Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

KOLOMBA

Prosper Mérimée

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

Pe far ta to vendetta
Sta sigur', vasta anche ella
Vocero du Niolo.

I

W pierwszych dniach października 181... pułkownik sir Tomasz Nevil, Irlandczyk, wybitny oficer angielski, wracając z podróży po Włoszech zajechał z córką do hotelu Beauveau w Marsylii. Nieustające zachwyty podróżnych-entuzjastów wywołały reakcję: aby się wyróżnić, wielu dzisiejszych turystów obiera za zasadę Horacjuszowskie nil admirari. Do tej to klasy podróżników malkontentów należała miss Lidia, jedyna córka pułkownika. "Przemienienie" wydało się jej mierne, Wezuwiusz w chwili wybuchu niewiele bardziej imponujący niż kominy fabryk Birminghamu. Ogółem wziąwszy, głównym jej zarzutem przeciw Włochom było, iż krajowi temu zbywa na kolorycie lokalnym, na charakterze. Niech sobie wytłumaczy, kto zdoła, sens tych słów, które rozumiałem doskonale przed kilku laty, a których dziś już nie rozumiem. Zrazu miss Lidia pochlebiała sobie, iż znajdzie za Alpami rzeczy, których nikt nie widział przed nią i o których będzie mogła rozmawiać w dystyngowanym towarzystwie, jak powiada Molierowski pan Jourdain. Ale niebawem, wszędzie wyprzedzona przez współziomków, zwątpiwszy, aby mogła znaleźć coś nieznanego, przerzuciła się do opozycji.

Bardzo jest w istocie nieprzyjemnie nie móc mówić o cudach Italii, by ktoś nie wtrącił: "Znasz z pewnością tego Rafaela z pałacu X w Y? To najpiękniejsza rzecz w całych Włoszech". I właśnie tego cudu zaniedbało się obejrzeć! Ponieważ nadto uciążliwe byłoby oglądać wszystko, najprostsze jest wszystko zganić w czambuł z zasady.

W hotelu Beauveau spotkało miss Lidię gorzkie rozczarowanie. Przywiozła z sobą ładny szkic bramy pelazgijskiej czy też cyklopiej z Segni, o której sądziła, iż uszła baczności rysowników. Owóż, lady Frances Fenwich spotkawszy miss Lidię w Marsylii, pokazała jej swój album, gdzie między sonetem a zasuszonym kwiatem figurowała pomieniona brama, bardzo misternie wykończona sepią. Miss Lidia darowała swoją bramę z Segni pokojówce i straciła wszelki szacunek dla konstrukcji pelazgijskich.

Markotne to usposobienie podzielał pułkownik Nevil, który od śmierci żony patrzył na świat jedynie oczami miss Lidii. Dla niego Włochy miały tę ogromną wadę, iż nudziły jego córkę: tym samym był to kraj najnudniejszy pod słońcem. Pułkownik nie miał, to prawda, nic do zarzucenia obrazom i posągom; ale w zamian mógł zaręczyć, iż polowanie w tym kraju jest nędzne i że trzeba było zrobić dziesięć mil po największym słońcu w Campagna Romana, aby zabić jedną lub dwie liche kuropatwy.

Nazajutrz po przyjeździe do Marsylii pułkownik zaprosił na obiad kapitana Ellis, swego dawnego adiutanta, który właśnie spędził sześć tygodni na Korsyce. Kapitan opowiedział bardzo zajmująco miss Lidii historię o bandytach, mającą tę zaletę, iż nie była wcale podobna do historii złodziejskich, którymi ją tak często raczono w drodze z Rzymu do Neapolu. Przy deserze panowie, zostawszy sami w towarzystwie paru butelek bordeaux, gwarzyli o polowaniu, przy czym pułkownik dowiedział się, że nie ma kraju, w którym by ono było piękniejsze, obfitsze, bardziej urozmaicone niż na Korsyce. "Spotyka się tam mnóstwo dzików - mówił kapitan Ellis - i trzeba się nauczyć odróżniać je od świń domowych, które podobne są do nich zdumiewająco; zabijając bowiem świnię, ściąga człowiek na siebie kłopotliwe przejścia z pasterzami. Wychodzą z chaszczów, uzbrojeni od stóp do głów, każą sobie płacić za bydlątko i drwią nielitościwie z biednego myśliwca. Są tam prócz tego dzikie barany, bardzo osobliwe zwierzęta, których nie spotyka się gdzie indziej: wspaniała zwierzyna, ale trudna. Jelenie, daniele, bażanty, kuropatwy, nie sposób wyliczyć wszystkich rodzajów zwierzyny, od których roi się Korsyka. Jeżeli lubisz polować, jedź na Korsykę, pułkowniku; tam, jak powiadał jeden z moich gospodarzy, będziesz mógł strzelać do wszelkiego możliwego zwierza, od drozda aż do człowieka. Przy herbacie kapitan na nowo oczarował miss Lidię opowieścią wendety transwersalnej, jeszcze osobliwszą niż poprzednia, i do reszty rozpłomienił ją do Korsyki, opisując osobliwy i dziki wygląd kraju, oryginalny charakter mieszkańców, ich gościnność i pierwotne obyczaje. Wreszcie złożył u jej stóp ładny mały sztylecik, mniej godny uwagi przez swą formę i mosiężną oprawę niż przez swe pochodzenie. Słynny bandyta odstąpił sztylet kapitanowi Ellis, zaręczając, iż broń ta nurzała się w czterech ciałach ludzkich. Miss Lidia zatknęła sztylet za pasek, położyła na nocnym stoliku i wyjęła dwa razy z pochwy przed zaśnięciem. Pułkownik znów śnił, iż zabił dzikiego barana i że właściciel kazał mu zapłacić odszkodowanie, na co zgodził się bardzo chętnie, ile że było to zwierzę niezmiernie ciekawe, podobne do dzika, z rogami jelenia i ogonem bażanta. 

- Ellis opowiada, że na Korsyce są cudowne polowania - rzekł pułkownik, śniadając sam na sam z córką. - Gdyby to nie było tak daleko, chętnie spędziłbym tam jakie dwa tygodnie. 

- Więc cóż! - odparła miss Lidia - czemuż nie mielibyśmy się wybrać na Korsykę? Gdy ty, ojcze, będziesz polował, ja będę rysowała; bardzo byłabym rada mieć w albumie grotę, o której opowiadał kapitan Ellis, gdzie Bonaparte chował się z książką, będąc dzieckiem. 

Był to może pierwszy wypadek, iż życzenie pułkownika zyskało aprobatę córki. Ojciec, zachwycony tą niespodzianą zgodą, był na tyle przezorny, iż czynił nieco trudności dla podrażnienia szczęśliwego kaprysu miss Lidii. Próżno mówił o dzikości kraju i trudnościach  podróżowania po nim dla kobiety: nie lękała się niczego; lubi nad wszystko podróżować na koniu; cieszy się z góry na nocleg w biwaku; groziła, iż wybierze się do Azji Mniejszej. Słowem, miała odpowiedź na wszystko; nigdy bowiem jeszcze żadna Angielka nie żyła na Korsyce: ergo ona musiała tam jechać. I co za szczęście za powrotem do Londynu pokazać swój album! "Dlaczego, my dear, omijasz ten śliczny rysuneczek? - Och to nic! To szkic, który zdjęłam ze sławnego korsykańskiego bandyty; służył nam za przewodnika. - Jak to! Ty byłaś na Korsyce?..."

Ponieważ nie istniały wówczas jeszcze statki parowe między Francją a Korsyką, wywiedziano się o jakiś okręcik jadący na wyspę, którą miss Lidia postanowiła odkryć. Tegoż samego dnia pułkownik napisał do Paryża, aby odmówić czekający nań w hotelu apartament, oraz dobił targu z właścicielem korsykańskiego statku, rozwijającego właśnie żagiel do Ajaccio. Były tam dwie niezłe kajuty. Załadowano prowianty; padrone zaklął się, że jeden z jego majtków, stary wyjadacz, jest cudownym kuchmistrzem; przyrzekł, że panienka będzie pomieszczona znakomicie, że będzie miała pomyślny wiatr, spokojniutkie morze... Prócz tego, zgodnie z życzeniem córki, pułkownik postawił warunek, że kapitan nie weźmie żadnego podróżnego i że postara się objechać z bliska wybrzeża w ten sposób, by można było podziwiać widok gór.

II

W dniu przeznaczonym na odjazd wszystko od rana było zapakowane, załadowane; goeletka miała wyruszyć z powiewem wieczornego wiatru. W oczekiwaniu pułkownik przechadzał się wraz z córką po wybrzeżu, kiedy właściciel statku podszedł doń o pozwolenie wzięcia na pokład jednego ze swych krewnych, to znaczy stryjecznego siostrzeńca chrzestnego ojca jego starszego syna, który wracając dla pilnych spraw na Korsykę, do swego rodzinnego kraju nie mógł znaleźć statku dla przeprawy.

- Przemiły chłopiec - dodał kapitan Matei - wojskowy, oficer pieszych strzelców gwardii, byłby już pułkownikiem, gdyby On był jeszcze cesarzem.

- Skoro to wojskowy - rzekł pułkownik... miał dodać: Godzę się chętnie, aby odbył z nami tę podróż... - Ale miss Lidia wykrzyknęła po angielsku:

- Oficer piechoty!... (ponieważ ojciec jej służył w kawalerii, żywiła wzgardę dla wszelkiej innej broni) może człowiek bez wychowania, który będzie cierpiał na morską chorobę i zepsuje nam całą przyjemność!

Patron nie rozumiał ani słowa po angielsku, ale z wzgardliwej minki pięknych ustek odgadł niemal, co mówi miss Lidia. Rozwiódł się tedy w szerokiej pochwale swego krewniaka, a zakończył zapewniając, iż jest to człowiek bardzo przyzwoity, z rodziny "kapralów", że w niczym nie będzie natrętny panu pułkownikowi, jako iż on, patron, obowiązuje się umieścić go w kąciku, gdzie nikt nie zauważy nawet jego obecności. Pułkownikowi i pannie Nevil wydało się osobliwym, że istnieją na Korsyce rodziny, w których jest się kapralem z ojca na syna; ale ponieważ myśleli dobrodusznie, że chodzi tu o kaprala piechoty, wywnioskowali, iż musi to być jakiś biedaczyna, którego właściciel statku pragnie przewieźć przez miłosierdzie. Gdyby chodziło o oficera, byliby obowiązani rozmawiać, żyć z nim, ale z kapralem nie ma się co krępować, jest to istota bez znaczenia, o ile nie znajdzie się na czele swego oddziału, z najeżonymi bagnetami, gotów człowieka zaprowadzić tam, gdzie nie ma ochoty iść... 

- Czy pański krewny cierpi na morską chorobę? - spytała panna Nevil sucho. 

- Nigdy, proszę pani; serce twarde jak skała, na morzu i na lądzie. 

- Dobrze więc! Może go pan zabrać - rzekła. 

- Możesz go pan zabrać - powtórzył pułkownik i dalej przechadzał się z córką... 

Około piątej wieczorem kapitan Matei zaszedł po podróżnych, aby ich zaprowadzić na pokład. W porcie, w pobliżu łodzi kapitana, zastali słusznego młodego człowieka, odzianego w niebieski tużurek zapięty aż po szyję, z ogorzałą cerą, okiem czarnym, żywym i ładnie oprawnym, z wejrzeniem szczerym i bystrym. Po sposobie trzymania ramion, po małym zakręconym wąsiku można było poznać wojskowego; w tej epoce bowiem nie spotykało się wąsów na każdym kroku, gwardia narodowa zaś nie wprowadziła jeszcze w każdej rodzinie stroju i obyczajów kordegardy. Młody człowiek, widząc pułkownika, uchylił kaszkietu i bez zakłopotania, w gładkiej formie, podziękował za grzeczność. 

- Cieszę się, że mogłem ci oddać przysługę, mój chłopcze - rzekł pułkownik przyjacielskim skinieniem głowy. 

To mówiąc, wszedł do łodzi. 

- Dość sobie bezceremonialny ten wasz Anglik - rzekł półgłosem po włosku młody człowiek do kapitana. 

Ten przytknął palec wskazujący do lewego oka i zrobił minę. Dla kogoś, kto pojmuje mowę znaków, wyrażało to, iż Anglik rozumie po włosku i że jest oryginałem. Młody człowiek uśmiechnął się lekko, przytknął palec do czoła w odpowiedzi na znak Matea, jak gdyby dla wyrażenia, iż wszyscy Anglicy mają trochę źle w głowie; następnie usiadł obok kapitana, przyglądając się z uwagą, ale bez natręctwa towarzyszce podróży.

- Dobrze się prezentują ci francuscy żołnierze - rzekł pułkownik do córki po angielsku - toteż łatwo z nich robią oficerów.

Następnie zwracając się po francusku do młodego człowieka:

- Powiedz mi, mój zuchu, w którym pułku służyłeś?

Zapytany trącił lekko łokciem ojca chrzestnego syna swego ciotecznego siostrzeńca, i powstrzymując ironiczny uśmieszek, odpowiedział, iż służył w pieszych strzelcach gwardii, obecnie zaś opuścił 7 pułk lekkiej broni.

- Czy był pan pod Waterloo? Wyglądasz bardzo młodo.

- Owszem, panie pułkowniku, to moja jedyna kampania.

- Liczy się za dwie - rzekł pułkownik.

Młody Korsykanin przygryzł sobie wargi.

- Papo - rzekła miss Lidia po angielsku - zapytaj go, czy Korsykanie bardzo kochają swego Bonapartego?

Zanim pułkownik zaczął tłumaczyć pytanie na francuski, młody człowiek odpowiedział dość dobrą angielszczyzną, mimo że z wybitym akcentem:

- Wiadomo pani, że nikt nie jest prorokiem, w swoim kraju: tak i my, krajanie Napoleona, mniej może go kochamy niż Francuzi. Co do mnie, mimo że rodziny nasze były niegdyś w wojnie, kocham go i podziwiam.

- Pan mówisz po angielsku! - wykrzyknął pułkownik.

- Bardzo licho, jak pan mógł zauważyć. Mimo iż nieco zgorszona tym swobodnym tonem, miss Lidia nie mogła się powstrzymać od śmiechu na myśl o osobistej nieprzyjaźni pomiędzy kapralem a cesarzem. Dało jej to jak gdyby przedsmak osobliwości Korsyki; przyrzekła sobie zanotować ten rys w swoim dzienniczku.

- Czy może pan był w Anglii jeńcem? - spytał pułkownik.

- Nie, panie pułkowniku, nauczyłem się po angielsku we Francji, bardzo młodo, od pewnego jeńca, pańskiego rodaka.

Następnie zwracając się do miss Nevil:

- Matei wspomniał mi, że państwo wracają z Włoch. Mówi pani z pewnością czystą gwarą toskańską; obawiam się, iż pani będzie nieco trudno zrozumieć nasze narzecze.

- Moja córka rozumie wszystkie narzecza włoskie - odparł pułkownik - ma dar do języków. Nie tak jak ja.

- Czy zrozumiałaby pani na przykład ten wiersz z naszej piosenki korsykańskiej? To pasterz mówi do pasterki. 

S entrassi' ndru paradisu santu, santu,
E nun truvassi a tia, mi n'escriria.

Miss Lidia zrozumiała i uważając, iż cytat jest nieco śmiały, a bardziej jeszcze spojrzenie, jakie mu towarzyszyło, odparła rumieniąc się: Capisco. 

- I wraca pan do kraju za urlopem? - spytał pułkownik. 

- Nie, panie pułkowniku. Spensjonowali mnie prawdopodobnie, dlatego że byłem pod Waterloo i ze jestem rodakiem Napoleona. Wracam do domu, lekki nadzieją, lekki monetą, jak mówi piosenka. 

I westchnął, spoglądając w niebo. 

Pułkownik włożył rękę do kieszeni i obracając w palcach sztukę złota, szukał w myśli jakiegoś frazesu, aby ją grzecznie wsunąć w rękę pognębionego wroga. 

- I mnie także - rzekł jowialnie - Spensjonowali, ale ty... ze swoją pensyjką nie masz pewno za co kupić sobie tytoniu. Masz, panie kapralu. 

To mówiąc, silił się wcisnąć sztukę złota w zaciśniętą rękę, którą młody człowiek opierał się o krawędź łodzi. 

Młody Korsykanin poczerwieniał, wyprostował się, zagryzł wargi i gotował się wyraźnie odpowiedzieć coś porywczo, kiedy nagle, zmieniając wyraz twarzy, wybuchnął śmiechem. 

Pułkownik, ze sztuką złota w ręce, patrzał nań oszołomiony. 

- Pułkowniku - rzekł młody człowiek, przybierając z powrotem minę serio - pozwól sobie dać dwie rady: jedna, abyś nigdy nie ofiarowywał Korsykaninowi pieniędzy, ponieważ zdarzają się między mymi krajanami ludzie dość niegrzeczni, którzy mogliby ci je odrzucić na głowę: druga, abyś nie dawał ludziom tytułów, o które nie proszą. Nazywa mnie pan kapralem, gdy ja jestem porucznikiem. Zapewne, różnica niewielka, ale... 

- Porucznikiem - wykrzyknął sir Tomasz - porucznikiem! Ależ kapitan statku powiedział mi, że pan jest kapralem, zarówno jak pański ojciec i wszyscy w twojej rodzinie. 

Na te słowa młody człowiek, przechylając się w tył, zaczął śmiać się z całego serca i tak ochoczo, iż kapitan i dwaj majtkowie zawtórowali mu chórem. 

- Przepraszam pana, panie pułkowniku, ale qui pro quo jest w istocie cudowne; zrozumiałem je dopiero w tej chwili. W istocie rodzina moja szczyci się, iż posiada wśród swoich przodków kaprali; ale nasi korsykańscy kaprale nie nosili nigdy galonów. Około roku pańskiego 1100 kilka gmin, zbuntowawszy się przeciw tyranii wielkich panów, obrało sobie wodzów, których nazwali "kapralami". Na naszej wyspie uważamy sobie za zaszczyt pochodzić od tych swego rodzaju trybunów.

- Przepraszam pana - wykrzyknął pułkownik - przepraszam po tysiąc razy. Skoro pan tedy rozumie przyczynę mej omyłki, mam nadzieję, że zechcesz ją usprawiedliwić.

To mówiąc, wyciągnął rękę do młodzieńca.

- To słuszna kara mojej zbytniej dumy, pułkowniku - rzekł młody człowiek, śmiejąc się ciągle i ściskając serdecznie rękę Anglika. - Nie mam do pana ani odrobiny żalu. Skoro więc przyjaciel Matei przedstawił mnie tak licho, pozwól pan, abym sam dopełnił tej ceremonii. Nazywam się Orso della Rebbia, porucznik na pensji; jeżeli zaś, jak to przypuszczam, widząc te piękne dwa psy, przybywa pan do Korsyki celem polowania, będzie dla mnie wielkim zaszczytem czynić panu honory naszych gór i jarów... o ile sam ich nie zapomniałem - dodał z westchnieniem.

W tej chwili łódź dobijała do goeletki. Porucznik podał rękę miss Lidii, następnie pomógł pułkownikowi wgramolić się na pokład. Tutaj sir Tomasz, wciąż bardzo markotny z powodu swej omyłki i nie wiedząc, w jaki sposób zatrzeć wrażenie swej nieprzyzwoitości wobec człowieka wiodącego się z roku 1100, sam, nie czekając przyzwolenia córki, zaprosił go na wieczerzę, ponawiając usprawiedliwienia i uściski dłoni. Miss Lidia marszczyła czoło, ale ostatecznie dość była rada dowiedzieć się, co to jest "kapral"; gość nie był jej niesympatycznym, zaczynała nawet dopatrywać się w nim czegoś arystokratycznego, miał jedynie minę zbyt otwartą i wesołą na bohatera romansu.

- Poruczniku delia Rebbia - rzekł pułkownik skłaniając się w stronę młodzieńca angielską modą, z kieliszkiem madery w dłoni - widziałem w Hiszpanii wielu pańskich ziomków; była to bajeczna piechota w tyralierce.

- Tak, wielu ich zostało w Hiszpanii - rzekł młody porucznik poważnie, z zadumą w twarzy.

- Nie zapomnę nigdy komendy jednego korsykańskiego batalionu w bitwie pod Vittorią - ciągnął pułkownik. - Mam też po nim pamiątkę - dodał, pocierając ręką pierś. - Cały dzień uprawiali tyralierkę rozsypani po ogrodach, ukryci za krzewami i wybili nam nie wiem ile ludzi i koni. Otrzymawszy rozkaz odwrotu, sformowali się i zaczęli umykać pędem. Na równinie spodziewaliśmy się, iż znajdziemy odwet, ale te hycle... przepraszam, poruczniku, te zuchy, powiadam, ustawili się w czworobok i nie było sposobu ich złamać. W środku czworoboku (zdaje mi się, że widzę go jeszcze!) znajdował się oficer, usadowiony na karym koniku; stał sobie tuż koło sztandaru, paląc spokojnie cygaro, jak gdyby w kawiarni. Niekiedy, jakby na urągowisko, muzyka grała nam fanfary... Puszczam na nich dwa pierwsze szwadrony... Ba! Miast ugryźć czworobok z samego czoła, moi dragoni mijają go bokiem, zataczają wstecz i wracają mocno w nieporządku, z niejednym koniem bez jeźdźca... i ciągle ta diabelska muzyka! Skoro dym, otaczający batalion, się rozproszył, ujrzałem znów oficera koło sztandaru; palił ciągle to przeklęte cygaro. Rozwścieczony, stanąłem sam na czele ostatniej szarży. Karabiny ich, zapchane sadzą od ciągłego strzelania, odmawiały posłuszeństwa, ale żołnierze ustawili się w sześciu rzędach, z bagnetem obróconym ku końskim nosom, istny mur! Krzyczałem, zagrzewałem dragonów, pociskałem ostrogą, aby pchnąć konia naprzód, kiedy oficer, o którym mówiłem, wyjmując wreszcie z ust cygaro, wskazał mnie ręką jednemu ze swych ludzi. Usłyszałem coś niby: Al capello bianco! Miałem biały pióropusz na kasku. Nie słyszałem nic więcej, kula przeszyła mi pierś. Był to ładny batalion, panie della Rebbia, pierwszy batalion lekkiego 18 pułku, sami Korsykanie, jak mi później powiedziano. 

- Tak - rzekł Orso, którego oczy błyszczały podczas tego opowiadania - ochronili odwrót i wrócili ze sztandarem: ale dwie trzecie tych zuchów śpi dzisiaj na równinie Vittorii. 

- Czyżbyś pan przypadkiem znał nazwisko oficera, który dowodził nimi? 

- To mój ojciec. Był wówczas majorem w 18 pułku i został pułkownikiem za swoje zachowanie się w ciągu tego smutnego dnia. 

- Pański ojciec! Na honor, to był kawał chwata! Miło byłoby mi go zobaczyć; poznałbym go, jestem pewny. Czy żyje jeszcze? 

- Nie, pułkowniku - rzekł młody człowiek, blednąc lekko. 

- Czy był pod Waterloo? 

- Tak, pułkowniku, ale nie miał szczęścia zginąć na polu bitwy... Zmarł na Korsyce przed dwoma laty... Mój Boże! Jakie to morze piękne! Dziesięć lat już, jak nie widziałem Morza Śródziemnego. Czy Morze Śródziemne nie wydaje się pani piękniejsze od oceanu? 

- Wydaje mi się za niebieskie i fala nie jest zbyt duża. 

- Lubi pani dzikie piękności? W takim razie sądzę, że Korsyka spodoba się pani. 

- Córka moja - rzekł pułkownik - lubi wszystko, co nadzwyczajne; dlatego też Włochy nie podobały się jej wcale. 

- Znam z Włoch - rzekł Orso - jedynie Pizę, gdzie przebywałem jakiś czas w kolegium, ale nie mogę bez podziwu myśleć o Campo Santo, o katedrze, o pochyłej wieży... zwłaszcza o Campo Santo. Przypomina pani sobie "Śmierć d'Orcagna..." Zdaje mi się, że mógłbym ją narysować, tak się wyryła w mojej pamięci.

Miss Lidia zlękła się, aby porucznik nie zapuścił się w jakąś entuzjastyczną tyradę.

- Tak, bardzo ładne - rzekła, ziewając. - Przepraszam cię ojcze, głowa mnie trochę boli, pozwolisz, że zejdę do kajuty.

Ucałowała ojca w czoło, skinęła majestatycznie głową Orsowi i znikła. Wówczas dwaj mężczyźni zapuścili się w gawędę o wojnie i polowaniu.

Dowiedzieli się z rozmowy, iż pod Waterloo znaleźli się naprzeciw siebie i że musieli wymienić sporo kul. Sympatia ich wzajemna zdwoiła się od tego odkrycia. Kolejno skrytykowali Napoleona, Wellingtona i Blüchera, po czym zapolowali wspólnie na daniela, dzika i dzikiego barana. Wreszcie, ponieważ noc była już późna, a ostatnia butelka bordeaux próżna, pułkownik ścisnął raz jeszcze rękę porucznika i życzył mu dobrej nocy, wyrażając nadzieję dalszego ciągu rozpoczętej w tak ucieszny sposób znajomości. Rozstali się i każdy udał się na spoczynek.

III

Noc była piękna, księżyc igrał po falach, statek płynął łagodnie, pędzony lekkim wiatrem. Miss Lidia nie miała ochoty spać; jedynie obecność profana nie pozwoliła jej smakować wzruszeń, jakich na morzu i w czas pełni doświadcza wszelka ludzka istota, o ile ma bodaj źdźbło poezji w sercu. Skoro osądziła, że młody porucznik musi już spać snem sprawiedliwego, jak przystało na tak prozaiczne indywiduum, wstała, wzięła futro, zbudziła pokojową i wyszła na pokład. Nie było nikogo prócz jednego majtka; stał przy sterze i śpiewał jakąś żałosną lamentację w korsykańskim narzeczu na dziką i jednostajną nutę. Wśród ciszy nocnej ta osobliwa muzyka miała swój urok. Na szczęście miss Lidia nie rozumiała dokładnie słów piosenki. Wśród wielu ogólników jakiś energiczny wiersz poruszył żywo jej ciekawość, ale niebawem, w najpiękniejszym momencie, przychodził znowu szereg słów w dialekcie, których znaczenie jej umykało. Zrozumiała wszakże, iż chodzi o jakiś mord. Przekleństwa na morderców, groźby zemsty, pochwała zmarłego, wszystko tam było bez ładu pomieszane. Zapamiętała kilka wierszy; spróbuję je przetłumaczyć:

"...Ani działa, ani bagnety - nie powlekły bladością jego czoła - pogodnego na polu bitwy - jak niebo letnie. Był to sokół, przyjaciel orła - miód słodki dla przyjaciół - dla nieprzyjaciół rozwścieczone morze. - Pyszniejszy niż słońce - łaskawszy niż księżyc. - Jego, któremu wrogowie Francji - nigdy nie dotrzymali kroku - mordercy z własnej ziemi - ugodzili z tyłu. Nigdy nie śmieliby spojrzeć mu w twarz. - ...Powieście na ścianie nad łóżkiem - mój krzyż zasługi, sprawiedliwie zdobyty. - Czerwona przy nim wstążeczka. - Czerwieńsza moja koszula. - Dla syna mego, syna niego w dalekiej ziemi - zachowajcie mój krzyż i krwawą koszulę. - Ujrzy w niej dwie dziury. - Za każdą dziurę dziura w innej koszuli. - Ale czy wówczas dopełni się zemsta? - Trzeba mi, aby ręka, która pociągnęła cyngiel - oko, które wzięło na cel - serce, które zamyśliło..." 

- Czemu nie śpiewasz dalej, przyjacielu? - spytała się miss Nevil. 

Ruchem głowy majtek ukazał jej twarz, wychylającą się z przepierzenia: był to Orso, który wyszedł rozkoszować się blaskiem księżyca. 

- Skończcież piosenkę - rzekła miss Lidia - bardzo mi się podobała. 

Majtek nachylił się ku niej i rzekł bardzo cicho: 

- Nie chcę zadawać rimbecco nikomu. 

- Jak to? Rim...?

Majtek nie odpowiadając zaczął gwizdać. 

- Zaszedłem panią na tym, że jednak zachwyca się pani Morzem Śródziemnym, miss Nevil - rzekł Orso, zbliżając się. - Niech pani przyzna, że nie widuje się gdzie indziej takiego księżyca. 

- Nie patrzałam nań. Byłam cała pochłonięta studiami nad korsykańskim morzem. Ten majtek, który śpiewał żałobną pieśń o niewymownym tragizmie, przerwał nagle w najpiękniejszym miejscu. 

Majtek pochylił się, jak gdyby dla lepszego odczytania busoli, i pociągnął silnie miss Nevil za futro. Jasnym było, iż pieśni tej nie można śpiewać w obecności porucznika Orso. 

- Cóżeś ty śpiewał, Paolo France? - rzekł Orso - balladę czy vocero? Panienka zrozumiała i pragnęłaby usłyszeć koniec. 

- Zapomniałem Ors' Anton' - rzekł majtek. 

I natychmiast rozpoczął na cały głos śpiewać kantyczkę do Najświętszej Panny. 

Miss Lidia słuchała kantyczki z roztargnieniem i nie nalegała więcej, przyrzekając sobie wszakże zdobyć później słowo zagadki. Ale pokojówka, która będąc z Florencji, mało co lepiej od pani rozumiała dialekt korsykański, również była ciekawa się pouczyć; zwracając się tedy do Orsa, zanim miss Lidia zdołała ją trącić łokciem, rzekła:

- Panie kapitanie, co znaczy zadać komuś rimbecco?

- Rimbecco! - rzekł Orso - ależ to znaczy wyrządzić Korsykaninowi najkrwawszą zniewagę: znaczy zarzucić mu, że się nie pomścił. Kto wspomniał paniom o rimbecco?

- To wczoraj, w Marsylii - odparła miss Lidia skwapliwie - właściciel statku użył tego słowa.

- I o kim mówił? - spytał żywo Orso.

- Och! Opowiadał nam starą historię... z czasów... tak, zdaje mi się, że chodziło o Vaninę d'Ornano.

- Śmierć Vaniny, jak przypuszczam, nie musiała pani natchnąć zbytnią sympatią dla naszego bohatera, dzielnego Sampiero?

- A panu czy się to wydaje bardzo heroiczne?

- Zbrodnia jego ma za usprawiedliwienie dzikie obyczaje epoki; przy tym Sampiero prowadził wojnę na śmierć i życie z Genueńczykami: jakąż ufność mogliby mieć doń rodacy, gdyby nie ukarał tej, która się starała porozumiewać z Genuą?

- Vanina - rzekł majtek - wydaliła się bez pozwolenia męża; Sampiero dobrze zrobił, że jej skręcił szyję.

- Ale - rzekła miss Lidia - wszakże to, aby ocalić męża, przez miłość dla niego, poszła prosić dlań łaski u Genueńczyków.

- Prosić dlań łaski znaczyło zhańbić go! - wykrzyknął Orso.

- Ale zabić ją własnymi rękami! - ciągnęła miss Nevil. - Cóż to musiał być za potwór!

- Wiadomo pani, iż błagała go jako o łaskę, aby mogła zginąć z jego ręki. Czy Otella uważa pani także za potwora?

- Cóż za różnica! To był człowiek zazdrosny; Sampiero był tylko próżny.

- A zazdrość czy to również nie jest próżność? To próżność miłości; tę usprawiedliwia pani może ze względu na pobudkę.

Miss Lidia obrzuciła młodego człowieka pełnym godności spojrzeniem i zwracając się do majtka, spytała, kiedy statek zawinie do portu.

- Pojutrze - rzekł - jeżeli będziemy mieli ciągle wiatr.

- Chciałabym już znaleźć się w Ajaccio, męczy mnie ten statek.

Podniosła się, ujęła ramię panny służącej i przeszła parę kroków po pomoście. Orso stał nieruchomo koło steru, nie wiedząc, czy jej towarzyszyć w przechadzce, czy też przerwać rozmowę, która zdawała się pannie niemiła. 

- Ładna dziewczyna, na krew Madonny! - rzekł majtek - gdyby wszystkie pchły w moim łóżku były do niej podobne, nie narzekałbym, że mnie kąsają! 

Miss Lidia dosłyszała może tę naiwną pochwałę i uczuła się zgorszona, rychło bowiem zeszła do kajuty. Wkrótce potem Orso udał się również do siebie. Skoro tylko opuścił pokład, panna służąca wróciła jeszcze i podjąwszy szczegółowy wywiad z majtkiem, przyniosła swej pani następujące objaśnienia: ballatę, przerwaną obecnością Orsa, ułożono z przyczyny śmierci pułkownika della Rebbia, ojca porucznika, zamordowanego przed dwoma laty. Majtek nie wątpił, iż Orso wraca na Korsykę, aby dopełnić zemsty i twierdził, iż niebawem, ujrzy świeże mięso w wiosce Pietranera. Z wykładu tego narodowego wyrażenia wynikałoby, iż pan Orso zamierza zamordować dwie lub trzy osoby podejrzane o morderstwo, które to osoby, co prawda, były niepokojone przez sądy o ten postępek, ale okazały się białe jak śnieg, zważywszy, iż mają w kieszeni sędziów, adwokatów, prefekta i żandarmów. 

- Nie ma sprawiedliwości w Korsyce - dodał majtek - więcej ufałbym dobrej strzelbie niż wszystkim rajcom królewskiego trybunału. Kiedy się ma wroga, trzeba wybierać między trzema S. 

Te zajmujące wyjaśnienia odmieniły w wybitny sposób obejście i usposobienie miss Lidii odnośnie do porucznika della Rebbia. Od tej chwili stał się on w oczach romantycznej Angielki osobistością. Obecnie ta niefrasobliwa mina, ta szczerość i dobry humor, które ją zrazu uprzedziły nieprzychylnie, stawały się dla niej jedną więcej zaletą; widziała w nich głęboką zdolność panowania nad sobą energicznej duszy, która nie pozwala przedrzeć się na zewnątrz żadnemu z uczuć, jakie w sobie zamyka. Orso wydał się jej nowym Fieskiem, ukrywającym pod pozorami lekkości doniosłe zamiary; a mimo że mniej jest pięknym zabić paru hultajów niż oswobodzić ojczyznę, bądź co bądź zemsta jest piękna - zresztą kobiety wolą, aby bohater nie był tak zupełnie pochłonięty polityką. Wówczas dopiero miss Nevil zauważyła, że porucznik ma bardzo duże oczy, białe zęby, piękną postawę, że zdradza dobre wychowanie i niejakie obycie. Następnego dnia zwracała się doń dość często i rozmowa z nim zajęła ją. Wypytywała obszernie o kraj, o którym mówił nader interesująco. Korsyka, którą opuścił bardzo młodo, najpierw, aby się udać do kolegium, następnie do szkoły wojskowej, przechowała się w jego wspomnieniu ozdobiona poetycznymi barwami. Ożywiał się, mówiąc o górach, lasach, o oryginalnych zwyczajach mieszkańców. Jak można się domyślać, słowo "zemsta" nastręczało się wiele razy w tych opowiadaniach, niepodobna bowiem mówić o Korsykanach, aby nie atakować lub nie usprawiedliwiać tej ich przysłowiowej namiętności.

Orso zadziwił nieco miss Nevil, potępiając w ogólnym sposobie nieskończone nienawiści swoich ziomków. Bądź co bądź u chłopów starał się je usprawiedliwić; twierdził, iż wendeta jest to pojedynek ubogich. "To jest tak dalece prawdą - mówił - iż nikt nie zamorduje wroga nie wyzwawszy go wprzódy wedle reguł. »Strzeż się, ja się strzegę« oto sakramentalne słowa, jakie wymieniają dwaj przyjaciele, nim poczną zastawiać na siebie pułapki. Jest u nas więcej morderstw niż gdzie indziej - dodał - ale nigdy nie znajdzie pani nikczemnej pobudki zbrodni. Mamy, to prawda, wielu morderców, ale ani jednego złodzieja".

Kiedy porucznik wymawiał słowa zemsta i mord, miss Lidia patrzyła nań uważnie, ale nie zdołała wyczytać na jego twarzy najmniejszego śladu wzruszenia. Ponieważ osądziła, iż posiada siłę duszy potrzebną, aby się stać nieprzeniknionym dla wszystkich oczu, z wyjątkiem, oczywiście, jej własnych, wierzyła niezłomnie nadal, iż cienie pułkownika della Rebbia niedługo będą czekały upragnionego zadośćuczynienia.

Już oczom podróżnych rysowały się wybrzeża Korsyki. Kapitan nazywał główne punkty wybrzeża; mimo że były one miss Lidii zupełnie obce, znajdowała przyjemność w tym, aby znać ich imiona. Nie ma nic nudniejszego niż pejzaż bezimienny. Niekiedy luneta pułkownika pozwalała dostrzec jakiegoś wyspiarza, odzianego w brunatną gunię, zbrojnego w długą fuzję, galopującego na małym koniku po stromych zboczach. Miss Lidia w każdym chciała się dopatrzyć bandyty albo też syna śpieszącego pomścić ojca; ale Orso upewniał, że to jakiś spokojny obywatel sąsiedniego miasteczka podróżujący w interesach, że nosi fuzję nie tyle z potrzeby, ile przez elegancję, dla mody, tak jak dandys nie ruszy się z domu bez wytwornej laseczki. Mimo że fuzja jest bronią mniej szlachetną i mniej poetyczną niż sztylet, miss Lidia uważała, iż dla mężczyzny jest to sprzęt wykwintniejszy niż laska; przypomniała sobie, że wszyscy bohaterowie lorda Byrona giną od kuli, a nie od klasycznego puginału.

Po trzech dniach żeglugi podróżni znaleźli się naprzeciw Sangwinariów: wspaniała panorama zatoki Ajaccio roztoczyła się ich oczom. Słusznie porównują ją z Zatoką Neapolitańską; w chwili gdy goeletka wpływała do portu, lesiste wzgórze, stojące całe w ogniu i okrywające dymem la Punta di Girato, przypominało Wezuwiusz. Aby to podobieństwo było zupełne, trzeba, aby hordy Attyli rzuciły się na okolice Neapolu; wszystko bowiem w pobliżu Ajaccio jest wymarłe i opustoszałe. Zamiast wykwintnych budowli, jakie nastręczają się oku od Castellamare aż do Miseny, widzi się dokoła zatoki Ajaccio jedynie ciemne lesiste regle, a za nimi nagie góry. Ani jednej willi, ani jednego domu. Jedynie tu i ówdzie, na wzgórzach dokoła miasta, kilka białych budynków odrzyna się pojedynczo na tle zieloności; to kaplice cmentarne, rodzinne groby. Wszystko w tym krajobrazie piękne jest poważną i smutną pięknością.

Wygląd miasta, zwłaszcza w tej epoce, pomnażał jeszcze to wrażenie pustki. Żadnego ruchu na ulicach, gdzie spotyka się jedynie kilku bezczynnych osobników, zawsze tych samych. Żadnych kobiet prócz wieśniaczek, przybywających sprzedać swe produkty. Nie słyszy się głośnej rozmowy, śmiechu, śpiewu, tak znamiennych dla włoskich miasteczek. Niekiedy, w cieniu drzew na placyku, kilku uzbrojonych wieśniaków gra w karty lub przygląda się grze. Nie krzyczą, nie kłócą się nigdy; jeśli gra stanie się zbyt gorąca, wówczas słyszy się strzały pistoletu, które zawsze wyprzedzają groźbę. Korsykanin jest z natury, poważny i milczący. Wieczorem pojawia się kilka postaci, aby napawać się chłodem, ale ci przechadzający się to prawie wszystko cudzoziemcy. Wyspiarze stoją przed drzwiami domów; każdy zdaje się czuwać na straży niby sokół u swego gniazda.

IV

Odwiedziwszy dom, w którym urodził się Napoleon, zdobywszy sobie, za pomocą mniej lub więcej dozwolonych środków, nieco papieru z obicia, miss Lidia, w dwa dni po wylądowaniu na Korsyce, pogrążyła się w uczuciu głębokiego smutku; jest to nieuchronne dla każdego cudzoziemca, kiedy znajdzie się w kraju, którego nietowarzyskie obyczaje skazują go na zupełną samotność. Zaczęła żałować swego szaleństwa, ale wyjechać natychmiast znaczyłoby narazić na szwank reputację nieustraszonej podróżniczki; miss Lidia zdecydowała się tedy na cierpliwość i na zabijanie czasu jak się da. W tym szlachetnym postanowieniu przygotowała farby i ołówki, naszkicowała parę widoków zatoki i zrobiła portret ogorzałego wieśniaka, który sprzedawał najspokojniej w świecie melony, ale który miał siwą brodę i minę najdzikszego opryszka pod słońcem. Gdy wszystko to nie wystarczyło, aby ją rozerwać, postanowiła zawrócić w głowie potomkowi "kaprali"; rzecz zaś nie była trudną, ponieważ - zgoła nie śpiesząc się do rodzinnej wioski - Orso jak gdyby podobał sobie w Ajaccio, mimo że nie znał tam nikogo. Zresztą miss Lidia postawiła sobie szlachetne zadanie: mianowicie ucywilizować tego górskiego niedźwiedzia i kazać mu zapomnieć o posępnych zamiarach, które go sprowadziły na wyspę. Od czasu jak sobie zadała trud przyjrzenia mu się bliżej, powiedziała sobie, iż szkoda byłoby pozwolić temu młodemu człowiekowi pędzić ku zgubie, dla niej zaś byłoby chlubą nawrócić Korsykanina.

Dni naszych podróżników upływały, jak następuje: rano pułkownik i Orso szli na polowanie; miss Lidia rysowała lub pisała do przyjaciółek, aby móc datować listy z Ajaccio; około szóstej panowie wracali obładowani zwierzyną; po obiedzie miss Lidia śpiewała, pułkownik zasypiał, młodzi zaś gawędzili do późna.

Nie wiem, co za formalności paszportowe zmusiły pułkownika Nevil do złożenia wizyty prefektowi. Dygnitarz ten, który nudził się mocno, podobnie jak większość jego kolegów, z radością dowiedział się o pobycie Anglika, bogatego, z dobrego towarzystwa i ojca pięknej córki, toteż przyjął go najuprzejmiej i zasypał ofiarami usług; co więcej, w parę dni pośpieszył oddać wizytę.

Pułkownik, który właśnie wstał od stołu, leżał wygodnie na sofie, gotując się do drzemki; córka śpiewała przy rozklekotanym pianinie, Orso obracał kartki i patrzał na ramiona i włosy blond artystki. Oznajmiono prefekta; pianino zamilkło, pułkownik podniósł się, przetarł oczy i przedstawił go córce:

- Nie przedstawiam panu prefektowi porucznika della Rebbia, ponieważ zna go pan zapewne

- Pan jest synem pułkownika della Rebbia? - spytał prefekt lekko zakłopotanym tonem.

- Tak, panie - odparł Orso.

- Miałem zaszczyt znać szanownego ojca. Zdawkowe formułki wyczerpały się niebawem.

Pułkownik mimo woli ziewał dość często, Orso w charakterze liberała, nie chciał się odzywać do satelity władzy; miss Lidia sama podtrzymywała rozmowę. Ze swej strony prefekt gorliwie dotrzymywał jej towarzystwa; widocznym było, iż sprawia mu żywą przyjemność mówić o Paryżu i jego rozrywkach z osobą, która zna wszystkie znakomitości europejskiego towarzystwa. Od czasu do czasu, nie przerywając rozmowy, przyglądał się młodemu porucznikowi z osobliwą ciekawością.

- Czy państwo poznali we Francji pana della Rebbia? - spytał prefekt miss Lidii.

Miss Lidia odparła, z odcieniem zmieszania, że zawarła tę znajomość na statku, który ich przywiózł na Korsykę.

- To młody człowiek, bardzo na miejscu - rzekł prefekt półgłosem. - I czy wspominał pani - dodał jeszcze ciszej - w jakich zamiarach wraca na Korsykę?

Miss Lidia przybrała majestatyczną postawę.

- Nie pytałam go o to - rzekła - może pan sam zapytać. 

Prefekt zamilkł, ale w chwilę potem, słysząc, iż Orso zwrócił się do pułkownika w języku angielskim, rzekł: 

- Wiele pan podróżował, jak widzę. Musiałeś zapomnieć Korsykę... i jej zwyczaje... 

- To prawda, byłem bardzo młody, kiedym to ją opuścił. 

- Należy pan zawsze do armii? 

- Spensjonowano mnie, panie prefekcie.

- Zbyt długo był pan w wojsku francuskim, aby nie stać się zupełnym Francuzem, nie wątpię o tym, drogi panie. 

Prefekt wymówił te ostatnie słowa z uroczystym naciskiem. 

Nie jest to dla Korsykaninów zbytnim komplementem, kiedy im ktoś przypomina, że należą do Wielkiego Narodu. Chcą być narodem dla siebie, a pretensję tę usprawiedliwiają dość dobrze, aby im ją można było przyznać. Orso, nieco dotknięty, odparł: 

- Czy myśli pan, panie prefekcie, iż aby być człowiekiem honoru, Korsykanin potrzebuje służyć w armii francuskiej? 

- Z pewnością nie - odparł prefekt - nie to bynajmniej miałem na myśli: mówię jedynie o pewnych obyczajach, z których nie wszystkie są takie, jakich mógłby pragnąć zarządca tego kraju. 

Prefekt położył nacisk na słowo obyczaje i nadał swemu obliczu wyraz największej powagi, na jaką mogło się ono zdobyć. Wkrótce potem podniósł się z miejsca i pożegnał, unosząc przyrzeczenie, że miss Lidia raczy odwiedzić żonę jego w prefekturze. 

Po jego odejściu miss Lidia rzekła: 

- Trzeba mi było wybrać się aż na Korsykę, aby się dowiedzieć, co to "prefekt". Ten wydaje się wcale miły. 

- Co do mnie - odparł Orso - nie mogę tego powiedzieć; wydał mi się dość szczególny ze swoją uroczystą i tajemniczą miną. 

Pułkownik utonął już w drzemce zbliżonej do prawidłowego snu; miss Lidia rzuciła okiem w jego stronę i rzekła, zniżając głos: 

- A ja uważam, że on nie jest tak tajemniczy, jak pan utrzymuje, mam bowiem wrażenie, żem go zrozumiała. 

- Jest pani niewątpliwie bardzo przenikliwa, miss Nevil, ale jeżeli pani dopatrzyła się jakiejś głębi w tym, co on tu powiadał, musiała pani chyba włożyć w to dużo dobrej woli.

- Hm... nie sądzę, ale... panie della Rebbia, chce pan, bym panu dała dowód mej przenikliwości? Jestem po trosze znachorką: wystarczy mi widzieć kogoś parę razy, aby znać jego myśli.

- Mój Boże! Przeraża mnie pani. Jeżeli pani umie czytać w moich myślach, nie wiem, czy powinienem być z tego rad, czy zmartwiony.

- Panie della Rebbia. - ciągnęła miss Lidia rumieniąc się - znamy się dopiero od kilku dni, ale na morzu i w barbarzyńskich krajach - daruje mi pan, mam nadzieję... - zatem, w barbarzyńskich krajach przyjaźń zawiera się szybciej niż na posadzce salonów... Nie zdziwi się pan zatem, jeśli ośmielę się mówić do pana, jak przyjaciółka, o rzeczach nazbyt może osobistych, do których ktoś obcy nie powinien się mieszać.

- Och, niech pani nie używa tego słowa, miss Nevil; tamto było mi o wiele sympatyczniejsze.

- Dobrze więc! Zatem, winnam panu powiedzieć, że nie starając się przeniknąć pańskich tajemnic, mimo woli poznałam je, po części, i że są w nich rzeczy, które mnie martwią. Wiadome mi jest nieszczęście, które dotknęło pańską rodzinę; mówiono mi wiele o mściwym charakterze pańskich ziomków i ich sposobie szukania pomsty... Czy nie do tego prefekt czynił aluzję?

- Jak to, pani, miss Lidio, może myśleć!... - To mówiąc, Orso pobladł jak śmierć.

- Nie, panie della Rebbia - przerwała - wiem, że pan jest dżentelmenem i człowiekiem honoru. Powiedział mi pan sam, że w pańskim kraju już tylko prosty lud uznaje wendetę... którą podoba się panu nazywać formą pojedynku...

- Czy sądzi pani, że byłbym kiedykolwiek zdolny stać się mordercą?

- Skoro mówię z panem o tym, panie Orso, powinieneś rozumieć, że nie wątpię o panu. Jeżeli poruszyłam ten przedmiot, to dlatego iż wyobrażałam sobie, że za powrotem do kraju, otoczony może barbarzyńskimi przesądami, będzie pan rad wiedzieć, że jest ktoś, kto pana szanuje za siłę, z jaką umiesz się im oprzeć. - No - rzekła, podnosząc się z miejsca - nie mówmy już o tych brzydkich rzeczach; przyprawiają mnie o ból głowy, a zresztą jest bardzo późno. Nie ma pan do mnie urazy? Dobranoc, po angielsku. - To mówiąc, podała mu rękę. Orso uścisnął dłoń z poważną i skupioną twarzą.

- Pani - rzekł - czy pani wie, że bywają chwile, w których instynkt mojej ziemi budzi się we mnie? Czasami, kiedy wspomnę o biednym ojcu... wówczas oblegają mnie okropne myśli. Dzięki pani jestem od nich na zawsze wyzwolony. Dziękuję, dziękuję!

Chciał mówić dalej, ale miss Lidia opuściła łyżeczkę i hałas obudził pułkownika.

- Della Rebbia, jutro o piątej, na łowy? Bądź punktualny.

- Wedle rozkazu, pułkowniku.

V

Nazajutrz, na chwilę przed powrotem myśliwych, miss Nevil, wracając z przechadzki nad morzem, zbliżyła się do gospody z panną służącą, kiedy zauważyła młodą kobietę, czarno ubraną, siedzącą na niedużym, ale silnym koniku i właśnie wjeżdżającą do miasta. W ślad za nią jechał człowiek o typie wieśniaka, również konno, w kubraku z brunatnego sukna, dziurawym na łokciach, z bukłaczkiem przewieszonym przez ramię, z pistoletem u pasa; w ręce fuzja, której kolba tkwiła w skórzanej kieszeni, przymocowanej do łęku, słowem, w kompletnym rynsztunku opryszka z melodramatu lub mieszczanina korsykańskiego w podróży. Uderzająca piękność kobiety ściągnęła od pierwszego spojrzenia uwagę miss Nevil. Wyglądała na jakie dwadzieścia lat. Była słusznego wzrostu, biała, o ciemnoniebieskich oczach, różowej twarzy, zębach lśniących jak emalia. Na twarzy jej malowała się duma, niepokój i smutek. Na głowie miała welon z czarnego jedwabiu, zwany mezzaro, który Genueńczycy wprowadzili do Korsyki, a w którym tak jest do twarzy kobietom. Długie kasztanowate warkocze tworzyły jak gdyby turban dokoła głowy. Strój był schludny, ale nadzwyczaj prosty.

Miss Nevil miała czas napatrzyć się jej do woli, dama w mezzaro bowiem zatrzymała się na ulicy, wypytując kogoś z wielkim zainteresowaniem, jak można było wnosić z wyrazu oczu; następnie, otrzymawszy żądane wyjaśnienia, zacięła wierzchowca i ruszywszy ostrym kłusem, zatrzymała się aż przy bramie hotelu, gdzie mieszkali sir Tomasz Nevil i Orso. Tam, zamieniwszy kilka słów z gospodarzem, młoda kobieta zeskoczyła lekko i siadła na kamiennej ławce tuż przy drzwiach wchodowych, podczas gdy giermek jej odprowadzał konie do stajni. Miss Lidia przeszła w swoim paryskim kostiumie tuż obok nieznajomej, nie ściągnąwszy na siebie jej spojrzenia. W kwadrans później, otwierając okno, ujrzała jeszcze damę w mezzaro, siedzącą w tym samym miejscu i w tej samej pozycji. Niebawem pojawili się pułkownik i Orso, wracający z polowania. Wówczas gospodarz rzucił kilka słów panience w żałobie i wskazał palcem młodego della Rebbia. Zarumieniła się, podniosła żywo, postąpiła kilka kroków i zatrzymała się nieruchomo jak gdyby zdumiona. Orso stał też naprzeciw niej, przyglądając się z zaciekawieniem.

- Czy wy jesteście - rzekła wzruszonym głosem - Orso Antonio della Rebbia? Ja jestem Kolomba.

- Kolomba! - wykrzyknął Orso.

I biorąc ją w ramiona, uścisnął ją czule, co zdziwiło nieco pułkownika i jego córkę, jako że w Anglii nie ma zwyczaju ściskać się na ulicy.

- Bracie - rzekła Kolomba - daruj, że przybyłam bez twego rozkazu, ale dowiedziałam się od przyjaciół, żeś wrócił, i było dla mnie tak wielką pociechą ujrzeć cię...

Orso uścisnął ją jeszcze raz; następnie, zwracając się do pułkownika:

- To moja siostra - rzekł - nigdy nie byłbym jej poznał, gdyby się sama nie nazwała. Kolombo, pułkownik sir Tomasz Nevil. Pułkowniku, zechcesz mi darować, ale nie będę miał zaszczytu obiadować z panem dzisiaj... Siostra...

- Ech, gdzież tedy, u diabła, chcesz jeść obiad, mój drogi? - wykrzyknął pułkownik. - Wiesz dobrze, że jest tylko jeden stół w tej przeklętej oberży i że zatrzymano go dla nas. Siostra pańska zrobi wielką przyjemność mojej córce, jeśli przyjmie nasze towarzystwo.

Kolomba spojrzała na brata, który nie dał się zbytnio prosić, i wszyscy razem weszli do największej sali w oberży, która służyła pułkownikowi za salon i jadalnię. Panna della Rebbia, którą Orso przedstawił miss Nevil, złożyła głęboki ukłon, ale nie rzekła ni słowa. Widać było, że jest bardzo spłoszona i że może po raz pierwszy w życiu znajduje się w obecności dystyngowanych cudzoziemców. Mimo to w obejściu jej nie było nic, co by trąciło prowincją. Oryginalność ratowała u niej nieobycie. Przez to właśnie spodobała się miss Lidii, że zaś nie było w hotelu innego pokoju prócz tych, które zajął pułkownik i jego towarzystwo, miss Nevil posunęła uprzejmość lub ciekawość do tego stopnia, iż kazała ustawić łóżko panny della Rebbia we własnym pokoju.

Kolomba wyjąkała parę słów podziękowania i pośpieszyła natychmiast za pokojówką miss Lidii, celem dokonania drobnych starań toaletowych, niezbędnych po konnej podróży w kurz i słońce.

Wracając do salonu, zatrzymała się przed fuzjami pułkownika, które myśliwcy złożyli w kącie.

- Ładna broń! - rzekła. - Czy to twoja, bracie?

- Nie, to angielskie fuzje pułkownika. Są równie dobre jak piękne.

- Chciałabym bardzo - rzekła Kolomba - abyś i ty miał podobną.

- Oczywiście, że jedna z tych trzech należy do della Rebbi - wykrzyknął pułkownik. - Zanadto dobrze się nimi posługuje. Dzisiaj czternaście strzałów, czternaście sztuk zwierzyny.

Natychmiast wszczął się pojedynek na szlachetność, z którego Orso wyszedł zwyciężony, ku wielkiemu zadowoleniu siostry, co łatwo można było poznać z wyrazu dziecinnej radości, jaki błysnął na jej twarzy przed chwilą tak poważnej. 

- Wybieraj, drogi chłopcze. 

Orso wzbraniał się. 

- Dobrze więc, niech siostrzyczka wybierze za pana. Kolomba nie dała sobie dwa razy powtarzać: wzięła fuzję najmniej strojną, ale był to znakomity manton dużego kalibru. 

- Ta - rzekła - musi dobrze nieść kule. Zakłopotany brat rozwodził się w podziękowaniach, kiedy bardzo w porę zjawił się obiad i przeciął sytuację. Miss Lidia spostrzegła z zachwytem, iż Kolomba, która wzdragała się nieco siąść do stołu i ustąpiła jedynie pod spojrzeniem brata, uczyniła, jak dobra katoliczka, znak krzyża, nim się wzięła do jedzenia. 

- Brawo! - pomyślała - to coś prymitywnego. 

I obiecywała sobie zebrać niejedną interesującą obserwację w towarzystwie tej młodej reprezentantki starych obyczajów Korsyki. Co do Orsa, czuł się widocznie trochę nieswojo, niewątpliwie z obawy, aby siostra nie powiedziała lub nie uczyniła czegoś, co by zanadto trąciło zapadłą wioską. Ale Kolomba przyglądała mu się bezustannie i we wszystkim, co robiła, naśladowała brata. Czasami wlepiała w niego baczny wzrok, ze szczególnym wyrazem smutku; wówczas, jeśli oczy Orsa spotkały się z jej oczyma, on pierwszy odwracał spojrzenie, jak gdyby chciał uniknąć zapytania, które siostra zwracała doń w myśli, a które rozumiał zbyt dobrze. Mówiono po francusku, gdyż pułkownik wysławiał się bardzo ciężko po włosku. Kolomba rozumiała francuski język; wymawiała nawet wcale nieźle tych niewiele słów, które była zmuszona wymienić z gospodarzem. 

Po obiedzie pułkownik, który zauważył pewne skrępowanie między bratem a siostrą, zapytał, ze zwykłą szczerością, Orsa, czy nie pragnie pomówić sam na sam z panną Kolombą, ofiarując się w takim razie przejść wraz z córką do sąsiedniej sali. Ale Orso podziękował skwapliwie, mówiąc, iż będą mieli dość czasu nagadać się w Pietranera. Była to nazwa wioski, która miała służyć mu za rezydencję. 

Pułkownik zajął tedy zwyczajne miejsce na sofie, miss Nevil zaś, spróbowawszy rozmaitych przedmiotów, rozmowy i zwątpiwszy, aby zdołała rozgadać piękną Kolombę, poprosiła Orsa, by jej przeczytał coś z Dantego: był to jej ulubiony poeta. Orso wybrał ową pieśń z "Piekła", w której znajduje się epizod Franceski z Rimini, i zaczął czytać, akcentując, jak umiał najlepiej, cudowne tercyny, które tak dobrze wyrażają niebezpieczeństwo czytania we dwoje miłosnej książki. W miarę jak czytał, Kolomba zbliżała się do stołu, podnosiła głowę, poprzednio spuszczoną; źrenice jej, rozszerzone, błyszczały dziwnym ogniem; czerwieniała i bladła na przemian, poruszała się konwulsyjnie na krześle. Cudowna dusza włoska, która dla zrozumienia poety nie potrzebuje, aby bakałarz wskazywał jej piękności!

Skoro ukończono czytanie, krzyknęła:

- Jakie to piękne! Kto to napisał, bracie?

Orso zmieszał się nieco, miss Lidia zaś odparła z uśmiechem, że to poeta florentyński, zmarły przed kilku wiekami.

- Będziemy czytali Dantego - rzekł Orso - skoro znajdziemy się w Pietranera.

- Bracie! Jakie to piękne! - powtarzała Kolomba; i zaczęła recytować kilka tercyn, które zapamiętała, zrazu półgłosem, następnie ożywiając się, oddeklamowała je głośno, z większym wyrazem, niż brat włożył go w czytanie. Miss Lidia zdziwiła się.

- Widzę, że pani bardzo kocha poezję - rzekła. - Jakże zazdroszczę pani rozkoszy, iż będziesz mogła czytać Dantego jako nową książkę.

- Widzi pani, miss Nevil - rzekł Orso - jaką potęgę mają wiersze Dantego, jeśli mogą tak wzruszyć tę małą dzikuskę, znającą tylko swój "Ojcze nasz..." Ale mylę się: przypominam sobie, że Kolomba należy do cechu. Dzieckiem jeszcze bawiła się układaniem wierszy i ojciec pisał mi, że jest największą voceratrice na całą Pietranera i dwie mile wkoło.

Kolomba rzuciła bratu błagalne spojrzenie. Miss Nevil wiedziała ze słyszenia o korsykańskich improwizatorkach i umierała z ochoty, aby którą posłyszeć. Jakoż zaczęła prosić Kolomby, aby jej dała próbkę swego talentu. Wówczas Orso sprzeciwił się, bardzo nierad, że tak nie w porę przypomniał sobie talenty poetyckie siostry. Ale daremnie przysięgał, że nie ma nic mniej interesującego niż korsykańska ballata, daremnie się zaklinał, że recytować korsykańskie wiersze po poezji Dantego znaczy zdradzać swój kraj; tym więcej jedynie podrażnił kaprys miss Nevil, i w końcu zmuszony był powiedzieć siostrze:

- Więc dobrze! Zaimprowizuj, ale coś krótkiego.

Kolomba westchnęła, wlepiła przez chwilę uważny wzrok w obrus, następnie w strop; wreszcie, przysłaniając ręką oczy jak owe ptaki, które czują się bezpieczne i myślą, że ich nikt nie widzi, kiedy nie widzą same, odśpiewała, lub raczej wypowiedziała niepewnym głosem, następującą serenatę:

Młoda dziewczyna i dziki gołąb. 

W dolinie, daleko za górami - słońce pojawia się tylko na godzinę w dniu - jest tam w dolinie posępne domostwo - i trawa rośnie tam na progu. - Drzwi, okna zawsze są zamknięte. -Nigdy dym nie wznosi się z dachu. - Ale w południe, gdy zjawi się słońce, otwiera się wówczas okno - i siada w nim sierota, przędąc na kołowrotku: - przędzie i śpiewa przy pracy -śpiew żałoby i smutku; ale żaden śpiew nie odpowiada jej głosowi. - Jednego dnia wiosną - dziki gołąb usiadł na sąsiednim drzewie - i usłyszał śpiew młodej dziewczyny. - Dziewczyno, rzekł, nie ty jedna płaczesz, okrutny jastrząb wydarł mi towarzyszkę. - Gołębiu dziki, pokaż mi jastrzębia rabusia - choćby był tak wysoko jak chmury - wnet zestrzelę go na ziemię. - Ale mnie, biednej dziewczynie, któż odda mi brata - brata mego, żyjącego hen, w dalekim kraju? - Młoda dziewczyno, powiedz mi, gdzie twój brat - a skrzydła moje zaniosą mnie ku niemu. 

- Oto mi dziki gołąb doskonale wychowany - wykrzyknął Orso, ściskając siostrę ze wzruszeniem, tworzącym kontrast z żartobliwym tonem, jaki silił się przybrać. 

- Piosenka pani jest urocza - rzekła miss Lidia. Musi mi ją pani koniecznie wpisać w mój album. Przełożę ją na angielski i każę dorobić muzykę. 

Dzielny pułkownik, który nie zrozumiał ani słowa, dołączył swoje komplementy do zachwytów córki. Następnie dodał: 

- Ów dziki gołąb, o którym pani mówiła, to ten ptaszek, którego jedliśmy dzisiaj z farszem? Miss Nevil przyniosła album i z niemałym zdziwieniem patrzyła, jak improwizatorka wpisuje swą piosnkę, oszczędzając papieru w osobliwy sposób. Zamiast szeregować się oddzielnie, wiersze biegły za sobą w jednej linii, o tyle, o ile pozwalała na to szerokość kartki, tak iż nie odpowiadały znanemu określeniu poetyckich utworów: "Małe linijki nierównej długości, z marginesem po każdej stronie". Można było też uczynić parę zastrzeżeń co do kapryśnej cokolwiek ortografii panny Kolomby: ortografia ta wywołała niejednokrotnie uśmiech miss Nevil, próżność zaś braterska Orsa była na torturach. 

Ponieważ nadeszła godzina spoczynku, obie panny udały się do swego pokoju. Tam, gdy miss Lidia odpinała naszyjnik, kolczyki, bransolety, zauważyła, iż towarzyszka jej wyjmuje spod sukni coś długiego, na kształt brykli, odmiennego wszakże. Kolomba ułożyła ten przedmiot bardzo starannie i prawie ukradkiem pod mezzaro na stole; następnie uklękła i zmówiła ze skupieniem pacierz. W dwie minuty później była już w łóżku. Bardzo ciekawa z natury i jak prawdziwa Angielka powolna w rozbieraniu, miss Lidia zbliżyła się do stołu i udając, że szuka szpilki, podniosła mezzaro. Ujrzała dość długi sztylet, oryginalnie oprawny w perłową masę i srebro; wykonanie było bardzo staranne i zdradzało starą broń, wielkiej ceny dla amatora.

- Czy to zwyczaj tutejszy - rzekła miss Nevil z uśmiechem - że panienki noszą ten instrumencik w sznurówce?

- Ha, trzeba! - odparła Kolomba z westchnieniem. - Tylu jest niedobrych ludzi!

- I miałaby pani naprawdę odwagę uderzyć w ten sposób?

I miss Nevil, ze sztyletem w dłoni, uczyniła ruch, jak gdyby zadawała pchnięcie, tak jak się je zadaje w teatrze, z góry na dół.

- Tak, gdyby było trzeba - rzekła Kolomba słodkim i melodyjnym głosem - aby się bronić lub bronić mych bliskich... Ale nie tak należy trzymać; mogłaby się pani zranić sama, gdyby osoba, którą chcesz uderzyć, usunęła się. - I podnosząc się na łóżku - ot, tak - rzekła, naśladując uderzenie sztyletem. W ten sposób podobno cios jest śmiertelny. Szczęśliwi ludzie, którzy nie potrzebują takiej broni!

Westchnęła, opuściła głowę na poduszki i zamknęła oczy. Niepodobna wyobrazić sobie piękniejszej, szlachetniejszej, bardziej dziewiczej głowy. Fidiasz, rzeźbiąc swą Minerwę, nie pragnąłby innego modelu.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XXI

W piękny kwietniowy poranek pułkownik sir Tomasz Nevil, córka jego, mężatka od kilku dni, Orso i Kolomba wyjechali w kolasce z Pizy, aby odwiedzić grobowiec etruski, świeżo odkryty i odwiedzany przez wszystkich cudzoziemców. Zszedłszy w głąb budowli, Orso i jego żona wydobyli ołówki i czuli się w obowiązku przerysowywać malowidła; pułkownik i Kolomba, dość obojętni oboje na punkcie archeologii, zostawili ich samych i woleli przechadzać się po okolicy.

- Moja droga Kolombo - rzekł pułkownik - nie zdążymy bezwarunkowo do Pizy na "lunczyk". Nie jesteś głodna? Orso i jego pani zatopili się w starożytnościach; kiedy się wezmą do rysowania razem, nie ma temu końca.

- Tak - rzekła Kolomba - a mimo to nie przynoszą z sobą ani kawałeczka zaczernionego papieru.

- Moje zdanie byłoby - ciągnął pułkownik - abyśmy podeszli ku temu tam folwarczkowi. Dostaniemy chleba, może i aleatico, kto wie, może śmietanki i poziomek i doczekamy się cierpliwie rysowników.

- Masz słuszność, pułkowniku. Pan i ja, którzy przedstawiamy parę rozsądnych ludzi w tej rodzinie, bylibyśmy bardzo niemądrzy, skazując się na męczeństwo dla tych zakochanych, którzy żyją jedynie poezją. Podaj mi pan ramię. Nieprawdaż, że się wyrabiam? Przyjmuję ramię, kładę kapelusze, modne suknie, mam klejnoty; uczę się, nie wiem ilu pięknych rzeczy; już wcale nie jestem dziczką. Niech pan spojrzy, z jakim wdziękiem kładę oto szal... Ten blondyn... oficer z pańskiego pułku, który był na ślubie... mój Boże! Nie mogę spamiętać jego nazwiska; ufryzowany dryblas, którego zwaliłabym na ziemię jednym uderzeniem pięści... 

- Chatworth? - rzekł pułkownik. 

- To, to, to! Właśnie! Ale nie wymówię tego nigdy. Zatem ten... zakochany jest we mnie do szaleństwa. 

- Ho, ho! Kolombo, robisz się zalotna... Niedługo będziemy mieli nowe małżeństwo. 

- Ja za mąż? A któż by wychował mego bratanka... kiedy Orso mnie nim obdaruje? Kto by go nauczył mówić po korsykańsku?... Tak, będzie mówił po korsykańsku i sporządzę mu spiczastą czapkę, aby was doprowadził do wściekłości. 

- Poczekajmy najpierw, aż będziesz miała bratanka; później nauczysz go posługiwać się sztyletem, jeśli masz ochotę. 

- Bądźcie zdrowe, sztylety - rzekła wesoło Kolomba - teraz mam wachlarz, żeby nim trzepnąć po palcach, pułkowniku, kiedy ci przyjdzie ochota obmawiać mą ojczyznę. 

Tak rozmawiając, doszli do folwarku, gdzie znaleźli wino, poziomki i śmietankę. Kolomba pomogła gospodyni zrywać poziomki, gdy pułkownik popijał aleatico. Na skręcie alei Kolomba spostrzegła starca, siedzącego na słomianym krześle na słońcu, chorego, jak się zdawało. Policzki miał zapadłe, oczy podkrążone; wychudzony był do ostateczności, nieruchomość zaś jego, bladość, jak również martwe spojrzenie, czyniły go podobniejszym raczej do trupa niż do żywej istoty. Przez kilka minut Kolomba przyglądała mu się z taką ciekawością, że ściągnęła wreszcie uwagę gospodyni. 

- Ten biedny starzec to ziomek pani, poznałam bowiem od razu z akcentu, że pani jest z Korsyki. Przeszedł nieszczęście w swoim kraju, synowie jego zginęli w straszliwy sposób. Powiadają (przepraszam panią bardzo, że tak mówię) że pani ziomkowie nie mają lekkiej ręki, kiedy się nienawidzą. Biedny człowiek, zostawszy sam na świecie, przeniósł się do Pizy, do dalekiej krewniaczki, która jest właścicielką tej fermy. Poczciwina trochę szwankuje na umyśle, nieszczęścia, zmartwienia. To było trochę kłopotliwe dla pani, która prowadzi dom bardzo otwarty; przysłała go tedy tutaj. Jest łagodny, nie robi kłopotu; ani trzech słów nie powie w ciągu dnia. Tak, z głową zupełnie u niego słabo. Lekarz odwiedza go co tygodnia i opowiada, że niewiele mu się już należy.

- A, ma niedługo umrzeć? - rzekła Kolomba. - W jego położeniu to szczęście taki rychły koniec.

- Powinna by pani zagadać do niego coś po korsykańsku: to by go może ożywiło nieco, gdyby usłyszał narzecze swego kraju.

- Spróbujemy - rzekła Kolomba z ironicznym uśmiechem. I zbliżyła się do starca tak, iż jej cień przesłonił mu słońce. Wówczas biedny idiota podniósł głowę i bystro przypatrzył się Kolombie, która patrzyła nań również, uśmiechając się ciągle. Po chwili starzec powlókł ręką po czole i zamknął oczy, jak gdyby chcąc uciec przed spojrzeniem Kolomby. Następnie otworzył je szeroko; wargi zaczęły mu drżeć, chciał wyciągnąć ręce, ale jakby urzeczony przez Kolombę, siedział przykuty do krzesła, niezdolny poruszyć się ani przemówić. Wreszcie duże łzy zaczęły mu płynąć z oczu i szlochanie wydarło się z piersi.

- Pierwszy raz widzę go w tym stanie - rzekła ogrodniczka. - Ta panienka pochodzi z pańskich stron - rzekła do starca - przybyła pana odwiedzić.

- Łaski! - wykrzyknął ochrypłym głosem - łaski! Czy jeszcze ci, nie dość? Tę kartkę... spaliłem... jakim sposobem zdołałaś ją odczytać?... Ale dlaczego obu?... Na Orlanduccia nic przecież nie było tam napisane... Trzeba było mi zostawić jednego... jednego bodaj... Orlanduccia... nie było tam tego imienia.

- Trzeba mi było obu - rzekła Kolomba cicho w narzeczu korsykańskim. - Gałęzie już ucięte; gdyby pień nie był spróchniały, wydarłabym go. Ech, nie skarż się; niedługo będziesz cierpiał. Ja cierpiałam dwa lata!

Starzec wydał krzyk i głowa opadła mu na piersi. Kolomba odwróciła się i odeszła wolno ku domowi, śpiewając jakieś niezrozumiałe słowa ballaty: "Trzeba mi ręki, która pociągnęła za cyngiel, oka, które wzięło na cel, serca, które zamyśliło". 

Podczas gdy ogrodniczka śpieszyła z pomocą starcowi, Kolomba z ożywioną twarzą, roziskrzonymi oczyma siadała do stołu naprzeciwko pułkownika. 

- Co tobie? - rzekł - wyglądasz tak, jak wówczas w Pietranera, w ów dzień, kiedy podczas obiadu częstowano nas kulami. 

- To wspomnienia z Korsyki nawiedziły mnie na chwilę. Ale już przeszło. Będę chrzestną matką, prawda? O! Jakie piękne imiona dam memu bratankowi: Ghilfuccio-Tomaso-Orso- Leone! 

W tej chwili wróciła ogrodniczka. 

- I cóż! - rzekła Kolomba z największym spokojem - umarł czy tylko zemdlony? 

- Nic się nie stało, proszę pani, ale to osobliwa rzecz, jakie widok pani uczynił na nim wrażenie. 

- I lekarz mówi, że nie pociągnie długo? 

- Może ani dwa miesiące. 

- Nie będzie wielkiej straty - zauważyła Kolomba. 

- O kim wy, u diaska, mówicie? - spytał pułkownik. 

- O jednym idiocie z moich stron - rzekła Kolomba obojętnym tonem - który tu jest na pensji. Prześlę od czasu do czasu zapytanie o niego. Ale, pułkowniku, zostawże trochę poziomek dla Orsa i Lidii. 

Skoro Kolomba opuściła fermę, aby się udać do kolaski, gospodyni wiodła za nią jakiś czas oczyma. 

Widzisz tę panienkę, taką ładną - rzekła do córki - otóż, wiesz, pewna jestem, że ona ma złe oko. 