naczelnik wolnym krokiem, rozglądając się bacznie na wszystkie strony, udał się w stronę kasy. Zastał okienko zasłonięte brudną firanką, a kilkunastu podróżnych czekało na otwarcie kasy. Naczelnik spojrzał na zegarek. Za siedem minut miał pociąg nadejść. Chwilkę czekał, patrząc swemi błękitnemi, trochę mętnemi oczyma na żółtawą firankę. Wśród chwilowej ciszy posłyszał głośny śmiech Osteckiego z głębi kasy, to podnieciło jego gorliwość służbisty i dosyć szybko, jak na swą tuszę, podszedł do drzwi i nagle je otworzył. Ujrzał właśnie Osteckiego nachylonego wdzięcznie w stronę Janiny.

— Co to za romanse! — zawołał gromkim głosem — tu służba!... Dlaczego kasa zamknięta?

Ostecki zganiony wobec Janiny, poczuł obrazę i odpowiedział dość porywczo:

— Według regulaminu otwieram kasę — wyjął zegarek z kieszonki.

—  Co mi tam regulamin?! — uniósł się naczelnik — tam tłumy czekają i przez głupią kasę może być "verspatung"... Proszę otwierać!

— Już otwarta — mruknął Ostecki, odsuwając brudną firankę.

Naczelnik sapał i wodził oczyma złemi po kasie, szukając przedmiotu do nagany. Wzrok jego padł na pisarza Szyreca,

— Czego mi się pan tak przypatrujesz? Masz pan papiery przed sobą, czy pierwszy raz widzisz mnie pan?

Zganiony, omal że nie zwinął się w kłębek, wytrzeszczył oczy w papier rozłożony i ledwie oddychał. To piorunujące wrażenie uspokoiło cokolwiek rozdrażnienie naczelnika i już łagodniejszym głosem zwrócił się do Janiny:

— Jakże idzie nauka?

— Zdaje mi się, że potrafię prowadzić kasę — odpowiedziała śmiało.

— Już... no, no... Panie Ostecki, zrób pan próbę. — Natychmiast — odpowiedział usłużnie — proszę panią — usunął się z okienka.

Janina przystąpiła i spytała pasażera, siląc się na spokój, do jakiej stacji żąda biletu.

— Do Maksymówki.

Janina pobladła; nie wiedziała narazie, gdzie ta stacja i chcąc zyskać na czasie, spytała powtórnie, na co otrzymała tę samą odpowiedź.

Tymczasem dalszy pasażer, owładnięty gorączką kolejową, zawołał gburowato:

— Dajże mu pani bilet, czekam od pół godziny. Równocześnie naczelnik w kasie, zniecierpliwiony zwłoką, rzekł dość szorstko:

— No, prędzej... dawaj pani bilet.

Ogromnym wysiłkiem pamięci zdołała uprzytomnić sobie, na jakiej przestrzeni leży Maksymówka i zarumieniona ze wzruszenia szybko sięgnęła do przedziałki, wyjęła bilet, włożyła do „composteur`u", stuknęła dźwignią i wymieniła cyfrę należytości.

Kupujący zaczął zwolna wyciągać pieniądze z różnych kieszeni, a Janina, widząc zniecierpliwienie następnego pasażera, spytała go o stację, do której jedzie.

— Słoboda Rungurska! — i podał 20 koron w złotej monecie.

Janina odebrała pieniądze i sięgnęła po bilet, wtem zawołał naczelnik:

— Co pani robi? Wpierw ekspedjuj pani jednego, odbierz należytość, a drugi niech czeka kolei.

— Dobrze, panie naczelniku, — zatrzymała bilet wyjęty.

— Nie zapomnij pani, że dałem dwadzieścia koron — upomniał pasażer i dodał półgłosem: — te kobiety są zawsze niezaradne, czekam i czekam, a ona guzdrze się, jak z uczesaniem.

Janina przeliczyła pieniądze otrzymane za bilet do Maksymówki, brakowało dziesięciu halerzy, o które się upomniała. Pasażer twierdził, że dał wszystkie i chciał sam znów przeliczać. Rozdrażniona Janina zawołała głosem stanowczym:

— Nie dam biletu bez dziesięciu halerzy... proszę się ustąpić.

Ten jej ton rozkazu podobał się naczelnikowi, uśmiechnął się łaskawie i mruknął:

— Tak, tak... będzie z pani niezła kasjerka. Sprzedaż dalsza szła dość szybko i składnie, — a Ostecki, chcąc przypodobać się Janinie, powiedział półgłosem:

— Wkrótce nabierze potrzebnej rutyny — spojrzał na naczelnika.

— No, zobaczymy — odwrócił się i wyszedł. Dzwonki na stacji brzmiały nieustannie, wreszcie dał się słyszeć gwizd przeciągły i lokomotywa, sapiąc, kurząc, dymiąc, wjechała przed peron. Portjer dzwonił, oznajmiając tubalnym głosem, dokąd pociąg zmierza, konduktorzy otwierając drzwiczki wagonów, wykrzykiwali czas postoju, urzędnik ruchu w czerwonej czapce, szybko przechodził z miejsca na miejsce, a Stański czekał rozkazów naczelnika, który z cygarem w ustach kontrolował czynność podwładnych.

— Panie Stański! — zawołał — sprawdź pan „wajchy".

— Idę.

Wtem prowadzący pociąg zameldował, że jeden wóz rozluźnił się w spięciu, a naczelnik zawołał za odchodzącym:

— Panie Stański!... Każ pan „zabremzować" wagon,

— Dobrze, panie naczelniku.

Stański zawołał na niższą służbę, rozkazał spiąć silniej i po uskutecznieniu wracał. Naczelnik widząc go krzyknął:

— Czy ,,zabremzował'' pan ,,fest"?

— Tak. panie naczelniku.

I wśród tego gwaru, krzyku, rozgardjaszu, do naczelnika stojącego dumnie, z miną nieprzystępną, podszedł pokornie człowiek niski, niewyraźny blondyn, z lisim uśmiechem na szczupłej twarzy, w mundurze służby kolejowej, był bowiem zastępcą portjera — Wielmożny panie naczelniku... w klasie pierwszej siedzi pan kontroler ruchu...

— Co? Gdzie? — zawołał zmienionym głosem naczelnik zaniepokojony.

— Wagon przedostatni... właśnie wysiada.

Naczelnik zrobił się nagle bardzo giętkim w ruchach i chodzie. Rzucił niedopalone cygaro, obciągnął ubranie i podchodząc szybko do adjunkta pełniącego służbę, spytał głośno, ale głosem złagodzonym:

— Czv wszystko w porządku? Stundenpass?... Pakunki? Tranzitorzy?

— Zaraz skończę, panie naczelniku.

— Spiesz się pan... Czy telegrafiści na miejscu?

— Pewno... nie byłem jeszcze.

— Idź pan zaraz!... zaraz!...

Przez ten czas nie spuszczał z oczu postaci kontrolera, który zwolna, rozglądając się bacznie wokoło, to znów mustrując oczyma pociąg cały i służbę ruchu, szedł w stronę dworca.

Był to człowiek szczupły, niski, z brodą krótko przyciętą szpakowatą, ubrany w tużurek lekko wyświechtany, w kapeluszu filcowym na głowie, niósł pod pachą torbę z papierami, a na ramieniu miał przewieszoną zarzutkę letnią.

Naczelnik szybko podszedł, udając, że dopiero co spostrzegł przełożonego, i zdejmując kapelusz, schylając się nisko w ukłonie, rzekł:

— Sługa pana kontrolera.

— Dzień dobry panu — odpowiedział suchym, urzędowym tonem i patrzał na urzędnika w czerwonej czapce pełniącego służbę.

Do tego urzędnika zbliżyło się w tej chwili dwóch żydów i trzy kobiety w towarzystwie konduktora. I kobiety i żydzi podnieśli ogłuszający hałas, pokazując swe bilety, oskarżając i tłómacząc się równocześnie. Zniecierpliwiony urzędnik zawołał ostro:

— Cicho! Nie wrzeszczcie!

Lecz hałas nie ustawał, tylko się wzmagał.

— Milczcie! — zawołał głośniej.

Kontroler spojrzał zimno w oczy naczelnika i rzekł z ironją:

— Ten adjunkt nie zna zapewne przepisów kolejowych o zachowaniu się względem publiczności... a może to z polecenia pana?

— Pozwoli pan kontroler, że sprawę tę uporządkuję — przemówił gorliwym tonem naczelnik.

— To obowiązek pana — skinął głową i szedł dalej, patrząc na spieszącego się naczelnika.

Na widok naczelnika umilkli sprzeczający się, Konduktor zdał sprawę ze sporu o stłuczoną szybę wagonową. Kobiety oskarżały żydów o zrobienie szkody, a żydzi dowodzili, że kobiety stłukły szybę.

— Nie ściągać kary — zadecydował szybko naczelnik — zapisać nazwiska i miejsce zamieszkania — a zwracając się do urzędnika dodał cicho: — kontroler słyszał wymyślania pana.

Szybko podszedł do stojącego opodal kontrolera Warzeckiego i z uprzejmym uśmiechem mówił:

— Sprawę załatwiłem... wszystko w porządku — a widząc zarzutkę na ramieniu przełożonego — pan kontroler pozwoli, że wezmę zarzutkę, taki upał dzisiaj — wyciągnął rękę.

— Dziękuję panu. Upału niema, a swoje rzeczy sam noszę — powiedział chłodno i szedł w kierunku sali restauracyjnej.

Było już po drugim dzwonku i w restauracji mało było przejezdnych, a ci co byli, wołali na różne tony płatniczego, ażeby się uiścić za zjedzone potrawy.

Kontroler okiem ajenta policyjnego obrzucił salę, podszedł do pobocznego stolika, usiadł na krześle i rzekł z miną niezadowoloną:

— Za mało cenników potraw... obrusy brudne... w  sali — spojrzał na podłogę — chyba od tygodnia nie zamiatano. Czy takie porządki u pana?

Naczelnik spojrzał piorunująco w stronę bufetu, za którym stał z błogim, uprzejmym uśmiechem gospodarz.

— Panie kontrolerze, dzisiaj był natłok gości — usprawiedliwiał się naczelnik — po odejściu „personki" zrobi się porządek.

— Zawsze powinien być porządek i czystość, tego wymaga regulamin. Ale już od minuty powinien był pociąg opuścić stację — spojrzał na swój zegarek.

— Dowiem się — zawołał naczelnik, idąc ku drzwiom, w których w tej chwili stanął urzędnik pełniący służbę i meldował:

— Z powodu poczty dwie minuty "verspätung".

— Dobrze... zanotuj pan — i poszedł z wyjaśnieniem do kontrolera.

Restaurator spojrzał w stronę naczelnika i z niskimi ukłonami, ozdobiwszy twarz najprzyjemniejszym uśmiechem, zbliżył się i spytał:

— Co rozkaże pan kontroler?

— Najpierw powiem, że u pana brudno, pełno śmiecia i pyłu, a zaduch wstrętny. Cóż dopiero musi się dziać w trzeciej klasie?

— To wina pasażerów... każę zaraz zrobić porządek — skłonił się nisko.

— Zrobić? Zrobić? — drwił kontroler, spojrzawszy przelotnie na naczelnika — zawsze powinno być czysto i porządnie... Proszę o białą kawę z rogalkiem.

— W tej chwili... zaraz służę — ukłonił się restaurator i odchodząc zawołał: — Janie! Biała kawa dla wielmożnego pana kontrolera.

Odezwała się gwizdawka konduktora prowadzącego pociąg, lokomotywa przeciągle gwizdnęła i pociąg ruszył zwolna.

Kontroler Warzecki, zanim podano kawę, wstał i trzymając tekę w ręku, przeszedł do położonej obok poczekalni pierwszej klasy.

Tuż za nim szedł naczelnik, a z rozpogodzonej twarzy było widać, że jest niemal pewny pochwały. Poczekalnia bowiem pierwszej klasy służyła jedynie dygnitarzom, publiczności zabraniał portjer wstępu z polecenia naczelnika. A jedynie wyjątek robił portjer dla tych pasażerów, którzy dobrze opłacili się za pozwolenie wyspania się w nocy na krótkiej i wąskiej kanapce, pokrytej zielonym welwetem, szumnie nazywanym aksamitem, Oczywista tylko wówczas, gdy pan naczelnik spoczywał na łonie rodziny.

Istotnie w tej poczekalni było czysto, posadzka się lśniła, nawet kurze były jako tako starte, i naczelnik rozglądał się po tej salce z zadowoleniem,

Warzecki w milczeniu podszedł do kanapki, patrzał na nią przez chwilę i wskazując na wklęśnięcie, rzeki  tonem urzędowym:

— W czasie ostatniej kontroli mojej tego wklęśnięcia nie było... widocznie ktoś spał, a była to osoba tęga i korpulentna, gdy tak dalece ugięły się sprężyny.

Naczelnik zmieszał się. Wklęśnięcie było widoczne, ale powiedział tonem spokojnym:

— W ostatnich czasach było kilku wyższych radców na stacji, w tej poczekalni. Również dwukrotnie był w przejeździe pan hrabia — wymienił znane nazwisko — prawdopodobnie ci goście tu spoczywali.

— Co innego jest chwilowy pobyt, a co innego leżenie i spanie — mówił surowo Warzecki — zapewne wie pan, że noclegowanie na stacji jest wzbronione surowo.

— Lecz czy mogą wyprosić hrabiego lub hofrata? — bronił się oskarżony.

— To zależy od taktu naczelnika... Regulamin kolejowy nie zna wyjątków.

Naczelnik nachmurzony umilkł, klnąc w duchu niesprawiedliwość przełożonych.

Warzecki przeszedł się po salce i przystanął tuż przy nim. Po chwili odezwał się tonem nagany, wskazując palcem na spluwaczkę:

— Proszę bliżej — naczelnik podszedł — w czasie ostatniej wizytacji mojej poleciłem, ażeby te niebieskie spluwaczki przenieść do drugiej klasy, a tu dać ze względu na całokształt sali, posiadającej meble zielone, również i spluwaczki zielone.

Naczelnik poczerwieniał z gniewu, gdyż Warzecki polecił był umieszczenie w tej sali niebieskich spluwaczek; odpowiedział też tonem rozdrażnionym:

— Zdaje mi się, że pan kontroler polecił umieszczenie niebieskich spluwaczek właśnie w tej sali.

— To się panu zdaje — podkreślił ostatnie słowo — a ja polecam panu teraz przemianę spluwaczek.

— Dobrze, panie kontrolerze, — skinął głową naczelnik, połykając z trudem tę gorzką pigułkę.

Przeszli do sali restauracyjnej i Warzecki nie bez zadowolenia spostrzegł świeże obrusy, czyste naczynia i cenniki na każdym stole.

W tej chwili z pośpiechem weszła służąca do sali i zbliżywszy się do naczelnika, zawołała:

— Wielmożna pani okrutnie się gniewa, kawa stygnie, wszyscy czekają, a pana nie widać.

Naczelnik zatrząsł się z gniewu, podszedł do służącej i zasyczał:

— Idź do djabła razem z kawą twoją — i zwracając się z rozpogodzoną twarzą do Warzeckiego: — służące mają szczególny dar przeszkadzania... jestem na usługi pana kontrolera.

Warzecki, zapłaciwszy za kawę, zwiedzał cały dworzec szczegółowo i wszędzie miał coś do zganienia: tam były śmieci, ówdzie złe przewietrzenie, lub nieodpowiednie ustawienie stolików... Doszli wreszcie do kasy, w której właśnie Janina wciągała do książek numera biletów i ich cenę, według wskazówek Osteckiego.

Kontroler z miną niezadowoloną spytał naczelnika:

— Czy to za zezwoleniem pana wchodzą tu pomocnice kasjera?

— To nie pomocnica żadna — odpowiedział z odcieniem triumfu — to nowa kasjerka, przysłana z dyrekcji.

— Nowa?... Z dyrekcji? — i zwracając się do Janiny, zapytał: — nazwisko pani?

— Trawecka.

— A... to wiem — uśmiechnął się łaskawie — wspominano mi o pani — patrzał badawczo na twarz, oczy, postać całą — to bardzo dobrze, że pani przechodzi kurs praktyczny... Jakże idzie?

Zamiast Janiny odpowiedział naczelnik:

— Dzisiaj na próbę sprzedawała panna Trawecka bilety... i szło wcale dobrze.

— W takim razie trzeba wysłać pana Flegema na miejsce przeznaczenia, a panna Trawecka obejmie kasjerstwo.

Następnie podszedł do stołu, otworzył tekę i na wyjętym papierze zrobił notatkę.

Zamknął tekę i rozejrzawszy się po pokoju, spytał:

— Czy w czasie służby nocnej obaj kasjerzy odpoczywają na tej kanapce? — wskazał na wąską, wygniecioną sofkę.

— Innej tu niema — odpowiedział naczelnik — a panowie jakoś radzą sobie i nie narzekają.

— Bo nikt nas nie pyta — mruknął zgryźliwie Jarkowski.

— Hm... wobec instalacji nowej kasjerki, należałoby coś obmyśleć — dorzucił Warzecki.

— Zrobi się to... coś zarządzę — zawołał naczelnik z gorliwością.

— I należy się, chociażby ze wzglądów przyzwoitości — mówił Warzecki z powagą — trzeba też biuro utrzymywać w większym porządku, przewietrzać częściej...

— Zastosuję się do polecenia — skinął głową naczelnik.

Wieść o przybyciu kontrolera rozeszła się szybko na stacji i między niższą służbą. Były tam różne pretensje i skargi na zbyt despotyczne rządy naczelnika, i gdy kontroler wyszedł na peron, trzech ludzi zdjąwwszy czapki, przystąpiło do niego z niskiemi ukłonami.

— Dopraszamy się też łaski i sprawiedliwości od wielmożnego pana — schylił się do kolan jeden z robotników, blondyn, szczupły, ale zwinny i silny.

Naczelnik spojrzał gniewnie na stojących i rzekł niecierpliwie:

— Wynoście się! Tu ani czas, ani miejsce. Robotnicy nie dali się odstraszyć i zastąpili drogę

Warzeckiemu, który, węsząc z urzędu możliwe nadużycia podwładnych, spytał się z łaskawością:

— A czego chcecie?

— Proszę łaski wielmożnego pana — zaczął pierwszy — piąty rok pracowałem na kolei i należał mi się etat, a wielmożny pan naczelnik w zeszłym tygodniu wypędził mnie. Tyle lat, tyle pracy i zabiegów poszło na marne. Cóż ja pocznę teraz?

W szarych, głębokich oczach malował się żal, a twarz wymizerowana, zniszczony ubiór świadczyły o nędzy. 

Warzecki spojrzał z zapytaniem na naczelnika który pośpieszył z odpowiedzią:

— Był niedbały... uwolniłem go.

— Ja niedbały? — oburzył się szczerze robotnik — a to jeden raz nie mogłem iść na posługi do kuchni pana naczelnika, bo mi żona zachorowała ciężko, ale swoją służbę robiłem rzetelnie. Wszyscy mogą zaświadczyć.

Warzecki udał, że nie dosłyszał powodu wydalenia, a w myśli już przyznał słuszność naczelnikowi, zawsze to bowiem oszczędność wydatków kolejowych, gdy zamiast stałej, etatowej służby, nieodzowne czynności pełnią robotnicy podzienni. Zwrócił się też do robotników z twarzą surową i rzekł ostro:

— Pan naczelnik ukarał was słusznie za niedbalstwo, a leniwych i niedbałych kolej nie potrzebuje.

I z miną groźną, krokiem majestatycznym poszedł dalej.

Robotnicy z głębokiem westchnieniem żalu i goryczy zostali chwilę i rozeszli się.

Warzecki, idąc peronem, dostrzegł w rogu pod ścianą kilka niedopałków papierosów, nachmurzył się, przystanął i rzekł:

— Pan za pobłażliwy dla służby... czy powinna tu być taka kupa śmieci? Porządek i sprawiedliwość, oto zasady, których wymagam od kierowników.

— Rozumiem, panie kontrolerze.

— I zechciej pan to pamiętać. — Dobrze, panie kontrolerze.

XII.

W piątym dniu pobytu Janiny na stacji, w chwili, gdy pomagała raczej, aniżeli się uczyła przy kasjerze osobowym Flegemie, przyjechał kontroler kasowy Dworaczek z dyrekcji kolejowej.

Skoro pociąg pośpieszny wyjechał ze stacji, wszedł do kasy. Średniego wzrostu, niewyraźny blondyn, krępy, silny, w znoszonym garniturze marynarkowym, ledwie raczył skinąć głową na powitanie stanął na środku pokoju, patrząc badawczo na Janinę, Flegema, Jarkowskiego i pisarza...

Flegem z niskim ukłonem podszedł do kontrolera kasowego i podając klucze kasy żelaznej i ternionu, rzekł głosem pokornym:

— Jestem na rozkazy pana kontrolera. Dworaczek przyjął klucze, zrzucił paltot letni,

powiesił na szaragach, w milczeniu podszedł do kasy, zamknął ją, również ternion, spojrzał na pieniądze utargowane przed chwilą i policzywszy schował do kasy, a zwracając się do Flegema.

— Proszę o książki.

— Natychmiast panie kontrolerze — i z półki zdejmując, mówił, kładąc książki kolejno na stole: — „Verwendungs-Vormerk"... „Journal"... „Abfuhrsbuch", czy mam dać i „Kassabuch"?

— Pańskie zapiski osobiste nic mnie nie obchodzą — powiedział suchym tonem i zaczął szczegółową rewizję biletów w ternionie, zapasowych w szufladach, porównywał z cyframi wpisanemi do książek, i sprawdził kasę.

Po skończeniu zwrócił się do Janiny tonem dość uprzejmym:

— Sprawdziłem stan kasy, liczbę biletów, jeśli pani chce, może pani przejrzeć, chociaż to jest zbyteczne, bo sam zrobiłem rachunek.

— Widziałam — odrzekła spokojnie.

— Oto są klucze — podał je — od tej chwili pani odpowiada za kasę i pełni służbę. Spodziewam się, ze zawsze znajdę kasę w porządku i nie usłyszę żadnych skarg na opóźnienie lub nieakuratność... no i „manko" nie będzie — uśmiechnął się.

Następnie wstał, ubrał się i do Flegema, który stał z boku, powiedział:

— Dziś pan wolny od obowiązku, a jutro proszę się stawić na miejsce przeznaczenia.

— Rozumiem, panie kontrolerze — skłonił się głęboko.

Po wyjściu dygnitarza Flegem zaśmiał się, splunął i rzekł:

— Dobrze, że tę śmierdzącą dziurę porzucam... no, wam Jarkowski i panu Szyrecowi życzę powodzenia — podał rękę kasjerowi pakunków, skłonił się lekko pisarzowi, a zbliżywszy się do Janiny mówił z ironicznym uśmiechem: — pani nie potrzebuję życzyć powodzenia, bo pani już je ma... nawet taki gbur czeski, jak Dworaczek prawi pani komplementa — podał rękę do uścisku i wyszedł,

Janinę dotknęły te słowa, spochmurniała i z goryczą rozmyślała, jak dalece ludzie nie mają odczucia, że swojemi słowami dotykają innych boleśnie. Taki Flegem służy przecież podobnie jak ona, znosi od przełożonych przykrości, a jednak ani się zawahał rzucić jej w oczy impertynencję.

Jarkowski poczuł zapewne niewłaściwość odezwania się Flegema, bo zwykle skąpy w słowach i ironiczny, powiedział tonem kojącym:

— A teraz rozpoczynamy służbę we dwoje. Dzienną służbę przy dziesięciu pociągach można łatwo przetrzymać, gorzej nocą.

— Sądzę, że przywyknę i będę się budziła odruchowo — uśmiechnęła się Janina.

— To zczasem będzie... ale do pośpiesznego 9-50 nocą, do osobowego 12-58 musi pani niemal czuwać tu na tej sofce... Następnie do pośpiesznego 5-26 radziłbym pani wypocząć w domu i już czuwać do dziewiątej rano, a w międzyczasie nocnym zapisać do książek.

— Dziękuję panu za radę... ale czy nie bezpieczniej byłoby narazie wypocząć tu od pierwszej w nocy do piątej.

— To nadto męczy, przekona się pani... ja idę do domu i budzę się sam, a pani może umówić sięz portjerową co do budzenia.

— Dobrze... namyślę się zresztą.

Tak jednak była zadowolona swą samodzielnością i pozycją, że pierwszą tę noc spędziła nie zmrużywszy nawet oczu.

Gdy pociąg osobowy o godzinie dwunastej minut 58 odszedł, zostawały jej cztery godziny spoczynku, a upewniwszy się, że portjer nocny zbudzi ją na pół godziny przed przyjściem pociągu, położyła się na wymiętej, podniszczonej sofce. Czuła się zmęczoną i chciała usnąć. Przyniesioną poduszeczkę podłożyła pod głowę, przyciemniła światło i zamknęła oczy. W całym dworcu panowała cisza, gdyż był to czas, że ani pociąg ciężarowy, ani osobowy nie przychodził na stację. W ciszy nocnej tem łatwiej chwytał słuch każdy szmer, szelest, ciche poruszenie.

W sieniach dzielących pokój kasy od restauracji trzeciej klasy posłyszała dziwny łopot, jakby ostrożne stąpanie sabotów drewnianych, które to się zbliżały, to oddalały od okienka kasowego. Nasłuchiwała pilniej, wreszcie podeszła do okienka, odsunęła cichutko firankę i przy słabem, przyćmionem świetle dojrzała biegające szczury, które z nor wybiegły na żer, wyszukując po kątach porzucone resztki i obierzyny. Z obrzydzenia i wstrętu przez chwilę nie mogła się poruszyć, wpatrywała się w niezgrabne, spłaszczone ciała, zakończone nagim ogonem, w te czarne, połyskliwe oczy i nagłym ruchem zasunąwszy firankę, z dreszczem obrzydzenia spojrzała na pokój kasowy.

Tu, na ścianach na podłodze, na sofce, snuły się czarne, tłustawe karaluchy, a wokoło piecyka żelaznego biegały na wyścigi prusaki, żółte, ruchliwe, z wąsikami nastroszonymi.

Teraz naprawdę zdjął ją lęk i obrzydzenie. Tam za ścianą gromada szczurów, tu wstrętne, nocny żywot pędzące owady, ani uciec, ani schronić się i jeszcze ta suknia, na którą tak łatwo wlezą potworne stworzenia. Szybko podgięła spódnicę, rozświetliła pokój i tupotem nóg, uderzaniem o stół i podłogę papierami spłoszyła natrętów. Naturalnie o spaniu mowy nie było, do sieni bała się wyjść, chodziła po pokoju bardzo ostrożnie, ażeby nie nadeptać jakiego z owadów, gdyż mimo jasnego światła szukały żeru, zwłaszcza przy stole pisarza, który łamiąc chleb i suche bułki, sypał okruszyny na podłogę.

Nareszcie zaświtało. Na dalekim wschodzie rozlało się po niebie perłowo-seledynowe światło i zwolna różowiało, stawało się purpurowem, wreszcie błysł promień jutrzenki.

Otworzyła okna narozcież, Wpadło chłodne, świeże powietrze i poczęło gasić rozgorączkowaną twarz i głowę Janiny. Z pobliskiego lasu odezwały się ćwierkania zbudzonych ptasząt, zakukała kukułka, gruchały gołębie, a pod bladawe niebo wznosił się . skowronek, niestrudzony, jak chłop, śpiewak roli uprawnej.

Jakgdyby za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, znikły owady w szczelinach, ustał łopot szczurów, cały dworzec zamilkł, a ożyły krzaki, pola, las, rozgłośnem życiem do słońca, miłości, swobody.

Pełną piersią wciągała Janina ożywcze zapachy z łąk i lasu, a spojrzawszy na pokój kasowy, miała uczucie, że jest w niewoli i jak pies uwiązana na łańcuchu przy tej kasie. Gdyby być wolną, swobodną, pracować podług swej woli i myśli, współdziałać w urzeczywistnieniu szczęścia wszystkich ludzi. Przyszły jej na myśl nauki i wskazówki zaczerpnięte z książek i od Wapieńskiego. I mogłaby się rzucić w wir agitacji i pracy, gdyby nie to podejrzenie, że ona zdradziła pracę przy pierwszem spotkaniu się z rzeczywistością.

— Ach gdyby się oczyścić, wiedzieć kto zdradził przed inspektorem tę ich pierwszą zmowę!?

Wszedł Jarkowski, zgięty, zaspany, z czerwonemi powiekami i na powitanie mruknął:

— Jakże noc przepędziła pani?

— Nieszczególnie... tyle szczurów, karaluchów i innych owadów.

— Et, można się przyzwyczaić przy dobrej woli — uśmiechnął się, siadając przy swym stoliku.

— Może... ale dawniej byłabym uciekła do trzeciego pokoju na widok tych stworzeń... a dziś czuwałam przez całą noc.

— Razem z niemi — uśmiechnął się. — Zczasem to się pani oswoi z niemi, a one z panią.

Wkrótce miał nadejść pociąg, pasażerowie żądali biletów, i zaczęło się zwykłe życie kolejowe. Gwizdy lokomotyw, nawoływania dozorców, rozkazy urzędników, dzwoneczki, dzwonki, łoskoty przesuwanych wagonów, bieganina i nalegania gorączkowe pasażerów, i cudowny poranek zmienił się w gwar, krzyk, rozgardjasz.

Stosownie do regulaminu, Janina przeliczywszy uzyskane ze sprzedaży biletów pieniądze, wzięła ze sobą książkę pokwitowań t. zw. „Abfuhrsbuch", i poszła do kancelarji naczelnika na pierwsze piętro.

Otworzywszy drzwi, zastała w biurze służącą ścierającą kurze, która na jej widok zawołała ostrym, śmiałym głosem:

— A czego pani tu chce?

— W interesie służbowym do pana naczelnika.

— Pan naczelnik zajęty... a jaki to interes ma pani?

— Przyniosłam pieniądze.

Służąca, niska blondynka, z twarzą szeroką, pospolitą, uśmiechnęła się i rzekła:

— Pieniądze rano, to dobry znak... niech pani zaczeka, pójdę i obaczę.

Służąca wiedziała doskonale, że to nowa kasjerka, ale słyszała już od pani naczelnikowej, że to socjalistka, nie wierząca w Pana Boga, nie uznająca małżeństwa i własności prywatnej, to też podejrzliwie spojrzała na nią, na przedmioty leżące na stole, i zwolna wyszła, zostawiając za sobą drzwi lekko przymknięte.

Przeszła przez salon, banalnie, modą hotelową umeblowany, z nudną symetrją ustawionych mebli, i z hałasem otworzyła drzwi do jadalnego pokoju. Przy stole nakrytym tanią ceratą siedziała pani naczelnikowa z córką i mężem, a słysząc drzwi tak gwałtownie otwierane, rzekła surowo:

— Czego się tak rozbijasz? Tu nie stajnia, ani chlew.

— Śpieszno mi, bo przyszła do pana jakaś młoda, nie wiem panna czy pani.

Żona spojrzała groźnie w oczy męża, a do służącej zawołała:

— Nie mogłaś powiedzieć, że pan naczelnik zajęty? Cielę jakieś!

— Ba kiedy się uparła, że musi widzieć samego pana naczelnika — uśmiechnęła się ze złośliwą przyjemnością, wiedząc, że tem drażni panią.

— Co to znaczy Klemensie? — spytała surowo męża.

— Albo wiem? — wzruszył ramionami — pewno jakaś pasażerka.

— A jak ona wygląda? — spytała zaciekawiona Alisia, córka, niska, pulchna szatynka, z nosem lekko zadartym, z błyszczącemi, ciemnemi oczyma.

— Niczego sobie... młoda, postawna — odpowiedziała służąca.

— Idź do biura, przypilnuj, żeby czego nie wzięła i powiedz, że pan naczelnik zajęty — rozkazała pani.

— Kiedy ona nie ustąpi, mówi, że ma pieniądze oddać czy odebrać... dobrze nie wyrozumiałam.

— Hm... pójdę sam, bo to godziny urzędowe — dopił kawy, otarł usta i wstał z krzesła.

— Tylko bez skandalów, Klemensie — upomniała żona.

__ Ty bo zawsze podejrzewasz — odpowiedział z wymówką.

— Mam rację... ty wiesz najlepiej. Naczelnik wyszedł, a zobaczywszy Janinę w biurze, rzekł niezadowolony:

— A, to pani... mogła pani później przyjść, słyszała przecież pani, że jestem zajęty.

— Przyszłam o dziewiątej, stosownie do polecenia pana naczelnika.

— Przesadna punktualność — usiadł za biurkiem — zobaczymy, czy taka będzie w służbie... no, cóż pani powie?

— Oto pieniądze za bilety — położyła na biurku — a tu książka pokwitowań.

— Najpierw powinna pani powiedzieć cyfrę pieniędzy i naucz się pani technicznego wyrażenia: "Abfuhrsbuch".

— Rozumiem, panie naczelniku.

Kurczyński, zły za przerwanie śniadania i docinki żony, spędzał narazie swój zły humor na niewinnej Janinie; nagle przypomniał sobie, że to przecież protegowana inspektora Lerche, że ona może się poskarżyć i, uśmiechając się przyjaźnie, rzekł:

— Może pani zechce usiąść... muszę przeliczyć... pokwitować... proszę, siadaj pani — wskazał na krzesło przy biurku.

Zaledwie Janina usiadła, drzwi od saloniku otwarły się szeroko i weszła pani naczelnikowa, szeleszcząc dość brudnym szlafroczkiem rannym. Janina powstała i złożyła ukłon, na który naczelnikowa nie zwróciła uwagi i, patrząc na męża, powiedziała:

— Konferencję z tą panną zostaw na później, kawa ci ostygnie.

— Fipciu, najmilsza... zaraz... to sprawa kasowa.

— Kasa nie ucieknie, a do naczelnika przychodzi się w czasie właściwym. Anarchizm dobry jest w mieście, ale nie na stacji, u podwładnych — spojrzała ze złośliwą pogardą na zarumienioną Janinę.

— W tej chwili, Fipciu... tylko przeliczę...

— Czekam cię... tylko bez flirtów — i wyszła majestatycznie.

Naczelnik widział całą niewłaściwość zachowania się żony i nie wiedząc, jak wybrnąć, rzekł od niechcenia po przeliczeniu pieniędzy:

— Zły humor... zęby ją bolą... Podpisawszy pokwitowanie w książce, dodał dobrodusznie:

— Zapewne zmęczyła panią noc.

— Tak, trochę... — wstała z krzesła.

— No, na balu, na zabawie, przyjemniej — uśmiechnął się — a teraz niech pani wypocznie i dobrze się prześpi.

Zabrała książkę, skłoniła się w milczeniu i wyszła.

Na pierwszem piętrze kamienicy, w której mieszkała, spotkała Zgierską, która, wyciągając rękę na powitanie, zawołała wesoło:

— Dziś będzie pani miała dobry obiadek... trafiła mi się cielęcina doskonała, wcale nie wydęta

— Za wiele dobrego — uśmiechnęła się Janina.

— Nie dla pani... po całonocnej służbie, pewno pani zmęczona i głodna. Zaraz coś przyniosę.

— Dziękuję pani... jestem senna i nic nie chcę prócz snu.

— A kiedyż obudzić panią?

— Do obiadu — i, uścisnąwszy rękę Zgierskiej, poszła do swego pokoju.

Usnęła snem twardym bez snów i marzeń i dopiero silne pukanie do drzwi obudziło ją.

Szybko zarzuciła na siebie ubranie i otworzyła. Przywitała ją Zgierska z uśmiechem, który przylgnął do jej twarzy, i zawołała:

— Już po pierwszej, my dawno po obiedzie, ale kartofle mogły się rozgotować, więc wolałam obudzić panią.

Służąca wniosła potrawy i, ustawiwszy na stole, wyszła.

Wśród banalnej rozmowy o stosunkach kolejowych na stacji, powiedziała Zgierska tonem zwykłym, bez akcentowania:

— Ciekawa rzecz, że pani chłopiec nie przyjechał do tej pory.

— Chłopiec? Mój? — zaśmiała się swobodnie — ależ żadnego nie miałam i nie mam.

— Ach, droga panno Janino, to dobre dla innych, ale ja jestem prawdziwą przyjaciółką pani... pocóż sekreta między nami?

— Wcale nie mam i nie chcę mieć sekretów przed nikim, więc i przed panią.

— No, no... nie może się pani wypierać przede mną — zaśmiała się wesoło — kto umeblował mieszkanie? kto polecił panią naczelnikowi i służbie? kto nakazał oddanie kasy po kilku dniach próby?... O, my wiemy dobrze.

— To są pozory — zawołała Janina z odcieniem oburzenia — wbrew mej woli umeblowano mi pokój, o żadnej protekcji u naczelnika nie wiem, a kontrolera kasowego widziałam po raz pierwszy w życiu.

— Mówią tak na stacji — powiedziała niezmieszana — ja wiem, że pani uczciwa i porządna... ale, między nami mówiąc, że pani podobała się inspektorowi, to widoczne. I tem lepiej dla pani.

— Dla mnie? — zdziwiła się.

— A dla kogóż? — zaśmiała się. — My, kobiety, możemy być ze sobą szczere. Każdy mężczyzna, chociażby był inspektorem, czy dyrektorem nawet, byle zakochany, da się na pasku poprowadzić, gdzie pani zechce. Nie mówię o niczem złem, uchowaj Boże, wystarczy spojrzenie, uśmiech, uścisk ręki i już go pani trzyma. A ile to dobrego można zrobić? ile prześladowań usunąć? Otwiera mu się oczy na to lub owo i on patrzy już tylko oczyma pani... Ja to wiem — westchnęła — i ja byłam młoda i we mnie się kochano...

— Zaprzestańmy tej rozmowy, ona robi mi przykrość — powiedziała Janina, odkładając nóż i widelec.

— Nie chce pani, to nie... ale na całej stacji nie ma pani tak szczerej przyjaciółki, jak ja. Inni ujadają na panią, sama naczelnikowa aż się pieni, a ja bronię panią, bo i cóż pani winna, że on zakochał się w pani, jak kot w marcu.

— Prosiłam panią... nie mówmy o tem.

— No, nie, to nie — wstała z krzesła — ale jeszcze raz powtarzam, ostrożnie, panno Janino... Ot, ten Stański, dobry, pilny, grzeczny, a naczelnik nie da mu słowa dobrego, wszyscy zmówili się, aby go utrącić i pewno miejsce straci.

— A pani skąd wie?

—O, myśli pani, że ludzie nie widzą i nie wiedzą — uśmiechnęła się — wszyscy mówią, że za karę został tu przeniesiony... Ktoś powiedział inspektorowi, że on się buntuje, że wymyśla na dyrektora, podburza innych; i tylko czekać, jak go przepędzą.

— Nic nie wiedziałam o tem — szepnęła zmartwiona Janina.

— To dziwne — uśmiechnęła się — o tem wróble świergocą... a jedno dobre słowo pani u inspektora i nie straciłby chleba taki porządny pan, co z każdym po ludzku rozmówi się, wysłucha... A mój mąż,czy siedziałby kamieniem na jednej posadzie, gdyby ktoś za nim powiedział dobre słowo? Ale już idę, tylko jedno powiem pani... szczęście tylko raz w życiu pcha się do ręki i trzeba je schwycić, bo raz zrażone, nigdy nie wraca... a pani ma wielkie szczęście. Młoda, ładna i ma pani stanowisko niezależne, a trzeba szanować tego, kto przyniósł to szczęście.

Podała rękę, uścisnęła, spojrzała porozumiewawczo w oczy i zabrawszy naczynia, wyszła.

Janinie zdawało się, że teraz dopiero przejrzała i z pewnym lękiem i wstydem popatrzyła wokoło, jakgdyby spostrzegła coś niespodziewanego i niemiłego...

Tak, te meble mówiły tylko o jego dbałości o jej wygodę i przyjemność, łaskawy uśmiech naczelnika jemu zawdzięcza; gotowość służby do oddawania jej usług to jego dzieło; uprzejmość kontrolera Dworaczka, znanego z bezwzględności, to jego wpływ; to mieszkanie jasne, czyste, z pięknym widokiem, to z jego polecenia; nie licząc posady kasjerki i otrzymanej zapomogi.

No tak, on zrobił dużo dobrego dla niej i może więcej, niż przypuszcza, bo ochronił ją od Łuki, narzekań i pretensji matki. Dał jej byt pewny, wolność myśli i działania, gdyż poza służbą nikt o nic nie ma prawa do niej i jest panią swej woli i chęci.

Jeśli jednak tyle dobrego zrobił, będzie wymagał wdzięczności, gdyż bezinteresownie nie zajmował się jej losem... I czego może od niej nawzajem wymagać?

Czego?... I nagle cała oblała się purpurą i wzdrygnęła z oburzenia... Błysnęło jej w myśli, że zechce, aby została jego kochanką; ażeby została, jak ta Bronka Jaktorska, jej koleżanka z dyrekcji, i ulubienicą i protegowaną.

Ale to nigdy, nigdy się nie stanie; nie sprzeda się za żadne protekcje, pozycje, zapomogi pieniężne, za żadne względy.

I ta myśl o miłostkach była dla niej tak upokarzająca, wstrętna, że szybko zaczęła się ubierać.

W miejsce chwilowej wdzięczności, teraz odczuła żal do niego, gdyż przez udzielenie jej miejsca kasjerki rzucił na nią podejrzenie zdrady, a przez troskliwość i polecenia nadał jej pozory swej ulubienicy. Ale ona musi sprostować, oczyścić swą opinję wobec kolegów i świata kolejowego. Więc dlatego Flegem tak jej dokuczał, a naczelnikowa traktowała ją lekceważąco. A gdyby tak wyznać wszystko przed naczelnikiem? Przypomniała sobie jednak jego ciekawe oczy, śledzące ją, które zapalały się ogarniając ją całą.

A może Stański?... Lecz on pierwszy rzucił podejrzenie, on sam czuje się pokrzywdzonym przez nią! Zostaje Jarkowski i Chrustowski. Jarkowski przywita i wysłucha jej ze złośliwym uśmiechem, a skłopotany domowemi sprawami, może ją wydrwi i wyśmieje, Chrustowskiego zaś prawie nie zna, i z jakiego powodu on ma się zajmować jej sprawami?

Nikogo tu niema... i poczuła straszną pustkę; tam w mieście była matka, Wapieński, a tu nikt. To osamotnienie i poczucie, że jest otoczona nieprzyjaznymi ludźmi, przygnębiły ją i siadła bezwładna przy oknie.

Zwolna zaczęła się w niej budzić energja do życia, do walki, do samodzielności. Więc cóż z tego, że inni ją potępiają? rzucają potępienie i oszczerstwa?

Ona jest niewinna i nikt nie ma prawa zaglądać w jej życie prywatne. Czyż ma pozwolić na to, ażeby lada podejrzenie obcych ludzi ją przygnębiało i jak dziecko, ma się ukrywać za spódnicą matki? Niech myślą, co chcą i jak chcą, to ją nic nie obchodzi. A nawet gdyby ją łączyły bliższe stosunki z inspektorem, co to może obchodzić innych?... Opinja!? — uśmiechnęła się drwiąco — iluż ludzi ona potępia, depce, odsądza od czci i wiary? Cóż ludzie mówią o socjalistach? jak ich traktują? jak się o nich wyrażają? A przecież socjaliści walczą za ideę równości i sprawiedliwości, chcą usunąć nadużycia i wyzysk.

I już pogodna, pełna wiary we własne siły, wzięła do ręki „Przegląd robotniczy" i z wielkiem zainteresowaniem czytała artykuł: ,,Czego chcemy?" Była to gorąca odezwa, nie tyle rozumowa i krytyczna, jak płomienna wiarą w przyszłość i uszczęśliwienie ludzi wszystkich przez ustrój socjalistyczny.

Wtem posłyszała lekkie pukanie w drzwi wejściowe i poruszenie klamką. Janina niechętnie odłożyła książkę w jaskrawej, czerwonej okładce, i poszła odsunąć zasuwkę.

Otworzywszy drzwi, ujrzała przed sobą inspektora Lerche, który w ubraniu wizytowem, skłonił się jej głęboko i z uśmiechem przyjaźni wyciągnął rękę na powitanie. Jance zabiło serce mocniej, czuła, że się mieni na twarzy, ale szybko zmusiła się do spokoju i, uścisnąwszy podaną rękę, powiedziała spokojnym głosem:

— Proszę pana inspektora — wskazała na drzwi, do pokoju wiodące — do pewnego stopnia ma pan prawo tu wejść.

— Ale któż mówi o prawie — uśmiechnął się, składając zarzutkę na koszu w kuchni — uważałem za swój obowiązek złożyć pani wizytę w jej nowem mieszkaniu.

Janka weszła do pokoju, a wkrótce wszedł Lerche, trzymając w ręku bukiet z pięknych róż i bombonierkę z cukierkami.

— Pozwoli pani, że ofiaruję te drobnostki z życzeniem szczęścia i powodzenia na nowej posadzie.

— Dziękuję panu inspektorowi — odpowiedziała z chłodną szczerością.

Bukiet róż włożyła w szklankę z wodą, wskazała mu krzesło, sama usiadła za stolikiem i, patrząc na kwiaty, ozwała się:

— Jaka szkoda, że róże te ścięto z krzaku. Lubię bardzo kwiaty, ale rosnące swobodnie, w słońcu, i nie rozumiem tego instynktu niszczenia, zrywania. Spojrzał na nią trochę zdziwiony, bo spodziewał się pewnej pochwały za dobrane róże, i rzekł sentencjonalnie:

— Kwiaty są przeznaczone na to, ażeby ludziom sprawiać przyjemność.

— Nie wiedziałam — uśmiechnęła się — że pan wyznaje zasadę, iż człowiek jest centralnym punktem około którego obraca się przyroda i tylko jemu ma służyć.

— Ostatecznie tak się ułożyły stosunki na ziemi, zapanowaliśmy nad naturą, i ona nam służy.

— Zapewne tak samo myśli lew, zabijając tygrysa, tygrys — zjadając bawołu, a bawół — trawę.

— A cóż pani myśli? — spytał, chmurząc się lekko.

— Że w naturze my, ludzie, jesteśmy tylko jednem ogniwem łańcucha rozwoju; że każde zwierzę, drzewo, kwiat ma takie samo prawo do życia, jak my, bo zresztą każde z nich ciężko walczy o swój byt.

— Przyznaję szczerze, że pogląd pani mnie zadziwia, to dowodzi, że pani nietylko dużo czytała, ale, co ważniejsze, przemyślała — i patrzał na nią rozradowany, że nie znalazł jej banalną i płytką, a chcąc przedłużyć rozmowę, dodał: — czy i w stosunkach ludzkich stoi pani na stanowisku przyrodniczem?

— Przecież nie na anielskiem lub nadziemskiem — uśmiechnęła się wesoło — każdy człowiek ma prawo najzupełniejsze do wszechstronnego rozwoju i dobrobytu ciała i umysłu.

— Ach, to utopja... marzenia o raju — mówił z lekką ironją — kiedyś czytałem Ovena, Saint-Simona, Fouriera. Szlachetni marzyciele, a świat poszedł swoją drogą, i zawsze będą niewolnicy i panowie, podwładni i przełożeni.

Spojrzała drwiąco na niego i powiedziała także z odcieniem ironji:

— Nie dziwię się wcale, że panu inspektorowi taki porządek rzeczy podoba się... ale miljonom, jeśli nie miljardom, pracującym tylko na to, ażeby żyć bardzo nędznie, ten porządek wydaje się niesprawiedliwym i wstrętnym.

— Ach, prawda... pani jest przecież socjalistką — uśmiechnął się pobłażliwie — i cóż za lekarstwo wymyślił socjalizm?... Czy pozwoli mi pani zapalić papierosa?

— Proszę, niech pan pali.

— No, a to lekarstwo? — spytał pewny siebie, przekonany, że znajdzie stosowne argumenta, ażeby wykazać nikłość marzeń socjalistycznych.

— Leczenie tak śmiertelnej choroby, jak kapitalizm, byłoby bezcelowe — mówiła Janka z powagą — żadne leki, amputacje, środki łagodzące nie pomogą, tylko przewleką chorobę. Jest tylko jeden niezawodny sposób...

— A ten nazywa się rewolucją! — zaśmiał się lekceważąco.

Janka spojrzała z niechęcią na niego i w myśli błysnęło jej, czy wogóle warto z nim mówię o tych sprawach. Jeśli jednak zdoła go przekonać, a przynajmniej usunąć jego fałszywe pojęcia, przecież i to ma swoje znaczenie. Nie umiała też zapanować nad rozdrażnieniem z powodu jego śmiechu i rzekła poważnie:

— Tak samo śmiano się na dworze Ludwika XVI, gdy lud ginął z głodu i wyzysku.

— Więc pani naprawdę wierzy w rewolucję? — zdziwił się.

— Wiara jest ślepa — uśmiechnęła się — i ja nie wierzę, ale widzę. Spójrz pan na Królestwo, Rosję... rozejrzyj się pan u nas bez okularów optymizmu i biurokratycznej powagi, a dojrzy pan bez trudu, że stary porządek świata pęka, łamie się i rozsypuje w gruzy.

— No, przypuśćmy, że tak jest, jakkolwiek ja tego nie widzę, są tylko bardzo słabe usiłowania... i myśli pani, że socjalizm przyniesie szczęście?

— Naturalnie — powiedziała z żywością — ale pocóż mam słów dobierać? — wstała i wzięła z okna porzuconą książkę, odwróciła kilka kartek i czytała: „ustrój socjalistyczny będzie prawdziwem wyzwoleniem ludzkiego społeczeństwa od nierówności między ludźmi, od wyzysku jednych ludzi przez drugich, od panowania jednych nad drugimi, od ucisku podbitych narodów przez narody zaborcze, od upośledzenia kobiet przez panowanie płci męskiej, wyzwoleniem od prześladowań za wiarę, wyznanie, przekonania..."

— Słyszał pan?

— Tak jest... pozwoli mi pani książkę tę? zobaczę tytuł — i odczytawszy, dodał: — pani zachęciła mnie do bliższego poznania waszych zasad i marzeń. Na przyszły raz pomówimy obszerniej... a teraz może wrócimy do rzeczywistości — uśmiechnął się — jakże pani podoba się tutaj?

— Mnie? — usiadła i po chwili namysłu odpowiedziała: — czy mogę być szczerą?

— Tego tylko pragnę.

— Więc jest mi nieszczególnie... nawet źle...

— Czyż to możliwe? — nachmurzył się gniewnie. — Obraził kto panią? Może naczelnik lub inny z urzędników? Proszę, mów pani.

— Na nikogo nie mogę się skarżyć... a przyczyną tego, że czuję się tu źle, jest najpierw utarty, a tak poniżający pogląd na pracę kobiet.

— Nie rozumiem dobrze... może mi pani wytłomaczy — zapalił świeżego papierosa.

— Bardzo chętnie... Nie będę mówiła o innych zawodach, tylko o naszym. Otóż na pracujące u nas kobiety nie patrzy się, jako na człowieka, zarabiającego pracą na życie, ale jako na kobietę, której względy można kupić tym lub innym sposobem.

— No, no, to już przesada — zaśmiał się szczerze — u nas pracują i kobiety starsze, wdowy, i któż ubiegałby się o ich względy?

— Więc mówmy o młodszych...

— No, te ładne, młode, widzi pani, czy one byłyby, czy nie byłyby w urzędzie, zawsze znalazłyby wielbicieli.

— Niechże mnie pan wysłucha — powiedziała zniecierpliwiona żartami — mówię tylko o urzędzie... Biorę przykład z siebie... Zaledwie otrzymałam miejsce kasjerki w Horyni, już na drugi dzień rzucono na mnie podejrzenie, że zdradziłam pierwszą schadzkę w mamy mieszkaniu, i tylko za to zostałam kasjerką. A przecież pan inspektor wie najlepiej, że ani jednem słowem nie zdradziłam nikogo i pan już był dokładnie obznajmiony z tą sprawą.

— To prawda... i kto podejrzewał panią?... Zapewne ci, co zostali ukarani, czy tak?

— Nie idzie o osoby... mam wrażenie, że wszyscy mnie o to posądzają — mówiła z żalem — i tylko pan jeden może wyświetlić tę sprawę. Powiedz pan, kto powiedział?

Spojrzała na niego proszącemu oczyma i widać było, jak pragnie odpowiedzi.

Inspektora rozczuliła jej skarga, a jeszcze bardziej jej wzrok, poruszył się niespokojnie, przez jedno mgnienie miał ochotę powiedzieć prawdę, ale zapanował nad uczuciem i pomyślał, że tak tanio sekretu nie sprzeda, jeśli wogóle ma sprzedać, i odpowiedział tonem grzecznym, ale stanowczym:

— Bardzo mi przykro, ale to jest tajemnicą urzędowa — a widząc jej rozczarowanie — gdyby mi jednak pani wymieniła osoby, rozgłaszające to oszczerstwo, potrafiłbym zmusić je do milczenia...

— Osób nie wymienię... zresztą tę plotkę powtarzają wszyscy, i jedynym sposobem byłoby wyjawienie nazwiska prawdziwego zdrajcy. Powiedz pan... bardzo proszę — przemówiła czule.

Lecz inspektor był już uzbrojony na jej prośby i odpowiedział po krótkim namyśle:

— Coś podobnego mógłbym powiedzieć tylko osobie, którejbym ufał bezwzględnie, np. żonie, przyjaciółce oddanej...

— A mnie?

— Jesteśmy zbyt obcy sobie i dalecy... może kiedyś, kiedyś... ale nie dziś, nie teraz.

Janka nachmurzona umilkła; tak się spodziewała, że on ulegnie jej prośbie, i zawiodła się, a słowa jego „kiedyś, kiedyś", a zwłaszcza błyszczące oczy, które ją całą obejmowały, wzbudziły w niej niechęć i podejrzenia.

Inspektor przerwał to trochę przydługie milczenie:

— Czy tylko z powodu tej plotki jest pani tu źle?

— O, nie!... W innym ustroju społecznym, gdzie w kobiecie szanowanoby człowieka pracującego, nie dziwiłoby to nikogo i nie podejrzywanoby, że jakiś znajomy, czy przyjaciel ułatwia kobiecie pierwsze chwile pobytu w obcem miejscu.

— A tu, co się stało? — spytał zaciekawiony, domyślił się bowiem, że o nim będzie mowa.

— Tu wmieszanie się pana inspektora podało mnie w ubliżające podejrzenie... I naprawdę mam żal do pana za te meble, za protegowanie mnie u naczelnika, kontrolera, służby... Muszę wysłuchiwać alluzji, szeptów, spojrzeń i cała brzydota podejrzeń niskich uciska mnie, gniecie, gnębi.

Inspektor spodziewał się podziękowań, wdzięczności, czułych słów, to też skarga Janki zaskoczyła go niespodzianie i, nie wchodząc w jej psychologję, rzekł dość porywczo:

— Za moje starania o ulżenie pani, spotyka mnie wymówka... Przyznam, się, że tego nie spodziewałem się wcale. Chciałem jak najlepiej, a nie moja wina, że plotki głupie wypaczyły moje zamiary.

— Ja też nie tyle winię pana, ile ten pogląd utarty, że jeśli się coś czyni dla młodej kobiety, to pobudkę upatrują w celach brudnych, ubliżających godności kobiety.

— Więc dlaczegóż pani mnie wini? — spytał tonem wyrzutu.

— Pan przecież starszy, bardziej doświadczony, znał pan Horynię i ludzi na stacji.

— Znam, nie znam — uśmiechnął się — przyjeżdżam jako przełożony i poprostu poleciłem, że to a to ma być zrobione. Zresztą czyż pani tak dużo zależy na tych ludziach? Co znaczy ich opinja wobec tego, że pani nie poczuwa się do żadnej winy?

— No, tak, zapewne... i gdybym była niezależną, drwiłabym z ich opinji i plotek... ale ja muszę spotykać się z tymi ludźmi i muszę znosić ich przymówki lub dumne i lekceważące miny kobiet.

— Ach, to pewnie naczelnikowa — zaśmiał się — ależ to zaściankowa powaga i cnota, czy opłaci się zwracać na nią uwagę?

— Tak pan mówi, bo nagniotki sąsiada nas nie bolą.

— O, przepraszam panią — spojrzał w jej oczy — słowa moje idą w parze z czynem. Pani jest zupełnie niezawisłą i samodzielną, nikt prócz kontrolera kasowego nie będzie mieszał się w czynności pani. Czy dobrze?

— Nie, ja nie chcę żadnych ulg, wyjątków. Sama sobie poradzę z tymi ludźmi... tylko, gdyby mi pan mógł powiedzieć, kto zdradził?

— Narazie nie mogę, może później... A jakże ze służbą nocną?

— Ta kasa okropna — wzdrygnęła się na wspomnienie.

— Domyślam się... Dlaczegóż pani od pierwszej do piątej nie sypia tu, u siebie?

— Regulamin zabrania i nie jestem pewna, czy się obudzę.

— Ach, regulamin!? — uśmiechnął się — ten pani nie zobowiązuje, a co do obudzenia, to rzecz portjera nocnego.

— Nie, będę już w kasie — upierała się raczej z zasady, bo czuła wstręt do tego pokoju kasowego.

— Dzieciństwo... Tu będzie pani wygodniej.

A czy naczelnikowi i urzędnikom mam powiedzieć, że pani nie zdradziła?

— Nie, nie chcę... I wogóle proszę pana inspektora, niech mnie pan nie proteguje, ani się nie opiekuje. Chcę pracować i brać zapłatę należną mi za moją osobistą pracę.

Inspektor poczerwieniał z gniewu, odetchnął głęboko i musnąwszy wąsy mówił zwolna:

— Pani zbyt pośpiesznie odtrącasz moją pomoc... to może pociągnąć nieszczególne następstwa. Namyśl się pani!

— Już się namyśliłam — powiedziała stanowczo — jeśli moja praca nic nie warta, niech mnie odprawią, a jeśli potrzebna, niech mnie uważają za równą sobie.

— Tak?... Teraz na mnie kolej być szczerym z panią. Dobrze?

Janka skinęła głową, namarszczyła jasne czoło i patrzała obojętnie na swego gościa.

— Nie taję tego wcale, że chciałem być w przyjaźni z panią, a nawet w pewnej zażyłości. Pomijając że pani piękna, pociągnęła mnie dusza pani szczera i szlachetna. Pragnąłem ulżyć pani, uchronić od przykrości i złośliwego dokuczania. Z tym zamiarem przyszedłem do pani, a spotkała mnie niezasłużona odprawa. Czy pani czuje taki wstręt do mnie?

— Wstrętu nie czuję, ale znów zawdzięczać wszystko komuś nie sobie, gdy się szczerze pracuje, jest dla mnie rzeczą przykrą i upokarzającą... Z tego powodu zrzekam się protekcji pana inspektora.

Powiedziała te słowa tonem tak spokojnym i stanowczym, że inspektor czuł, iż ona zdania swego nie zmieni. W pierwszej chwili pomyślał o zemście, wystarczy słów kilka naczelnikowi i kontrolerowi, ażeby poczuła cały ciężar swej odmowy. Lecz widząc ją tak piękną, poważną, a tak zimną i niedostępną, uczuł żywy  żal za swemi marzeniami, i w tej chwili podobała mu się bardziej, aniżeli kiedykolwiek dawniej. Tyle zrobił już dla niej, tak kołysały go rozkoszne marzenia o niej i teraz, gdy zdawało mu się, że jest tak bliski, znów ma ją utracić?

Opanował swe rozdrażnienie i przemówił, siląc się na spokój:

— Zastosuję się do życzenia pani... sądzę jednak, że będzie mi wolno od czasu do czasu odwiedzić panią?

— Jeśli panu zależy na tem, to może pan przyjść.

— A nie będę słyszał wymówki, że moje wizyty powodują plotki?

— Ach, cóż mnie ludzie i ich opinja obchodzą! — zawołała zniecierpliwiona — każdy odpowiada za siebie.

Zamienili jeszcze kilka banalnych frazesów, pożegnali się ceremonjalnie i inspektor wyszedł.

W długich kurytarzach dostrzegł ciekawe spojrzenia, które go śledziły, a uszu jego doszły ciche szepty mieszkańców. Czego chcą ci ludzie? pomyślał z gniewem, czyż mi nie wolno odwiedzić znajomej? Sądząc z przykrości, której doznał, zrozumiał, że i Jankę mogło zniecierpliwić podobne śledzenie. Wybrałem złe mieszkanie dla niej, westchnął, ale że narazie nie było innego... uspokoił się wkrótce.

Zaledwie wyszedł z kamienicy, dojrzał na schodkach kamienicy dworca naczelnika, który gromkim głosem polecał oczyszczenie placu, gdzie zwykle stawały furmanki pasażerów.

Widząc inspektora skłonił się nisko i zawołał z przyjazną wymówką:

— Czy godzi się, panie inspektorze, tak zaniedbywać przyjaciół? Moja żona zobaczyła pana inspektora wysiadającego z pociągu. Kawa już gotowa, na stole, a my szukamy, chodzimy, pytamy... wreszcie jest pan inspektor — i ściskał serdecznie podaną sobie rękę.

— Przyjechałem w interesie służbowym... i nie miałem czasu złożyć pani mego uszanowania.

— O, my nie puścimy tak prędko pana inspektora, toż pan taki nam gość miły i pożądany.

— Istotnie nie mam czasu dzisiaj — mówił inspektor, idąc ku dworcowi.

— Chyba że pan inspektor gniewa się na nas?

Lerche, chcąc uniknąć pozoru, że przyjechał jedynie do Janki, zgodził się wreszcie na wizytę. W saloniku oczekiwała gościa naczelnikowa, z córką Alisią, obie wystrojone. Matka w ciemnej sukni, poważnej, Alisia w lekkiej, batyścikowej, przez która do światła przebłyskiwały pulchne, różowe ręce, z lekkiem wygięciem w łokciach.

— Nareszcie przyszedł pan inspektor — zawołała naczelnikowa z najprzyjemniejszym uśmiechem i podała swą białą, zwiędłą rękę.

— Uczyniłem zadość moim gorącym chęciom — skłonił się, a zwracając się do Alisi, rzekł: — patrząc na panią, nie potrzebuję pytać o zdrowie i humor — i podał rękę do krótkiego uścisku.

Zaczęła się rozmowa o pogodzie, słońcu, mieście itd., często przerywana uśmiechem naczelnikowej i półgłośnym śmiechem Alisi, która wiedziała, że ma białe, ładne zęby i ponętne dołki na okrągłej, rumianej twarzy.

Lerche mimowolnie porównywał treść i ton tej rozmowy z poprzednią u Janki. I po Jance ich frazesy, pytania, dowcipy wydały mu się mdłe i ckliwe.

Wszyscy przeszli do jadalnego pokoju. Naturalnie Alisia. ażeby olśnić swoją gospodarnością, sama nalewała kawę i herbatę, a nawet pochwaliła się doskonałemi ciastkami swej roboty,

Naczelnikowa nie mogła jednak znieść spokojnie, że inspektor Lerche, upatrzony już na zięcia, pozwolił sobie na to, że wpierw poszedł do Traweckiej, socjalistki, zanim się przywitał z nią i z Alisia.

To też w czasie rozmowy odezwała się żartobliwie, chociaż czuć było rozgoryczenie:

— Czy nie mógłby mi pan inspektor wytłomaczyć, co też biedna Horynia zawiniła dyrekcji kolejowej?

— Nic o tem nie wiem — odpowiedział niedbale, jakkolwiek czuł przygotowany pocisk — Horynia jest traktowana na równi z innemi stacjami.

— To jednak dziwne, że właśnie Horynię obrano za miejsce pobytu dla ludzi karygodnych, będących zakałą dla urzędników kolejowych.

— Zdaje się, że pani jest lepiej poinformowana ode mnie. Urzędnicy karygodni i jak pani nazwała, będący zakałą, nie są cierpiani przy kolei.

Naczelnik rzucał błagające spojrzenia, na żonę, potniał, dławiła go kawa, bo czuł zbliżającą się burzę, a chcąc temu zapobiedz, odchrząknął głośno i rzekł:

—- Moja Fipciu droga, to są sprawy kolejowe, a o nich słyszy pan inspektor po całych dniach. Pocóż nudzić naszego kochanego gościa koleją!

— Czy mam się ciebie pytać o temat do rozmowy? — zaśmiała się szyderczo. — Jestem pewna, że pan inspektor zostawiłby żonie przynajmniej tę swobodę,

— Ależ naturalnie — uśmiechnął się Lerche — w stosunkach towarzyskich każdy ma swobodę swych przekonań.

— Słyszysz Klemensie? — upomniała żona — otóż wracając do rzeczy... Dyrekcja przysłała tu, o ile słyszałam za socjalizm, asystenta Stańskiego, a w kilka dni później znów socjalistkę Trawecką, Czy to się godzi?

— To z rozporządzenia pana hofrata, na to niema rady... ale naczelniku, jakże tam ze Stańskim?

— Hm... Stański? — zawahał się, już miał powiedzieć coś niekorzystnego, ale naprzekór żonie, wymyślającej na socjalistów, rzekł: — Prawdę mówiąc jest to urzędnik dbały i zna służbę... Sądzę, że za miesiąc lub mało co dłużej może pełnić obowiązkową służbę.

— No, tak — mówił od niechcenia inspektor

Lerche — ale swoją drogą on zapewne i tu ludzi bałamuci?

Zrozumiał naczelnik wskazówkę, lecz zanim zdążył coś powiedzieć, odezwała się żona:

— Klemens jest jednostronny, on widzi tylko służbę i patrzy na je wykonanie... a tu tymczasem należałoby rozciągnąć kontrolę, czy on ludzi nie buntuje? czy ich nie gorszy? Wiem napewno, że do kościoła wcale nie chodzi, i jaki to przykład dla niższej, ciemnej służby?

Inspektor wysłuchał obojętnie tej przemowy i spytał naczelnika:

— Czy Stański żyje w przyjaźni ze swymi kolegami?

— Hm... jak to zwykle na stacjach, żyją zgodnie ze sobą.

— To dziwne — rzekła naczelnikowa — że ten socjalista unika wyraźnie socjalistki kasjerki.

Inspektor z przyjemnością posłyszał tę nowinę, był już bowiem, może bezwiednie, zazdrosny o Jankę, a przypomniawszy sobie jej skargi o zdradę, wywnioskował, że zapewne Stański podejrzewa ją o to i z tego powodu nie znają się obecnie ze sobą. Zrobiło mu się żal Janki i chcąc wynagrodzić jej krzywdę, rzekł tonem urzędowym:

— Stański nie miał zbyt dobrej opinji u poprzednich przełożonych... ale może nauczka poskutkowała. Co do kasjerki Traweckiej, ta jak Piłat w credo wpadła w tę chryję socjalistyczną, zupełnie przypadkowo. Wiem, bo sam prowadziłem dochodzenia dyscyplinarne.

— Czy dzisiaj także? — spytała z niewinną miną Alisia.

— Tak jest proszę pani... bo sprawa nie skończyła się.

— I zapewne nie skończy się tak prędko — dodała złośliwie naczelnikowa.

— To zależy od zeznań świadków.

— Ach, wam, panowie, nigdy dowierzać nie można — zaśmiała się pani naczelnikowa — wiem to z doświadczenia, bo mąż jedzie sobie pohulać, a zawsze upewnia mnie, że w sprawach służbowych.

— To odkrycie pani nie jest winą, ani dyrekcji, ani służby — uśmiechnął się inspektor Lerche.

— Więc czyją? — spytała Alisia.

— Spytaj pani ojca.

— O, wiem już — zaśmiała się pani naczelnikowa — sądzi pan, że jego niezręczność zdradziła go... otóż myli się pan, to zaleta  żony, bo każda z nas wie, kiedy mąż blaguje, a kiedy mówi prawdę...

— Jaka szkoda — powiedziała Alisia z miną naiwną — że pan nie jest żonaty.

— A to dlaczego? — zaśmiał się.

— Żona pana powiedziałaby nam prawdę o sprawach służbowych z kasjerką...

— Powtórzyłaby tylko moje słowa.

— Ej, chyba nie — pogroziła mu ręką — wiem przecież, że tatuś wzywa urzędników do swego biura i dopiero piszą się tam protokóły, czy co innego.

Mama, słuchając córki, promieniała z wielkiego zadowolenia i patrzała z tryumfem na inspektora, ale ten zapalając papierosa, odpowiedział z chłodną grzecznością:

— Urzędnika byłbym wezwał, ale względem urzędniczek obowiązują zwykłe formy grzeczności.

— Tak Alisiu nakazuje regulamin służbowy — zaśmiała się naczelnikowa.

Te alluzje i docinki zniecierpliwiły inspektora, a chcąc położyć im tamę, zwrócił się do naczelnika:

— Prosiłbym pana kazać wyczyścić pokój kasowy, wygubi robactwo, no i zmienić sofę, bo ta, którą widziałem, byłaby za licha do zajazdu żydowskiego.

— Zrobi się to... sam już myślałem o tem.

— Jak sprawia się nowa kasjerka? — spytał tonem urzędowym.

— Dotychczas pełni służbę dobrze.

— Tylko żadnej pobłażliwości — dodał, wiedząc, że Janka tego chce, a z drugiej strony te słowa chroniły ją i jego od podejrzeń — niech pilnuje regulaminu, jak każdy inny funkcjonarjusz kolejowy.

— Dobrze, panie inspektorze.

Przeszli do saloniku i po krótkiej rozmowie pożegnał Lerche obie panie, które wymogły na nim przyrzeczenie, że przy pierwszej sposobności znów je odwiedzi.

Po odejściu mężczyzn, gdy matka z córką zajęte były porządkowaniem stołu w pokoju jadalnym, odezwała się matka.

— Teraz sama nie wiem, czy on z nią romansuje, czy nie.

— Ach, to mnie mało obchodzi — odmruknęła Alisia — a jeśli mu się podoba córka konduktora, niech sobie romansuje.

— Głupstwa gadasz — rzekła matka surowo — on ma pięć tysięcy dwieście koron pensji, czy rozumiesz?

— Słyszę... i co mi z tego?

— To, że on jest świetną partją i wcale mi się nie podoba ta jego wizyta u niej.

— Mama dała mu to poznać wyraźnie.

— Bo też to niesłychane rzeczy, ażeby człowiek na takiem stanowisku, tak dalece się zapominał i w oczach wszystkich szedł do samotnie mieszkającej dziewczyny? Czyż nie mógł wstąpić do nas, zawołać ją do biura?

— Mama zapomina, że grzeczność obowiązuje — powiedziała z przekąsem.

— Hm... widzisz Alisiu, z drugiej strony te jego słowa o regulaminie, wzbronienie pobłażliwości, świadczą, że nic ich nie łączy.

— I ja tak myślę mamo. Na drugi raz nie wspominajmy ani słowa o niej, bo gotów myśleć, że jestem zazdrosna o jakąś tam socjalistkę.

— O, ty jesteś dyplomatka — zaśmiała się matka i ucałowały się serdecznie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej