Władysław Orkan

KOMORNICY

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

V.

VI.

VII.

VIII.

IX.

X.

XL

XII.

KOMORNICY

Powieść

Władysław Orkan

"Jakież znaczenie posiada jednostka ludzka, której podobnych tysiąc przeszło milionów roi się na powierzchni tej prawie niedostrzegalnej ze słońca drobiny, a z których zaledwie jedna na milion pozostawi jakiś ślad swego istnienia? Cóż znaczy człowiek, jego przyjemności i cierpienia?

J. Wilhelm Draper.

Powszechnem jest mniemanie, że górale, to ogromnie wesoły naród; śmiechu i gwary u nich pełno, wesele tryska im z oczu snopami iskier świetlnych, humor niewyczerpany ich owiewa... Zaiste! Przyjeżdżającym w odwiedziny chłop nie pokaże smutnego oblicza. Nie jest to jednak ten bezinteresowny, szczery uśmiech, jaki ubielał twarz dawnego kmiecia, gdy witał w progu nowych gości. Jest to raczej maska, konwencyonalny śmiech, banalny owoc cywilizacyi, która każe robić "przyjemną twarz" wobec spotykanych ludzi, kiedy dusza płacze, albo, co gorsza, radość zwykła, uprzedzająca spodziewany zysk. Pierwszy rodzaj tej wesołości sztucznej widzi się powszechnie w całem plemieniu górskiem, drugi stał się płaską grzecznością kupiecką dwóch miejscowości, zatracających szybko charakter swój pierwotny, czysty. Mam tu na myśli Rabczanów i Zakopiańców. Ci wykształcili jedną władzę umysłu — spryt. Staną się też niezadługo zupełnie poprawnymi europejczykami, bo i krew ich góralska odbarwia się powoli... Cywilizacya uszlachetnia! Wiadoma rzecz.

A cały naród górski jest w sercu swojem smutny, daleko bardziej, niż dolinne Lachy. Smutek to ziemski, bo wynikły z biedy, z ekonomicznego upadku — poprostu smutek pragnących ciał... Ale gdy się rozpęta, gdy się uduchowi — staje się smutkiem ugorów i tłoków i tych jałowców i tej pustki głuchej, rozpaczą prawie, żalem beznadziejnym, tęsknicą wieczną trawiących się dusz...

Stąd w realnych obrazach piszących górali będzie to smutek owiec, szukających paszy, a w poezyach — własna ich dusza, idąca ugorem, wśród pustki głuchej, nieskończonej, z melodyą wieczną, dziwnie smutną: "Na Anioł Pański biją dzwony... "

Powszechnem też jest mniemanie, że chłopska dusza jest mało złożoną, myśli zaś, o jednem skrzydle, trzepocą się jak drób; wesołość musi stać się koniecznie grubym śmiechem, strapienie musi być koniecznie lamentacyą! Subtelnych uczuć nic... A przecie jest w tej duszy tak szeroka skala, tyle nieznanych strun, że potrącone, grają przeczystą lirykę naiwnego serca pierwotnych ludzi-pasterzy, albo szepcą dziwne słowa płanetniczą gwarą, zrozumiałą jedynie tym, co zwykli siadać na powietrznych chmurach i patrzeć stamtąd okiem smutnem na tę małą okruszynę u stóp swoich — ziemię... W zapadłym jakimś kącie można spotkać panteistę, co zna mowę ptaków, nerwowego poszukiwacza skarbów, milczącego filozofa rezygnacyi, który się już niczemu na świecie nie dziwi, a prócz tych naturalnie wszystkie warstwy ludzi, jakie się widzi i w szerokim świecie. Najmizerniejsza z wioszczyn ma swoją arystokracyę rodową, średnio zamożnych chałupników i bezdomną, od wspólnego stołu życia odłączoną, rzeszę. Na zewnątrz, podobnie jak w cywilizowanym całym świecie, wszystko zdaje się jednako szarem, smutnem, nie wartem uwagi — a wewnątrz, pod skorupą bezbarwnego życia, dzieją się rzeczy straszne, tragedye ciche... snują się bezustanku te podwodne widma — czasem bełkot, wir mówi, że coś tam się stało — lecz wnet powierzchnia się wygładza i dalej płynie to życie mętną rzeką: jednakie, szare, monotonne... Maleńka fala tego życia bełkocze, szemrze i w niniejszym szkicu, aż połączona z szumem wodospadów, zahuczy głośniej w roztokach...

Dobromil 1900.

W. O.

I.

W cichej, głębokiej kotlinie leży górska wioszczyna: Koninki. Przytuliły ją Gorce do piersi i objęły z dwóch stron ramionami. Dokoła spadającej wartko roztoki leśnej rozłożyły się osiedla mniejsze i większe po dwa, cztery i więcej zabudowań.

Grunta jałowe, kamieniste, podnoszą się z obydwu stron wody ku ogołoconym z lasów górom. Na ważkich, poprzecinanych wysokiemi miedzami zagonach szarzeją nierzadko potracone kępy, zarośnięte gęstą krzewiną. Stoki gór pokryły nagie, skaliste ugory, na których bydło rokrocznie zberczy zębami po próżnicy. Trudno skuść trawę, gdy jej nie ma... Pastwiska te i tłoki, jałowcami porosłe, opierają się drobnymi przylaskami o długie wyręby.

W Koninkach cicho żyją ludzie. Góry odcięły ich od świata, z którym łączy ich tylko jarmark, odpust, lub jakie wielkie święto. Poza tem nic. A prawda! jedno jeszcze: zarobek. Co roku bowiem część młodych opuszcza wieś "la chleba".

Tłucze się za nim po świecie i wraca z dziwnemi powieściami o "tamtych krajach", ale z próżnemi rękoma i, co najczęściej, z uteranem zdrowiem.

Zresztą pojęcie "świat" ma dla nich takie samo znaczenie, jak księżyc lub słonce: coś bardzo dalekiego, nieznanego, o czem im tam czasem ktoś coś opowie, czemu jednak nie bardzo radzi dowierzają.

Chętnie natomiast słuchają wszelkich nieprawdopodobnych bajek. W tem praktyczny umysł chłopa przystępny jest pierwotnej fantazyi. A może też już wyssał z niewolnych pokoleń, że "co świat dobrego zrobił, to nie la chłopa..." i z fantastycznych zdarzeń wysnuwa dla siebie pociechę.

"Bedzie ta wojna?" — pytają jedni, a drudzy: "Co ta słychać ?..." Jedni i drudzy nie z prostej ciekawości. W zapytaniu o wojnę widać obawę przed nowymi ciężarami, a w pytaniu "co słychać" kryje się jakaś nadzieja nieokreślona, jakby spodziewanie się skądś niewiadomego polepszenia bytu. W pierwotnym umyśle chłopa rodzi się pojęcie "czegoś" lub "kogoś", co przyjdzie niewiadomo skąd i rozweseli jego dolę... Stąd legendy o tajemniczym "arcyksięciu", to o jakimś wybawicielu z bajki, który się kryje między ludem.

W Koninkach lud wiedział coś o tem. Na ucho sobie opowiadali starzy i młodzi, snując na przyszłość najdziwaczniejsze pomysły.

Poza tem żyli sobą i swoją gromadą, zamkniętą cichej kotlinie.

O "życiu politycznem" nikt tu nie słyszał, nie wiedzieli nawet, czy istnieje takie życie, ktoby im miósł!... A zresztą kogoby mieli słuchać, kiedy "ksiądz o tem nie mówił".

Słyszeli wprawdzie starsi o wybieraniu na poznała, ale cóż ich to mogło obchodzić? "Nikomu sięz nas" — powiadali — "do Wiednia nie spiedzy, bo na to trza mieć pieniądze... no, i rozumu tego!" Jak wójt chciał, tak głosowali i było. oby nie miało być!

I spokojnie żyli ludzie w Koninkach, nie kłopotali się światem, bo powiadali, że mają dość swojej biedy...

Za to sobą nawzajem interesowali się rzetelnie, Weszło to nawet w przysłowie. "Nikt" — pada — we wsi nie kichnie, coby mu na drugim końcu się nie pozdrówkali..."

Powiedziałby ci każdy na ucho: z kim Zośka 1 Zapały ma dziecko (ta, co to na plebanii słubowała), za kim ulatuje Hanka od Kozery, czyj § chłopiec utopił na jazie łońskiego roku i wiele swoich dzieci ma Szymonek z nad Brzegu (ten, ma taką prymną babę, a sam dochodzi sześćiesiątki!...)

O Satrowej, co synów trzyma na uwięzi, nie dając się im żenić, o Kozerze bałamucie, co go wdy po nocach "cosi" wodzi — wie dobrze każde dziecko. A o starym tracznym Złydaszyku, zwanym powszechnie Chyba, pasterze śpiewają przy bydle...

Słowem — jeden o drugim wiedział więcej, niż każdy o sobie. Przy żniwach, przy kopaniu — najczęściej opowiadano o nieobecnych. Pono i w mieście tak?... Z tą różnicą, że tam kąsają, aby kąsać, tu opowiadają ino do śmiechu. I o śmiech trudno w biedzie — musi zawdy rodzić się czyimś kosztem...

Co jeno ktoś o kimś zasłyszał — podawał dalej, i przez to każdy był na widoku całej gromady. Musiał się strzedz, by go nie wzięli na języki. I to coś znaczy w takiem zbiorowisku... Byli też ludzie, o których nic powiedzieć nie zdołano, mimo chęci; takich szanowano i poza oczy. Wielom sprzyjano w oczy tylko — lecz było paru, z których się na głos śmiano. Choć nie byli złymi. Bo złego śmiech nie dotknie. Ich zaś bolał...

W samym środku wioski, koło wody, gromada kobiet kopie ziemniaki. Napytał je stary traczny i kopią mu od rana. Czasem którejś z nich przewlekły głos wiater odnosi, a niekiedy gromadne hałaśliwe śmiechy...

— Dziwna i to rodzina, jak i ci od Satra...

— Hej!

— Żyją na kupie. Ani się żaden nie żeni...

— E bo im matka nie da! — objaśniła któraś - Pedziała, że jej pierwy włosy na brodzie urosną, zanim przyjmie synową do chałupy.

— O niechże se ich też chowa do wóle Bognie; — roześmiała się Kozerowa Hanka. — Dyćby ich wnetki i gdowa nie chciała. Najmłodszemu Jantkowi trzydzieści roków mija...

— Co też ty gadasz? Chyba śtyrdzieści! Dyć Romkowi bedzie z pięćdziesiąt...

— Zaczkajcie — podjęła Łukaska — mnie już na świętą Magdalenę minie sześćdziesiąt parę, a ja małą dziewczyną u nich służyła, kie sie urodził.

— Stara, wicie, gruntu nie puści — przerwała inna — pokiela bedzie żyć! Nagazdują sie, pada, na czas, skoro mnie nie stanie... — I na co jej to wyjdzie?

— Poradźcież!

— O, przejęta trusica! Ino przytupkuje, przyklaskuje i sierdzi sie, a łazić nie zdole... Ożeniłaby którego i miałaby spokojny łeb.

— Dyć jej powiedz! toby ci odpaliła, jak staremu tracznemu... Z nią dużo nie naśpasujesz.

— Małe to wicie, suche, a takie złe! Głośny wybuch śmiechu przerwał na chwilęciche obgadywanie. Kopały dalej i szukały w myśli, o kimby tu zacząć... Miałyby co mówić o Chybie tracznym, ale synowa by mu doniosła... I o starym Kozerze nie mało wiedziały, ino, że córka słucha! Żeby jej nie było...

— Ale, ale! Wiecie, co sie stało Dyabłowi od Malarza?

Wszystkie stanęły ciekawe.

— Cosi go na drodze urzekło... Szedł poskurczany nieborak, a tak jajdał! Myślałach, że świnię żenię z jarmaku, bo tak skuczał...

— Może go i kto śturknął niechcęcy...

— Któż wie. Jemu, to sie ta byle co przytrafi...

— Bo łazi tam, ka nie trza.Śmiały się i uprzyjemniały sobie pracę, jak mogły.

Z drugiej strony wody, na Satrowem polu, widać trzy baby, pochylone nad rządkami. Satrowa skąpa, nie przynajmie do kopania, nie upyta ludzi. Za to sama charuje za dziesięcioro. Ledwo ją uznać pomiędzy rządkami, takie to nikłe, wyschnięte, ale dotrzyma chłopu przy robocie.

Służąca jej pomaga i biedna, niemłoda Jagnieska, co już od wiosny u niej komoruje. Komornica obstoi za trzy dziewki — powiadają ludzie, bez przesady. Jagnieska wszędy idzie do roboty, gdzie jej upytają; a proszą ją chętnie, bo się o małem obejdzie... Dadzą jej dobre słowo, ziemniaków parę, to weźmie... U Satrowej ma schowek na cały swój majątek: w piwnicy kąt na ziemniaki, w sąsieku na ziarno — i pościel na boisku... Cóż jej po więcej? Na nalepę przystawi ku garnkom pod czas warzywa swój żeleźniaczek — i zje w kąciku, co jej Bóg nagodził... Zresztą i nie zawdy im przy ogniu zastępuje, bo trzy dni w tygodniu suszy regularnie, zje ta raz na dzień pieczonego ziemniaka i dość ma, nie krzywdzi se...

Satrowa rada wzięła ją do siebie. Roboty dość w chałupie i na polu, to się przyda. Płacićby obcemu trzeba, a ona ta popchnie kielo telo i nie przykrzy się o nic. Nie robi ludzion, to jej pomoże, jak i dziś... Wyszła od rana i kopie. "Może jej ta trza dać obiad i wieczerzę, ale cóż to płaci? Nikt ci za darmo nie przyjdzie" — uspokaja się w swem sumieniu stara Satrowa i przy robocie daje dobry przykład. Pierwsza zaczyna nowy rządek...

— Chybowe hań kopią! — powiedziała Wikta służąca, aby coś powiedzieć.

— Kopią i ony sporo, ubywa im.. — dodała Jagnieska.

— Nie próżnują ludzie! — rzekła Satrowa, jakby im chciała rzec: "Kopmy i my!"

— Kto im hań to kopie? — przystanęła Wikta, by choć tyle odpocząć — Kozerowa Hanka, Haźbieta od Chyby...

— Kop, kop, nie wypatruj! — zgromiła ją stara. — Przecie sie nie pali... — zamruczała Wikta.

— A Margośki hań nie ma, tej z za wody? — spytała Jagnieska.

— Nie widzę jej... Pono sie gniewają ze starym Chybą.

— Uwięzła i ona, jak mrowczyca w smole... mocny Boże!

— Biedne to, samo nima co do gęby włożyć...

— Hej!

— A tu trza robić na cudzym gruncie.

— Ja też zawdy padam — mówiła Jagnieska — że lepiej sie pomykać pomiędzy ludźmi, niźli wystawić swoją chałupę na czyjem i potem odrabiać, jak pańszczyznę jaką...

— Dyć nie ona, bo nieboszczyk jej chłop...

— Cóż z tego? Umarł zawczasu, ostawiwszy ją i dziopę i tego Józka...

— Dyć żeby nie Józek, toby z głodu pomarły! On dzień w dzień przy fornalach i zarobi przecie kielo telo. A stary Chyba...

— Ani mi nie gadajcie o nim! — przerwała Satrowa — bo mnie tu, tu mnie boli! — uderzyła się pięścią w serce — jak se na niego wspomnę... Ten stary haman przeklęty! Ten... ten... już nie wiem, jak go nazwać! Mojemu Michałkowi cięgiem napowiada: "A żeń sie! A matki nie słuchaj!... " juści! Bo Michałek taki głupi!... Jak ino wejdzie do izby, to mi wszystko opowie... Kiesi znowu Jantka złapał u kościoła, dalejże namawiać go do zeńby!... Co on ma do moich dzieci, ten opalony łeb! ten strzygoń!... Niech se lepiej swoich patrzy. Ja sie do niczyich rządów nie mieszam... Ale by mu tracz ustał doznaku, żeby nie moje dzieci kochane. One zwożą tramy i rzną dzień po dniu, a on ino piniądze zgarnuje... do tego dobry! Ho! ho! ho! Liczyć, chować, zgarnować!... I cóż ma, choć je taki bogacz? Kieloż gruntów naskupował? Na swoim ledwo zdole wyżyć. Żeby nie tracz...

— Nie komornicy, co za wodą siedzą...

— Toby skrepirował doznaku!

Ustała zdyszana, zapieniona... niktby nie przypuścił, że w tem nikłem, skulonem takie wielkie zło siedzi.

— Co on ma do moich dzieci? — zaczęła po chwili. — Czy on ich chował, abo co, że sie teraz niemi zajmuje? Taki nieproszony ociec!

— A zły, niech ręka boska broni! — mówiła Jagnieska. — Dyć ech mu ta robiła, to wiem... Ze synową co nie nawydziwia, to strach! Nieraz w głósecki na niego krzyczy... i cóż ma biedna robić? Chłopa ma do niczego. Panie ratuj! Ino chodzi, a mruczy, a medytuje, wsze cosi do siebie gada... taki dumac. Dyć robi, bo robi, jak i w kuźni, ale cóż z tego? Skoro on jakisi głuptawy... Wsze o czemsi myśli.

— Pan Bóg pokarał go takim synem — rzekła poważnie Satrowa. — O! Pan Bóg dobrze wie, jaki kto kany jest i co sie mu patrzy... Choć On ta wysoko, ale widzi!

Wszystkie trzy spojrzały nabożnie do góry i zamilkły na chwilę, zajęte zbieraniem wykopywanych ziemniaków.

— E jacyż i ci dwa najmłodsi! — podjęła stara — ani to do Boga, ani do ludzi, takie obie skończone. Sobkowi już bedzie ze dwadzieścia roków, a jeszcze nie był do spowiedzi... tak żyje! Wojtek ino światem patrzy, lofer bedzie z niego, nic więcy...

— Dyć prawdę gadacie, bo nie śpas! — potwierdziła Jagnieska. — Pokarał go Pan Bóg — ciągnęła dalej — ale też nic godnego nie wyrośnie, jak ojce ladaco... dyć wiecie! Bo to lumpok był, jak i Chyba stary za młodu, wszyscy sie na niego skarżyli. Ojców nie szanował, nie słuchał, od czasu był taki zewzięty, jak tchórz. Powiadali, że jak ssał, to matce piersi poobgryzał...

— Ratunecku! — szepnęła Wikta i zatrzęsła się cała.

— Tak, tak... wilk był i wilk jest dosiela. Kopały dalej zawzięcie i opowiadały gorszące historye o starym Chybie. Satrowa przesadzała w opowiadaniu, szarpnięta przez niego w najdrażliwszą strunę sercową, strunę matczynej troskliwości. Najbliższy przyjaciel stawał się wrogiem, skoro jej wspomniał tylko o żeńbie "dzieci". Nic to, że dzieci miały po kilkadziesiąt lat, chciała być do śmierci ich matką...

Jagnieska też chowała w głębokości serca urazę do Chyby, że robił na despet Margośce... Czuła się z nią spokrewnioną przez biedę i wspólny los komorniczy.

Wikta zaś przyświadczała każdą razą, bo co jej to szkodziło? Nie służy u Chyby, ino u Satrowej...

Gospodyni schlebiać nie zawadzi, skoro sam człek na tem nie ucierpi.

Weprały w Chybę, co ino wlazło. Nie szczędziły mu ostatnich przezwisk.

W rzeczywistości Złydaszyk, inaczej Chybą zwany, nie był takim czarnym doznaku, jak go odmalowała Satrowa... nie. Był to gospodarz, zasiedziany na swoim kawałku od dziada pradziada. Grunt miał wydajny i żyzny nad samą wodą, na wodzie tracz i młyn do tego.

Walny był z niego chłop — jak powiadali dalsi ludzie; a że sąsiedzi pśkali nań okrutnie, to nie dziwota. Z sąsiedztwem żyje się całe życie, z dalszymi tylko czasem.

Synów miał trzech. Baba mu pomarła na jadwencie, ino nie pamięta, którego roku... dość, że pomarła i nie ma jej... a szkoda! boby się przydała w chałupie. Z konieczności musiał syna żenić i przyjął niepotrzebny kłopot, bo się synowa z młodszym Sobkiem nie zgadza. Ciągła obraza boska i nic więcej...

Z niewiastą wprawdzie wziął parę stówek i krowę, ale to jakosi przeszło i nie znać w chałupie. Babskie wiano — padają — jak wilk nie zje, to zdechnie samo...

Dziwny był ten syn najstarszy, Jasiek. Cichy i spokojny, dniami całymi chodził, jak noc, zasępiony...

— Jak sie uweźmie, to — pada tydzień przejdzie i słowa do nikogo nie przepowie... taki dumac! Na kogo on sie podał? Przecie matka była rozmowna... ba! na minutę gęby nie zawarła i mnie, chwała Bogu, gwary nie brak... a ten taki! Dopust boski, czy co takiego... — mówił stary przed ludźmi, a w sercu myślał: — Dumaj! Choćbyś do sądnego dnia dumał, to nie wydumasz...

Nikt z ludzi nie wiedział, jaka cicha walka toczyła się pomiędzy Jaśkiem, a starym. Była to walka dwóch talentów — z jednej strony nieświadoma, z drugiej przezorna i zawzięta.

Ojciec, praktyczny gazda i między ludźmi obrotny, był majstrem zawołanym. Robił tracze, młyny i młynki, był kołodziejem, stolarzem na całą wieś i dalej... Słyszano o nim wszędy i znoszono z okolicznych wsi robotę — póki syn nie dorósł.

Jasiek, małym już chłopcem strugał fujarki, harmoniki naprawiał i robił w kuźni, przy ojcu. Z czasem ojciec zdał na niego kuźnię i rad widział, że syn garnie się do świata. Ale cóż? Jaśkowi kuźnia nie starczyła, począł majstrować koło tracza, porobił nowe koła, młyn naprawił — i ojciec ze zgrozą zobaczył, że syn umie więcej od niego...

— Skąd jemu to przychodzi ? — myślał stary — czyby się już z tem urodził, czy co?

Ale nic — czekał, co to będzie dalej.

Jasiek wolnemi godzinami wciąż "majstrował" coś w kuźni, albo siadywał na traczu z podpartą wą. Przychodzili ludzie z zamówieniami — to się dził i w mig wykończał robotę. Znali go już zędy. Robił koła i kółka, pługi nowe, żelazne, gary naprawiał przy czasie, a nawet fuzye zrobił dwie i skrzypiec parę.

Wieść o nim leciała daleko. Na ojca nikt się oglądał — zaćmił go syn.

Co się tam w sercu ojca działo — niewiadomo, że przeszkadzał Jaśkowi, żył, jak dotąd, lecz gdy o pochwalił zasłużenie Jaśkową robotę — zieleił, klął cicho i zamykał się w chałupie. Zdało się, że "majsterkę" zarzucił doznaku; prawał ino na gruncie.

— Dyć jest syn, to wam niech zrobi! — odwiadał, gdy go prosić przyszli. — Ja sie ta już ten nie trudnię.

Ale inaczej myślał w sercu. Postanowił zrobić coś takiego, czemu syn nie sprosta. Nie wiedział jeszcze co, ale czuł, że musi zrobić, inaczej powiedzą ludzie: "Wicie! Jasiek przemyśniejszy od ojca..."

— Bedziemy widzieć, kto przemyśniejszy! — Nauczał, zacinał się w zawziętości wewnętrznej wzierał z boku na Jaśka.

Ten zaś cichy, nieświadom gniewu ojca, przesiadywał w kuźni, albo dumał, siedząc na traczu podpartą głową.

— Dumaj, choćby do sądnego dnia! to nie wyzmasz — powtarzał stary i skarżył się przed ludźmi na syna, że "taki dumac i niemrawa".

Ludzie śmiali się, żałowali starego w oczy, że szkoda było nakładu i pracy, by dać synowi "talant do ręki" — ale z robotą chodzili do Jaśka.

Chyba też czuł wewnętrzną wzgardę dla ludzi.

— Żarłyby ino bestye — klął po cichu — o brzuchu ino wiedzą i myślą, że im każdy równy...

Czuł się o wiele wyższym od sąsiadów, choć z nimi żył, bo żyć trzeba, nic nie pomoże. Ino tego nie mógł pojąć u Jaśka, że z byle komornicą będzie gadał, (choć mało mówi) i nieraz porządnemu gaździe robotę zatrzyma, a jej kopaczkę poklepie...

— Nie musi on więcy wiedzieć — pocieszał się wtedy — bo by przecie z byleśkim nie był tak za pan brat. Już Sobek inakszy jest, choć nie majster...

Sobek też z gruntu inakszy był od Jaśka. Obertal, jakich mało, bitnik i zawadyaka, znany na całą wieś. Nie było święta, żeby się w karczmie bez niego obeszło; a jak on był, to i bitka była. Twardą miał skórę, poobijaną zewsząd, wytrzymały był na wszystko. Nie lubili go ludzie, ale się bali. Wiedział on o tem i rad wzniecał postrach dyablimi figlami. W domu kłótnik był nieznośny. Najwięcej od niego ucierpiała bratowa. Nie było komu jej bronić. Jasiek ciągle na traczu, dobrze, że choć na noc przyjdzie do chałupy...

Sobek kpił z Jaśka, schlebiał staremu i uchodziły mu przez to różne sztuczki, któreby Wojtkowi młodszemu nie uszły.

— Ten huncfot — jak go nazywał ojciec — nigdy nie przyjdzie, jak co przeskrobie, nie przeprosi, ino sie chowa poza węgły. Myśli, że ja go bedę przepraszał!... Skiśniesz hyclu, jak tak bedziesz robił. Poczkaj! — odgrażał stary — nie słuchasz ojca, to posłuchasz kiedyś psie skóry !...

Wojtek śmiał się w oczy, co drażniło starego i uciekał na wieś, albo za wodę "do Margoścynej Zośki". Nieraz i trzy dni nie było go widać. To najbardziej ojca gniewało.

— Po co on tam lata? Nie ma co jeść w chałupie, ten huncfot!... Idźno Haźbieś po niego — mawiał do synowej — bo jak pudę, to mu wszystkie kosteczki porachuję!... A zapowiedz tym dziadom, niech mi dziecka nie ściągają do siebie! Pokiel znoszę, to znoszę...

Haźbieta wychodziła i zwykle wracała sama.

Wtedy stary ciskał się i przeklinał godzinę, w której puścił na swój kamienieć "komorników, dziadów przeklętych", którzy mu dziecko zwlekli.

Zapomniał jednak stary Chyba, że to ojciec jego ożenił długoletniego służącego swego z Margośką sierotą, dał im plac na kamieńcu za wodą i drzewa udzielił na chałupę. Oni zaś mieli pomagać mu w polu i pomagali.

Zahaczył se o tem stary Chyba... Może się mu dawało, że to już było za jego gazdowania, abo, że już tak długo żyje na świecie... Któż wie!

II.

Na Chybowym traczu zebrało się sporo chłopów. Był Szczypta z pod Gronia, Jędrek od Zapały, Błażek od Kusia, zwany także Kuryjerem, Kozera stary, no i trzej Satrowie: Romek, Michał i Jantek.

Ci ostatni bywali tu codzień. Zwozili z lasu odziomki, wykroty suche skupowali gdzie mogli i rznęli w traczu od wiosny do zimy i w zimie nawet. Deski sprzedawali Mszanikom, każdy na swoją rękę. Pracowali wspólnie; a dzielili się zarobkiem. Było to ciche sprzymierzenie trzech braci przeciwko matce. Żaden się z tem głośno nie odzywał, ale każdy myślał po cichu, że jak zarobi parę stówek, to się przyżeni byle gdzie do gruntu i nie będzie czekał na matczyne przyzwolenie do żeńby... Tymczasem słuchali drwin ludzkich i przycinków i od świtu do nocy pracowali, jak woły.

Szczypta i Jędrek mieli w traczu tramy, chcieli je zerżnąć i sprzedać, bo na sól nie ma. Leżą one tu już od wiosny, przyłożone innemi, ale nieporada się było wyrwać z chałupy. Zawdy roboty mocki na polu i w izbie. Jesienią swobodniejszy czas ku temu, kiedy się już z pola pozbierało i przewaliła się ta praca ustawiczna. Jest, co prawda, kopanie, ale to babska rzecz, to się ta niech schylają nad rządkami. Chłopa prędzej krzyże rozbolą... Tak se to myślęcy ułożyli i przyszli.

Błażka bo tu nic nie przywiodło pilnego, ale on się ta wszędy znajdzie, choć go nie proszą. Rad na wieś idzie i przesiaduje po chałupach godzinami, to i tu mógł zajść i posiedzieć przy czasie. Za młodu światem chodził, to ma co opowiadać. Ino, że nie wie, gdzie się prawda kończy, to mu się i gada czasem, samo nie wie, co... Lubią go wszędy, zwyczajnie człeka, z którego się można uśmiać. Ozór ma długi — powiadają — ale też ta i nikomu nie szkodzi, bo mu nikt nie wierzy... A że nowinki rad zbiera i po chałupach nosi, za to go też "kuryjerem" zowią.

Kozerę musiało tu "cosi" przywieść, bo jego tak wodzi, jak zwyczajnie pijaka sprawnego i bałamuta.

Zeszli się wszyscy na traczu i otoczyli gromadą Jaśka, który robił palcowe koło; tuż obok leżało wodne i trzy ostrugane walce.

— Co też to bedzie, słyszycie? — spytał ciekawy Błażek.

— Gonciarnia — szepnął cicho Jasiek, podnosząc głowę.

— Niby co?

— Gonciarnia! — powtórzył głośniej.

— Ja wiem, ale co to? — Ujrzycie...

— To, wicie, bedzie taki mały traczek — objaśniał Szczypta, który zawdy rad był uchodzić za mądrego — tu piłka, tam wodne koło, a teraz robi palcowe... Nie widzicie?

— Dyć widzę.

— No to o cóż sie pytacie?

Każdy udawał, że rozumie, choć nie wiedział, co to ma być.

Piła na traczu ochliła drzewo zawzięcie i wyrzucała trociny na deski. Sobek, który co dopiero wyszedł z izby, zgarnował je kerpcami.

— Michał, do piły! bo dochodzi... — zawołał w stronę chłopów. Poruszyli się wszyscy. Michał z Jantkiem zastawiali wodę, Romek obracał korbą. Zasadzili piłę po nową deskę i zgrzyt puszczonego w ruch tracza rozległ się na nowo. Jedni wrócili do Jaśka, drudzy otoczyli półkolem watrę, ułożoną przy traczu.

— On ta, rzekę, cosi wymani, jak i Jasiek... — podjął ten od Zapały.

— Hej!

— Wyduma, wyśtuderuje i zrobi.

— Zwyczajnie, chłop przemyśny...

— Talant ma, bo ma. Nikt mu nie zaprzeczy. Ino z ludźmi niemrawy, niepojęty.

— To, to! Z nim, rzekę, wiele nie nagada...

— O nie!

— Taki dumać.

— E wykopaliście-ta?— zapytał Jędrka Szczypta.

— Dyć, rzekę, mogłyby już wykopać, jak i baby, kiedy sie były ze lnem uwijały. Bo czas był, wicie, dobry. Ale tak, rzekę, schodzi to z tem, to z owem. Powiadam babie: Chyć-że sie, rzekę, wartko, nie odkładaj... Ale baby, jak baby.

— Nie spieszy sie im...

— Nie. Ona, rzekę, woli śwarniać po izbie, koło pieca, a robota niech czeka. Nie zając, powiada, to nie ucieknie.

— Tak zawdy. Dyć- i moja...

— Michał, do piły! bo dochodzi — zawołał Sobek.

Satrowie poskoczyli żwawo — przy watrze chłopi grzali się dokoła, siedząc na grubych tramach. Kozera tylko plątał się bez ustanku, zazierał na Jaśka, to znów powracał do watry. Piekło go cosi wewnątrz na sumieniu — szukał, komuby się mógł zwierzyć. Znalazł przecie.

Przy pile, na tramiku, oberzniętym dokoła, siedział Sobek samotny, bił kerpcem o podłogę i gwizdał jakąś nutę. Mało go obchodzili zebrani chłopi. Widywał ich tu codzień; znał ich wszystkich, oni go jeszcze lepiej. Kołysał się i gwizdał, czasem dla większej fantazyi przyklął sobie siarczyście.

Do niego to przytoczył się Kozera cierpiący.

— Tak mnie, Sobuś, tak mnie to nadeszło...

— Mówcie głośniej, bo piła!

Zgrzyt przyduszony tłumił gwarę i wchłaniał ostre słowa.

— Niech cie Bóg broni, Sobuś, niech cie Bóg zachowa!

— Od czego?

— Ja ci powiem, ino mię słuchaj uważnie. Rano było... Ty już wiesz, co ja rano robię. U mnie pacierz i chwała Boska przedewszystkiem. Juści ta mówię ten pacierz i mówię — a tu mi cosi szepce: "Kozera, podź do żyda! Kozera, podź do żyda!" Co to jest? — myślę sobie — czy mnie dyabeł kusi, czy co? Ale nic — mówię dalej... Ojcze nasz... Zdrowaś... Wierzę... A tu jak mnie szarpnie cosi za ramię, jak mi wrzaśnie nad uchem: "Kozera, podź do żyda!!" Tak coż było robić? Zebrałech sie i idę... idę, idę — a cięgiem czuję, jak mie cosi popędza, popędza... No i przyszedłech do Zyśla. Jak-ech przyszedł...

— Michał! do piły! bo dochodzi.... — wrzasnął Sobek.

— Jakech przyszedł, takech ci ta i ostał... od rana do połednia, od połednia do wieczora. Naschodziło sie chłopów! Był i Kanty i Luberda i Grela, było tego sporo. Pijemy ta, pijemy, a czas leci, nie stoi... Juści ja kazuję półkwaterek, Grela też; znalazł sie przy nas i kumotr z nad miedze i ktoś jeszcze... dość, że nas było mocki. Popiliśmy sie święcie, jak sie patrzy... Słuchajże! bo to jeszcze nie koniec... Tak ci przeszedł i wieczór i noc nadeszła niezadługo. Wszyscy sie potracili, ka mogli — ja ostał sam... Co tu robić? E, myślę se, pudę na wolę Boską! Przecie chałupa nie precki, to i dojdę... Ale mnie cosi wstrzymowało... Nie pytałech już przecie na nic i poszedłech. Juści idę i idę prostą drogą, jak sie patrzy... dyć zajdę! Naraz — jak mnie cosi zajęło, jak mnie zaczęło wodzić!... Zwodziło mnie wszędy: woda nie woda, miedza nie miedza... wodziło i wodziło do samego rana. Co ja sie razy zamoczył, z kielu ja brzegów spadł, to ani, ani!... zeżyjesz świat, a nie uwierzysz. Ino, jakby ciebie samego kiedy tak zajęło, czego Boże broń, zachowaj! Matko Najświętsza!... Dopieroch ci rano przyszedł do siebie, jak sie już dobrze rozwidniło... i wiesz, kanych sie znalazł?... Hań — na Zapałowym brzyzku — w tych jamach!... Tam mnie już opuściło, toż toch sie osatal i wrócił do chałupy... Nie wierzysz mi? Przypatrz sie! — wyciągnął nogę — nowiutkie kerpce kupiłech na jarmaku, toch ci je zdołał doznaku zedrzeć... za jednę noc!

— Michał, do piły! bo już doszła... — krzyknął Sobek, zastawiając wodę.

— Tak ci padam, mój Sobuś, nie wierz nic, choćby ci gadało, nie wiem co! Choćby cie szarpało ze wszystkich stron!... Bo to kusiciel krotny, nic więcej. Jużech sie zaprzysiągł: Nie pudę, ani razu do karczmy, choćby mie w gardle piekło. Nie pudę — wolę skonać... Tak Sobuś...

— Bedzie karczma próżniejsza!

— I ty nie chodź, radzę ci... Usłuchnij mnie starego! Będziesz widział, że mi podziękujesz! Bo to piekło. Obraza Boska! Nic więcy... Tak, tak Sobuś — zakrztusił się Kozera i poszedł wolno ku watrze.

— Filut stary! — zamruczał Sobek — widuje mnie u Zyśla i boi sie o dziewkę... Myśli pokraka, że ją haw mam w głowie... Już, zaraz! Trza ci zięcia! Zjesz ty dyabłów trzysta...

Przy watrze gwarno było. Błażek cuda naopowiadał o świecie.

— Rozmaite światy są... roz-ma-i-te!

— Dyć każdy wie o tem, nie ino wy...

— Ja rzekę nika nie był — podjął Jędrek — a ni mam sie za głupiego...

— Wyręczą was w tem ludzie... dajcie spokój — pokpiwał z niego Szczypta.

A Błażek stracił miarę zwykłą i opowiadał dalej.

— Szliśmy wtedy z pod Rusa i zatrzymalimy sie pod Krakowem. Ładne miasto, przystojne!... ni ma co rzec. Jest co widzieć, ino żeby był czas po temu... Są tam wieże dwie, strasnie okropeczne!... Strach hań wyjrzeć. A na wieżach onych patrol stoi i trąbi bez cały dzień...

— Niby na co?

— Ja nie wiem. Tak muszą mieć nakazane.

— Bajecie!

— No dy idźcie, ujrzycie, czy wam bajtki gadam... Narodu mocki w Krakowie! — ciągnął dalej. — Jedni spacerują, drudzy po kościołach siedzą, nic nie robią, tak żyją.

— A tu człek... Panie ratuj!

— Padam wam, że jest co widzieć.

— Pono rynek jest taki, jak we Mszany?

— Ho, ho, ho! Ani przytykać!... Tam na rynku trzy kościoły stoją i jest jeszcze telo placu, żeby sto reimentów wojska mógł ustawić...

— Co gadacie?

— świętą prawdę!... Drzewiej były ino dwa kościoły, ale jak sie pokazało morskie oko...

— Kany?

— W Krakowie, na rynku! Dyć wam gadam. Wybuchła zwyczajnie woda... i zalałaby całe miasto, kieby nie ratowali. Toż to pierzynami, spyrkami zatykali...

— Nie trza było wiela! — zadrwił Sobek. — Wasz ozór wsadzić, toby zatkał...

— Toż to — kończył Błażek, nie zważając na drwiny — zatkali doznaku i postawili kościół na tem miejcu...

— I już sie więcy nie pokazało?

— Nie.

— Zamknęło sie!

— Padają, że Morskie Oko w Tatrach, to drugie od tamtego...

— Może i to być!

— Rycerze jadą! — zaśmiali się chłopi.

Z uliczki, ogrodzonej krzasłami, wyszły naprzód siwe woły, za nimi fura z drzewem, koło niej dwóch parobczaków.

Byli to oba Smreczaki, jak smreki rozrośli; a że każdy z nich dźwignie odziomka na koła, temu ich Rycerzami zowią. Nikt im z Koninek nie dostoi, chyba Sobek... ale i to z wielką biedą!

Wjechali na plac między drzewa, lekko złożyli tramy na ziemię i otarli rękawem pot z czoła. Przybliżyli się na tracz. Woły zostały same.

— Rychło ta dorzniecie? — spytał jeden, przechylając się ku pile, jak topola, wiatrem pochylona.

— Dyć zelżyjcie! — poprosił Romek. — Nie zejdzie nam już długo...

— Do zimy, abo kto wie! — przywarł, ich drugi.

— La Pana Boga! cóż to za chłopy ci Satrowie! — zaśmiał się starszy, Wawrzek. — Wożą, rżną i przedają, nikomu sie nie dadzą używić... Pedziałbyś, że gazdowie, abo co, a to ino dzieci swojej matki...

— A ty kto? — krzyknął Romek, najstarszy.

— Wawrzek. Nie wiesz, żeś mnie do chrztu trzymał?

Przy watrze chłopi wybuchnęli śmiechem przy nich stanęli Smreczaki, grzali ręce i dogadywali trzem Satrom.

— Żeń sie Michał! Obłap matkę niziutko za kolana i proś...

— Mnie proś, mnie! — śmiał się młodszy. — Ja ci sie przysłużę... Naraję ci taką dziopę rzetelną, że twoja matusia wnet bedzie babką, już w pół roku po twojem weselu... Wierz mi!

— A tak sie chłopcy żeńcie, coby jeden drugiemu starostował!...Śmiech chłopów dolatywał na tracz i ginął w hałasie wielkim i huku.

Satrowie przemilczeli kpiny. Złość swoją na robocie odbijali: furczały ino deski w powietrzu, jak je od piły odrzucali. Świst piły przedrzeźniał im, wodne koło przygłuszało hałasy i chlupotało jednostajnie, miarowo.

Jasiek strugał wciąż drewniane palce do koła, przymierzał i medytował, nie zważając, co się koło niego dzieje.

Przy watrze grzali się chłopi i zabijali czas pogadanką.

— Niech ta Satrowie zerzną, to sie i nam dostanie — mówili ci, co mieli tramy, czekając cierpliwie na swoją kolej. — Dyć trudno mają rżnąć do samej zimy?

Kozera, dołapiwszy Smreczaków, począł im opowiadać od pacierza, jak go szarpało cosi i uwiedło... Błażek przedzierzgnął się naraz w zawołanego strategika i snuł przed oczyma zdziwionych chłopów roz-ma-i-te plany.

— Abo wojna bedzie, abo nie bedzie... — zaczynał zwykle. _.

Tak zaczął i tym razem.

Milczeli — więc przepołowił zdanie i stanął równo silnie po obu stronach. Dwoistość jego sądu otumaniła chłopów i nie zdali sobie sprawy, jak szybko skończył spór ze sobą, stojącym po tamtej stronie, że się naraz oba Błażki naleźli razem.

— Musi być wojna! — zakończył z przeświadczeniem,

— Ja, rzekę, nie wiem — dodał Jędrek — ale dobrego nic nie bedzie...

— Prusak sie zbroi — ciągnął Błażek — Francuz gotowy, ino czeka. Italijan też pudzie, bo jakże? Skoro zaczną, to wszyscy razem... Ale sie jeden na drugiego obziera i temu im tak niesporo.

— Nie wierzą se...

— Janglik patrzy z za morza i słucha... nasłuchuje... On ta mądry, nie bójcie sie! Czeka, Jaże sie mu co zwartnie. I tak, skoro sie wszyscy zewrą do kupy...

— Koniec świata!

— Niechże też Bóg zachowa! — zaprzeczyli inni.

— Trudno! My nie rządzimy światem...

— Nad nami stoją insi.

— Hej!

Przerwali. Krzyk się rozległ. Pomiędzy chłopów wpadł zdyszany Wojtek. Ale niedługo tu popasał. Za nim biegł ojciec z paskiem rozpasanym i wywijał nim w powietrzu.

— Trzymaj hycla!

Zapóźno! Wojtek w mig przesadził tracz, chybnął przez wodę i oparł się na drugiej stronie roztoki.

" Kazali mi na maliny —
A ja za piec do Maryny..."
Hop! Hop!

Zaśpiewał ojcu, obertnął się dwa razy na pięcie i pobiegł ku Margoścynej chałupie.

— Przydziesz mi ty tu!... — pomyślał za nim ojciec i zatrzymał się przy chłopach. — Takie mam z niego skrzepienie! W izbie nie przyjrzy, nie pomoże kielo telo, ino wsze cosi kasi dłubie... Zmajstrował mu Jasiek skrzypce, juści rzempoli mi po za uszy i rzempoli... Ja też wziął skrzypce i spalił. Myślę se: ustatkuje sie... coby! Wycyganił nowe od kogosi i z tem ma całą robotę... wisus! Nawet sie wybić nie da, bo ci sie wyrwie z garści i ucieknie... Huncfot zatracony!

— Na ojca sie podał — pomyśleli se chłopi. Zabrał się od nich i poszedł za izbę do bab, kopiących ziemniaki; ale nie długo bawił przy kopaniu. Jeszcze mu się żółć nie ustała... Wojtek się wymknął... Szukał, na kogoby ją wylać. Z pola dojrzał kobietę, która wchodziła pod tracz...

— Aha! Tuś mi dziadówko! — mruknął zcicha i w jednej chwili był już na traczu.

— Kto tam wlazł?. — spytał Sobka.

— Dyć pono Margośka...

— Po co ona tu łazi?

— Po trociny...

— Słysz ty! — krzyczał, nachylony ku pile. — Wynoś mi się stąd zaraz! Bo jak pudę, to ci kości poprzetrącam! Rozumiesz, co ci gadam?!

— Nie brońcież, niech se weźnie — wmieszali się chłopi — dyć trociny, nie mąka...

— Juści! Na dziadów będę robił? Na komorników?!

— Słyszysz? — krzyczał schylony. — Wara mi stąd, z pod tracza, bo jak zejdę...

— Już idę! Nie bójcie sie! — zadudniło z pod ziemi i wnet wysunęła się kobiecina nizka, okryta szarą płachtą i szła po ławie, płaczęcy, za wodę...

— Bóg was skarze, gazdusiu... — doleciało ku pile.

— Zdechnij suko! Skąp! Zmarnij! — krzyczał Chyba. — Odemnie patyka nie weźmiesz...

— Nie proszę! — przyleciało z za wody.

— Choćbyś i skuczała, to ci nie dam!

— Nie proszę...

— Komornicy! Tfu! Dziady!... — splunął na bok i zwrócił się do chłopów. — Przyjmij to na swój zagon, to ci sie tak odpłaci! Słyszeliście, co mi odpowiadała: że mnie nie prosi!... Zjesz ty dyabła bezemnie, krotny dziadu! Padam jej: Przyślij że mi Józka do roboty... "Nie! Zapłać pierwej, to przyślę!..." O, czekajże se ty! To, myślę, na moim gruncie siedzisz, a nie pomożesz, nie poślesz do roboty? Zjesz ty kopę dyabłów, jak nie więcy... Ja najemnika upytam i zrobi mi, a bez ciebie sie pięknie obejdę... Tak wej. Przyjmij dziadów na komorę, toby wnet tobą rządzili... O ho, ho, ho. Pomaluśku!...

Wygadał się, wygadał, posiedział na chwilę przy chłopach i jankor go opuścił. Tak zawdy. Pierwsza złość musiała się końcem na kim skrupić, potem był już chłop walny i do rzeczy.

— Kto hań to rznie? — spytał Sobka.

— Satrowie...

— Dużo mają?

— Pięć kóp desek.

— Ehm... — liczył po cichu. — Cztery centy od deski... Do młyna nikt nie przyniósł?

— Nikt...

— Ta ku zimie, to się tu posypią...

— Któż wie...

— Co ta robicie w chałupie? — spytał Błażek starego.

— Nic nie robię. Schodzi tak zawdy... cosi... Patrzał na Jaśka i myślał cicho: "Dumaj! choćby do sądnego dnia... "

— Co on robi?

— Gonciarnię! — zaśmiał się Sobek.

— Dyć niech robi...

Siedzieli długo przy watrze i gwarzyli. O komornikach zahaczyli do krzty... "Cóż ta o to! Z Chyba warto pogadać, bo człek walny i piniężny do tego: tracznemu i młynarzowi sama woda piniądze niesie" — mówią ludzie, więc nie dziw, że mu biedni chałupnicy zazdroszczą tego, że przy wodzie siedzi.

III.

Siedziała i Margośka przy wodzie, a nie dorobiła się niczego. Jaka bieda była — taka i dosiela. Gorsza nawet, bo gorsza. Póki nieboszczyk Szymek żył, to się oganiali jak mogli. Zapobiegliwy on był (Panie świeć mu wiekuiscie!) i nie ciążał se pracy. Próżniakowi przecie nie oddałby był nieboszczyk Chyba placu na chałupę — bo za co?... Skrzepił on go rzetelnie, jak i nieboszczyk. Ożenił go, juści drzewa dał na izbę, na pokrycie kopę gontów i desek... Niemało mu dopomógł. Ale też i Szymek znsłużył na to, Bóg świadkiem. Sześć lat służył uczciwie, a skoro się ożenił, to i roku nie było, żeby nie pomógł w polu... Darmo! Już on więcej nie wstanie, nie pójdzie, nie pomoże... "Bo też i nie ma komu!" — mówi Józek. Prawdę pówi. Nie ten to, nie ten Chyba!... Ani w palcu podobny do ojca! Insi ludzie, odmieńce... A zresztą nieobowiązani są przecie. Ociec dał, ociec pomógł — to też robili ojcu i nie ciążali se nigdy przenigdy! Ale syn taki harny — to niechże se upyta! Chciałby tanio, zadarmo — a tu przecie człek nie pies, coby musiał...

Mój Boże! Dyć już pańszczyzna dawno przeszła... Żyć trzeba, no i myśleć, skąd wziąść na to życie... a tu zkąd? Gruntu nie ma, ani odrobiny, to trza szukać zarobku... i róbże tu za darmo? Dziwny ten Chyba! Józek nieborak dzień po dniu przy fornalach... Bóg łaskaw, że choć tyle zarobi, bo czemby one żyły?... U Banacha dostały zagon pod ziemniaki, to ukopały dwa korce i miarkę. Grochu też zebrały coś garniec, szczyptę ziarna — i tyle dobytku na całą zimę, aż do wiesny... Na to ich troje w chałupie: matka, Józek i Zosia. Jak się tu ognać tej biedzie i nie dać jej przystępu? — Napróżno matka łamie sobie głowę... — Nie poradzisz! Ale dyć wola Boska na wszystko!... — powtarza sobie często i dodaje odwagi.

Przeszłej zimy też ich przywarła ta bieda, ale nie doznaku. Robotę mieli, chwała Bogu: matka przędła len, wełnę. Józek chodził na młockę i zarobili na jadło... A jak roboty nie dostaną? — Margośka bała się o tem myśleć. Cóżby oni biedni poczęli? Sprzedać nie ma co. Pierzynę zjadł przednówek, a łachy ladajakie — nikt nie kupi... Sprzętów nie ma nijakich... Dwie ławy, stołki dwą większe i jeden mniejszy, na którym teraz siedzi, oskrobując ziemniaki zepsute i rzucając na miskę.

Zosia jej pomaga na klęczku, dziewczę jasnowłose, wychudłe, mało co młodsze od Wojtka Chybowego. Umie ono już robić niemało, matkę w czem tem wyręczy, choć takie młode. Mądre to za trzech łudzi, a na matkę nic nie da powiedzieć!... Wojtka strasznie lubi, od dawna. Bawiła się z nim od maluśka i pasała kozy przy jego bydle. Tego lata nie pasła, bo Chyba im paść nie dał. Po urwiskach musiała sama pasać. Cnęło się jej okrutnie, nie miała z kim figlować po ugorach... Wojtkowi rada była, choć jej nieraz na despet robił, jak chłopczyska! Umiał za to grać pięknie i grywał jej przy bydle, ładnie grywał!... Zbeczała się za niego, jak mu ociec potrzaskał pierwsze skrzypce. Za to później przylatywał do nich wieczorami i grał im w izbie... Matusia zawsze radzi go widzieli, choć i skrzypiec nie przyniósł ze sobą. Bo chłopak był dość walny — jak mawiała — ino swyrtak. Ale on ta wyrośnie...

— Kie wyrośnie? — spytała raz ciekawie matki.

— Jak bedzi teli! — pokazała do słupa.

Zośka zapamiętała sobie, pokąd matka naznaczyła i, skoro Wojtek przyszedł, kazała mu stanąć przy słupie.

— Niby na co? — Nie pytaj sie, ba statnij!

Usłuchnął jej, a ona węglem zrobiła kreskę nad włosami.

— Jeszcze ci daleko do hańtela! — pomyślała sobie i sama się zmierzyła przy słupie.

Mało co była niższą, ale dużo niższą... Odtąd mierzyli się prawie codzień. Kreski się podnosiły nieznaczne, jak wskazówki na zegarze.

— Tyś teli, a ja tela! — pokazywała z radością i śmiali się oboje, aże dudniło w nizkiej, okopconej izdebce.

Dziś Wojtek nie miał ochoty do śmiechu. Po skurczał się na ławie, wystawił bose nogi na nalepę i grzał je przy ogniu. Patyki trzaskały koło garnków, dym ciężki walił się na izbę i uchodził półotwartemi drzwiami do sieni.

— Wojtek, zmierzmy się! — skoczyła Zośka do słupa i kusiła oczami.

— Ni mam czasu... ziąb!

— Zmarzluch!

Niechętna wróciła do skrobania.

— Będziesz mie ty prosił drugi raz... czekaj!

— Skrob wartko! — naganiała ją matka, a chwilami myślała: — Czy on też prędko wróci? Dzień cały bez obiadu...

Myślała o Józku, o swym synie, który poszedł, jak codzień, do fornali. Zjadł na rano ziemniaków parę i robi tak cały dzień o głodzie... Biedne chłopczysko! Nie zje, nie wyśpi sie do woli, ino idzie, wciąż idzie i zarabia, co zdole... Weźmie i tak piniądz kieli teli... Dyć żeby nie on — mocny Boże!

Wstała, pozbierała łupiny do zapaski i wyniosła do sieni. Będą miały kozy uciechę!

— Przystrójno Zosiu tarło! — rzekła, wchodząc do izby.

Zosia poskoczyła do ściany, zdjęła z gwoździa tarło i przyniosła je matce. Ta tymczasem wyjęła z półki drugą miskę, postawiła na ławie i siadła przy niej. Tarło oparła o dno miski, brała po jednemu ziemniaki oskrobane i rozcierała na tarle.

— Będą kluski ziemniaczane! Będą kluski ziemniaczane! — śpiewała Zosia, klaszcząc w dłonie i z wielką uciechą podrygiwała bosemi nożętami przed Wojtkiem.

— U nas co dzień są... a nie jem! — mruknął Wojtek.

— Aleś u nas jadł!

— To u was!

Margośka wnet uwinęła się z tarciem. Wzięła czystą szmatę, rozłożyła ją nad próżną miską, stawiając obok mniejszą. Następnie ujmowała ziemniaki starte i gniotła w szmacie nad miską. Odkładała suche ciasto i dalej gniotła do ostatka. Po ukończeniu, zlała wodę z miski, na dnie której stężał biały, krochmalowy osad. Pomieszała go z ciastem i udała się z miską ku nalepie. Tu odstawiła garnek, odlała trochę wrzącej wody i rzucała do garnka gniecione w palcach gałki... Wojtek usunął z kąta nogi i razem ze Zośką przypatrywał się ciekawie szybkim czynnościom matki.

A ona, robiąc kluski, myślała dalej o swym Józku.

— Nie widać go... tak późno. Czy mu sie też co nie stało — Boże uchowaj! O tym czasie przychodzi... Przyłożno Zosiu patyków na ogień!... Noc ciemna — oko wykol... a on zawdy ze siekierą... Czy sie też nie poślizgnął kany, abo co... Matko cudowna, ochroń!... Nie wyciągaj rąk Zośka, bo sie oparzysz!...

W te razy zadudniło przed sienią.

— Idzie, idzie! Chwała Bogu...

Odstawiła miskę, przysunęła garnek bliżej ognia i usiadła w kącie na ławie.

Do izby wszedł chłopak wysmukły, jak tyka.

— Jest wieczerza? — zawołał od progu.

— O jest, jest! — odpowiedziała uradowana matka, — Ino ciebie tak długo nie widać...

— Cóż chcecie, nie próżnuję!

— Dyć wiem, moje dziecko, ale sie boję o ciebie. — Nie ma o co!

— Tak nie gadaj, Józuś! Ino Pana Boga proś, żeby cię zachował...

Włożył ciupagę za siekiernicę i usiadł na ławie. Matka cedziła kluski nad cebrzykiem. Zośka i Wojtek przybliżyli się z obu stron do Józka. Nie widzieli go cały dzień, a bardzo mu byli radzi oboje.

— Powiem ci cosi... — szepnęła Zosia.

— No?

— Będą kluski na wieczerzę!... — szepnęła cichutko.

— Oj, ty, ty!

— Coś ta widział? — zagadnął Wojtek.

— Takich, jak ty, próżniaków.

— Kany?

— Wszędy ich pełno. Masz skrzypce?

— Nie rnam.

— Czemu?

— Bom nie zdołał dopaść, jak mnie tatuś gonili.

— Gonili cie?

— A jakże! Codzień mają ze mną taką uwijackę...

Matka wysypała kluski na miskę i wlała do nich słodkiego mleka.

— Pódźcie! Siadajcie! — prosiła, wyjmując łyżki z za łyżnika.

Przybliżyli się. Zośka pierwsza. Józek się przeżegnał styliskiem i usiadł z krają. Wojtek ostawał naostatku.

— Pódźże i ty Wojtuś! Nie cofaj sie.

— Jedzcie!... ja nie będę...

— Dzisz ty! O głodzie pódziesz spać? — zgromiła Margośka. — Siadaj zaraz!..

Wojtek siadł, nie dał się długo prosić. Jedli jakiś czas w milczeniu. Matka z miłością spoglądała na Józka.

— Zmordowanyś?

— Ba! co myślicie? Od rana...

— Jakżeci sie ta wiedło?

— E tak ta, nie najgorzy... Jeździliśmy pod Tróbacz, ku samemu wirchu. Droga zła, niech Bóg broni!...

— Rychło z wieżą?

— Do zimy, bo to już ostatki...

— Ogołocili te góry do znaku.

— Ba! Dyć hrabiowie tak gazdują.

— Mój Boże!

— I patyk suchy nie ostanie — żydy zabierą...

— I palić czem nie bedzie...

— Kto sie ta o to pyta!

— Blizko niema nikany... Nawet ściele nie uzgarnuje. Ja sie tróbuję, czem będę ścielić bez zimę tym koziętom. Poszłach hań na tracz — myślę se: wezmę trocin...

— Po co tam chodzicie? — mruknął Józek.

— Dyć słuchaj... Wezmę, rzekę, do paruchy (1), bedzie ta raz kiela czas podrzucić... Coby! zastąpił mi na traczu.,.

— Kto?

— Chyba stary, jak i Wojtków ociec...

— I nie dał?

— Juści nie dał. Skunirował mnie, spsioczył i odeszłach z niczem...

— Stary wilk! — mruknął Józek i położył łyżkę.

— Jedzże jeszcze!

— Nie będę... Niech on se pamięta, że do czasu uchodzi śtuka! Okpiś, dyable rokito!...

— Tak, tak... Pedział, że nas wyrzuci, że...

— Niechże sie miarkuje! Bo i na niego kolej przydzie... bogacz!

Przewrócił stołek i usiadł ciężko pod oknem na ławie.

— Ale ty Wojtuś zaś ojcu nie mów, że my tu o nim gadamy... — ostrzegała Margośka.

— Nie bójcie sie! — odparł z fantazyą. — Choćbych i mówił, to mi nie uwierzą...

— Czemuż nie jesz?

— Nie będę... Znowu by mi spać nie dało...

— Co?

— Jak se więcy powieczerzam, to mie siodło dusi...

— Bogacz przeklęty! Sknyra! — mruczał Józek pod oknem.

Matka pomyła łyżki na misce i pomyje zlała do cebrzyka.

— Pódziemy spać. Ty Wojtuś kanyż bedziesz leżał?

— Ja? Katędy...

— To ostań. Legniesz z Józkiem, abo i ze Zośką. A jak nie — to ci na ławie pościelę i wyspisz sie.

— Ale nie, chrzesna matko! Ja pódę i wlazę do szopy za boiskiem. Rano mie nie najdą zawczasu, to sie wyśpię...

Mówiąc to, obłapił "chrzesną matkę" za nogi i wybiegł.

— A jutro przydę ze skrzypcami — zawołał ze sieni.

— Przydź! — wybiegła za nim Zośka. — Ino se nie zabacz!

— Nie zabaczę! — leciało od wody.

— Zośka, pacierz zmów i legaj! — zawołała matka. — A ty Józuś ozobuj sie, bo już czas...

— Jutro święto rzekł Józek.

— To trza do kościoła...

— Któż pódzie?

— Ty możesz iść na sumę... Jaby szła, ale ni mam co odziać...

— Ja pódę, ja! — prosiła Zosia.

— Ty mów pacierz! Słyszałaś?

Za chwilę wszyscy troje spali snem kamiennym.

Nazajutrz zrana ześniadali, co mogli, i po długich ceregielach przystało każde na to, co matka radziła.

Zośka pognała kozy do cierniaków, matka gwoli braku odzienia została w chałupie, a Józek się zbierał na sumę.

— Zwijaj sie wartko, bo czas leci! — napierała matka. — Grzech nie zastać kazania w kościele.

Obuł kerpce, wdział białe, sukniane portki.

— Dejcież mi koszulę! — zawołał.

Podała mu z kołka upraną, świeżą, wywałkowaną należycie. Włożył i odział na nią serdaczek biały bez rękawów, na ramionach zawiesił chazukę (2).

— No, już idę!

— Nie baw sie po drodze i nie siedź długo... a zmów ta pacierz i za mnie! — dodała, gdy wychodził ze sieni.

Pomyła miski od śniadania, zamietła glinianą podłogę i usiadła pod oknem na ławie. Siedziała chwilę długą, pogrążona w cichej medytacyi i drzemać się jej zachciało. Wstała przeto, wzięła różaniec i poszła przed sień na pole. Tu siadła na wysokim progu, twarzą zwrócona ku wodzie.

Przeżegnała się potem i zaczęła szeptać pierwszą cząstkę różańca. Szeptała pamięciowo, bez przerwy, a myśli jej leciały przez głowę, coraz to insze... Widzi: ludzie idą na dół poza wodę... idą na sumę do kościoła, z bliższa, z dalsza i zewsząd idą... Poszłaby i ona razem z nimi pokłonić się Matce Najświętszej... Trudna rada. Niema co odziać... niema... a w potarganych łachach, to nie honor Panu Bogu i grzech przecie niemały... Możeby ta Paniezus przyjął i nie odrzucił, ale gorsi ludziska, gorsi... Śmiechy, kpiny...

— Zdrowaś Marya, łaskiś pełna... — powtórzyła głośniej, oganiając się gwałtem cisnącym się myślom.

Ludzie przeszli już na dół i nie widać za nimi żywej duszy... Gwara znikąd nie leci, tak cichutko!... Ino woda bulkocze po kamieniach, pieni się i huczy... Nie spocznie, nie ucichnie, ino wre bezustanku, wciąż... Zkąd jej się tam tyle nabrało? — myśli sobie.

— Co noc, co dzień, bez przerwy... jedna fala i druga i trzecia.. bezustanku. Płynie se ta do morza po nizinach... Mój Boże! Jakeś Ty to przedziwnie urządził!... telo światu! i cudów telo na tym świecie...

— W Imię Ojca i Syna... — żegna się już coś dziesiąty raz, chcąc odegnać nieproszone myśli.

Same lecą przez głowę, jak rój trzmieli. Mówi, mówi... rachuje paciorki — a przed nią woda huczy na potoku... Szum dolata, kołysze, pacierz mąci, powraca i ginie... tak szumi wszystko dookoła... tak lecą fale opętane... Mój Boże! — myśli sobie. — Płynie se woda wartko do morza, płynie... Ucieka życie, ucieka... Czas leci — dzień po dniu, rok po roku mija... Czas leci i dogania, dogania, dogania...

Usnęła przy ostatniej części różańca.

Józek tymczasem doszedł do kościoła. Sygnowali już na sumę, kiedy był u fabryki. Nie czekał na wypłatę, ino poszedł; bał się nie zastać kazania... Ale i tak się spóźnił, bo kazanie się już kończyło, kiedy wchodził do furtki kościelnego cmentarza.

Narodu zebrało się moc, jak zwyczajnie w dzień ładny. Kościół mały, drewniany, nie mógł pomieścić wewnątrz zgromadzonych: Koninczan i Porębian i moc innych narodów. Obiegli ławą kościół, a ksiądz musiał kazanie prawić na polu, bo w kościele zaduch straszny i gorącz...

Józek stanął przy furtce i nie pchał się dalej. Usłyszy i stąd, bo ksiądz prawi dobitnie i głośno. Stary Chyba znalazł się przypadkiem naprzeciw niego... ale cóż robić? Cofnąć się nie urada, bo ciżba...

— Niechże już stoi na wólę Boską. Ja sie tu z nim kłócił nie bedę... — uspokoił się Józek i słuchał kazania.

— Tak moi mili — mówił ksiądz, nawiązując do przeczytanej ewangelii o bogaczu i biednym Łazarzu — tak moi mili bracia w Chrystusie i siostry! Przypowieść ta poucza nas, jak mamy obchodzić się z biednymi sierotami. Kto ma więcej, ten winien podzielić się z biedakiem...

— Czy on też słucha? — myślał Józek, pozierając ukradkiem na Chybę.

— Winien dać żebrakowi jałmużnę! Nie poniewierać sług, najemników! Bo za to wszystko Pan Bóg karze. Słyszeliście, jak poniżył bogacza, a Łazarza wziął na łono Abrahama. Tak się i z wami stanie, wy bogacze, co nie macie serca dla bliźnich swoich!...

— Słucha! — mruknął Józek — niech słucha, bogacz krotny!

— Zdacie wy kiedyś rachunek przed Panem z liczby dni włodarstwa swego! A zaprawdę powiadam wam: Prędzej wielbłąd przejdzie przez ucho igielne, niźli bogacz do królestwa niebieskiego...

— Widzisz hyclu! — pomyślał Józek, pozierając na Chybę.

— Ale i biedni — kończył ksiądz — niech nie zazdroszczą bogaczom, ani dufają w ubóstwo swoje, bo przed Panem pierszeństwo mają ubodzy w duchu, ci, co się nie pysznią majątkiem swym, ale w cichości serca swego mówią: "Panie! Tyś dał — Ty możesz wziąć... Niech się dzieje święta wola Twoja..." Amen.

Chyba odetchnął... On przecie zawdy był ubogim na duchu i nie wystawnym, broń Boże! Woli Bożej polecał wszystko. A że mu zazdrościli, to nie jego wina, ba ich — — tych dziadów, komorników!... Naprał im ksiądz w uszy nie mało... Ino, czy było które z nich w kościele? — myślał, oglądając się, bo Józka nie dojrzał.

Lud rozstąpił się przed księdzem, który odczytawszy wypominki zwykłe, szedł ubierać się na sumę.

Niezadługo zazberczał dzwonek w zakrystyi i organy zahuczały w kościele... Lud się poruszył. Jedni do kościoła ciśli się, by księdza mieć przed oczami, drudzy poklękli na trawniku kościelnym i nozwieszali na dół głowy, jednako ofiarując swe troski Panu Bogu — bogacze i biedni...

Po skończeniu sumy młodzież pierwsza opuszczała kościół i rozpraszała się gromadami po rynku.

Wyszedł i Józek za innymi i medytował, co ma robić: iść do chałupy, czy też pogwarzyć z towarzyszami, abo i napić się przy okazyi... Zwyciężyła druga myśl, tembardziej, że nie miał po co spieszyć do domu. Na obiad? jaki tam obiad będzie!... Przykazała mu wprawdzie matka, żeby się nie bawił; ale dyć matka na to, żeby miał kto przykazować... Bo inaczej, kogóżby się nie słuchało ?

Uspokoiwszy w ten sposób drażliwe nieco sumienie, przybliżył się do pierwszej gromady, obradującej w skupieniu. Byli to prawie sami młodzi i biedni synowie chałupników.

— Idzie Józek! — ozwało się paru. — Może i on przystanie?

— Niby na co?

— Podź bliżej, to sie dowiesz...

— Zabieramy sie do światu...

— Na zarobek?

— Dyć nie na przejrzysko! Pódzie nas kieloro: Staszek od Luberdy, Kielusiak, Leon... Może i ty pódziesz z nami, to powiedz!

— A każ myślicie iść? — spytał Józek.

— Myślimy do Pesztu... A jak tam roboty nie dostaniemy, to i dalej!

— Pisali ze Siedmiogradzkie ziemie — podjął inny — że się im ta nie źle powodzi. Zarabiają po papierku...

— Ho, ho, ho!

— Dyć my tu nic nie wysiedzimy. Zje sie to, co jest w chałupie i na przednowek kupuj, jak masz za co! A tu roboty nie dostanie, bo kany? Panu Bogu by człek skały ze ziemi dostawał, żeby go żywił. Ale trudno opuszczać się na wólę Boską i czekać śmierzci...

— Nieinaczej!

— Tam przecie zarobimy, choć na jadło. A da nam Pan Bóg zdrowie, to i do domu przyślemy kielo telo, jaki grajcar, choć na sól... Zbier sie Józek!

— Dyć dobrze... Ale cóż my tam w zimie będziemy robić?

— Co sie pytasz! La ochotnego zawdy sie robota najdzie...

— Na zimę tu wracają...

— To leniwce, nie chłopy! Boisz sie mrozu, czy co?

— Cobych sie bał! Dyć i tu w zimie nie bedę siedział za piecem, ba ziąbnąć muszę i szukać zarobku...

— Pokiela jest! A jak fabryka stanie, to co? Bedziesz zdychał z głodu i litował sie nad swoją śmierzcią?! Żebyś to jeszcze sam był, ale matka !.. Co ona se poradzi?

Ostatni argument uderzył silnie w niezdecydowany umysł Józka, zaskoczony tak nagłą, niespodziewaną propozycyą.

— Co tu począć?...

— Pódź z nami! Nie zwłócz, nie odkładaj, bo to zawdy najgorzej...

— Muszę sie matki poradzić.

— To sie poradź! Dy ci nikt nie broni...

Poczęli gadać o zarobkach, jakie ich czekają.

Zdawało się, że tam już wszystko przygotowane na ich przyjście. Każdy weselił się złotemi nadziejami.

Nagadali się dowoli i słońce spadło za górę, a jeszcze stali kupą na niedźwiedzkim rynku. Wreszcie, ogadawszy sprawę ze wszystkich stron możliwych, poczęli się rozchodzić i tracić po jednemu.

— Pamiętajże, na wtorek! — zbaczyło paru Józkowi, gdy odchodził.

— Dyć bedę widział... — odrzekł głośno, zabierając się ku chałupie.

Mrok już zapadał na dolinach. Wirchy jeszcze płonęły czerwoną zorzą zachodu.

Drogą w Koninki szedł Józek dosyć raźno i medytował po cichu.

— Dobrze, bo dobrze... ale któż wie, co sie tam może trafić? Obce kraje, nieznane... Gwara inaksza jakaś... A tu człek nie wezwyczajony po świecie... bo każby? Na odpust szedł najdalej do Ludźmierza, abo na jarmak do Rabki... i telo światu widział!... No, nie wiem — rzekł po chwili — coby też matusia pedzieli... Żalby im było samym ostać. Ani im kto drew przynieść, ani gnatków uszczypać... No, aleć trudno, mam tak harować la niczego? I cencika nie złożę, nie zaoszczędzę... bo skąd? Dziś dostaniesz, dziś oddaj. A tu roki lecą, czas pędzi... Dobrze, pokiela do fornali chodzę. A jak sie urwie i ten zarobek, co bedzie? Tambych zdołał zarobić i zaoszczędzić, choć co... A tak ! Nie wiem doznaku, co począć, co poradzić...

Droga się rozdzielała.

Jedna szła do Poręby prosto, druga do Koninek, na lewo. Skręcił wolno i szedł zamyślony, tocząc walkę wewnętrzną.

— Jechać, abo nie jechać... Trudna rada!

Nagle przystanął na zakręcie.

Usłyszał śpiewy i wesołą muzykę. To w Zyślowej karczmie, na pograniczu Koninek i Poręby, grali i tańczyli.

Chciał iść dalej — i ruszył naprzód parę kroków. Zczarowały go jednak skrzypce i przyciągnęły śpiewki...

Zawrócił do karczmy.

(1) Parucha — gruba, lniana płachta.

(2) Chazuka — czarna sukmana z owczej wełny, wyszywana czerwoną i niebieską włóczką.

Koniec wersji demonstracyjnej.

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej