Honore de Balzac

KONTRAKT ŚLUBNY

Konwersja: Nexto Digital Services

KONTRAKT ŚLUBNY

Honore de Balzac

Tłum. Tadeusz Żeleński-Boy

Starszy pan de Manerville był to szlachcic normandzki, dobrze znany marszałkowi de Richelieu, który go wyswatał z jedną z najbogatszych panien w Bordeaux. Było to w epoce, gdy stary książę rezydował tam jako gubernator Guyenne. Oczarowany pięknością zamku Lanstrac, uroczej siedziby należącej do jego żony, Normandczyk sprzedał swoje dobra w Bessin i zrobił się Gaskończykiem. W ostatnich latach panowania Ludwika XV kupił szarżę majora Straży Bram i żył aż do r. 1813, przebywszy bardzo szczęśliwie rewolucję. Oto jak. Pod koniec r. 1790 udał się na Martynikę, gdzie żona jego miała interesy. Prowadzenie swoich dóbr w Gaskonii powierzył uczciwemu dependentowi rejenta, nazwiskiem Mathias, skłaniającemu się wówczas do nowych poglądów. Za powrotem hrabia de Manerville znalazł swoje posiadłości nietknięte i doskonale gospodarowane. Spryt ten to był owoc szczepienia Gaskończyka na Normandzie. Pani de Manerville umarła w r. 1810. Pouczony o ważności interesów marnotrawstwem swej młodości i, jak wielu starców, przypisując im więcej miejsca, niż go naprawdę mają w życiu, pan de Manerville stał się stopniowo oszczędny, skąpy i kutwa. Nie pomnąc, iż skąpstwo ojców przygotowuje rozrzutność dzieci, nie dawał prawie nic synowi, mimo że ten był jedynakiem.

Paweł de Manerville, wróciwszy pod koniec r. 1810 z kolegium w Vendôme, pozostał pod władzą ojcowską przez trzy lata. Tyrania, jaką siedemdziesięciodziewięcioletni starzec gniótł swego spadkobiercę, musiała oddziałać na nie ukształtowane jeszcze serce i charakter chłopca. Mimo iż nie pozbawiony odwagi fizycznej, która w Gaskonii jest niejako w powietrzu, Paweł nie śmiał walczyć z ojcem; stracił ową zdolność oporu, która rodzi odwagę moralną. Zdławione jego uczucia schroniły się w sercu, gdzie przechował je, długo nie wyrażając ich; później, kiedy uczuł, że są sprzeczne z zasadami świata, umiał dobrze myśleć, a źle czynić. Pojedynkowałby się o byle słówko, a drżał na myśl o odprawieniu służącego; nieśmiałość jego objawiała się w walkach wymagających ciągłości woli. Zdolny do wielkich rzeczy, aby uciec przed prześladowaniem, nie umiałby go ani uprzedzić systematycznym oporem, ani stawić mu czoła trwałym napięciem sił. Tchórzliwy w myśli, śmiały w uczynkach, zachował długo ową ukrytą naiwność, czyniącą z człowieka dobrowolną ofiarę rzeczy, którym pewne charaktery nie umieją stawić czoła, woląc raczej cierpieć je niż się skarżyć. Zamknął się w starym pałacu ojca, bo nie miał dosyć pieniędzy, aby przestawać z miejscową młodzieżą; zazdrościł im zabaw, nie mogąc ich dzielić. Stary szlachcic wiózł go co wieczór w starym powozie, ciągnionym przez stare konie w lichej uprzęży, w asyście nędznie odzianych starych lokajów, w towarzystwo, rojalistyczne, złożone ze szczątków szlachty urzędniczej i szlachty rycerskiej. Owe dwa rodzaje szlachty, zjednoczone od rewolucji, aby stawić czoło wpływom Cesarstwa, przeobraziły się w miejscową arystokrację. Przytłoczone ogromnymi i ruchliwymi majątkami portowych magnatów, owo Saint-Germain miasta Bordeaux odpowiadało wzgardą na zbytek, jaki roztaczały wówczas handel, władze cywilne i wojskowość. Zbyt młody, aby rozumieć odcienie społeczne oraz potrzeby ukryte pod pozornymi błahostkami zrodzonymi z owych odcieni, Paweł nudził się wśród tych antyków, nie wiedząc, iż później młodzieńcze jego stosunki zapewnią mu arystokratyczną wyższość, jaką Francja zawsze będzie lubiła. Niejaką rozrywką po nudzie owych wieczorynek były mu ćwiczenia, w jakich smakują młodzi chłopcy, gdyż ojciec nakazywał mu je. Dla starego szlachcica robić bronią, wybornie jeździć konno, grać w piłkę, mieć piękne maniery, słowem światowe wychowanie dawnej szlachty — było wszystkim. Paweł fechtował się co rano, chodził do rajtszuli i strzelał z pistoletu. Resztę czasu czytywał powieści, ojciec bowiem nie uznawał wyższych studiów, którymi się dziś zwykło kończyć wykształcenie. Tak jednostajne życie zabiłoby chłopca, gdyby śmierć ojca nie oswobodziła go z tej tyranii, w chwili gdy stała się nie do zniesienia. Paweł odziedziczył znaczne kapitały nagromadzone ojcowskim skąpstwem oraz majątek w najlepszym stanie; ale nienawidził Bordeaux, a tak samo nie lubił Lanstrac, gdzie ojciec spędzał lato i gdzie go wodził po polowaniach od rana do wieczora.

Skoro tylko ukończono sprawy spadkowe, młody dziedzic, spragniony zabaw, ulokował kapitały w rencie, zostawił gospodarstwo staremu Mathias, rejentowi ojca, i spędził sześć lat z dala od Bordeaux. Przydzielony zrazu do ambasady w Neapolu, potem udał się jako sekretarz do Madrytu, do Londynu i w ten sposób objechał całą Europę. Poznawszy świat, straciwszy wiele złudzeń, strwoniwszy gotowiznę, którą zostawił mu ojciec, Paweł ujrzał chwilę, gdy, aby dalej wieść swój tryb życia, musiałby naruszyć dochody z majątku, które gromadził mu rejent. W tej krytycznej chwili powziął pewną myśl, rzekomo rozsądną: opuścić Paryż, wrócić do Bordeaux, objąć ster interesów, zamieszkać w Lanstrac, podnieść gospodarstwo, ożenić się i z czasem uzyskać mandat poselski. Paweł był hrabią, szlachectwo znów stawało się atutem matrymonialnym, mógł i powinien był dobrze się ożenić. O ile sporo kobiet pragnie zaślubić tytuł, więcej ich jeszcze chce męża, który by znał życie. Otóż, za cenę siedmiuset tysięcy franków, schrupanych w sześć lat, Paweł nabył owo stanowisko, którego się nie da sprzedać, a które więcej jest warte niż urząd agenta giełdowego, które też wymaga długich studiów, praktyki, egzaminów, znajomości, przyjaciół, wrogów, zręcznej postawy, wykwintnych manier, ładnego i dobrze brzmiącego nazwiska; stanowisko, którego dochodem są miłostki, pojedynki, przegrane zakłady na wyścigach, rozczarowania, kłopoty, mozoły i mnóstwo niestrawnych przyjemności. Słowem, był światowcem. Mimo szalonej rozrzutności nigdy nie mógł zostać człowiekiem modnym. W komicznej armii światowców człowiek modny jest niejako marszałkiem Francji, eiegant równa się szarży generał-lejtmanta. Paweł posiadał pewną reputację eleganta i umiał ją podtrzymać, Służba jego przedstawiała się wzorowo, jego pojazdy podawano za wzór, kolacyjki miały pewien rozgłos, wreszcie garsoniera Pawła liczyła się do kilku, których zbytek dorównywał pierwszym domom w Paryżu. Ale nie unieszczęśliwił ani jednej kobiety, ale nie zgrywał się w karty, ale szczęściu jego brakowało rozgłosu, ale był zanadto uczciwy, aby oszukać kogo, nawet dziewczynę, ale nie gubił bilecików miłosnych i nie miał szkatułki z listami kobiet, w której by jego przyjaciele mogli gmerać czekając, aż on zawiąże krawat albo się ogoli. Tak samo, nie chcąc nadwerężyć swoich majątków ziemskich, nie miał owego rozmachu, który podsuwa wielkie decyzje i za wszelką cenę ściąga uwagę na młodego człowieka; nie pożyczał pieniędzy od nikogo, popełniał zaś ten błąd, że pożyczał przyjaciołom, którzy odsuwali się od niego i nie mówili już o nim ani źle, ani dobrze. Uporządkował niejako swój nierząd. Tajemnica jego charakteru tkwiła w tyranii ojcowskiej, która uczyniła zeń rodzaj Metysa. Za czym pewnego rana rzekł do swego przyjaciela nazwiskiem de Marsay, który z czasem stał się znakomitością:

— Mój drogi przyjacielu, życie ma sens.

— Trzeba dojść dwudziestu siedmiu lat, aby je zrozumieć — odparł drwiąco de Marsay.

— Tak, mam dwadzieścia siedem lat i właśnie dlatego chcę osiąść w Lanstrac i żyć po szlagońsku. Będę mieszkał w Bordeaux, w starym pałacu po ojcu, dokąd przeniosę swoje paryskie urządzenie, tu zaś będę spędzał trzy miesiące w zimie, w tym domu, który zachowam.

 — I ożenisz się?

— I ożenię się.

— Jestem twoim przyjacielem, grubasie, wiesz o tym — rzekł de Marsay po chwili milczenia — otóż powiem ci: zostań dobrym ojcem i dobrym mężem, a ośmieszysz się do śmierci. Gdybyś mógł być szczęśliwy i śmieszny, rzecz warta byłaby rozwagi; ale nie będziesz szczęśliwy. Nie masz garści dość silnej, aby sterować małżeństwem. Oddaję ci sprawiedliwość: jesteś doskonałym jezdźcem, nikt lepiej od ciebie nie umie trzymać cugli, spinać konia i siedzieć jak mur na siodle. Ale, mój drogi, małżeństwo to inna jazda. Widzę cię już ponoszonego przez hrabinę de Manerville, pędzącego wbrew woli częściej galopa niż trapa, niebawem wysadzonego z siodła, ba! wysadzonego tak, że znajdziesz się w rowie, z połamanymi nogami. Słuchaj! Zostało ci czterdzieści i kilka tysięcy renty w ziemi. Dobrze. Zabierz swoje konie i swoją służbę, urządź pałac w Bordeaux, będziesz królem Bordeaux, będziesz tam ogłaszał wyroki wydane przez nas w Paryżu, będziesz ambasadorem naszych elegancji. Bardzo dobrze. Rób szaleństwa na prowincji, rób nawet głupstwa, jeszcze lepiej! Może staniesz się sławny. Ale... nie żeń się. Kto się żeni dzisiaj? Kupcy, aby zyskać kapitał obrotowy lub aby być we dwoje do ciągnięcia pługa; chłopi, którzy produkując masowo dzieci chcą zyskać robotników, agenci giełdowi albo rejenci, zmuszeni spłacić kancelarię, nieszczęśliwi królowie dla utrzymania nieszczęśliwych dynastii. My jedni jesteśmy wolni od zaprzęgu, i ty chcesz kłaść łeb w chomąto? Ostatecznie po co się żenisz? Winieneś dać swoje racje najlepszemu przyjacielowi. Przede wszystkim, gdybyś się ożenił z panną równie bogatą jak ty, osiemdziesiąt tysięcy renty na dwoje to nie to samo co czterdzieści tysięcy na jednego: niebawem jest się we troje, a we czworo, skoro przyjdzie dziecko. Czy żywisz może taką miłość do tych głupich przyszłych Manerville'ow, którzy ci przyniosą same zgryzoty? Czy nie wiesz, co to jest być ojcem i matką? Małżeństwo, grubasku, to jest najgłupsza z ofiar społecznych; jedynie nasze dzieci korzystają z niego, a poznają jego wartość aż w chwili, gdy ich konie szczypią trawę porosłą na naszym grobie. Czy żałujesz swego ojca, owego tyrana, który gnębił twoją młodość? Jak sprawisz, aby twoje dzieci cię kochały? Twoje starania o ich wychowanie, troska o ich szczęście, twoja konieczna surowość odstrychną je od ciebie. Dzieci kochają ojca rozrzutnego albo słabego, którym będą pogardzały kiedyś. Masz wybór między strachem a wzgardą. Nie każdemu dane jest być dobrym ojcem rodziny! Rozejrzyj się po naszych przyjaciołach i powiedz, którego chciałbyś za syna? Znaliśmy takich, którzy hańbili swoje nazwisko. Dzieci stanowią towar, który trudno się przechowuje. Twoje dzieci będą aniołami, przypuśćmy! Czyś zgłębił kiedy przepaść, jaka dzieli kawalera od człowieka żonatego? Słuchaj! Jako kawaler możesz sobie powiedzieć: „Będę miał tylko taką a taką sumę śmieszności, ludzie będą o mnie myśleli tylko to, co ja pozwolę im myśleć". Będąc żonaty, wpadasz w bezkres śmieszności! Jako kawaler sam stanowisz o szczęściu, bierzesz je dziś, rzucasz jutro; jako żonaty bierzesz je takie, jak jest, w dniu zaś, w którym go zapragniesz, musisz się obejść smakiem. Stajesz się piernikiem, obliczasz posagi, prawisz o moralności i o religii, uważasz, że młodzi ludzie są niemoralni, niebezpieczni; słowem, stajesz się niby członek Akademii. Żal mi cię. Stary kawaler, na którego spadek czyhają, broniący się w ostatniej godzinie przed starą posługaczką i żebrzący na próżno szklanki wody, jest szczęśliwcem w porównaniu do człowieka żonatego. Nie mówię ci o wszystkim, co może być uciążliwego, nudnego, niecierpliwiącego, krępującego, pętającego, zaborcze go, ogłupiającego, odurzającego, paraliżującego w walce dwojga istot wciąż żyjących z sobą, związanych na wieki, istot, które wpadły obie, myśląc, że im będzie dobrze razem! Nie, to by znaczyło powtarzać satyrę Boileau, umiemy ją wszyscy na pamięć. Przebaczyłbym ci nawet twoją dziką myśl, gdybyś mi przyrzekł, że się ożenisz jak wielki pan, że stworzysz majorat ze swego majątku, skorzystasz z miodowego miesiąca, aby mieć dwoje prawych dzieci, stworzysz żonie dom zupełnie oddzielny od twego, że będziecie się spotykali tylko w towarzystwie i że nigdy nie wrócisz z podróży nie oznajmiwszy się wprzód przez kuriera. Dwieście tysięcy funtów renty wystarcza na takie życie, twoja zaś reputacja pozwala ci stworzyć je sobie za pomocą bogatej Angielki spragnionej tytułu. Tak, to arystokratyczne życie wydaje mi się naprawdę francuskie, jedyne wielkie, jedyne, które może nam zdobyć szacunek, przyjaźń kobiety, jedyne, które nas odróżnia od dzisiejszego motłochu, jedyne wreszcie, dla którego młody człowiek może rzucić kawalerstwo. Tak postawiwszy rzeczy, hrabia de Manerville przyświeca swojej epoce, wznosi się ponad wszystko, może już zostać tylko ministrem albo ambasadorem. Śmieszność nie dosięgnie go nigdy, zyskał socjalne korzyści małżeństwa, a zachował przywileje kawalera.

— Ależ, drogi przyjacielu, ja nie jestem de Marsay, ja jestem całkiem po prostu, jak sam miałeś zaszczyt stwierdzić, Paweł de Manerville, dobry ojciec i dobry mąż, poseł z centrum, a może par Francji: los nadzwyczaj mierny, ale ja jestem skromny, to mi wystarczy.

— A żona — rzekł nielitościwy de Marsay — czy i jej to wystarczy?

— Żona, mój drogi, zrobi to, co ja będę chciał.

— Haha, biedaku, ty jeszcze w to wierzysz? Bądź zdrów, Pawełku. Od dziś odmawiam ci szacunku. Jeszcze jedno słowo, bo nie mogę się pogodzić spokojnie z twoją abdykacją. Zdaj sobie sprawę, w czym tkwi siła naszej pozycji. Kawaler choćby miał tylko sześć tysięcy renty, choćby mu została za cały majątek jedynie reputacja eleganta, jedynie wspomnienie sukcesów... Otóż ten fantastyczny cień zawiera ogromne wartości. Życie przedstawia jeszcze widoki dla tego spłowiałego kawalera. Tak, pretensje jego mogą ogarniać wszystko. Ale małżeństwo, Pawle, to jest: Nie pójdziesz dalej, w sensie społecznym. Żonaty, możesz już być tylko tym, czym jesteś, chyba że twoja żona raczy się tobą zająć.

— Ależ — rzekł Paweł — ty mnie miażdżysz zawsze jakimiś wyjątkowymi teoriami! Ja mam już dość życia dla drugich, posiadania koni po to, aby je pokazywać, robienia wszystkiego pod kątem tego, co ktoś o tym powie, rujnowania się po to, aby głupiec, jakiś nie wykrzyknął: „Patrzcie, Pawełek ma wciąż ten sam powóz. Jak tam z jego majątkiem? Przejada go? Gra na giełdzie? Nie, jest milionerem. Pani ta a ta szaleje za nim. Sprowadził z Anglii zaprząg, daję słowo, najpiękniejszy w Paryżu. Zauważono w Long-champs czwórki panów de Marsay i de Manerville, doprawdy bajeczne". Słowem, tysiąc głupstw, którymi masa głupców wodzi nas za nos. Zaczynam spostrzegać, że to życie, w którym się jeździ zamiast chodzić, zużywa nas i postarza. Wierzaj mi, drogi Henryku, podziwiam twoją siłę, ale jej nie zazdroszczę. Ty umiesz wszystko osądzić, umiesz myśleć i działać jak mąż stanu, stawiać się ponad prawa, ponad obowiązujące pojęcia, przesądy, konwenanse; słowem, czerpiesz korzyści z sytuacji, której ja zawsze będę dźwigał jedynie przykrości. Twoje wywody, zimne, systematyczne, może realne, są w oczach tłumu potworną niemoralnością. Ja należę do tłumu. Muszę grać wedle reguł społeczeństwa, w którym mi trzeba żyć. Stając na szczycie rzeczy ludzkich, na tych cyplach lodowych, ty potrafisz czuć i żyć; ja bym tam umarł. Życie tłumu, do którego sobie po prostu należę, składa się ze wzruszeń, których obecnie potrzebuję. Często człowiek mający rzekome szczęście do kobiet kokietuje z dziesięcioma, a nie ma ani jednej; przy tym, jakakolwiek byłaby jego siła, zręczność, znajomość świata, zdarzają się chwile, w których czuje się zmęczony. Ja lubię życie spokojne i równe, pragnę miłej egzystencji, w której ma się wciąż kobietę przy boku.

— Małżeństwo to rzecz bardzo lekkomyślna! — wykrzyknął de Marsay.

Paweł nie dał się zbić z tropu i ciągnął dalej:

— Śmiej się, jeżeli chcesz, ja będę się czuł najszczęśliwszy w świecie, kiedy służący wejdzie do mnie oznajmiając: „Jaśnie pani czeka pana ze śniadaniem". Kiedy będę mógł wieczór, wróciwszy do domu, znaleźć serce...

— Wciąż za lekko, Pawełku! Nie jesteś jeszcze dość moralny, aby się żenić.

— ...Serce, któremu będę mógł zwierzyć swoje sprawy, opowiedzieć swoje sekrety. Chcę żyć z żoną tak blisko, aby nasze przywiązanie nie było zależne od lada błahostki, od sytuacji, w których najładniejszy chłopiec może się skompromitować w oczach kobiety. Wreszcie, czuję odwagę potrzebną, aby zostać, jak powiedziałeś, dobrym ojcem i dobrym mężem! Czuję się stworzony do szczęścia rodzinnego i chcę poddać się warunkom wymaganym przez społeczeństwo, aby mieć żonę, dzieci...

— Robisz na mnie wrażenie muchy w miodzie. Brnij dalej, będziesz dudkiem całe życie. Haha! Ty chcesz się żenić, aby mieć kobietę! Innymi słowy, chcesz rozwiązać najtrudniejszy z problemów, jaki istnieje w naszych mieszczańskich obyczajach stworzonych przez rewolucję: i zaczniesz od ucieczki na pustynię! Czy myślisz, że twoja żona nie będzie chciała tego życia, którym ty gardzisz? Że będzie do niego miała taki wstręt jak ty? Jeżeli nie chcesz pięknego stadła, którego program rozwinął przed chwilą przyjaciel twój de Marsay, posłuchaj ostatniej rady. Zostań jeszcze kawalerem trzynaście lat, używaj jak wściekły, po czym, w czterdziestym roku, za pierwszym napadem podagry, ożeń się z trzydziestosześcioletnią wdową: możesz być szczęśliwy. Jeżeli się ożenisz z młodą panną, skończysz na wściekliznę.

— Ależ powiedz mi, czemu? — wykrzyknął Paweł, nieco dotknięty.

— Mój drogi — odparł de Marsay — satyra Boileau na kobiety to szereg upoetyzowanych banalności. Czemu kobiety nie miałyby mieć wad? Czemu je wyzuwać z najpewniejszego konta w bilansie ludzkiej natury? Toteż wedle mnie problem małżeństwa nie tkwi już tam, gdzie go pomieściła krytyka. Czy sądzisz, że z małżeństwem jest jak z miłością i że wystarczy mężowi być mężczyzną, aby być kochanym? Chodzisz tedy po buduarach tylko po to, aby z nich wynosić szczęśliwe wspomnienia? Wszystko w naszym kawalerskim życiu gotuje fatalną omyłkę człowiekowi żonatemu, o ile nie jest głębokim obserwatorem ludzkiego serca. W błogosławionych dniach młodości mężczyzna dzięki paradoksom naszych obyczajów zawsze daje szczęście; święci triumfy nad uwiedzionymi kobietami, które poddają się jego woli. Z jednej i z drugiej strony przeszkody wynikłe z praw, z uczuć i z naturalnej obrony kobiety rodzą harmonię wrażeń, która mami powierzchownych ludzi co do przyszłych stosunków w małżeństwie, gdzie przeszkody już nie istnieją, gdzie kobieta cierpi miłość zamiast jej użyczać, odpycha często rozkosz zamiast jej pragnąć. Życie odmienia tam dla nas swą postać. Kawaler, wolny, swobodny, zawsze w stanie zaczepnym, nie lęka się niczego w razie porażki. W małżeństwie klęska jest nieunikniona. O ile kochanek może skłonić kobietę do cofnięcia nieprzychylnego wyroku, nawrót ten, mój drogi, to Waterloo mężów. Jak Napoleon, mąż skazany jest na zwycięstwa, które mimo swej liczby nie przeszkodzą, iż pierwsza porażka go obali. Kobieta, tak rada z natarczywości kochanka, tak szczęśliwa z jego gniewu, nazywa je brutalnością u męża. O ile kawaler wybiera teren, o ile wszystko mu jest dozwolone, wszystko wzbronione jest panu, a jego pole bitwy jest niezmienne. Przy tym walka jest odwrócona. Kobieta skłonna jest odmawiać tego, co powinna, gdy jako kochanka użycza tego, czego nie powinna. Ty, który chcesz się ożenić, czyś ty dumał kiedy nad kodeksem cywilnym? Ja nigdy nie walałem sobie nóg w tym bagnie komentarzy, w tym spichrzu gadulstwa, nazwanym wydziałem prawa; nigdy nie otwarłem kodeksu, ale widzę jego zastosowanie w żywym świecie. Jestem logistą, jak klinicysta jest lekarzem. Choroba jest nie w książkach, jest w chorym. Kodeks, mój drogi, wziął kobietę w kuratelę, brał ją za małoletnią, za dziecko. Otóż jak prowadzi się dzieci? Obawą. W tym słowie, Pawle, mieści się wędzidło bydlątka. Zmacaj sobie puls! Zbadaj czy zdołasz się przeobrazić w tyrana, ty, łagodny, dobry chłopiec, tak pełen ufności, ty, z którego śmiałem się zrazu, a którego kocham dziś na tyle, aby ci zdradzić swoją wiedzę. Tak, to wszystko płynie z wiedzy, którą Niemcy już nazwali antropologią. Ha! gdybym nie był rozwiązał życia przyjemnością, gdybym nie miał głębokiej antypatii do tych, co myślą miast działać, gdybym nie gardził głupcami dość głupimi, aby wierzyć w życie książki, gdy piaski afrykańskich pustyń narosły z pyłu nie wiem ilu Londynów, Wenecyj, Paryżów, Rzymów, nieznanych, spopielonych — napisałbym książkę o nowoczesnym małżeństwie, o wpływie chrześcijaństwa; słowem, umieściłbym latarnię w kupie tych ostrych kamieni, w których się układają wyznawcy społecznego multiplicamini . Ale czy ludzkość warta jest kwadransa mego czasu? A przy tym, jedynym racjonalnym użytkiem atramentu czyż nie jest mamienie serc za pomocą listów miłosnych? No i cóż? Obdarzysz nas hrabiną de Manerville?

— Może — odrzekł Paweł.

— Zostaniemy przyjaciółmi — rzekł de Marsay.

— O ile?... — odparł Paweł.

— Bądź spokojny, będziemy z tobą grzeczni, jak Maison-Rouge z Anglikami pod Fontenoy.

Mimo że ta rozmowa dała mu do myślenia, hrabia de Manerville postanowił wykonać swój zamiar i wrócił do Bordeaux w zimie r. 1821. Sumy, jakie włożył w restaurację i umeblowanie pałacu, podtrzymały godnie reputację wykwintu, która go poprzedziła. Od razu wprowadzony przez swoje dawne stosunki w rojalistyczny świat Bordeaux, do którego należał tak przez swoje przekonania, jak przez nazwisko i majątek, uzyskał tam berło mody. Jego wzięcie, formy, jego paryskie wychowanie zachwyciły miejscową arystokrację. Pewna stara margrabina posłużyła się wyrażeniem niegdyś modnym na dworze na oznaczenie świetnych paniczów dawnej epoki, fircyków, których gwara i wzięcie nadawały ton: nazywała go kwiat młodzieży. Liberalne towarzystwo podchwyciło to wyrażenie i uczyniło zeń przydomek, przyjęty tam przez drwiny, u rojalistów zaś w dobrym sensie. Paweł de Manerville dopełnił chlubnie zobowiązali, które mu nakładał jego przydomek. Zdarzyło mu się to, co się zdarza średnim aktorom, z chwilą gdy publiczność zwraca na nich uwagę: stają się prawie dobrzy. Czując się swobodny, Paweł rozwinął przymioty, których dopuszczały jego wady. Żart jego nie miał nic cierpkiego, obejście nie było wyniosłe, sposób rozmawiania z kobietami wyrażał szacunek, który kobiety lubią, ani za wiele czci, ani za wiele poufałości; dandyzm jego był jedynie sympatyczną dbałością o siebie. Miał względy dla starszych, młodym ludziom pozwalał na swobodę, której jego paryska wytrawność umiała położyć granice. Mimo iż tęgi gracz na pistolety i szpady, miał kobiecą miękkość, która jednała mu sympatię. Jego średni wzrost i zażywność, która nie przechodziła jeszcze w otyłość — te dwie zapory do elegancji — nie przeszkadzały mu odgrywać roli miejscowego Brummela . Biała cera ożywiona rumieńcem zdrowia, ładne ręce, ładna noga, niebieskie oczy z długimi rzęsami, czarne włosy, wdzięczne ruchy, sympatyczny męski głos wnikający do serca, wszystko zgodne było z jego przydomkiem. Paweł był w istocie owym delikatnym kwiatem, który wymaga starannej kultury, którego wdzięki rozwijają się jedynie w wilgotnym i podatnym gruncie: twarde obejście nie pozwala mu kiełkować, zbyt żywy promień słońca spali go, a przymrozek zabije. Był to jeden z owych ludzi raczej stworzonych, aby brać szczęście, niż aby je dawać, którzy mają dużo z kobiety, potrzebują, aby ich odgadywać, zachęcać, słowem, dla których miłość małżeńska musi mieć coś z opatrzności. O ile ten charakter rodzi trudności w życiu domowym, ma on wiele wdzięku i uroku w towarzystwie. Toteż Paweł miał wielkie sukcesy w ciasnym kółku prowincjonalnym, gdzie dowcip jego, cały w półtonach, lepiej mógł być oceniony niż w Paryżu.

Urządzenie jego pałacu oraz odnowienie zamku Lanstrac, gdzie wprowadził zbytek i komfort angielski, pochłonęły kapitały, którymi od sześciu lat obracał rejent. Skazany wyłącznie na swoich czterdzieści kilka tysięcy franków renty, sądził, że daje dowód rozsądku urządzając dom w ten sposób, aby nie wydawać nic ponadto. Kiedy Paweł obwiózł oficjalnie swoje ekwipaże, kiedy uraczył najdystyngowańszą miejscową młodzież i urządził parę polowań w odrestaurowanym zamku, zrozumiał, że życie na prowincji nie da się pomyśleć bez małżeństwa. Zbyt młody jeszcze, aby obracać czas na kombinowanie interesów, aby się zagrzebać w spekulacjach, melioracjach, w których mieszkańcy prowincji topią się w końcu, a których wymaga przyszłość dzieci, uczuł niebawem potrzebę rozrywek, będących nałogiem i życiem paryżanina. Nazwisko, spadkobiercy, którym mógłby przekazać majątek, parantele pomocne do stworzenia domu, gdzieby się mogły skupiać najznamienitsze rodziny okoliczne, nuda pokątnych miłostek, wszystko to nie było wszakże główną pobudką. Od chwili przybycia do Bordeaux Paweł zakochał się potajemnie w królowej Bordeaux, słynnej pannie Evangelista.

Z początkiem wieku bogaty Hiszpan nazwiskiem Evangelista osiedlił się w Bordeaux, gdzie jego rekomendacje zarówno jak majątek otworzyły mu dostojne salony. Żona przyczyniła się wiele do podtrzymania jego stanowiska wśród tej arystokracji, która może przygarnęła go tak łatwo jedynie, aby podrażnić niższe towarzystwo. Pani Evangelista była to kreolka, przypominała owe kobiety, którym usługują niewolnice. Pochodziła zresztą z domu Casa Real, znakomitej rodziny hiszpańskiej, żyła jak wielka dama, nie znając wartości pieniędzy, nie powściągając swoich zachceń nawet najkosztowniejszych, gdyż zawsze czynił im zadość człowiek zakochany, kryjąc przed nią po rycersku mechanizm finansów. Szczęśliwy, że żonie podoba się w Bordeaux, gdzie więziły go interesy, Hiszpan nabył tam pałacyk, prowadził dom otwarty, przyjmował suto, rozwijając we wszystkim najlepszy smak. Toteż od 1800 do 1812 państwo Evangelista nadawali ton w Bordeaux. Hiszpan umarł w roku 1813, zostawiając trzydziestodwuletnią wdowę z olbrzymim majątkiem i prześliczną córką, dziewczynką jedenastoletnią, która zapowiadała się jako doskonałość i została nią w istocie. Mimo całej zręczności pani Evangelista Restauracja zmieniła jej pozycję; partia rojalistyczna stała się surowsza w doborze, kilka rodzin opuściło Bordeaux. Mimo że brakło głowy i ręki męża do interesów, do których odnosiła się z niedbalstwem Kreolki i nieudolnością światowej lali, nie chciała nic zmienić w trybie życia. W chwili gdy Paweł postanowił wrócić w swoje strony, panna Natalia Evangelista była osobą niepospolicie piękną i na pozór najbogatszą partią w Bordeaux. Nie wiedziano o stopniowym topnieniu kapitałów matki, która, aby przedłużyć swoje panowanie, strwoniła ogromne sumy. Wspaniałe zabawy i królewska stopa życia utrzymywały publiczność w przekonaniu o bogactwach domu Evangelista. Natalia miała dziewiętnaście lat, a żadna matrymonialna propozycja nie doszła ucha matki. Nawykła zadowalać swoje panieńskie kaprysy, panna Evangelista nosiła kaszmiry, miała klejnoty i żyła wśród zbytku, który przerażał spekulantów w kraju i epoce, w której dzieci spekulują równie dobrze jak rodzice. To fatalne słowo: „Jedynie książę mógłby się ożenić z panną Evangelista!" — krążyło w salonach i koteriach. Matki, matrony z wnuczkami do ulokowania, młode osoby zazdrosne o Natalię, która przygniatała je swoją elegancją oraz swą despotyczną pięknością, podsycały starannie tę opinię jadowitymi słówkami. Kiedy na balu słyszały którego z epuzerów, wykrzykującego z zachwytem na widok Natalii: „Boże, jaka ona piękna!" — „Tak — odpowiadały — ale droga". Jeżeli jaki nowy przybysz zachwycał się panną Evangelista i powiadał, że ktoś, kto by szukał żony, nie mógłby zrobić lepszego wyboru, odpowiadano:

— Któż by miał odwagę żenić się z panną, która dostaje od matki tysiąc franków miesięcznie na toaletę, która ma swoje konie, swoją pannę służącą i nosi koronki? Peniuary ma obszyte brukselskimi koronkami. Za to, co ją kosztuje pranie, można by utrzymać skromny dom. Ma na rano pelerynki, za których prasowanie płaci się po sześć franków.

Te i tym podobne zdania, powtarzane często w formie pochwały, gasiły najżywsze pragnienia małżeńskie. Królowa wszystkich balów, znudzona komplementami, uśmiechami i zachwytami, które zgarniała na swej drodze, Natalia nie znała wcale życia. Żyła jak ptak, który lata, jak kwiat, który rośnie, znajdując dokoła siebie ludzi gotowych ziścić każde jej życzenie. Nie znała ceny niczego; nie wiedziała, skąd się czerpie, wydobywa i zabezpiecza dochody. Może myślała, że każdy dom ma kucharza, stangreta, pokojówki i służbę, tak jak na łące jest trawa, a na drzewach są owoce. Dla niej żebracy i ubodzy a powalone drzewa i jałowe pola to było jedno. Jedynaczce tej, pieszczonej przez matkę jak nadzieja, nigdy zmęczenie nie skaziło przyjemności. Toteż pędziła w świat, jak rumak pędzi po stepie, bez uzdy i munsztuka.

W pół roku po przybyciu Pawła w miejscowym wielkim świecie nastąpiło spotkanie kwiatu młodzieży i królowej balów. Te dwa kwiaty patrzyły na siebie na pozór chłodno, a oboje byli sobą zachwyceni. Mając powody śledzić efekt tego celowego spotkania, pani Evangelista odgadła w spojrzeniach Pawła uczucia, jakich doznawał, i powiedziała sobie: „To będzie mój zięć!" Toż samo Paweł na widok Natalii powiedział sobie: „To będzie moja żona".. Majątek państwa Evangelista, przysłowiowy w Bordeaux, pozostał w pamięci Pawła jako zabobon dzieciństwa, ze wszystkich zabobonów najbardziej niezniszczalny. Toteż względy pieniężne od razu odpadły, nie wymagając owych sporów i wywiadów, które jednakim wstrętem przejmują zarówno serca nieśmiałe, co serca dumne. Kiedy parę osób próbowało zaaplikować Pawłowi owe pochwalne frazesy, których niesposób było odmówić wzięciu, wymowie i urodzie Natalii, ale które kończyły się zawsze sceptycznymi horoskopami na przyszłość z powodu trybu życia obu pań, odpowiadał na to wzgardą, na jaką zasługiwała prowincjonalna ciasnota pojęęc. Pogląd ten, puszczony w obieg, zamknął usta plotkom, ile że Paweł dawał ton pojęciom i językowi, zarówno jak formom i rzeczom. Wniósł angielski egotyzm i jego lodowate bariery, bajronowską ironię, niezadowolenie z życia, pogardę dla świętych węzłów, angielskie srebra i dowcipy, lekceważenie prowincjonalnych obyczajów i starzyzny, cygaro, lakier, kucyki, żółte rękawiczki i galop. Zdarzyło się tedy Pawłowi coś przeciwnego niż wszystkim innym dotąd: żadna panna ani matrona nie próbowała go zrazić. Pani Evangelista zaprosiła go kilka razy na ceremonialny obiad. Czyż kwiatu młodzieży mogło braknąć na ucztach, na których była najdystyngowańsza młodzież? Mimo chłodu, który udawał, a którym nie zwiódł ani matki, ani córki, Paweł wchodził drobnymi krokami na drogę małżeństwa. Kiedy Manerville przejeżdżał kabrioletem lub na pięknym wierzchowcu, niejeden młody człowiek przystanął i Paweł słyszał, jak mówiono:

— Szczęśliwy chłopak: bogaty, przystojny i, jak słychać, ma się żenić z panną Evangelista. Są ludzie, dla których, można by rzec, świat jest umyślnie stworzony.

Kiedy się spotkał z powozem pani Evangelista, dumny był z wyróżnienia, jakie czytał w ukłonie obu pań. Gdyby Paweł nie był tajemnie zakochany w pannie, z pewnością świat byłby go ożenił bez jego woli. Świat, który nie daje nigdy nic dobrego, jest wspólnikiem wielu nieszczęść; następnie, kiedy widzi wschodzące zło, które wyhodował po macierzyńsku, wypiera się go i mści się za nie. Arystokracja Bordeaux, przypuszczając milion posagu u panny Evangelista, dawała ją Pawłowi nie czekając na zezwolenie stron, jak dzieje się często. Majątki ich odpowiadały sobie równie jak osoby. Paweł nawykł do zbytku i wykwintu, w których żyła Natalia. Urządził dla siebie pałac tak, jak nikt w Bordeaux nie byłby urządził domu dla Natalii. Jedynie człowiek nawykły do paryskiej stopy życia i do kaprysów paryżanek mógł uniknąć ruiny, którą pociągało małżeństwo z tą istotą, równie Kreolką, równie wielką damą jak matka. Tam, gdzie mieszkaniec Bordeaux zakochany w pannie Evangelista zrujnowałby się, Manerville potrafi (powiadano) uniknąć wszelkiej szkody. Było to zatem małżeństwo pewne. Osoby z wysokich sfer rojalistycznych, kiedy była przy nich mowa o tym związku, rzucały Pawłowi owe zachęcające słówka, które głaskały jego próżność.

— Wszyscy cię tu swatają z panną Evangelista. Jeśli się z nią ożenisz, dobrze zrobisz; nie znajdziesz nigdzie, nawet w Paryżu, tak pięknej osoby; jest wytworna, pełna wdzięku i rodzi się z Casa Real przez matkę. Będzie z was cudowna para, macie podobne usposobienia, jednakie poglądy, będziecie mieli najprzyjemniejszy dom w Bordeaux. Twoja żona potrzebuje przenieść tylko swój nocny czepeczek. W takiej okoliczności urządzony dom to warte tyle, co posag. Jesteś też szczęśliwy, żeś spotkał teściową taką jak pani Evangelista. Ta kobieta, inteligentna, zręczna, będzie ci bardzo pomocna w życiu politycznym, w które musisz wejść. Poświęciła zresztą wszystko dla córki, którą ubóstwia, a Natalia będzie z pewnością dobrą żoną, bo kocha matkę. Przy tym trzebaż wreszcie zrobić koniec!

— Wszystko to bardzo pięknie — odparł Paweł, który mimo swej miłości chciał zachować wolną wolę — ale trzeba zrobić koniec szczęśliwy.

Paweł bywał często u pani Evangelista, wiedziony potrzebą wypełnienia pustych godzin, trudniejszych dlań do zabicia niż dla każdego innego. Tam jedynie znajdował ową atmosferę przepychu, zbytku, do jakiej był przyzwyczajony. Czterdziestoletnia pani Evangelista miała piękność podobną zachodowi słońca w bezchmurny dzień. Jej nienaruszona reputacja dostarczała miejscowym kółeczkom wiekuistej strawy rozmów, a ciekawość kobiet była tym żywsza, iż wdowa miała znamiona owego temperamentu, którym tak słyną Hiszpanki i Kreolki. Miała włosy i oczy czarne, nóżkę i kibić iście hiszpańską, ową wygiętą kibić, której ruchy mają w Hiszpanii swoją nazwę. Twarz, zawsze piękna, czarowała ową kreolską cerą, której żywość można odmalować jedynie przyrównując ją do muślinu rzuconego na purpurę, tak białość jej jest równo zabarwiona. Pełne jej kształty nęciły owym wdziękiem, który umie połączyć lenistwo i żywość, swobodę i siłę. Pociągała i imponowała, kusiła nic nie obiecując. Była wysoka, co dawało jej, gdy chciała, postawę królowej. Mężczyźni łapali się na jej rozmowę jak ptaki na lep; miała z natury ów dar, którego z konieczności nabywają intryganci: zdobywała jedno ustępstwo po drugim, zbroiła się tym, co jej przyznano, aby wymóc więcej, umiała się cofnąć o tysiąc kroków, kiedy od niej żądano czegoś w zamian. W gruncie bez wykształcenia, znała dwory Hiszpanii i Neapolu, sławnych ludzi z obu części Ameryki, wieje znamienitych rodzin w Anglii i na kontynencie; dawało jej to wykształcenie tak rozległe w swej powierzchowności, iż zdawało się bez granic. Prowadziła dom z owym smakiem, z owym przepychem, których nie da się nabyć, ale z których bogato obdarzone dusze mogą sobie uczynić drugą naturę, przyswajając sobie rzeczy dobre wszędzie, gdzie je spotykają.

O ile jej reputacja, cnoty zdawała się niewytłumaczona, przydawała wszakże wiele autorytetu jej postępkom, słowom i charakterowi. Niezależnie od rodzinnych uczuć, córka i matka miały dla siebie wiele przyjaźni. Odpowiadały sobie we wszystkim, ich ciągłe współżycie nigdy nie powodowało tarcia. Toteż wiele osób tłumaczyło sobie poświęcenie pani Evangelista jej miłością matczyną. Ale jeżeli Natalia pocieszała matkę w jej wytrwałym wdowieństwie, może nie zawsze była jego wyłączną pobudką. Pani Evangelista zakochała się, jak mówiono, w człowieku, któremu druga Restauracja wróciła jego tytuły i parostwo. Ten człowiek, który byłby z radością zaślubił panią Evangelista w r. 1814, zerwał z nią bardzo elegancko w r. 1816. Pani Evangelista, z pozoru najlepsza kobieta, miała przerażającą właściwość charakteru, którą da się wytłumaczyć jedynie dewizą Katarzyny Medycejskiej: Odiate e aspettate, nienawidź i czekaj. Nawykła do pierwszeństwa, zawsze mająca posłuch, podobna była do wszelkiej monarchii: miła, słodka, doskonała, łatwa, stawała się straszliwa, nieubłagana, kiedy ktoś uraził jej dumę kobiety, Hiszpanki i córki Casa Realów. Nie przebaczała nigdy. Ta kobieta wierzyła w potęgę swej nienawiści, czyniła z niej zły urok, który miał krążyć nad wrogiem. Zaciężyła ową złowrogą siłą nad człowiekiem, który z niej zadrwił. Wypadki, które jak gdyby potwierdzały działanie jej iettatura  , umocniły ją w zabobonnej wierze w siebie. Mimo że minister i par Francji, człowiek ten znalazł się na krawędzi ruiny i w końcu zrujnował się zupełnie. Jego majątek, jego reputacja polityczna i osobista, wszystko miało runąć. Pewnego dnia pani Evangelista mogła dumnie przejechać w swoim świetnym powozie, widząc go idącego pieszo przez Pola Elizejskie, i zmiażdżyć go spojrzeniem, z którego strzelały iskry triumfu. Przygoda ta nie pozwoliła jej wyjść za mąż, pochłaniając ją przez dwa lata. Później duma nasuwała jej zawsze porównanie między tymi, którzy się nastręczali, a mężem, który ją kochał szczerze i tak bardzo. Doszła tedy poprzez zawody, rachuby, nadzieje i rozczarowania do epoki, w której kobieta nie ma już w życiu innej roli prócz roli matki, kiedy poświęca się córce, przenosząc wszystkie swoje zainteresowania poza siebie samą, na rodzinę, ową ostatnią lokatę ludzkich przywiązań.

Pani Evangelista przeniknęła rychło charakter Pawła, a skryła mu swój własny. Paweł był dla niej idealnym człowiekiem na zięcia, odpowiedzialnym wydawcą jej przyszłej władzy. Spokrewniony był przez matkę z Maulincourami, a stara baronowa de Maulincour, przyjaciółka widama de Pamiers, żyła w samym sercu Dzielnicy Saint-Germain. Wnuk baronowej, August de Maulinćour, miał piękną pozycję. Paweł nadawał się tedy znakomicie do wprowadzenia pań Evangelista w świat paryski. Wdowa jedynie z rzadka widywała Paryż Cesarstwa, chciała błyszczeć w Paryżu Restauracji. Tam skupiały się wszystkie elementy kariery politycznej, jedynej, w której kobiety światowe mogą godnie współdziałać. Pani Evangelista, skazana interesami męża na Bordeaux, nie lubiła tego miasta. Prowadziła tam dom: każdy wie, ile obowiązków ciąży wówczas na życiu kobiety; ale miała już dosyć Bordeaux, wyczerpała jego przyjemności. Pragnęła większej sceny, jak gracze śpieszą do grubszej gry. We własnym tedy interesie marzyła dla Pawła o wielkim losie. Zamierzała obrócić wszystkie swoje talenty, całą sztukę życia na korzyść zięcia, aby pod jego firmą kosztować rozkoszy władzy. Niejeden mężczyzna jest w ten sposób parawanem tajemnych ambicji kobiecych. Pani Evangelista miała zresztą rozmaite przyczyny do tego, aby zawładnąć zięciem. Paweł stał się nieodzownie łupem tej kobiety, która osiodłała go tym lepiej, iż wydawało się, że nie pragnie mieć nań najmniejszego wpływu. Użyła tedy całej swej mocy, aby sobie dodać blasku, aby dodać blasku córce i dać wszystkiemu cenę w swoim domu, chcąc zawczasu opanować człowieka, w którym widziała środek przedłużenia swego arystokratycznego życia. Paweł uczuł się dumny z siebie, odkąd wiedział, że obie panie go cenią. Uważał się za inteligentniejszego, niż był w istocie, kiedy widział, że jego najmniejsze uwagi i powiedzenia przypadają do smaku pannie Evangelista, która uśmiechała się lub subtelnie podnosiła głowę, oraz matce, u której pochlebstwo zawsze zdawało się mimowolne. Te dwie kobiety miały w stosunku doń tyle prostoty, tak był pewny, że się im podoba, władały nim tak dobrze, trzymając go na nitce miłości własnej, że niebawem cały czas swój spędzał u pań Evangelista.

W rok po swym osiedleniu, nie oświadczywszy się jeszcze, hrabia tak nadskakiwał pannie Natalii, że wszyscy brali go za starającego się. Ani matka, ani córka nie zdradzały niczym, że myślą o małżeństwie. Panna Evangelista miała z Pawłem swobodę wielkiej damy, która umie być czarująca i rozmawia przyjemnie, nie dopuszczając ani na krok bliżej. Ta dyskrecja, tak niezwyczajna na prowincji, podobała się Pawłowi. Ludzie nieśmiali są płochliwi, nagłe propozycje przerażają ich. Uciekają przed szczęściem, gdy przychodzi z hałasem, a oddają się nieszczęściu jeśli się zjawia skromnie, w półcieniu. Paweł zabrnął tedy sam z siebie, widząc, że pani Evangelista nie robi żadnego wysiłku, aby go przyciągnąć. Hiszpanka oczarowała go powiadając mu pewnego wieczora, że u kobiety wyższej, jak u mężczyzny, przychodzi epoka, gdy ambicja zajmuje w życiu pierwsze miejsce.

„Ta kobieta zdolna jest — myślał Paweł wychodząc — uzyskać mi jaką ładną ambasadę, nim jeszcze zostanę posłem".

Jeżeli w każdej okoliczności człowiek nie krąży dokoła rzeczy lub idei, aby się im przyjrzeć pod rozmaitym kątem, człowiek ten jest niezupełny i słaby, tym samym narażony na zgubę. W tej chwili Paweł był optymistą: widział dobre strony we wszystkim, nie zastanowił się, że teściowa z ambicją może być tyranem. Toteż co wieczór wychodząc wyobrażał sobie, że już jest żonaty, mamił sam siebie i wdziewał nieznacznie pantofel małżeński. Po pierwsze, zbyt długo cieszył się wolnością, aby jej żałować; zmęczony był kawalerskim życiem, które nie dawało mu nic nowego, widział już tylko same jego braki, gdy w małżeństwie, o ile czasem myślał o jego kłopotach, częściej widział przyjemności; wszystko tu było dlań nowe.

„Małżeństwo — powiadał sobie — przykre jest jedynie dla biedaków; dla ludzi bogatych połowa jego niedoli znika".

Z każdym dniem tedy jakaś szczęśliwa myśl powiększała listę korzyści zawartych dlań w tym małżeństwie.

„Do jakiejkolwiek pozycji bym doszedł, Natalia będzie zawsze na wysokości swej roli — powiadał sobie — a to niemała zaleta u kobiety. Iluż widziałem mężczyzn za Cesarstwa, którzy straszliwie cierpieli w ambicji przez swoje żony! Czyż to nie jest wielka szansa, że nigdy próżność, duma nie będą urażone w towarzyszce, którą się wybrało? Nigdy człowiek nie może być zupełnie nieszczęśliwy z kobietą dobrze wychowaną; nie ośmiesza go, umie mu być pożyteczna. Natalia będzie cudowną panią domu":

Przechodził w pamięci najdystyngowańsze kobiety Saint-Germain, aby sobie powiedzieć, że Natalia może, jeżeli nie zaćmić je, to choć najzupełniej im dorównać. Wszelkie zestawienia wypadły na korzyść Natalii. Punkty porównań, czerpane w wyobraźni Pawła, naginały się do jego pragnień. Paryż nastręczyłby mu co dzień nowe fizjonomie, młode panny o rozmaitych typach piękności, a ta różnorodność zostawiłaby mu równowagę sądu; w Bordeaux Natalia nie miała rywalek, była jedynym kwiatem i pojawiała się zręcznie w chwili, gdy Paweł znajdował się pod naciskiem myśli, której ulega większość mężczyzn. Toteż te zestawienia połączone z argumentami miłości własnej i ze szczerym pragnieniem, które nie miało innej drogi zaspokojenia jak tylko małżeństwo, doprowadziły Pawła do niedorzecznej miłości. Miał na tyle rozsądku, że zachował tajemnicę jej dla siebie; udawał, że to po prostu chęć do żeniaczki. Silił się nawet obserwować pannę Evangelista jak człowiek, który nie chce narazić swej przyszłości, bo straszliwe słowa de Marsaya brzmiały mu niekiedy w uszach. Ale przede wszystkim osoby nawykłe do zbytku mają pozorną prostotę, która myli: gardzą zbytkiem, posługują się nim, jest on narzędziem, nie sprawą ich życia. Paweł nie wyobrażał sobie, widząc tryb życia tych pań tak zgodny z jego własnym, aby on mógł kryć bodaj jedną przyczynę ruiny. Następnie, o ile są ogólne reguły, aby złagodzić niedole małżeństwa, nie ma ani jednej, aby je przewidzieć ani aby się ich ustrzec. Kiedy nieszczęście stanie między dwojgiem istot, które podjęły umilić sobie wzajem życie i ułatwić jego dźwiganie, rodzi się ono z zetknięć wytworzonych nieustanną bliskością, która nie istnieje między dwojgiem młodych kandydatów do małżeństwa i nie może istnieć, dopóki prawa i obyczaje nie zmienią się we Francji. Wszystko jest oszustwem między dwojgiem istot gotujących się do zawarcia spółki, ale oszustwo ich jest mimowolne, niewinne. Każdy ukazuje się oczywiście w najlepszym świetle; oboje pozują na wyprzódki, oboje mają o sobie wzajem korzystne pojęcie, któremu potem nie umieją sprostać. Prawdziwe życie — jak dni atmosferyczne — składa się o wiele więcej z owych martwych i szarych chwil, które ściemniają przyrodę, niż z momentów, w których słońce błyszczy i ozłaca pola. Młodzi ludzie widzą tylko pogodę. Później przypisują małżeństwu nieszczęścia samego życia, jest bowiem w człowieku skłonność każąca mu szukać przyczyn swych niedoli w rzeczach lub w ludziach, z którymi styka się bezpośrednio.

Aby odkryć w postaci lub w fizjonomii, w słowach lub gestach panny Eyangelista oznaki zdradzające porcję niedoskonałości, jakie zawierał jej charakter, jak charakter wszelkiej ludzkiej istoty, Paweł musiałby posiadać nie tylko wiedzę Lavatera i Galia , ale i wiedzę, której żadna teoria nie istnieje, indywidualną wiedzę obserwatora, wymagającą wiadomości niemal uniwersalnych. Jak wszystkie młode osoby, Natalia miała rysy nie do przeniknięcia. Głęboki spokój i pogoda, jakie rzeźbiarze dają dziewiczym twarzom mającym wyobrażać Sprawiedliwość, Niewinność, wszystkie owe bóstwa nieświadome ziemskich wzruszeń, ów spokój jest największym urokiem młodej dziewczyny, jest znakiem jej czystości; nic jej jeszcze nie wzruszyło, żadna złamana namiętność, żaden życiowy zawód nie skaziły pogody jej wyrazu; jeżeli jest udany, młoda dziewczyna już nie istnieje. Żyjąc wciąż na łonie matki, Natalia otrzymała, jak zresztą każda kobieta w Hiszpanii, wychowanie czysto religijne i nieco nauk matczynych, pożytecznych dla roli, którą miała odegrać. Spokój jej twarzy był tedy naturalny. Ale tworzył on zasłonę, w którą kobieta była spowita jak motyl w swoją larwę. Mimo to człowiek biegle władający skalpelem analizy podchwyciłby u Natalii pewne zapowiedzi trudności, jakie charakter jej nastręczy, skoro się znajdzie wobec małżeńskich i społecznych realności. Cudowna zaiste jej piękność wynikała z nadzwyczajnej regularności rysów harmonizujących z proporcjami głowy i ciała. Ta doskonałość jest złą wróżbą dla ducha. Mało spotyka się wyjątków w tej regule. Wszelka natura wyższa ma w swej formie lekkie niedoskonałości, i te stają się nieprzepartym urokiem, świetlnymi punktami, w których błyszczą sprzeczne uczucia, na których zatrzymują się spojrzenia. Doskonała harmonia zwiastuje chłód natur niepełnych. Natalia miała krągłą kibić — oznaka siły, ale niechybny znak woli, często przechodzącej w upór u osób, których inteligencja nie jest żywa ani rozległa. Ręce, godne greckiego posągu, potwierdzały wróżbę twarzy i postawy, zwiastując ducha nielogicznego despotyzmu. Brwi schodziły się; zdaniem obserwatorów, rys ten zdradza skłonność do zazdrości. Zazdrość istot wyższych jest współzawodnictwem, rodzi wielkie rzeczy; w małych duszach staje się nienawiścią. Matczyne odiate e aspettate było u niej bez obłudy. Oczy czarne na pozór, ale w gruncie ciemnopomarańczowe, tworzyły kontrast z włosami, których płowy kolor, tak ceniony u Rzymian, nazywa się auburn w Anglii; są to prawie zawsze włosy dzieci zrodzonych z dwojga brunetów, jak oboje państwo Evangelista. Biała i delikatna cera Natalii dawała temu kontrastowi włosów i oczu niewysłowiony urok, ale o subtelności czysto zewnętrznej; ilekroć bowiem rysom brak jest pewnej miękkiej krągłości, wówczas, mimo największej doskonałości szczegółów, nie czytajcie w nich pomyślnych wróżb dla duszy. Te róże o zwodnej świeżości opadają z liści — i zdziwicie się w kilka lat później, widząc oschłość i twardość tam, gdzieście podziwiali wykwint i szlachetność.

Mimo że owal jej twarzy miał coś dostojnego, podbródek Natalii był nieco rozlany: wyrażenie malarskie, zdolne dopomóc do wytłumaczenia uczuć, których siła miała się objawić dopiero o południu życia. Usta, nieco cofnięte, wyrażały gwałtowną dumę, zgodną z jej ręką, podbródkiem, brwiami i kibicią. Wreszcie — ostatni znak diagnostyczny, który zdecydowałby o wyroku znawcy — czysty głos Natalii, ten głos tak uroczy, miał tony metaliczne. Mimo iż obchodziła się bardzo łagodnie z tym mosiądzem, mimo słodyczy, z jaką dźwięki jego biegły niby przez spirale rogu, organ ten zwiastował charakter księcia Alby , od którego pośrednio wiedli się Casa Real. Oznaki te wróżyły namiętność bez tkliwości, gwałtowne oddanie, nieubłagane nienawiści, spryt bez inteligencji oraz chęć panowania, naturalną u osób, które czują się niedorosłe do swych pretensji. Wady te, zrodzone z temperamentu i z usposobienia, zrównoważone może przymiotami szlachetnej krwi, były zagrzebane w Natalii niby złoto w rudzie i miały się ujawnić dopiero pod szorstkim dotknięciem świata i pod tarciem, na jakie charaktery są w nim narażone.

W tej chwili powab i świeżość młodości, wykwint obejścia, święta nieświadomość, wdzięk młodej dziewczyny barwiły jej rysy delikatną powłoką, która musiała zwieść ludzi powierzchownych. Następnie, matka wszczepiła jej zawczasu ów miły szczebiot, który udaje wyższość, ktzdzry odpowiada na wszystko żarcikiem i urzeka wdzięczną paplaninką; pod nimi kobieta chowa martwicę swego mózgu, jak natura kryje swoje ugory pod przepychem nietrwałej roślinności. Wreszcie, Natalia miała wdzięk zepsutych dzieci, które nie znały cierpienia; zachwycała swą szczerością, nie miała owej sztywnej pozy, jaką matki narzucają pannom na wydaniu, wytyczając im niedorzeczny program słów i gestów. Była roześmiana i naturalna jak młoda dziewczyna, która nie wie nic o małżeństwie, spodziewa się po nim samych przyjemności, nie przewiduje żadnego nieszczęścia i sądzi, że przez nie nabędzie prawo czynienia zawsze swej woli. W jaki sposób Paweł, który kochał tak, jak się kocha wówczas, gdy żądza potęguje miłość, poznałby w tej dziewczynie, olśniewającej go swą urodą, kobietę taką, jaką miała być w trzydziestym roku, skoro nawet bystry obserwator mógłby się omylić co do tych pozorów? Jeżeli trudno było znaleźć szczęście w małżeństwie z tą dziewczyną, nie było ono niemożliwe. Poprzez te zarodki wad błyszczały przymioty. Pod ręką mistrza nie ma przymiotu, który, umiejętnie rozwinięty, nie zdusiłby wad, zwłaszcza u dziewczyny, która kocha. Ale aby urobić tę tak oporną kobietę, trzeba by owej stalowej garści, o której mówił de Marsay. Paryski dandys miał słuszność. Lęk, natchniony miłością, jest niezawodnym narzędziem w powodowaniu duszą kobiety. Kto kocha, boi się; a kto się boi, bliższy jest przywiązania niż nienawiści. Czy Paweł będzie miał zimną krew, bystrość, stanowczość, konieczne w owej walce, której rozumny mąż nie powinien zdradzić kobiecie? A przy tym, czy Natalia kochała Pawła? Podobna większości młodych panien, Natalia brała za miłość pierwsze drgnienie instynktu oraz przyjemność, jaką sprawiała jej powierzchowność Pawła; nie wiedziała zresztą nic o małżeństwie ani o domu. Dla niej hrabia de Manerville, dyplomata znający dwory Europy, jeden z elegantów paryskich, nie mógł być człowiekiem pospolitym, bez siły moralnej, lękliwym i odważnym zarazem, energicznym może w obliczu przeciwności, ale bezbronnym wobec przykrości, które psują szczęście. Czy będzie miała później na tyle wyczucia, aby odkryć przymioty Pawła wśród jego drobnych wad? Czy nie będzie przesadzała jednych, a zapominała o drugich, zwyczajem młodych kobiet nie mających pojęcia o życiu? Jest wiek, w którym kobieta przebacza przywary temu, kto jej oszczędzi przykrości, i w którym bierze przykrości za nieszczęścia. Jaka sympatyczna siła, jakie doświadczenie zdoła podtrzymać i oświecić to młode małżeństwo? Czy Paweł i jego żona nie będą sądzili, że się kochają, wówczas gdy będą dopiero tonąć w owych pieszczotliwych komedyjkach, na jakie młode kobiety pozwalają sobie w początkach życia we dwoje; w owych komplementach, na jakie mężowie zdobywają się za powrotem z balu, w pełni uroków pożądania? Czy w tym położeniu Paweł nie podda się tyranii żony zamiast ustalić swoją władzę? Czy Paweł będzie umiał powiedzieć nie? Wszystko było tu pułapką dla człowieka słabego, tam gdzie i najsilniejszy nie byłby może bezpieczny.

Przedmiotem tego studium nie jest przejście od stanu kawalerskiego do małżeństwa; obraz ten, szeroko nakreślony, nie byłby pozbawiony powabu, jakiego burza naszych uczuć udziela najpospolitszym sprawom. Okoliczności, które spowodowały związek Pawła z panną Evangelista, są wstępem do utworu mającego za temat jedynie arcykomedię, która poprzedza wszelkie małżeństwo. Dotąd autorowie dramatyczni zaniedbali tę scenę, mimo iż dostarczyłaby ona nowego pokarmu ich werwie. Scena ta, która zaciążyła na przyszłości Pawła, a której pani. Evangelista oczekiwała z lękiem, to dyskusja, do jakiej daje powód kontrakt ślubny w każdej sferze, pańskiej czy mieszczańskiej: interesy — wielkie czy małe — jednako wprawiają w ruch ludzkie namiętności. Komedie te, odgrywane w obliczu rejenta, wszystkie podobne są mniej więcej do tej oto, której klucz znajdzie się nie tyle na stronicach tej książki, ile we wspomnieniu żonkosiów.

Z początkiem zimy r. 1822 Paweł de Manerville poprosił o rękę panny przez swą cioteczną babkę, baronową de Maulincour. Mimo że baronowa nie spędzała nigdy więcej niż dwa miesiące w Médoc, została tam do końca października, aby dopomóc wnukowi w tej okoliczności i odegrać rolę matki. Zagaiwszy rzecz z panią Evangelista, ciotka, doświadczona kobieta, przyszła oznajmić Pawłowi rezultat swego kroku.

— Moje dziecko — rzekła — rzecz jest tak jak ubita. Poruszywszy sprawy majątkowe dowiedziałam się, że pani Evangelista nie daje nic córce ciepłą ręką. Panna Natalia wychodzi za mąż na zasadzie praw ojczystych. Żeń się, chłopcze! Ludzie mający do przekazania nazwisko i majątek, ród do utrwalenia, prędzej czy później muszą skończyć na tym. Chciałabym, aby mój drogi Gucio poszedł tą samą drogą. Ożenisz się doskonale beze mnie, mogę ci jedynie dać swoje błogosławieństwo. Kobiety stare jak ja nie mają co robić na weselu. Wracam jutro do Paryża. Kiedy wprowadzisz żonę w świat, będę ją mogła widywać u siebie wygodniej niż tutaj. Gdybyś nie miał domu w Paryżu, znalazłbyś zawsze schronienie u mnie, urządziłabym chętnie dla was drugie piętro w swoim domu.

— Droga ciociu — rzekł Paweł — dziękuję ci. Ale co ty rozumiesz przez te słowa: matka nie daje nic za życia, panna wychodzi za mąż na zasadzie praw ojczystych?

— Matka, moje dziecko, to filut-baba, która korzysta z piękności córki, aby dyktować warunki i dać tylko to, czego nie może odjąć: majątek po ojcu. My, starzy ludzie, wielką przywiązujemy wagę do tego punktu: „Co on ma? Co ona ma?" Radzę ci dać dobre instrukcje swemu rejentowi. Kontrakt, moje dziecko, jest najświętszym z obowiązków. Gdyby twoi rodzice nie byli dobrze usłali swego łóżka, byłbyś może dziś bez prześcieradeł. Będziesz miał dzieci, to są najpospolitsze skutki małżeństwa, trzeba tedy o tym myśleć. Pogadaj z panem Mathias, naszym starym rejentem.

Pani de Maulincour odjechała pogrążywszy Pawła w zamęcie. Teściowa filut-baba! Trzeba pilnować swoich interesów przy kontrakcie i w danym razie ich bronić: któż tedy chce je naruszyć? Paweł usłuchał ciotki i powierzył kontrakt rejentowi Mathias. Ale widoki tych spraw dręczyły go. Toteż nie bez żywego niepokoju zjawił się u pani Evangelista, aby jej oznajmić swoje intencje. Jak wszyscy ludzie nieśmiali, drżał, że zdradzi obawy, które ciotka mu podsunęła, a które wydawały mu się zniewagą. Aby uniknąć najlżejszego tarcia z osobą tak imponującą, wynalazł owe omówienia, naturalne u osób, które nie śmieją stawić czoła trudnościom.

— Pani — rzekł korzystając z chwilowej nieobecności Natalii — pani wie, czym jest rejent w rodzinie; mój rejent to zacny starzec, dla którego byłoby prawdziwą zgryzotą, gdyby nie miał sporządzić kontraktu...

— Ależ, drogi Pawle — przerwała mu pani Evangelista — czyż kontraktów nie układają zawsze rejenci?

Czas, przez który Paweł siedział nie wszczynając tej kwestii, pani Evangelista obróciła na zadawanie sobie pytania: „O czym on myśli?" — kobiety bowiem posiadają w wysokim stopniu wyczucie tajemnych myśli odbijających się na fizjonomii. Odgadła rękę ciotki w zakłopotanym spojrzeniu, w drżeniu głosu, które zdradzały w Pawle wewnętrzną walkę.

„Nareszcie — powiedziała sobie w duchu — fatalny dzień nadszedł, zaczyna się kryzys, jaki będzie rezultat?" — Moim rejentem jest pan Solonet — dodała po pauzie — pańskim pan Mathias, zaproszę ich na obiad jutro, porozumieją się. Czyż nie jest ich zawodem godzić nasze interesy bez naszego udziału, tak jak kucharze gotują nam jeść?

— Prawda! oczywiście! — rzekł Paweł z westchnieniem ulgi.

Przez szczególną zamianę ról Paweł, wolny od wszelakiej zmazy, drżał, a pani Evangelista wydawała się spokojna, przechodząc straszliwe wzruszenia. Wdowa winna była córce trzecią część majątku zostawionego przez pana Evangelista — milion dwieście tysięcy franków — i nie była w możności spłacić tego nawet wyprzedając się z całego majątku. Miała być tedy na łasce zięcia. O ile dałaby sobie rady z Pawłem samym, czy Paweł, oświecony przez rejenta, zgodzi się pokwitować ją z opieki? Gdyby się cofnął, całe Bordeaux znałoby powody; wszelkie małżeństwo Natalii stałoby się tam niemożliwe. Ta matka, która pragnęła szczęścia córki, ta kobieta, która od urodzenia żyła szlachetnie, pomyślała, że od jutra trzeba będzie stać się nieuczciwą. Jak owi wielcy wodzowie, którzy chcieliby wymazać ze swego życia chwilę, w której potajemnie stchórzyli, tak ona chciałaby móc wyrwać ten dzień z liczby swoich dni. Z pewnością niejeden włos pobielał jej owej nocy, gdy w obliczu faktów wyrzucała sobie własną lekkomyślność, czując twardą konieczność położenia. Po pierwsze, musiała się wyspowiadać przed swoim rejentem, którego zamówiła na rano. Trzeba było wyznać rozpacz, do której nigdy nie chciała się przyznać przed sobą, bo zawsze, idąc ku przepaści, liczyła na jeden z owych przypadków, które nie zdarzają się nigdy. Zbudziło się w jej duszy przeciw Pawłowi lekkie uczucie, w którym nie było nienawiści ani niechęci, ani nic złego jeszcze; ale czy nie był on przeciwną stroną w tym tajemnym procesie? Czy nie stawał się bezwiednie nie winnym wrogiem, którego trzeba było zwalczyć? Któż w świecie może kochać swą ofiarę? Zmuszona kręcić, Hiszpanka postanowiła, jak wszystkie kobiety, rozwinąć cały swój talent w tej walce, której hańbę mogło zatrzeć jedynie pełne zwycięstwo. W ciszy nocnej rozgrzeszyła się za pomocą argumentów, które podsuwała jej duma. Czy Natalia nie korzystała z jej marnotrawstwa? Czy było w jej postępowaniu coś z owych niskich i szpetnych pobudek, które kalają duszę? Nie umiała liczyć, czyż to występek, zbrodnia? Czy Paweł nie powinien być aż nadto szczęśliwy, że dostaje dziewczynę taką jak Natalia? Czy skarb, który uchowała, niewart jest pokwitowania? Czy wielu mężczyzn nie kupuje ukochanej kobiety tysiącem poświęceń? Czemu miałoby się robić dla ślubnej żony mniej niż dla kurtyzany? Zresztą Paweł jest zero, człowiek bez zdolności; ona rozwinie dlań zasoby swej inteligencji, utoruje mu drogę, jej będzie zawdzięczał karierę, władzę; czy nie spłaci mu kiedyś hojnie swego długu? Byłby głupcem, gdyby się wahał! Wahać się dla paru talarów mniej lub więcej?... Byłby nikczemnikiem.

„Jeśli rzecz nie załatwi się od razu — powiadała sobie — opuszczę Bordeaux i zawsze będę mogła zapewnić Natalii ładną przyszłość spieniężając to, co mi zostanie, pałac, diamenty, meble, oddając jej wszystko, a zachowując sobie jedynie pensję".

Kiedy tęgi charakter zabezpieczy sobie schronienie, jak Richelieu w Brouage, i wytyczy sobie wspaniały cel, czyni zeń punkt oparcia, który pomaga mu zwyciężyć. Ta decyzja na wypadek nieszczęścia uspokoiła panią Evangelista, która usnęła pełna ufności w swego sekundanta w tym pojedynku. Wiele liczyła na pomoc najzdolniejszego rejenta w Bordeaux, pana Solonet, młodego człowieka lat dwudziestu siedmiu, nagrodzonego legią honorową za czynną pomoc w drugim powrocie Burbonów. Szczęśliwy i dumny, że bywał u pani Evangelista nie tyle jako rejent, ile jako rojalista, Solonet powziął dla tego pięknego zachodu słońca namiętność, jaką kobiety takie jak pani Evangelista odtrącają, ale która im pochlebia i którą podtrzymują największe skromnisie. Próżny Solonet trwał w postawie pełnej szacunku oraz bardzo przyzwoitej nadziei. Rejent przybył nazajutrz ze skwapliwością niewolnika. Zalotna wdowa przyjęła go w sypialni, gdzie ukazała się w umiejętnie przygotowanym negliżu.

— Czy mogę — rzekła — liczyć na pańskie całkowite oddanie w dyskusji, która będzie się toczyła dziś wieczór? Domyśla się pan, że chodzi o kontrakt ślubny mojej córki.

Młody człowiek zaczął od komplementów i zapewnień.

— Do rzeczy — rzekła.

— Słucham — odparł jakby się skupiając.

Pani Evangelista przedstawiła mu bez ogródek swoje położenie.

— To drobnostka, moja królowo — rzekł pan Sołonet przybierając minę pewną siebie, skoro pani Evangelista podała mu ścisłe cyfry. — Na jakiej stopie jest pani z panem de Manerville? Tutaj kwestie moralne dominują nad kwestiami prawnymi i finansowymi.

Pani Evangelista wzięła rzecz z wysoka. Młody rejent dowiedział się z radością, że do dziś klientka jego zachowała w stosunkach z Pawłem całą godność, że wpół ze szczerej dumy, wpół przez bezwiedne wyrachowanie stale postępowała tak, jakby hrabia de Manerville był czymś niższym i jak gdyby ożenić się z panną Evangelista było dlań zaszczytem; ani jej, ani córki nie można było podejrzewać o interesowność; uczucia ich zdawały się wolne od wszelkich małostek, za najmniejszą trudnością wszczętą przez Pawła miały prawo się wycofać; słowem, posiadała na przyszłego zięcia wpływ nieograniczony.

— Skoro tak rzeczy stoją — rzekł Solonet — jakie jest ostatnie ustępstwo, do którego pani chce się posunąć?

— Możliwie najmniej — rzekła śmiejąc się.

— Kobieca odpowiedź — zawołał Solonet. — Czy pani zależy na tym, aby wydać pannę Natalię?

— Tak.

— Czy chce pani dostać pokwitowanie z miliona stu pięćdziesięciu sześciu tysięcy, które pani będzie winna, wedle rachunków opieki, rzeczonemu zięciowi?

— Tak.

— Co pani chce ocalić?

— Co najmniej trzydzieści tysięcy franków renty — odparła. — Trzeba zwyciężyć lub zginąć?

— Tak.

— A więc zastanowię się nad środkami; trzeba nam wiele zręczności, musimy oszczędzać siły. Skoro przyjdę wieczór, dam pani parę wskazówek, niech je pani wykona ściśle, a mogę z góry przepowiedzieć wygraną. Czy hrabia kocha pannę Natalię? — spytał wstając.

— Ubóstwia.

— To nie dosyć. Czy jej pragnie jako kobiety, tak aby zamknąć oczy na pewne trudności pieniężne?

— Tak.

— Oto co uważam za czynny bilans młodej panny! — wykrzyknął rejent, — Niech się pani postara, aby była piękna dziś wieczór— dodał znacząco.

— Przygotowałyśmy czarującą toaletę.

— Suknia włożona w dzień kontraktu kryje, wedle mnie, połowę donacyj w swoich fałdach — rzekł Solonet.

Ten ostatni argument wydał się pani Evangelista tak ważny, że postanowiła być przy toalecie Natalii, zarówno aby jej przypilnować, co aby uczynić z córki niewinną wspólniczkę swej finansowej kombinacji. Uczesana à la Sévigné , w białej kaszmirowej sukni z różowymi wstążkami, córka wydała się jej tak ładna, że uwierzyła w zwycięstwo. Kiedy pokojówka wyszła i kiedy pani Evangelista była pewna, że nikt nie słyszy, poprawiła parę pukli w uczesaniu córki; była to niejako przedmowa.

— Drogie dziecko, czy ty, szczerze kochasz pana de Manerville? — rzekła głosem spokojnym na pozór.

Zmierzyły się szczególnym spojrzeniem.

— Czemu, mamusiu, zadajesz mi to pytanie właśnie dziś? Czemu pozwoliłaś mi go widywać?

— Gdyby się nam trzeba było rozstać na zawsze, czy upierałabyś się przy tym małżeństwie?

— Wyrzekłabym się go i nie umarłabym ze zgryzoty.

— Nie kochasz go, dziecko — rzekła matka całując ją w czoło.

— Ale po co, mamusiu, ta inkwizycja?

— Chciałam wiedzieć, czy ci zależy na małżeństwie, choć nie szalejesz za mężem.

— Kocham go.

— Masz słuszność, jest hrabią, we dwie zrobimy z niego para Francji; ale będą trudności.

— Między ludźmi, którzy się kochają? Nie. Kwiat młodzieży, droga mamusiu, zbyt dobrze się tu ulokował — rzekła pokazując milusim ruchem serce — aby robić najmniejsze trudności. Jestem pewna.

— A gdyby było inaczej? — rzekła pani Evangelista.

— Pogrzebałoby się go w niepamięci — odparła Natalia.

— Dobrze. Jesteś prawdziwa Casa Real! Ale mimo że cię kocha jak szalony, gdyby zaszły trudności, którym nie on dałby początek, ale które musiałby ze względu na nas przeskoczyć? Gdyby, bez obrazy konwenansów, trochę kokieterii mogło go skłonić? No, odrobina, słówko? Mężczyźni są już tacy, nie ustąpią w poważnej dyskusji, a padają pod jednym spojrzeniem.

— Rozumiem! Małe spięcie ostrogą, aby faworyt wziął przeszkodę — rzekła Natalia czyniąc gest, jakby uderzała konia szpicrutą.

— Mój aniele, nie żądam od ciebie nic, co by mogło wyglądać dwuznacznie. Mamy poczucie kastylskiego honoru, który nie pozwala nam przekroczyć granic. Hrabia będzie znał moje położenie.

— Co za położenie?

— Nie zrozumiałabyś. A więc, gdyby ujrzawszy cię w całej chwale oczy jego zdradziły cień wahania — a będę go śledziła !— zrywam wszystko, potrafię zlikwidować swój majątek, opuścić Bordeaux i udać się do Douai do Claesów, którzy, mimo wszystko, są nasi krewni przez Temnincków. Następnie wydam cię za para Francji, choćbym miała osiąść w klasztorze po to, aby ci oddać wszystko, co mam.

— Mamo — rzekła Natalia — cóż trzeba robić, aby zapobiec takim nieszczęściom?

— Nigdy nie widziałam cię tak piękną, moje dziecko! Bądź trochę zalotna, a wszystko będzie dobrze.

Pani Evangelista zostawiła Natalię zadumaną i poszła dokończyć toalety, która by jej pozwoliła wytrzymać porównanie z córką. O ile Natalia miała być ponętna dla Pawła, czyż matce nie trzeba było rozpalić pana Solonet, swego szermierza? Obie panie były pod bronią, kiedy Paweł przyszedł z bukietem, który od kilku miesięcy zwykł był co dzień ofiarowywać Natalii. Zaczęli rozmawiać czekając na rejentów.

Ten dzień był dla Pawła pierwszą utarczką długiej i nużącej wojny zwanej małżeństwem. Trzeba tedy ustalić siły obu stron, pozycje walczących i teren operacyjny. Aby stawić czoło walce, o której doniosłości nie miał pojęcia, Paweł miał za całą pomoc starego rejenta. Obaj mieli być zaskoczeni nieoczekiwanym wypadkiem, przyciśnięci przez nieprzyjaciela, który miał gotowy plan, i zmuszeni decydować się nie mając czasu do namysłu. Nawet mając przy sobie samego Cujasa i Bartola, któryż mężczyzna nie byłby uległ? Jak uwierzyć w przewrotność tam, gdzie wszystko wydaje się proste i naturalne? Co mógł Mathias sam przeciw pani Evangelista, przeciw Solonetowi i przeciw Natalii, zwłaszcza gdy jego zakochany klient przeszedłby na stronę nieprzyjaciela z chwilą, gdyby coś groziło jego szczęściu? Już Paweł brnął w komplementy zwyczajne między zakochanymi, ale którym jego namiętność dawała olbrzymią wagę w oczach pani Evangelista, pchającej go do tego, aby sobie przeciął odwrót.

Owi kondotierzy matrymonialni, którzy mieli się bić za swoich klientów i których siły były tak ważne w tym spotkaniu — dwaj rejenci — przedstawiali dawne i nowe obyczaje, dawny i nowy notariat.

Mathias był to starowina liczący sześćdziesiąt dziewięć lat, dumny z dwudziestu lat praktyki. Jego grube, podagryczne stopy były obute w trzewiki ze srebrnymi klamrami i stanowiły pocieszne zakończenie nóg tak cienkich, o rzepkach tak wystających, że kiedy je skrzyżował, rzeklibyście, dwie kości wyryte nad D. O. M. Chude uda w szerokich czarnych pludrach ze sprzączkami zdawały się uginać pod ciężarem okrągłego brzucha oraz torsu wydatnego jak u ludzi wiodących siedzące życie. Była to wielka kula, wiecznie opatulona w zielony frak z kwadratowymi połami, którego nikt nie pamiętał nowym. Starannie wyczesane i upudrowane włosy splecione były w mały harcap, tkwiący między kołnierzem fraka a białą kamizelką w kwiaty. Ze swą okrągłą głową, twarzą kolorową jak liść wina, niebieskimi oczami, ryjkowatym nosem, grubymi wargami, dubeltowym podbródkiem zacny ten człeczyna budził wszędzie śmiech, jakim tak hojnie obdarza Francuz owe komiczne postacie, kaprysy przyrody, przesadzane jeszcze przez artystów w tym, co nazywamy karykaturą. Ale u pana Mathias duch święcił triumf nad formą; przymioty duszy zwyciężyły pocieszność ciała. Całe Bordeaux miało dlań szacunek i uznanie. Głos rejenta zdobywał serca mową uczciwości. Bez sztuczek szedł prosto do celu, krusząc złe myśli ścisłymi pytaniami. Bystry rzut oka, doświadczenie dawały mu ów dar, który pozwala wniknąć w głąb sumień i czytać tajemne myśli. Mimo iż surowy w interesach, patriarcha ów posiadał patriarchalną wesołość. Lubił piosenkę przy stole, przestrzegał uroczystości rodzinnych, obchodził rocznice, urodziny babek i dzieci, święcił Boże Narodzenie; lubił dawać kolędy, robić niespodzianki i przesyłać jajko wielkanocne; brał serio obowiązki ojca chrzestnego, nie zaniedbywał żadnego z owych zwyczajów, które tyle dawały koloru dawnemu życiu. Mathias był to czcigodny szczątek owych rejentów, nieznanych wielkich ludzi, którzy brali miliony bez pokwitowania i oddawali je w tym samym worku, zawiązane tym samym sznurkiem, którzy wypełniali wiernie fideikomisy, skrupulatnie sporządzali inwentarze, zajmowali się po ojcowsku sprawami klientów, zastępowali niekiedy drogę marnotrawcom i posiadali tajemnice rodzin: słowem, jeden z owych rejentów, którzy się czują odpowiedzialni za błędy w swoich aktach i obmyślają je długo. Nigdy w czasie jego notariatu żadnemu klientowi nie przepadła lokata, niepewna albo źle zabezpieczona. Majątek swój, powoli, ale uczciwie nabyty, uciułał w ciągu trzydziestu lat oszczędności. Wychował na notariuszy czternastu dependentów. Religijny i dobroczynny po cichu, Mathias znajdował się wszędzie, gdzie było coś dobrego do zrobienia. Czynny członek komitetu szpitalnego i komitetu dobroczynności, zapisywał się na największą sumę w dobrowolnych podatkach na rzecz jakiegoś nieszczęścia lub nędzy, na stworzenie pożytecznej instytucji. Toteż ani on, ani jego żona nie mieli powozu, toteż słowo jego było święte, toteż piwnice jego przechowywały tyleż kapitałów, ile ich było w Banku, toteż nazywano go poczciwym Mathiasem i kiedy umarł, było trzy tysiące osób na jego pogrzebie.

Solonet był to typowy młody rejent, który przychodzi nucąc modny kuplet, przybiera dowcipną minę, twierdzi, że interesy doskonale da się załatwić na wesoło; kapitan Gwardii Narodowej, który nierad jest, kiedy go wezmą za rejenta, i który stara się o krzyż legii; który ma swój powóz i powierza sprawdzenie aktów dependentom; rejent, który chodzi na bale, do teatru, kupuje obrazy i grywa w écarté; który ma kasę, gdzie chowa depozyty, aby zwracać w banknotach to, co otrzymał w złocie; rejent, który idzie z duchem czasu i ryzykuje wątpliwe lokaty, spekuluje i chce się wycofać po dziesięciu latach notariatu z trzydziestoma tysiącami renty; rejent, którego wiedza płynie z jego dwulicowości, ale którego. wielu ludzi lęka się jak wspólnika posiadającego ich sekrety; wreszcie rejent, który w swoim stanowisku widzi sposób przyżenienia się do jakiejś posażnej jedynaczki.

Kiedy szczupły blondynek Solonet, ufryzowany, uperfumowany, obuty jak pierwszy amant z Vaudeville, ubrany jak dandys, którego najważniejszą sprawą w życiu jest pojedynek, wszedł przed swym starym kolegą, nieskorym wskutek podagry, dwaj ci ludzie ucieleśnili jedną z owych karykatur zatytułowanych „Niegdyś a dziś", cieszących się takim powodzeniem za Cesarstwa. Jeżeli obie panie Evangelista, które nie znały zacnego Mathiasa, miały zrazu lekką ochotę do śmiechu, ujął je niebawem wdzięk, z jakim starzec wygłosił swój powitalny komplement. Słowa poczciwca oddychały ową uprzejmością, jaką mili staruszkowie umieją wlać zarówno w myśli, jak w ich wyraz. Młody i fircykowaty rejent był na tę chwilę pobity. Mathias dowiódł swej znajomości świata taktem, z jakim przywitał Pawła. Nie poniżając swoich siwych włosów, uczcił w młodym człowieku ród, wiedząc, że starości należy się jakiś szacunek i że wszystkie prawa społeczne są solidarne. Przywitanie natomiast i ukłon Soloneta wyrażały ową zupełną równość, która musiała razić ludzi światowych, ośmieszając go w oczach osób naprawdę dystyngowanych. Młody rejent dał poufny znak pani Evangelista, aby ją odciągnąć na chwilę rozmowy. Szeptali sobie do ucha śmiejąc się, zapewne aby tym pokryć doniosłość narady, w której pan Solonet poddał swojej monarchini plan bitwy.

— Ale — rzekł — czy pani będzie miała odwagę sprzedać pałac?

— Najzupełniej — odparła.

Pani Evangelista nie chciała zwierzyć swemu rejentowi źródeł tego heroizmu; zapał Soloneta mógłby ostygnąć, gdyby wiedział, że jego klientka ma opuścić Bordeaux. Nie wspomniała nawet o tym Pawłowi, aby go nie przerażać rozległością szańców, jakich wymagały pierwsze prace życia politycznego.

Po obiedzie dwaj pełnomocnicy zostawili kochanków z matką i udali się do pokoju przeznaczonego na tę naradę. Rozegrała się tedy podwójna scena: w salonie przy kominku scena miłosna, w której życie zdawało się uśmiechnięte i radosne; obok scena poważna i ponura, w której obnażony interes zawczasu grał ową rolę, jaką odgrywa pod kwiecistymi pozorami życia.

— Drogi mistrzu — rzekł Solonet do Mathiasa — akt zostanie w pańskiej kancelarii, wiem, co jestem winien starszemu koledze.

Mathias skłonił się poważnie.

— Ale — ciągnął Solonet rozwijając projekt zbytecznego aktu, który kazał naszkicować — ponieważ my jesteśmy, jako panna, stroną uciśnioną, ułożyłem kontrakt, aby panu oszczędzić trudu. Wychodzimy za mąż na zasadzie praw ojczystych, ergo wspólności majątkowej; dziedziczenie całego majątku przez współmałżonka pozostałego przy życiu na wypadek zgonu bez spadkobiercy, w innym wypadku użytkowanie jednej czwartej majątku, pełna zaś własność drugiej ćwierci; suma wniesiona do wspólnoty stanowić będzie jedną czwartą właściwego wkładu, pozostałym zaś przy życiu małżonkom przypadną ruchomości bez obowiązku inwentarza. Wszystko to jasne jak dzień.

— Ta ta ta ta — rzekł Mathias — ja nie załatwiam interesu tak, jak się śpiewa aryjkę. Jaki jest wasz stan posiadania?

— A wasz? — rzekł Solonet.

— Naszym wianem są dobra Lanstrac — odrzekł Mathias —. dające dwadzieścia trzy tysiące funtów renty w gotowiźnie, nie licząc produktów. Item, folwarki Grassol i Guadet, warte po trzy tysiące sześćset funtów renty. Item, winnica Belle-Rose przynosząca rokrocznie szesnaście tysięcy funtów: łącznie, czterdzieści sześć tysięcy dwieście franków renty. Item, pałac rodzinny w Bordeaux, opodatkowany w dziewięciuset frankach. Item, piękny dom z ogrodem w Paryżu przy ulicy de la Pépinière, opodatkowany w tysiącu pięciuset frankach. Te posiadłości, których tytuły własności znajdują się u mnie, pochodzą ze spadku po rodzicach, z wyjątkiem domu w Paryżu, który nabyliśmy sami. Musimy również policzyć urządzenie naszych dwóch domów oraz zamku w Lanstrac, oszacowane na czterysta pięćdziesiąt tysięcy. Oto stół, obrus i pierwsze danie. Co dajecie na drugie danie i na deser?

— Nasz majątek — rzekł Solonet.

— Wyszczególnij go, drogi kolego — rzekł Mathias. — Co mi przynosicie? Gdzie jest inwentarz po śmierci pana Evangelista? Pokażcie mi likwidację, lokatę kapitałów. Gdzie są wasze kapitały, o ile jest kapitał? Gdzie posiadłość, o ile są posiadłości? Słowem, pokażcie nam rachunek z opieki i powiedzcie, co wam daje lub zapewnia matka.

— Czy hrabia de Manerville kocha pannę Evangelista?

— Chce ją pojąć, jeśli wszystkie okoliczności będą nam odpowiadały — rzekł stary rejent. — Nie jestem dziecko, chodzi tu o nasze interesy, nie o uczucia.

— Sprawa weźmie w łeb, jeśli nie okażecie się wspaniałomyślni. Oto czemu — rzekł Solonet. — Nie zrobiliśmy inwentarza po śmierci męża, jesteśmy Hiszpanką, Kreolką i nie znaliśmy praw francuskich. Zresztą, byliśmy pogrążeni w zbyt wielkiej boleści, aby myśleć o nędznych formalnościach, które są wszystkim dla ludzi bez serca. Wiadomo, że nieboszczyk ubóstwiał nas i że opłakiwaliśmy go srodze. Jeśli mamy likwidację poprzedzoną przez inwentaryzację dokonaną w duchu powszechnej opinii, podziękujcie za to opiekunowi, który zmusił nas do ujawnienia stanu rzeczy i do przyznania córce określonego majątku, w chwili gdy konieczne było wycofać z Londynu angielską rentę od olbrzymiego kapitału, który chcieliśmy ulokować w Paryżu, gdzie podwojono nam procenty.

— Nie opowiadajcie nam głupstw. Istnieją sposoby sprawdzenia. Jaki wpłaciliście podatek spadkowy? Cyfra wystarczy nam do ustalenia. Idźmy prosto do rzeczy. Powiedzcie szczerze, coście  wzięli i co wam zostało. Ano, jeżeli jesteśmy bardzo zakochani, zobaczymy.

— Jeśli się chcecie żenić z nami dla pieniędzy, możecie zaraz pakować manatki. Mamy prawo do przeszło miliona. Ale został naszej matce tylko ten pałac, meble i czterysta tysięcy, ulokowane około r. 1817 na pięć od sta, dające czterdzieści tysięcy franków dochodu.

— W jakiż sposób prowadzicie dom pochłaniający sto tysięcy franków rocznie? — wykrzyknął Mathias przerażony.

— Córka kosztowała nas złote góry. Zresztą, lubimy wydatki. Koniec końców, wasze jeremiady nie wrócą nam ani szeląga.

— Mając pięćdziesiąt tysięcy franków renty panny Natalii, mogliście ją wychować suto, nie rujnując się. Ale, skoroście jedli z takim apetytem będąc panną, będziecie żreć wyszedłszy za mąż.

— Zostawcie nas tedy w spokoju — rzekł Solonet ,— najpiękniejsza dziewczyna w świecie musi zawsze zjadać więcej, niż ma.

— Pójdę powiedzieć słówko memu klientowi — odparł stary rejent.

„Idź, idź, stary Kasandrze , idź, powiedz klientowi, że nie mamy ani szeląga" — myślał Solonet, który w ciszy gabinetu rozłożył strategicznie wojska, odmierzył pozycje, wzniósł szańce dyskusji i przygotował punkt, w którym strony sądząc, że wszystko jest stracone, znajdą się w obliczu szczęśliwego rozwiązania, dającego triumf jego klientce.

Biała suknia z różowymi kokardami, loczki à la Sévigné, mała nóżka Natalii, jej zalotne spojrzenia, ładna rączka wciąż zajęta poprawianiem loków, które nie były zburzone, manewry młodej dziewczyny roztaczającej ogon niby paw na słońcu, doprowadziły Pawła do punktu, w którym pragnęła go ujrzeć teściowa: był pijany żądzą, pragnął swej oblubienicy tak, jak uczniak może pragnąć kurtyzany; spojrzenia jego zwiastowały na termometrze duszy stopień namiętności, w którym mężczyzna popełnia tysiące głupstw.

— Natalia jest tak piękna — szepnął teściowej — że pojmuję szał, który każe nam opłacić rozkosz śmiercią.

Pani Evangelista odpowiedziała potrząsając głową:

— Frazesy! Mąż nie opowiadał mi takich historii, ale wziął mnie bez majątku i przez trzynaście lat nie sprawił mi przykrości.

— Czy to lekcja? — rzekł Paweł śmiejąc się.

— Wiesz, jak cię kocham, drogie dziecko! — rzekła ściskając mu rękę. — Zresztą czyż nie trzeba bardzo cię kochać, aby ci dać moją Natę?

— Dać mnie, dać mnie! — rzekła dziewczyna śmiejąc się i poruszając wachlarzem z piór indyjskich ptaków. — Co wy tam szeptacie?

— Mówiłem — odrzekł Paweł — jak bardzo panią kocham, skoro formy zabraniają mi wyrazić pani moich pragnień.

— Czemu?

— Lękam się siebie.

— Och, jest pan za sprytny, aby nie umieć dobrze oprawić klejnotów pochlebstwa. Chce pan, abym powiedziała, co myślę? A więc wydaje mi się pan zbyt inteligentny, bardziej, niżby przystało zakochanemu. Być kwiatem młodzieży i posiadać pańską gotówkę — rzekła spuszczając oczy — to za wiele atutów; powinno się wybierać. Ja też się boję! .

 — Czego?

— Nie mówmy tak. Nie uważasz, mamo, że ta rozmowa jest niebezpieczna, póki kontrakt nie będzie podpisany?

— Za chwilę będzie — rzekł Paweł.

— Chciałabym wiedzieć, co tam sobie mówią Achilles z Nestorem — rzekła Natalia wskazując gestem dziecinnej ciekawości drzwi saloniku.

— Mówią o naszych dzieciach, o naszej śmierci i tym podobnych głupstwach; liczą nasze talary, aby nam powiedzieć, czy zawsze będziemy mieli pięć koni w stajni. Zajmują się też dotacjami, ale ja ich uprzedziłem.

— Jak to? — rzekła Natalia.

— Czyż nie oddałem się już cały?. — rzekł spoglądając na młodą dziewczynę, której piękność zdwoiła się, kiedy przyjemność spowodowana tą odpowiedzią ubarwiła jej twarz.

— Mamo, jak ja odwdzięczę tyle szlachetności?

— Dziecko, czyż nie masz całego życia, aby ją odpłacić? Dawać szczęście każdego dnia, czyż to nie znaczy wnieść w dom niewyczerpane skarby? Ja nie miałam innego posagu.

— Lubi pani Lanstrac? — rzekł Paweł do Natalii.

— Jak mogłabym nie lubić czegoś, co należy do pana? — rzekła. — Chciałabym bardzo zobaczyć pański dom.

— Nasz dom — rzekł Paweł. — Chce pani zobaczyć, czy dobrze przeczułem pani gusty, czy się tam pani będzie podobało. Matka uczyniła zadanie twego męża, Natalio, bardzo trudnym, zawsze byłaś bardzo szczęśliwa; ale kiedy miłość jest nieskończona, nic nie jest jej zbyt trudne.

— Drogie dzieci — rzekła pani Evangelista — czyż wy moglibyście zostać w Bordeaux przez pierwsze dni po ślubie? Jeśli macie odwagę zetknąć się ze światem, który was zna, śledzi, krępuje, zgoda! Ale jeśli czujecie oboje ową wstydliwość uczuć, która ściska duszę i nie da się wyrazić, pojedziemy do Paryża, gdzie życie młodego stadła gubi się w wirze stolicy. Tam jedynie możecie żyć jak para kochanków, nie obawiając się śmieszności.

— Masz rację, mamo, nie myślałem o tym. Ale zaledwie będę miał czas przygotować dom. Napiszę dziś jeszcze do mego przyjaciela de Marsaya, jedynego, na którego mogę liczyć, że popędzi robotników.

W chwili gdy, podobny młodym ludziom nawykłym zaspokajać swoje zachcenia bez poprzedniej rachuby, Paweł brnął niebacznie w koszta pobytu w Paryżu, stary Mathias wszedł do salonu i dał znak swemu klientowi, że chce z nim pomówić.

— Co takiego, drogi panie? — rzekł Paweł idąc za rejentem ku oknu.

— Panie hrabio — rzekł poczciwiec — nie ma ani grosza posagu. Moja rada jest, aby odłożyć konferencję do innego dnia, iżby pan mógł się należycie zastanowić,

— Panie Pawle — rzekła Natalia — i ja chcę panu coś rzec na osobności.

Mimo że pani Evangelista zachowała spokój, nigdy żaden średniowieczny Żyd w kotle pełnym wrzącej oliwy nie cierpiał mąk, jakie ona cierpiała w swej fiołkowej aksamitnej sukni. Solonet ręczył jej za małżeństwo, ale nie znała sposobów ani warunków sukcesu i przechodziła męczarnie niepewności. Zawdzięczała może swój triumf nieposłuszeństwu córki. Natalia rozważyła słowa matki, której niepokój był widoczny. Kiedy ujrzała skutek swej zalotności, tysiąc sprzecznych myśli owładnęło jej sercem. Nie potępiając matki, uczuła się niemal zawstydzona tą grą, której ceną miał być jakiś zysk. Następnie ogarnęła ją dosyć zrozumiała zazdrosna ciekawość. Chciała wiedzieć, czy Paweł kocha ją na tyle, aby pokonać trudności przewidywane przez matkę, a które zwiastowała jej chmurna fizjonomia pana Mathiasa. Te uczucia pchnęły ją do odruchu szczerości, który zresztą wzmacniał jej  pozycję. Najczarniejsza chytrość nie byłaby równie niebezpieczna jak ta niewinność.

— Pawle — rzekła po cichu, nazywając go tak pierwszy raz — gdyby jakieś trudności materialne mogły nas rozłączyć, pamiętaj, że zwalniam cię z zobowiązań i pozwalam ci zrzucić na mnie plamę wynikłą z zerwania.

Tyle było godności w tym szlachetnym odruchu, że Paweł uwierzył w bezinteresowność Natalii, uwierzył, że ona nie zna faktów zdradzonych mu przez rejenta: ścisnął rękę dziewczyny i ucałował ją jak człowiek, któremu miłość droższa jest niż majątek. Natalia wyszła.

— Tam do kata, panie hrabio, pan robi głupstwa — rzekł stary rejent idąc za klientem.

Paweł zadumał się; spodziewał się mieć jakieś sto tysięcy franków renty, łącząc swój majątek z majątkiem Natalii; choćby zaś mężczyzna był najbardziej roznamiętniony, nie przechodzi bez wstrząsu od stu do czterdziestu sześciu tysięcy, biorąc żonę przywykłą do zbytku.

— Córki nie ma — rzekła pani Evangelista zbliżając się królewskim krokiem do zięcia i rejenta — czy może mi pan powiedzieć, co zaszło?

— Proszę pani — odparł Mathias, przerażony milczeniem Pawła i chcąc przełamać lody — zachodzi przeszkoda... odwłoka...

Na te słowa pan Solonet wyszedł z saloniku i przerwał w pól słowa staremu koledze zdaniem, które wróciło życie Pawłowi. Przytłoczony pamięcią swoich miłosnych zaklęć i gestów, Paweł nie wiedział ani jak się ich zaprzeć, ani jak je odmienić; w tej chwili pragnąłby, aby się ziemia pod nim rozstąpiła.

— Jest sposób wyrównania rachunków pani na rzecz córki — rzekł młody rejent swobodnie. — Pani Evangelista posiada w papierach pięcioprocentowych czterdzieści tysięcy franków renty, której kapitał dojdzie niebawem pań, o ile go nie przewyższy, możemy go zatem określić na osiemset tysięcy. Pałac i ogród warte są około dwustu tysięcy. Przyjąwszy ten fakt, może pani przelać w kontrakcie ślubnym czystą własność tych walorów na córkę, nie sądzę bowiem, aby leżało w intencjach pana de Manerville zostawić swoją teściową bez środków. Jeżeli pani schrupała swój majątek, zwraca pani majątek córki, z bagatelną różnicą.

— Kobiety są bardzo nieszczęśliwe, że nie mają pojęcia o interesach — rzekła pani Evangelista. — Mam czystą własność? Co to jest, dobry Boże!?

Paweł był jak w ekstazie, słysząc tę kombinację. Stary rejent widząc pułapkę, widząc, że klient już się złapał jedną nogą, stał jak skamieniały, powiadając sobie: „Zdaje mi się, że oni z nas sobie kpią!"

— Jeśli łaskawa pani usłucha mojej rady, zabezpieczy pani sobie spokój — ciągnął młody rejent. — Skoro pani robi to poświęcenie, trzeba bodaj, aby pani była wolna od wszelkich utrapień ze strony małoletnich. Nie wiadomo, kto żyje, a kto umiera! Pan hrabia uzna w kontrakcie, że otrzymał całkowitą sumę przypadającą pannie po ojcu.

Mathias nie mógł wstrzymać oburzenia, które błysło w jego oczach i zarumieniło mu twarz.

— A tą suma — rzekł trzęsąc się — wynosi?...

— Milion sto pięćdziesiąt sześć tysięcy franków, wedle aktu...

— Czemu tedy nie żądać od pana hrabiego, aby oddał hic et nunc majątek przyszłej małżonce? — rzekł Mathias. — To byłoby uczciwsze niż to, czego pan żąda ode mnie. Ruina hrabiego de Manerville nie spełni się pod moim okiem, ja się usuwam.

Zrobił krok ku drzwiom, aby oświecić swego klienta co do powagi sytuacji; ale wrócił i rzekł do pani Evangelista:

— Niech pani nie sądzi, że ja panią czynię odpowiedzialną za pomysł mego kolegi; uważam panią za uczciwą kobietę, za wielką damę, która nie ma pojęcia o interesach.

— Dziękuję kochanemu koledze — rzekł Solonet.

— Wie kolega dobrze, że między nami obraza nie istnieje — odparł Mathias. — Niech pani bodaj zna rezultat tej kombinacji. Jest pani jeszcze dość młoda, dość piękna, aby wyjść za mąż. Och, mój Boże — rzekł starzec w odpowiedzi na gest pani Evangelista — kto może ręczyć za siebie!

— Nie sądziłam, proszę pana — rzekła pani Evangelista — że przetrwawszy we wdowieństwie siedem pięknych lat i odtrąciwszy świetne partie przez miłość dla córki, będę podejrzewana w trzydziestym dziewiątym roku o podobne szaleństwo! Gdyby pan nie był rejentem, wzięłabym to za impertynencję.

— Czy nie byłoby większą impertynencją sądzić, że pani nie może już wyjść za mąż?

— Chcieć a móc, to dwie zupełnie różne rzeczy — rzekł dwornie Solonet.

— A więc — rzekł Mathias — nie mówmy o pani małżeństwie. Może pani, i pragniemy tego wszyscy, żyć jeszcze czterdzieści pięć lat. Otóż skoro pani zachowuje dla siebie używalność majątku pana Evangelista, zatem na czas jej życia dzieci pani mają zawiesić zęby na kołku?

— Co to znaczy to wszystko? — rzekła wdowa. — Co to ma być ta używalność i ten kołek?

Solonet, człowiek światowy, człowiek dobrego tonu, zaczął się śmiać.

— Zaraz to przetłumaczę — odparł poczciwiec. — Jeżeli pani dzieci chcą być rozsądne, pomyślą o przyszłości. Myśleć o przyszłości znaczy oszczędzać połowę dochodu w przypuszczeniu, że będzie się miało tylko dwoje dzieci, którym trzeba dać najpierw staranne wychowanie, a potem grube wiano. Pani córka i pani zięć będą tedy skazani na dwadzieścia tysięcy franków renty, a oboje  wydawali dotąd po pięćdziesiąt. To jeszcze nic. Mój klient będzie musiał wypłacić kiedyś dzieciom milion sto tysięcy franków majątku po matce, a może ich nigdy nie otrzyma, o ile żona jego umrze, a pani będzie żyła jeszcze, co może się zdarzyć. Sumiennie mówiąc, podpisać taki kontrakt czy nie znaczy rzucić się ze związanymi rękami i nogami w wodę? Chce pani zapewnić szczęście córce? Jeżeli kocha męża (uczucie, o którym rejentom nie wolno powątpiewać), będzie dzieliła jego zgryzoty. Proszę pani, z tego, co widzę, może umrzeć ze zmartwienia, bo będzie w nędzy. Tak, pani, dla ludzi, którym trzeba sto tysięcy rocznie, nędza to mieć tylko dwadzieścia tysięcy. Gdyby z miłości pan hrabia robił szaleństwa, żona zrujnowałaby go podniesieniem należnych jej sum w dniu, w którym zdarzyłoby się jakieś nieszczęście. Staję tu w obronie pani, ich, ich dzieci, wszystkich.

„Poczciwina wystrzelał całą amunicję" — pomyślał Solonet dając oczami znak klientce, jakby jej chciał powiedzieć: „Naprzód, marsz!".

— Jest sposób, aby pogodzić te interesy — odrzekła spokojnie pani Evangelista. — Mogę sobie zastrzec jedynie pensję konieczną, aby zamieszkać w klasztorze, i będziecie mieli mój majątek zaraz. Mogę wyrzec się świata, jeśli moja śmierć za życia zapewni szczęście córki.

— Pani — rzekł stary rejent — zostawmy sobie czas na spokojne rozważenie sposobu, który by pogodził wszystkie trudności.

— Och, Boże — rzekła pani Evangelista, która widziała zgubę w odwłoce — nie ma co rozważać. Nie wiedziałam, co to jest małżeństwo we Francji, jestem Hiszpanką i Kreolką. Nie wiedziałam, że nim wydam córkę za mąż, muszę wiedzieć liczbę dni, jakich Bóg mi jeszcze użyczy, że życie moje będzie nieszczęściem dla córki, że źle zrobiłam, że żyję i że żyłam. Kiedy mąż się ze mną żenił, miałam tylko swoje nazwisko i swoją osobę. Samo moje nazwisko było dla niego skarbem, przy którym bladły wszystkie jego skarby. Jaki majątek równa się wielkiemu nazwisku? Moim posagiem były piękność, cnota, szczęście, ród, wychowanie. Czy pieniądz daje te skarby? Gdyby ojciec Natalii słyszał naszą rozmowę, jego szlachetna dusza zgryzłaby się tym na wieki, szczęście jego w raju byłoby zmącone. Roztrwoniłam, może na szaleństwa, kilka milionów, a on ani okiem nie mrugnął. Od jego śmierci zrobiłam się oszczędna i rozsądna w porównaniu z życiem, jakiego on chciał dla mnie. Zerwijmy tedy. Pan de Manerville jest tak przygnębiony, że...

Żadna onomatopeja nie zdoła odmalować zamętu, jakie to słowo „Zerwijmy" wniosło w rozmowę: wystarczy rzec, że te cztery osoby, tak dobrze wychowane, wszystkie mówiły na raz!

— W Hiszpanii żenią się po hiszpańsku i jak im się podoba; ale we Francji żenią się po francusku, rozsądnie i tak jak się da! — mówił Mathias.

— Och, pani — wykrzyknął Paweł budząc się z osłupienia — pani się myli najzupełniej co do moich uczuć!

— Nie chodzi o uczucia — rzekł stary rejent chcąc powstrzymać klienta — my tu załatwiamy interesy trzech pokoleń. Czy myśmy przejedli brakujące miliony? My pragniemy jedynie rozwikłać trudności, których jesteśmy niewinni.

— Bierzcie nas i nie handryczcie się — mówił Solonet.

— Handryczyć się, handryczyć! Pan nazywasz handryczeniem bronienie interesów dzieci, ojca i matki — mówił Mathias.

— Tak — ciągnął Paweł — żałuję marnotrawstwa mej młodości, które mi nie pozwała zamknąć tej dyskusji jednym słowem, tak jak pani żałuje swego niedoświadczenia i swej mimowolnej lekkomyślności. Bóg mi świadkiem, że nie myślę w tej chwili o sobie, skromne życie w Lanstrac nie przeraża mnie; ale czyż nie trzeba by pannie Natalii wyrzec się swoich upodobań, przyzwyczajeń? To zmienia naszą egzystencję.

— Skądże tedy mój mąż brał swoje miliony? — rzekła wdowa.

— Pan Evangelista prowadził interesy, rzucał się w wielkie spekulacje, puszczał okręty i zarabiał znaczne sumy; my jesteśmy właścicielem ziemskim, którego kapitał jest uwięziony, a dochody niewzruszone — odparł żywo stary rejent.

— Jest jeszcze sposób pogodzenia wszystkiego — rzekł Solonet, który, rzuciwszy to dyszkantem, nakazał milczenie trojgu pozostałym, ściągając ich spojrzenia i uwagę.

Młody rejent podobny był do zręcznego woźnicy, który trzyma w ręku lejce czwórki koni i bawi się tym, aby je popędzać lub wstrzymywać. Rozpalał namiętności, to znów uspokajał je, trzymając w ciągłej emocji Pawła, którego życie i szczęście były raz po raz zagrożone, oraz swą klientkę, która nie orientowała się jasno w tych manewrach.

— Pani Evangelista — rzekł po pauzie — może oddać dziś jeszcze pięcioprocentową rentę i sprzedać swą realność. Wycisnę z tej nieruchomości trzysta tysięcy, sprzedając ją parcelami. Z tej sumy odda panu sto pięćdziesiąt tysięcy franków. Tak więc matka da wam dziewięćset pięćdziesiąt tysięcy natychmiast. Może to nie jest wszystko, co jest winna córce, ale czy dużo znajdziecie takich posagów we Francji?

— Dobrze — rzekł Mathias — ale co się stanie z panią?

Na to pytanie, które pozwalało przypuszczać zgodę, Solonet rzekł sobie w duchu: „Aha, stary niedźwiedziu, mamy cię!"

— Pani? — odpowiedział głośno młody rejent. — Pani zatrzyma sto pięćdziesiąt tysięcy ze sprzedaży pałacyku. Tę sumę, dołączoną do sumy sprzedażnej mebli, można umieścić na dożywocie, co pani da dwadzieścia tysięcy funtów rocznie. Hrabia urządzi pani mieszkanie u siebie. Lanstrac jest duże. Pan ma pałac w Paryżu — rzekł zwracając się wprost do Pawła — teściowa może tedy żyć wszędzie z państwem. Wdowa, która nie mając ciężaru domu posiada dwadzieścia tysięcy franków renty, bogatsza jest, niż pani była wówczas, gdy posiadała cały swój majątek. Pani Evangelista ma tylko jedną córkę, hrabia jest również sam, spadkobiercy są jeszcze daleko, nie zachodzi obawa kolizji interesów. Teściowa i zięć w tych okolicznościach, co państwo, tworzą zawsze jedną rodzinę. Pani Evangelista uzupełni obecny deficyt pensją, którą wam będzie płacić ze swoich dwudziestu tysięcy dożywocia, co wam pomoże do życia. Zanadto znamy wielkoduszność, szlachetność uczuć pani, aby przypuszczać, że chciałaby być ciężarem swoim dzieciom. Tak więc będziecie państwo żyli zgodni, szczęśliwi, rozporządzając sumą stu tysięcy franków rocznie; suma wystarczająca, nieprawdaż, panie hrabio, aby zażywać przyjemności życia i zadowalać swoje kaprysy? I niech mi pan wierzy, młode małżeństwo nieraz czuje potrzebę kogoś trzeciego w swoim pożyciu. Otóż pytam się, któraż osoba trzecia może być milsza niż dobra matka?...

Słuchając Soloneta, Paweł miał uczucie, że słucha anioła. Patrzał na Mathiasa, aby się przekonać, czy nie podziela jego podziwu dla wymowy Soloneta; nie wiedział, że pod udanymi wybuchami płomiennych słów rejenci, jak adwokaci, kryją chłód i nieustanną baczność dyplomatów.

— Mały raik! — wykrzyknął starzec.

Zdumiony radością swego klienta, Mathias siadł opodal na otomanie z głową w dłoni, w zadumie widocznie bardzo bolesnej. Znał tę ciężką frazeologię, w jaką fachowcy spowijają swoje sztuczki; nie był człowiekiem zdolnym złapać się na nią. Patrzał ukradkiem na swego kolegę i na panią Evangelista, którzy dalej rozmawiali z Pawłem, i starał się pochwycić oznaki spisku, którego tak mądrze usnuta sieć zaczynała się rysować.

— Panie rejencie — rzekł Paweł do Soloneta — dziękuję panu za gorliwość, z jaką pan stara się zgodzić nasze interesy. Ten układ rozwiązuje wszystkie trudności szczęśliwiej, niż się spodziewałem; o ile by jednak nie odpowiadał pani — rzekł zwracając się do pani Evangelista — nie chciałbym niczego, co by i pani nie było pożądane.

— Ja!?— rzekła. — Wszystko co da szczęście moim dzieciom, będzie dla mnie radością. Nie liczcie mnie za nic.

— Tak być nie może — odparł żywo Paweł. — Gdyby pani egzystencja nie była należycie zaopatrzona, Natalia i ja cierpielibyśmy na tym bardziej od pani;

— Niech pan będzie bez obawy, panie hrabio — odpowiedział Solonet.

„Haha! — pomyślał Mathias —4 każą mu ucałować rózgę, zanim mu dadzą w skórę".

— Niech się pan uspokoi — ciągnął Solonet — robi się w tej chwili w Bordeaux tyle interesów że łatwo o korzystną lokatę na dożywocie. Po wzięciu z ceny pałacyku i mebli stu pięćdziesięciu tysięcy franków, które panu będziemy winni, sądzę, iż mogę zaręczyć pani, że jej zostanie dwieście pięćdziesiąt tysięcy. Podejmuję się umieścić tę kwotę na pierwszej hipotece na dobrach wartości miliona i uzyskać dziesięć procent, dwadzieścia pięć tysięcy renty. W ten sposób kojarzymy, z niewielką różnicą, równe majątki. W istocie, na pańskich czterdzieści sześć tysięcy franków renty panna Natalia wnosi czterdzieści tysięcy franków renty w pięcioprocentowych papierach i sto pięćdziesiąt tysięcy franków w gotowiźnie, które mogą jej dać siedem tysięcy franków renty, łącznie czterdzieści siedem.

— Ależ to oczywiste — rzekł Paweł.

Kończąc pan Solonet spojrzał na swoją klientkę spod oka (spostrzegł to Mathias), co miało znaczyć: „Rzuć pani rezerwy".

— Ależ prawda! — wykrzyknęła pani Evangelista w przystępie dobrze zagranej radości. — Mogę dać Natalii moje diamenty, z pewnością warte nie mniej niż sto tysięcy.

— Możemy je oszacować — rzekł rejent — to zmienia zupełnie postać rzeczy. Nic nie sprzeciwia się w takim razie, aby pan hrabia uznał, iż otrzymał w całości sumę przypadającą pannie Natalii po ojcu, i aby małżonkowie przyjęli przy kontrakcie rachunek z opieki. Jeżeli pani, poświęcając się z iście hiszpańską lojalnością, dopełnia, z różnicą stu tysięcy franków, swych zobowiązali, słuszna jest ją pokwitować.

— Nic słuszniejszego — rzekł Paweł — jestem tylko zawstydzony szlachetnością tego postępowania.

— Czyż córka to nie druga j a? — rzekła pani Evangelista. Stary Mathias spostrzegł radość na twarzy pani Evangelista, skoro ujrzała, że trudności mniej więcej są wyrównane; ta radość i to zapomnienie o diamentach, które przybywały na plac niby świeże posiłki, potwierdziły jego podejrzenie.

„Przygotowali tę scenę, jak gracze karty do partii, w której ma się ograbić jakiegoś fryca — rzekł sobie stary rejent. — To biedne dziecko, na którego urodzenie patrzałem, ma być tedy oskubane żywcem przez teściową, upieczone na rożnie miłości i pożarte przez żonę? Ja, który tak pielęgnowałem te piękne grunta, mam patrzeć, jak się je schrupie w jeden wieczór? Trzy i pół miliona obciąży się milionem stoma tysiącami posagu, który te baby przejedzą".

Odnajdując w duszy tej kobiety intencje, które, nie będąc występkiem, zbrodnią, kradzieżą, oszustwem, szalbierstwem, żadnym uczuciem złym ani nagannym, zawierały wszakże te uczucia w zarodku, stary Mathias nie uczuł ani bólu, ani szlachetnego oburzenia. Nie był Alcestem-mizantropem , był starym rejentem, nawykłym do sprytnych kombinacji światowców, do zręcznych sztuczek, niebezpieczniejszych niż morderstwo popełnione na gościńcu przez biedaka, którego gilotynuje się z paradą. Dla wielkiego świata owe momenty życia, owe kongresy dyplomatyczne są niby ustęp, gdzie każdy składa swoje nieczystości. Pełen współczucia dla swego klienta, stary Mathias spoglądał w przyszłość i nie widział w niej nic dobrego.

„Wyruszmy w pole z tą samą bronią — powiedział sobie — i pobijmy ich".

W tej chwili Paweł, Solonet i pani Evangelista, sparaliżowani milczeniem starego, uczuli, jak bardzo aprobata tego cenzora jest im potrzebna, i wszyscy troje spojrzeli nań równocześnie.

— No i cóż, drogi Mathias, co pan sądzi o tym? — rzekł Paweł.

— Oto co myślę — rzekł nieubłagany i sumienny rejent. — Pan nie jest dość bogaty, aby robić te szaleństwa. Lanstrac, oszacowane na trzy od sta, przedstawia więcej niż milion, licząc w to urządzenie; Grassol i Guadet, winnica Belle-Rose warte są drugi; pańskie dwa domy i ich urządzenie trzeci milion. Na te trzy miliony, dające czterdzieści siedem tysięcy dwieście franków renty, panna Natalia wnosi osiemset tysięcy w papierach i, przypuśćmy, sto tysięcy w diamentach, które mi się wydają wartością hipotetyczną, do tego sto pięćdziesiąt tysięcy gotówką; razem milion pięćdziesiąt tysięcy. I w obliczu tych faktów mój szanowny kolega powiada dumnie, że kojarzymy równe majątki! Chce, abyśmy przejęli ciężar stu tysięcy franków wobec naszych dzieci, skoro uznalibyśmy żonie, przyjmując rachunek z opieki, wkład miliona stu pięćdziesięciu sześciu tysięcy franków, otrzymując jedynie milion pięćdziesiąt tysięcy. Pan słucha podobnych ambajów rozanielony i sądzi pan, że stary Mathias, który nie jest zakochany, może zapomnieć arytmetyki i nie podkreślić różnicy istniejącej między lokatą terytorialną, której kapitał jest ogromny i wciąż rośnie, a dochodami posagu, którego kapitał podlega ryzyku i zmniejszeniu procentów. Żyję dość długo, aby widzieć, jak pieniądze spadały, a ziemia rosła. Wezwał mnie pan, panie hrabio, abym bronił pańskich interesów; niech mi pan pozwoli ich bronić albo niech mnie pan uwolni.

— O ile pan szuka kapitału równego jego majątkowi — rzekł Solonet — nie mamy półczwarta miliona, to oczywiste. Jeżeli pan posiada trzy brutalne miliony, my możemy ofiarować tylko nasz skromny milionik, prawie nic! Trzykrotny posag arcyksiężniczki austriackiej. Bonaparte dostał dwieście pięćdziesiąt tysięcy franków żeniąc się z Marią Ludwiką.

— Maria Ludwika zgubiła Bonapartego — mruknął stary. Matka Natalii zrozumiała sens tej repliki.

— Jeżeli moje ofiary nie zdadzą się na nic — wykrzyknęła — nie mam ochoty przeciągać tej dyskusji; liczę na dyskrecję pana hrabiego i zrzekam się zaszczytu jego ręki dla mej córki.

Po manewrach, jakie młody rejent wykreślił, ta bitwa na interesy doszła do punktu, w którym zwycięstwo miało przypaść pani Evangelista. Teściowa wypruła sobie żyły, oddawała swój majątek, była niejako oczyszczona. Pod groźbą uchybienia prawom szlachetności, skłamania uczuciom przyszły małżonek musiał przyjąć te warunki, uchwalone z góry między rejentem Solonet a panią Evangelista. Jak wskazówka obracana sprężyną, Paweł przybył punktualnie do celu.

— Jak to — wykrzyknął Paweł — w jednej chwili byłaby pani zdolna zerwać...

— Ależ, proszę pana — odparła — komu ja jestem winna? Córce. Kiedy będzie miała dwadzieścia jeden lat, przyjmie moje rachunki i skwituje mnie. Będzie miała milion i będzie mogła, jeśli zechce, wybierać między synami wszystkich parów Francji. Czyż nie jest córką Casa Reałów?

— Słusznie. Czemuż pani miałaby być w gorszym położeniu dziś niż za czternaście miesięcy? Nie pozbawiajcie jej, panowie, przywilejów macierzyństwa — rzekł Solonet.

— Mathias — wykrzyknął Paweł z bólem — istnieją dwa rodzaje ruiny, a pan mnie gubisz w tej chwili.

Postąpił ku rejentowi, aby mu powiedzieć, że chce, aby kontrakt sporządzono natychmiast. Stary rejent uprzedził tę klęskę spojrzeniem, które mówiło: „Niech pan zaczeka!" Ujrzał łzy w oczach Pawła, łzy wydarte wstydem, o jaki go przyprawiła ta dyskusja, oraz okrzykiem pani Evangelista, zwiastującym zerwanie. Rejent osuszył te łzy gestem, gestem Archimedesa wołającego: Eureka! Słowo par Francji było dlań niby pochodnia w ciemnej piwnicy.

W tej chwili ukazała się Natalia promienna jak jutrzenka i rzekła z dziecinną minką:

— Czy jestem zbyteczna?

— Bardzo zbyteczna, dziecko — odrzekła matka z okrutną ironią.

— Pójdź, Natalio — rzekł Paweł biorąc ją za rękę i prowadząc do fotela przy kominku — wszystko ułożone!

Niepodobna mu było znieść rozpadnięcia się najdroższych jego nadziei.

— Tak, wszystko jeszcze da się ułożyć — żywo zawołał Mathias. Podobny do generała, który w jednej chwili obala kombinacje

wroga, stary rejent ujrzał ducha Notariatu rozwijającego przed jego oczami legalną koncepcję, zdolną ocalić przyszłość Pawła i jego dzieci. Pan Solonet nie widział innego rozwiązania trudności poza decyzją dyktowaną młodemu człowiekowi przez miłość i do tej decyzji prowadził go przez burzę sprzecznych uczuć i interesów; toteż zdumiał go wykrzyknik starego kolegi. Ciekaw dowiedzieć się, co za lekarstwo znalazł Mathias na rzecz, która zdawała mu się zgubiona bez ratunku, rzekł:

— Co pan proponuje?

— Panna Natalia może zostać — odparł stary Mathias z uśmiechem — to, co powiem, obchodzi zarówno ją, jak pana hrabiego.

 Zrobiła się cisza, w czasie której każdy, pełen niepokoju, z napięciem oczekiwał pomysłu starego rejenta.

— Dzisiaj — podjął pan Mathias po pauzie — rzemiosło rejenta zmieniło charakter. Przewroty polityczne rozstrzygają dziś o przyszłości rodzin, co nie istniało dawniej. Niegdyś egzystencja i stany były jasno określone...

— Nie chodzi tu o wykład ekonomii politycznej, ale o kontrakt ślubny — rzekł Solonet przerywając gestem zniecierpliwienia.

— Proszę; niech pan pozwoli teraz mnie mówić — rzekł poczciwiec.

Solonet usiadł na otomanie, mówiąc cicho do pani Evangelista:

— Usłyszy pani coś, co nazywamy galimatiasem.

— Rejenci obowiązani są tedy śledzić bieg wydarzeń politycznych, które obecnie ściśle są związane ze sprawami prywatnymi. Oto przykład. Niegdyś rodziny szlacheckie posiadały niewzruszone majątki, które prawa rewolucji skruszyły, a które obecny system sili się odbudować — ciągnął stary rejent folgując elokwencji tabellionaris boa constrictor (boa notarius). — Dzięki swemu nazwisku, talentom, majątkowi pan hrabia powołany jest, aby kiedyś zasiadł w Izbie posłów. Może losy jego zawiodą go do Izby dziedzicznej, znamy jego dane i wiemy, iż mogą usprawiedliwić nasze przewidywania. Czy pani nie podziela moich poglądów? — rzekł do wdowy.

— Odgadł pan moją najdroższą nadzieję — rzekła. — Manerville będzie parem albo umarłabym ze zgryzoty.

— Wszystko zatem, co może prowadzić do tego celu... — rzekł stary Mathias zagadując chytrą teściową dobrodusznym gestem.

— Jest — odparła — moim najdroższym pragnieniem.

— A więc — odparł Mathias — czyż małżeństwo nie jest naturalną sposobnością stworzenia majoratu? Fundacji, która z pewnością będzie przemawiała u rządu za nominacją mego klienta w chwili nowych mianowań. Pan hrabia poświęci na ten cel niezawodnie dobra Lanstrac, wartości miliona. Nie żądam od panny Natalii, aby przyczyniła się do fundacji równą sumą, to by nie było sprawiedliwe; ale możemy na to obrócić osiemset tysięcy franków jej posagu. Wiem, że są w tej chwili na sprzedaż dwie posiadłości sąsiadujące z Lanstrac, w których umieszczone osiemset tysięcy dadzą kiedyś cztery i pół procent. Pałac w Paryżu również winien być objęty majoratem. Nadwyżka dwóch majątków, roztropnie administrowana, wystarczy na zaopatrzenie reszty dzieci. Jeśli obie strony zgodzą się na to postanowienie, pan hrabia może uznać rachunek z opieki i przejąć ciężar różnicy. Zgadzam się.

—  Questa coda non è di questo gatto (ten ogon jest nie od tego kota) ! — wykrzyknęła pani Evangelista spoglądając: na swego wspólnika Soloneta i wskazując mu Mathiasa.

— Coś w trawie piszczy — odparł półgłosem Solonet odpowiadając swojską gwarą na włoskie przysłowie.

— Po co ten cały zamęt? — spytał Paweł Mathiasa wyprowadzając go do drugiego pokoju.

— Aby zapobiec pańskiej ruinie — odparł z cicha stary rejent. — Chce pan koniecznie brać córkę i matkę, które przejadły około dwóch milionów w siedem lat, przyjmuje pan debet przeszło stu tysięcy wobec dzieci, którym będzie pan musiał wypłacić kiedyś milion sto pięćdziesiąt sześć tysięcy po matce, kiedy pan dziś otrzymuje ledwo milion. Naraża się pan na to, że majątek pański ulotni się w pięć lat i że zostaniesz goły jak święty turecki, będąc winien olbrzymie sumy żonie albo jej spadkobiercom. Jeśli pan chce siadać na ten statek, wolna droga, panie hrabio; ale niech pan choć pozwoli swemu staremu przyjacielowi ocalić ród Manerville.

— W jaki sposób ocali go pan na tej drodze? — spytał Paweł.

— Posłuchaj pan, panie hrabio; czy pan jest zakochany?

— Tak.

— Zakochany jest mniej więcej tak dyskretny jak wystrzał armatni, nie powiem tedy panu nic. Gdyby się pan wygadał, może by małżeństwo się zerwało. Biorę pańską miłość pod straż mego milczenia. Wierzy pan w moje oddanie?

— Czy wierzę!

— A więc niech się pan dowie, że pani Evangelista, jej rejent i jej córka wzięli nas na fis i że to są spryciarze pierwszej klasy. Tam do licha, co za gracze!

— Natalia? — wykrzyknął Paweł.

— Nie dałbym ręki w ogień — rzeki starzec. — Chcesz ją pan, bierz ją pan! Ale wolałbym, żeby to małżeństwo spaliło na panewce bez pańskiej winy.

— Czemu?

— Ta dziewczyna strwoniłaby całe Peru. Przy tym jeździ konno jak berajterka i w ogóle jest emancypantką: takie dziewczyny to liche żony.

Paweł ścisnął rękę Mathiasa i rzekł przybierając minę pewną siebie:

— Bądź pan spokojny! Ale na ten moment, co czynić?

— Niech pan się trzyma mocno tych warunków: zgodzą się, bo to nie narusza niczyich interesów. Zresztą pani Evangelista chce koniecznie wydać córkę, odgadłem jej grę, niech się pan ma przed nią na baczności.

Paweł wrócił do salonu, gdzie jego teściowa szeptała z Solonetem, jak on przed chwilą z Mathiasem. Natalia, odsunięta od tych dwóch tajemniczych konferencji, bawiła się ekranikiem. Dosyć zakłopotana swą rolą, pytała sama siebie: „Co za dziwny obyczaj, że nic mi nie mówią o moich sprawach".

Młody rejent ogarniał z grubsza odległe skutki targu opartego na miłości własnej stron, targu, w który jego klientka zabrnęła z zamkniętymi oczami. Ale o ile Mathias był już tylko rejentem, Solonet był jeszcze trochę człowiekiem i wnosił w interesy młodzieńczą ambicję. Często się zdarza, iż osobista próżność każe młodemu prawnikowi zapomnieć o korzyści klienta. W tej sytuacji Solonet, który nie chciał zostawić wdowy z mniemaniem, iż Nestor pobił Achillesa, radził szybko dobić układów. Mało mu zależało na przyszłej likwidacji tego kontraktu; dla niego zwycięstwem było pokwitowanie pani Evangelista z opieki, jej egzystencja zapewniona i małżeństwo Natalii.

— Bordeaux dowie się, że pani dała blisko milion sto tysięcy Natalii i że pani zostaje dwadzieścia pięć tysięcy renty — rzekł jej do ucha. — Nie sądziłem, że uzyskam tak piękny rezultat.

— Ale — rzekła — niech mi pan wytłumaczy, czemu majorat uśmierza tak szybko burzę?

— Nieufność do pani i do jej córki. Majorat jest nienaruszalny: żadne z małżonków nie może go dotknąć.

— Ależ to jest zniewaga!

— Nie. My to nazywamy przezornością. Poczciwiec chwycił panią w pułapkę. Jeśli się pani nie zgodzi, powie nam: „Chcecie tedy roztrwonić majątek mego klienta, który dzięki majoratowi ubezpieczony byłby od wszelkiego zamachu, jako że młodzi pobierają się we wspólnocie majątkowej".

Solonet uspokoił własne skrupuły powiadając sobie: „Te warunki mają znaczenie jedynie na przyszłość, wówczas zaś pani Evangelista będzie już nieboszczką".

W danej chwili pani Evangelista zadowoliła się wyjaśnieniami Soloneta, do którego miała pełne zaufanie. Zresztą nie znała praw; widziała córkę zamężną, rano zaś jeszcze nie marzyła o niczym więcej; była upojona. Tak więc, jak spodziewał się Mathias, ani Solonet, ani pani Evangelista nie ogarniali w całej rozciągłości koncepcji starego rejenta, opartej na niezwalczonych argumentach.

— A więc, panie Mathias — rzekła wdowa — wszystko jak najlepiej.

— Proszę pani, jeżeli pani i pan hrabia godzą się na to rozwiązanie, powinniście wymienić słowo. Zgodziliśmy się, nieprawdaż — rzekł patrząc na nich oboje — że małżeństwo dojdzie do skutku jedynie pod warunkiem majoratu składającego się z Lanstrac i z pałacu przy ulicy de la Pépinière, należących do pana młodego, item z ośmiuset tysięcy franków posagu oblubienicy, obróconych na kupno ziemi? Daruje mi pani to powtórzenie: jasne i uroczyste zobowiązanie jest niezbędne. Utworzenie majoratu wymaga formalności, starań, dekretu, trzeba nam natychmiast przystąpić do nabycia ziemi, aby ją objąć w wyszczególnieniu dóbr, które dekret królewski uczyni niesprzedażnymi. W wielu rodzinach sporządzono by pisaną umowę, ale między państwem słowo wystarczy. Zgadzacie się państwo?

— Tak — rzekła pani Evangelista.

— Tak — rzekł Paweł.

— A ja? — rzekła Natalia śmiejąc się.

— Jest pani małoletnia — odparł Solonet — niech się pani nie skarży na to.

Za czym postanowiono, że Mathias sporządzi kontrakt, że Solonet przygotuje rachunek z opieki i że te akty podpisze się, zgodnie z prawem, na kilka dni przed obrzędem ślubnym. Rejenci wstali z ukłonem.

— Deszcz pada. Panie kolego, chce pan, abym pana odwiózł? — rzekł Solonet. — Mam kabriolet.

— Mój powóz jest na pańskie rozkazy — rzekł Paweł chcąc odprowadzić poczciwca.

— Nie chcę panu kraść ani chwili — rzekł starzec — przyjmuję propozycję kolegi.

— No i cóż — rzekł Achilles do Nestora, kiedy kabriolet potoczył się ulicą — był pan naprawdę patriarchalny. W istocie ci młodzi ludzie zrujnowaliby się.

— Przerażony byłem ich przyszłością — rzekł Mathias zachowując sekret co do pobudek swej propozycji.

W tej chwili dwaj rejenci podobni byli do aktorów, którzy podają sobie ręce za kulisami, odegrawszy na teatrze scenę zniewag i nienawiści.

— Ale — rzekł Solonet, który pamiętał o interesach zawodowych — czy nie moją rzeczą jest nabyć posiadłości, o których pan mówi? Czy to nie jest zużytkowanie naszego posagu?

— Jak zdoła pan włączyć w majorat hrabiego de Manerville dobra panny Evangelista? — odparł Mathias.

— Kancelaria rozstrzygnie tę trudność — rzekł Solonet.

— Ale ja jestem rejentem sprzedającego zarówno jak nabywcy — odparł Mathias. — Zresztą hrabia może nabyć w swoim imieniu. W chwili wypłaty zaznaczymy użytek sumy.

— Ma pan odpowiedź na wszystko, ojczulku — rzekł Solonet śmiejąc się. — Był pan bajeczny dziś wieczór, pobił nas pan.

— Jak na starucha, który się nie spodziewał waszych kartaczownic, to było nieźle, co?

— Haha! — rzekł Solonet.

Wstrętna walka, w której szczęście rodziny postawiono na kartę, była już dla nich kwestią polemiki prawniczej.

— Nie darmo mamy za sobą czterdzieści lat palestry! — rzekł Mathias. — Słuchaj, Solonet, ja jestem zgodnym człowiekiem, możesz pan być obecny przy kontrakcie sprzedaży ziem włączonych do majoratu.

— Dziękuję, mój dobry Mathias. Przy pierwszej sposobności może pan liczyć na wzajemność.

Gdy dwaj rejenci jechali spokojnie bez innych wzruszeń prócz trochy chrypki w gardle, Paweł i pani Evangelista byli pastwą rozbujania nerwów, serdecznego wzburzenia, owych drgań w szpiku i mózgu, jakie odczuwają ludzie namiętni po scenie, w której interesy ich i uczucia doznały gwałtownego wstrząsu. U pani Evangelista ponad te ostatnie pomruki burzy przeleciała straszliwa myśl, czerwony błysk, który chciała rozjaśnić.

„Czy stary Mathias nie zburzył w kilka minut mojej półrocznej pracy? — mówiła sobie. — Czy nie wyrwał Pawła spod mego wpływu, nasuwając mu złe myśli w czasie ich narady w saloniku?"

Stała przy kominku wsparta o marmurowy blat, zamyślona. Kiedy brama zamknęła się za pojazdem rejentów, zwróciła się do zięcia, pragnąc rozjaśnić swoje wątpliwości.

— Oto najstraszliwszy dzień mego życia — wykrzyknął Paweł, szczerze uszczęśliwiony, że się te trudności załatwiły. — Nie znam nic twardszego niż ten stary Mathias. Oby go Bóg wysłuchał i obym został parem Francji! Droga Natalio, pragnę tego obecnie bardziej dla ciebie niż dla siebie. Ty jesteś całą moją ambicją, żyję tylko w tobie.

Słysząc te słowa płynące wprost z serca, zwłaszcza widząc błękit oczu Pawła, którego spojrzenie zarówno jak czoło nie zdradzało żadnej ukrytej myśli, pani Evangelista uczuła przypływ radości.

Wyrzucała sobie ostre słowa, którymi bodła zięcia; w upojeniu triumfu postanowiła rozpogodzić przyszłość. Odzyskała spokój, nadała oczom wyraz słodyczy, który jej przysparzał tyle uroku, i odparła:

— I ja mogę ci powiedzieć toż samo. Toteż, drogie dziecko, może moja hiszpańska natura poniosła mnie dalej, niż chciało serce. Bądź tym, czym jesteś, dobrym jak Bóg: nie chowaj do mnie urazy za parę niebacznych słów. Podaj mi rękę.

Paweł był zawstydzony, poczuwał się do "tysiącznych win, uściskał panią Evangelista.

— Drogi Pawle — rzekła wzruszona — czemu te dwa gryzipiórki nie załatwiły tego wszystkiego bez nas, skoro wszystko miało się tak dobrze ułożyć?

— Nie byłbym wiedział — odparł Paweł — jaka pani jest szlachetna i wielka.

— Pięknie, Pawełku — rzekła Natalia ściskając mu rękę.

— Mamy — rzekła pani Evangelista — kilka rzeczy do załatwienia, drogie dziecko. Córka i ja jesteśmy wyższe ponad głupstwa, do których niektórzy ludzie przywiązują tyle wagi. Tak więc Natalia nie potrzebuje wcale diamentów, daję jej swoje.

— Och, droga mamo, myślisz, że mogłabym je przyjąć? — wykrzyknęła Natalia.

— Tak, dziecko, należą do warunków kontraktu.

— Nie chcę, nie wyjdę za mąż — odparła żywo Natalia. — Zachowaj te klejnoty, które ojciec ofiarowywał ci z taką radością. Jak pan Paweł może wymagać?...

— Cicho bądź, drogie dziecko — rzekła matka, której oczy napełniły się łzami. — Moja nieznajomość interesów skazuje mnie na więcej jeszcze!

— Co takiego?

— Sprzedam swój pałacyk, aby spłacić to, co ci jestem winna.

— Co ty możesz mi być winna, mnie, która ci jestem winna życie? Czyż mogę kiedy wypłacić się wobec ciebie? Jeśli moje małżeństwo kosztuje cię najlżejsze poświęcenie, nie chcę wyjść za mąż.

— Dziecko!

— Droga Natalio — rzekł Paweł — zrozum, że to nie ja ani twoja matka "wymagamy tych poświęceń, ale dzieci...

— A jeśli nie wyjdę za mąż? — przerwała.

— Więc mnie nie kochasz? — rzekł Paweł.

— Ej, ty mała wariatko, czy ty myślisz, że kontrakt ślubny to domek z kart, na który możesz sobie dmuchać wedle zachcenia? Ty ciemna główko, nie wiesz, ile mieliśmy kłopotu, aby wykroić majorat dla twego najstarszego syna? Nie wtrącaj nas z powrotem w kłopoty, z których ledwośmy wybrnęli.

— Czemu rujnować mamę? — rzekła Natalia spoglądając na Pawła.

— Czemu jesteś tak bogata? — odparł z uśmiechem.

— Nie kłóćcie się zanadto, dzieci, jeszczeście się nie pobrali — rzekła pani Evangelista. — Pawle — rzekła — nie trzeba tedy ani podarków ślubnych, ani klejnotów, ani wyprawy. Natalia ma wszystkiego pod dostatkiem. Pieniądze, które wydałbyś na podarki, zachowaj raczej na to, aby wam zapewnić na stałe trochę zbytku w domu. Nie znam, nic głupszego, bardziej mieszczańskiego, niż wydawać sto tysięcy franków na „koszyczek", z którego nie zostaje z czasem nic oprócz starej szkatułki wyścielonej białym atłasem. Natomiast pięć tysięcy przydanych rocznie na toaletę oszczędza młodej kobiecie tysiąca kłopotów i zostaje jej na całe życie. Zresztą pieniądze, które byście obrócili na „koszyczek", będą potrzebne na urządzenie twego pałacyku w Paryżu. Wrócimy do Lanstrac na wiosnę, bo w ciągu zimy Solonet zlikwiduje moje sprawy.

— Wszystko idzie jak najlepiej — rzekł Paweł uszczęśliwiony.

— Zobaczę tedy Paryż! — wykrzyknęła Natalią z akcentem, który słusznie przestraszyłby de Marsaya.

— Skoro się urządzamy w ten sposób — rzekł Paweł — napiszę do de Marsaya, aby wziął dla mnie lożę do Włoskiego i do Opery na zimę.

— Bardzo pan jest miły, nie śmiałam pana o to prosić — rzekła Natalia. — Małżeństwo to wielce sympatyczna instytucja, jeżeli daje mężom talent zgadywania pragnień swoich żon.

— Tak, to właśnie to — rzekł Paweł — ale już północ, trzeba. się żegnać.

— Czemu tak wcześnie dzisiaj? — rzekła pani Evangelista rozwijając ową przymilność, na którą mężczyźni są tak czuli.

Mimo że wszystko odbyło się gładko i wedle praw najwyborniejszej grzeczności, dyskusja ta zasiała wszakże u zięcia jak u teściowej ziarno nieufności i niechęci, gotowe wzejść przy najlżejszym promieniu gniewu lub w ogniu podrażnionego uczucia. W większości rodzin kwestie posagu oraz kontraktu ślubnego rodzą takie pierwotne wrogości, wszczęte z miłości własnej, z urażenia pewnych uczuć, z żalu o pewne ofiary i z ochoty zmniejszenia ich. Czyż skoro się nastręcza trudność, nie musi istnieć zwycięzca i zwyciężony? Rodzice młodej pary starają się korzystnie załatwić ten interes, w ich oczach czysto handlowy, kryjący w sobie sztuczki, korzyści i zawody handlu. Przeważnie sam tylko mąż jest wtajemniczony w sekrety tych układów, a młoda żona zostaje, jak tutaj Natalia, obca targom, które ją czynią bogatą lub ubogą. Odchodząc Paweł myślał, że dzięki zręczności rejenta Mathias majątek jego jest prawie zupełnie zabezpieczony od ruiny. Jeżeli pani Evangelista nie rozstanie się z córką, dom będzie rozporządzał przeszło stoma tysiącami rocznie; tak więc wszystkie przewidywania szczęśliwej przyszłości spełniały się.

„Moja teściowa robi wrażenie przezacnej kobiety — powiadał sobie, jeszcze pod urokiem przymilności, którą pani Evangelista starała się rozproszyć chmury nagromadzone podczas układów. — Mathias myli się. Ci rejenci to osobliwi ludzie, zatruwają wszystko. Wszystkiego narobił ten gryzipiórek Solonet, który chciał bawić się w mędrka".

Gdy Paweł kładł się spać, przechodząc w myśli korzyści odniesione w ciągu wieczora, pani Evangelista również przypisywała sobie zwycięstwo.

— No i cóż, mamo, jesteś zadowolona? — rzekła Natalia towarzysząc matce do sypialni.

— Tak, kochanie moje, wszystko wedle moich pragnień. Czuję, że mi spadł z serca ciężar, który jeszcze rano mnie miażdżył. Paweł to bardzo poczciwy człowiek. Kochany chłopiec, stworzymy mu śliczną egzystencję. Ty mu dasz szczęście, ja biorę na siebie jego karierę. Ambasador hiszpański jest moim przyjacielem, nawiążę z nim, w ogóle nawiążę wszystkie stosunki. Och, znajdziemy się niebawem w centrum życia, wszystko będzie dla nas radością. Dla was słodycze miłości, drogie dzieci, dla mnie ostatnia strawa życia, rozkosze ambicji. Nie przestraszaj się tym, że sprzedaję mój pałacyk; czy myślisz, że my wrócimy kiedy do Bordeaux? Do Lanstrac, owszem. Ale będziemy spędzały każdą zimę w Paryżu, gdzie są teraz nasze prawdziwe interesy. No, widzisz, dziecko, czy to było tak trudno zrobić to, o co cię prosiłam?

— Mamusiu, chwilami było mi wstyd.

— Solonet radzi mi, żebym sprzedała swój pałacyk za dożywotnią rentę — rozważała pani Evangelista — ale trzeba zrobić inaczej, nie chcę ci ująć ani grosza z mego majątku.

— Widziałam, żeście byli wszyscy pogniewani — rzekła Natalia. — Jak uśmierzyła się ta burza?

— Ofiarą moich diamentów — odparła pani Evangelista. — Solonet miał słuszność. Z jakim on talentem poprowadził całą sprawę! Ale — rzekła — weźże te klejnoty, Natalio! Nigdy nie zastanawiałam się poważnie, co są warte te diamenty. Kiedy mówiłam sto tysięcy, byłam szalona. Wszak pani de Gyas utrzymywała, że kolia i kolczyki, które mi dał twój ojciec w dniu ślubu, warte były co najmniej tyle. Biedaczysko był taki hojny! A przy tym mój diament rodzinny, ten, który Filip II dał księciu Albie i który mi zapisała ciotka, zwany „Discrete", szacowany był, zdaje mi się, niegdyś na cztery tysiące kwadrupli.

Natalia przyniosła na toaletę matki sznury pereł, diademy, bransolety, drogie kamienie i bawiła się nimi z przyjemnością, zdradzając nieokreślone uczucie, jakie ożywia pewne kobiety na widok tych skarbów, którymi, wedle komentatorów Talmudu, przeklęte anioły uwiodły córki ludzi, czerpiąc z wnętrza ziemi owe kwiaty niebieskiego ognia.

— Tak — rzekła pani Evangelista — mimo iż, co się tyczy klejnotów, umiem jedynie przyjmować je i nosić, zdaje mi się, że to jest dużo pieniędzy. Przy tym skoro mamy prowadzić wspólny dom, mogę sprzedać swoje srebra, które na samą wagę warte są trzydzieści tysięcy. Kiedyśmy je przywieźli z Limy, przypominam sobie, że na komorze oszacowano je na tyle. Solonet ma słuszność! Poślę po Magusa. Żyd oceni mi te garnitury. Może nie będę musiała lokować resztek majątku na dożywocie.

— Śliczne perły! — rzekła Natalia.

— Mam nadzieję, że Paweł ci je zostawi, jeśli cię kocha. Powinien by to wszystko dać na nowo oprawić i ofiarować ci. Wedle kontraktu diamenty należą do ciebie. No, dobranoc, aniele. Po takim męczącym dniu potrzebujemy obie wypoczynku.

Elegantka, Kreolka, wielka dama niezdolna ogarnąć treści kontraktu, który jeszcze nie był ułożony, usnęła tedy szczęśliwa, widząc, że wydała córkę za człowieka łatwego do powodowania, który zostawi im rządy domu i którego majątek połączony z ich majątkiem pozwoli im nic nie zmieniać w trybie życia. Zdawszy rachunki córce, której cały majątek uznano, pani Evangelista jeszcze została zamożną kobietą.

„Wariatka byłam, żem się tak niepokoiła — mówiła sobie. — Chciałabym, żeby było już po ślubie".

Tak więc pani Evangelista, Paweł, Natalia, dwaj rejenci, wszyscy byli zachwyceni tym pierwszym spotkaniem. Śpiewano „Te Deum" w obu obozach: niebezpieczna sytuacja! Przychodzi chwila, gdy kończy się pomyłka zwyciężonego. Dla wdowy zwyciężonym był jej zięć.

Nazajutrz rano Magus przybył do pani Evangelista. Z pogłosek o bliskim małżeństwie Natalii z hrabią Pawłem sądził, że chodzi o kupno klejnotów. Żyd zdziwił się, dowiadując się, że chodzi o urzędowe niejako oszacowanie diamentów teściowej. Instynkt żydowski jak również parę zręcznych pytań objaśniły go, że z pewnością wartość ta ma być wliczona w kontrakt ślubny. Ponieważ diamenty nie były na sprzedaż, oszacował je tak, jak gdyby je miał kupić człowiek prywatny u kupca. Jedynie jubilerzy umieją odróżniać diamenty azjatyckie od brazylijskich. Kamienie z Golkondy i z Wizapur wyróżniają się białością, czystością blasku, jakiego nie mają inne, których woda zawiera odcień żółty, co przy jednakiej wadze zmniejsza ich cenę. Kolczyki i kolie pani Evangelista, złożone wyłącznie z diamentów azjatyckich, Magus ocenił na dwie ście pięćdziesiąt tysięcy. Co się tyczy „Discrete", był to, jego zdaniem, jeden z najpiękniejszych diamentów w prywatnym posiadaniu i wart był sto tysięcy. Dowiadując się o cenie, która zdradziła jej hojność mężowską, pani Evangelista spytała, czy mogłaby uzyskać tę sumę natychmiast.

— Proszę pani — odparł Żyd — jeśli pani chce sprzedać, dałbym tylko siedemdziesiąt pięć tysięcy za brylant, a sto sześćdziesiąt tysięcy za kolię i kolczyki.

— Czemu ta różnica? — spytała pani Evangelista zdumiona.

— Proszę pani, im diamenty piękniejsze, tym dłużej u nas leżą. Trudność sprzedaży rośnie w stosunku do wartości kamieni. Ponieważ kupiec nie może tracić oprocentowania kapitału, procenty te połączone z ryzykiem wahań wartości towaru tłumaczą różnicę cen kupna a sprzedaży. Straciła pani, od dwudziestu lat, procent od trzystu tysięcy. Jeżeli pani nosiła dziesięć razy rocznie swoje diamenty, kosztowały panią za każdy wieczór tysiąc talarów. Ileż pięknych toalet można mieć za tysiąc talarów! Ci, którzy trzymają diamenty, to są wariaci: ale szczęściem dla nas kobiety nie chcą zrozumieć tych cyfr.

— Dziękuję panu, że mi je pan przedstawił, skorzystam z nich!

— Chce pani sprzedać? — rzekł chciwie Żyd.

— Ile warta jest reszta? — spytała pani Evangelista.

Żyd obejrzał złotą oprawę, wziął perły do światła, zbadał ciekawie rubiny, diademy, agrafki, bransolety, fermuary, łańcuchy i mruknął:

— Jest tu dużo diamentów portugalskich z Brazylii! To warte jest dla mnie tylko sto tysięcy. Ale między kupcami — dodał — te klejnoty poszłyby co najmniej w pięćdziesięciu tysiącach talarów.

— Nie sprzedamy ich — rzekła pani Evangelista.

— Źle panie robią — odparł Magus. — Z dochodu od tej sumy za pięć lat miałaby pani równie piękne diamenty, a zachowałby się kapitał.

Ta osobliwa konferencja rozeszła się po mieście i potwierdziła wieści spowodowane dyskusją przy kontrakcie. Na prowincji wie się wszystko. Służba usłyszawszy podniesione głosy sądziła, że dyskusja była o wiele żywsza, niż była w istocie; plotki przeszły do ust innej służby, a z tych niskich sfer przedostały się do państwa. Uwaga wielkiego świata i miasta była tak bardzo zwrócona na małżeństwo dwojga osób jednako bogatych, wszyscy, wielcy i mali, zajmowali się nimi tak pilnie, że w tydzień później krążyły w Bordeaux najdziwniejsze pogłoski: pani Evangelista sprzedaje pałacyk, jest zrujnowana. Proponowała swoje diamenty Magusowi. Do niczego jeszcze nie doszło między nią a hrabią de Manerville. Czy to małżeństwo przyjdzie do skutku? Jedni mówili tak, drudzy nie. Dwaj rejenci, zapytywani, przeczyli tym potwarzom i mówili o czynnościach czysto formalnych, spowodowanych sprawą majoratu. Ale kiedy opinia raz pójdzie w jakimś kierunku, bardzo trudno zawrócić ją z drogi. Mimo że Paweł co dzień bywał u pani Evangelista, mimo twierdzeń obu rejentów, obleśne potwarze szły swoim trybem. Wiele panien, ich matki lub ciotki, strapione małżeństwem marzonym przez nie lub przez ich rodziny, nie mogły przebaczyć pani Evangelista jej szczęścia, jak autor nie może darować powodzenia koledze. Ten i ów mścił się za dwadzieścia lat zbytku i wspaniałości, jakimi dom hiszpański ciążył na ich miłości własnej. Pewien wielki człowiek z prefektury twierdził, że i rejenci, i obie rodziny nie mogłyby inaczej mówić ani zachowywać się w razie zerwania. Czas, którego wymagało utworzenie majoratu, potwierdzał podejrzenia miejscowych polityków.

— Będą nam zawracali głowę całą zimę, po czym z wiosną pojadą do wód i za rok dowiemy się, że małżeństwo się rozlazło.

— Rozumiecie — powiadali jedni — że dla oszczędzenia honoru dwóch rodzin trudności nie będą pochodziły od żadnej z nich; to kancelaria królewska odmówi; zerwanie wyniknie z jakichś przeszkód tyczących majoratu.

— Pani Evangelista — mówili inni — prowadziła życie, na które kopalnia złota by nie wystarczyła. Kiedy trzeba było napełnić „koszyczek", pokazało się, że już nic nie ma!

Znakomita okazja dla każdego, aby szacować wydatki pięknej wdowy celem kategorycznego ustalenia jej ruiny! Pogłoski doszły do tego, że robiono zakłady za i przeciw małżeństwu. W myśl kodeksu świata pogłoski krążyły bez wiedzy interesowanych. Nikt nie był na tyle wrogiem lub przyjacielem Pawła lub pani Evangelista, aby ich o tym uprzedzić. Paweł miał jakieś interesy w Lanstrac, skorzystał tedy z okazji, aby tam urządzić polowanie dla miejscowej młodzieży, rodzaj pożegnania z kawalerskim życiem. Te łowy uznano powszechnie za wymowne potwierdzenie krążących podejrzeń. W tych okolicznościach pani de Gyas, która miała córkę na wydaniu, uważała za właściwe zbadać teren i iść posmucić się radośnie z porażki poniesionej przez panie Evangelista. Natalia i jej matka były dość zdziwione widząc obłudnie boleściwą twarz margrabiny i spytały, czy jej się nie zdarzyło coś przykrego.

— Jak to! — rzekła. — Nie znacie pogłosek, jakie obiegają Bordeaux? Mimo że w nie nie wierzę, przyszłam się dowiedzieć prawdy, aby je sprostować, jeśli nie wszędzie, to bodaj w kole mych przyjaciół. Być ofiarą albo wspólnikiem podobnej plotki to zbyt fałszywa pozycja, aby prawdziwi przyjaciele chcieli w niej pozostać.

— Ale cóż się dzieje!? — wykrzyknęły obie panie.

Pani de Gyas uczyniła sobie tę przyjemność, aby opowiedzieć wszystkie gadania, nie oszczędzając ani jednego pchnięcia sztyletu swoim serdecznym przyjaciółkom. Natalia i pani Evangelista patrzały na siebie śmiejąc się, ale zrozumiały dobrze sens tego opowiadania i jego pobudki. Hiszpanka wzięła odwet mniej więcej podobny jak Celimena na Arsinoe.

— Moja droga, znając, jak ty, prowincję, czy nie wiesz, do czego zdolna jest matka mająca na karku córkę, która nie wychodzi za mąż z braku posagu i konkurentów, z braku urody, dowcipu, czasem z braku wszystkiego razem? Ależ zatrzymałaby dyliżans, zamordowałaby człowieka, chwyciłaby mężczyznę na rogu ulicy, oddałaby się sto razy sama, gdyby była coś warta. Dużo jest  w Bordeaux kobiet w tym położeniu, które z pewnością nam przypisują swoje myśli i postępki. Przyrodnicy spisali obyczaje dzikich zwierząt, ale zapomnieli matki i córki w pogoni za mężem. To są hieny, które, wedle psalmisty, szukają, kogo by pożarły: z naturą bydlęcia łączą inteligencję człowieka i geniusz kobiety. To, że te małe pajączki tutejsze, panna de Belor, panna de Trans etc., zajęte od tak dawna zastawianiem siatek i nie mogąc doczekać się muchy, nie słysząc najlżejszego poruszenia skrzydełek w pobliżu, są wściekłe, to rozumiem; przebaczam im ich zatrute słówka. Ale że ty, która wydasz córkę, kiedy będziesz chciała, ty, bogata, utytułowana, która nie masz nic z prowincji, ty, której córka jest inteligentna, pełna zalet, mogąca wybierać, ładna, że ty, tak różniąca się od innych swoim paryskim wdziękiem, podlegasz takim niepokojom, to nas doprawdy zdumiewa! Czy mam obowiązek zdawać publicznie sprawę z pertraktacyj, które ludzie fachowi uznali za pożyteczne w sytuacji politycznej, jaka czeka mego zięcia? Czy mania publicznych roztrząsań ogarnia już rodzinę? Czy trzeba było zwołać na sejm rodziców z całej prowincji, aby asystowali debatom kontraktu ślubnego?

Potok złośliwości popłynął na Bordeaux. Pani Evangelista miała opuścić miasto: mogła uczynić przegląd swoich przyjaciółek, nieprzyjaciółek, skarykaturować je, wysmagać bez obawy. Toteż dała upust swoim tajonym spostrzeżeniom, swoim zapiekłym zemstom, dochodząc, jaki interes może mieć ta lub inna osoba w tym, aby przeczyć słońcu w jasne południe.

— Ale, moja droga — rzekła margrabina — pobyt pana de Manerville w Lanstrac, te zabawy dla młodzieży w podobnych okolicznościach...

— Moja droga — przerwała jej wielka dama — czy sądzisz, że my się trzymamy mieszczańskiego ceremoniału? Czy hrabiego trzyma kto na smyczy? Czy sądzisz, że go potrzeba strzec przez żandarmerię? Czy boimy się, że go nam wykradnie jaki prowincjonalny spisek?

— Wierzaj mi, droga przyjaciółko, to, co mówisz, sprawia mi ogromną przyjemność...

Przerwał margrabinie lokaj oznajmiając hrabiego Pawła. Jak wszyscy zakochani, Paweł uważał, że to będzie cudownie zrobić cztery mile, aby spędzić godzinę z Natalią. Zostawił swoich przyjaciół na polowaniu i przybył w butach z ostrogami, ze szpicrózgą w dłoni.

— Drogi Pawle — rzekła Natalia — nie wiesz, jaką w tej chwili dajesz pani odpowiedź.

Kiedy Paweł dowiedział się, jakie oszczerstwa obiegają. Bordeaux, zamiast się pogniewać, zaczął się śmiać.

— Ci zacni ludzie wiedzą może, że nie będzie owego weseliska i p o t a r z y n, jakie są w zwyczaju na prowincji, ani ślubu w południe w kościele, i są wściekli. Ą więc, droga mamo — rzekł całując w rękę panią Evangelista — ciśniemy im bal w wilię ślubu, jak się ciska ludowi festyn na Polach Elizejskich, i damy naszym serdecznym przyjaciołom bolesną przyjemność podpisania kontraktu takiego, jakie rzadko się zdarzają na prowincji.

Wydarzenie to miało wielką doniosłość. Pani Evangelista zaprosiła całe Bordeaux i postanowiła rozwinąć na swym ostatnim balu zbytek, który by był wspaniałym zaprzeczeniem głupich kłamstw miejscowego towarzystwa. Było to uroczyste zobowiązanie w obliczu miasta, że małżeństwo dojdzie do skutku. Przygotowania do balu trwały czterdzieści dni, nazwano go nocą kameliową. Była olbrzymia ilość tych kwiatów na schodach, w przedpokoju i w sali, gdzie podano wieczerzę. Zwłoka ta zeszła się w naturalny sposób z czasem, jakiego wymagały formalności małżeństwa oraz kroki czynione w Paryżu dla stworzenia majoratu. Dokonano kupna gruntów przylegających do Lanstrac, ogłoszono zapowiedzi, wątpliwości rozwiały się. Przyjaciele i wrogowie myśleli już tylko o toaletach na zapowiedzianą uroczystość. Czas zajęty tymi wydarzeniami zatarł tedy trudności zrodzone z pierwszej konferencji, pogrążając w niepamięci burzliwą dyskusję, do której dał powód kontrakt ślubny. Ani Paweł, ani jego teściowa nie myśleli już o tym. Czyż to nie była, jak mówiła pani Evangelista, sprawa dwóch rejentów? Ale komuż się nie zdarzyło, w chwili gdy życie pomyka tak szybko, że go nagle zbudzi wspomnienie, które się rodzi cząsami za późno i uprzytamnia wam doniosły fakt, bliskie niebezpieczeństwo? Rano, w dniu, w którym miano podpisać kontrakt, jeden z owych błędnych ogników błysnął w duszy pani Evangelista, w chwili gdy na wpół jeszcze spoczywała we śnie. Owo zdanie: Questa coda non è di questo gatto! — wyrzeczone przez nią w chwili, gdy Mathias godził się na warunki Soloneta, zabrzmiało jej w uszach. Mimo swej nieudolności w interesach, pani Evangelista rzekła sobie w duchu: — „Jeżeli ten szczwany Mathias uspokoił się, to widać znalazł pokrycie kosztem jednego z małżonków". Poszkodowanym musiał tu być nie Paweł, jak się tego spodziewała. Czyżby to majątek jej córki miał opłacić koszta wojenne? Postanowiła sobie zażądać wyjaśnień co do brzmienia kontraktu, nie zastanawiając się nad tym, co należy uczynić, w razie gdyby jej interesy były zbyt poważnie naruszone. Ten dzień tak bardzo wpłynął na pożycie Pawła, że konieczne jest wytłumaczyć niektóre okoliczności faktyczne, tak ważne w życiu ludzkim. Ponieważ pałac pań Evangelista miało się sprzedać, teściowa hrabiego de Manerville nie cofnęła się przed żadnym wydatkiem na tę uroczystość. Dziedziniec był wysypany piaskiem, przykryty z turecka namiotem i strojny drzewkami mimo zimy. Owe kamelie, o których tyle mówiono od Angoulême po Dax, stroiły schody i sienie. Wybito ścianę, aby powiększyć salę, gdzie odbywała się uczta, i tę, gdzie tańczono. Bordeaux, które błyszczy zbytkiem tylu kolonialnych fortun, żyło w oczekiwaniu przyrzeczonych cudów. Około ósmej, w momencie ostatnich dyskusji, ludzie, ciekawi oglądać strojne kobiety wysiadające z powozów, skupili się w dwóch rzędach koło bramy. Tak więc atmosfera przepychu i zabawy nastrajała dusze w chwili podpisywania kontraktu. W krytycznej chwili zapalone lampiony płonęły na drzewach, a turkot pierwszych powozów rozlegał się w dziedzińcu. Dwaj rejenci spożywali obiad z parą oblubieńców i teściową. Dependent Mathiasa, który miał zbierać podpisy, czuwając zarazem, aby nikt niedyskretnie nie przeczytał kontraktu, był również na obiedzie.

Każdy może przetrząsnąć swoje wspomnienia: żadna toaleta, żadna kobieta, nic nie da się porównać z pięknością Natalii, która, strójna w koronki i atłasy, w tysiącznych puklach spadających zalotnie na szyję, podobna była do kwiatu spowitego w liście. Pani Evangelista, w aksamitnej wiśniowej sukni (kolor zręcznie dobrany, aby uwydatnić jej wspaniałą cerę, czarne oczy i włosy), pani Evangelista w całej krasie kobiety czterdziestoletniej, miała na szyi sznur pereł spięty brylantem „Discrete", aby zadać kłam oszczerstwom.

Dla zrozumienia sceny należy powiedzieć, iż Paweł i Natalia siedzieli sobie na kozetce przy kominku i nie słyszeli ani jednego punktu rachunków z opieki. Oboje jednako dziecinni, jednako szczęśliwi, on swym pragnieniem, ona ciekawością i oczekiwaniem, widzący życie jak niebo bez chmurki, bogaci, młodzi, zakochani, szeptali sobie coś bez ustanku do ucha. Zbrojąc już swą miłość pancerzem legalności, Paweł ledwie pozwalał sobie ucałować końce palców Natalii, musnąć jej śnieżny grzbiet, otrzeć się o jej włosy, kradnąc wszystkim spojrzeniom rozkosze tej nielegalnej śmiałości. Natalia igrała wachlarzem z piór indyjskich, który je] ofiarował Paweł; dar, który, wedle zabobonów niektórych krajów, jest dla miłości wróżbą równie nieszczęśliwą jak darowane nożyczki albo jakikolwiek ostry instrument, co zapewne przypomina mityczne Parki. Siedząc koło dwóch rejentów, pani Evangelista słuchała z największą uwagą. Wysłuchawszy rachunku z opieki, misternie ułożonego przez Soloneta, który z trzech milionów i kilkuset tysięcy, zostawionych przez pana Evangelista, sprowadzał część Natalii do słynnego miliona stu pięćdziesięciu sześciu tysięcy, rzekła do młodej pary: — Ależ słuchajcie, dzieci, to wasz kontrakt! — Dependent wypił szklankę wody z cukrem, Solonet i Mathias wytarli nosy. Paweł i Natalia popatrzyli, wysłuchali wstępu i zaczęli dalej rozmawiać. Ustalenie wkładów, darowizna generalna w razie bezdzietnej śmierci, donacja czwartej części dożywotnio, a czwartej na pełną własność dozwoloną przez kodeks bez względu na ilość dzieci, ustalenie funduszu wspólnoty, diamenty dla żony, biblioteka i konie dla męża, wszystko przeszło bez żadnych uwag. Przyszła sprawa majoratu. Tutaj, kiedy wszystko przeczytano i kiedy wypadało jedynie podpisać, pani Evangelista spytała, jaki będzie skutek tego majoratu.

— Majorat, proszę pani — rzekł Solonet — jest to majątek niezbywalny, utworzony z mienia dwojga małżonków i stworzony na rzecz najstarszego potomka w każdej generacji, bez pozbawienia go jego części w ogólnym dziale.

— Co z tego wyniknie dla córki? — spytała. Stary Mathias, niezdolny ukryć prawdy, zabrał głos:

— Proszę pani, ponieważ majorat jest apanażem oddzielonym od dwóch fortun, przeto, jeśli przyszła małżonka umrze pierwsza zostawiając jedno albo więcej dzieci, z tych jedno płci męskiej, hrabia de Manerville zda przed nimi rachunek jedynie z trzystu pięćdziesięciu sześciu tysięcy franków, z których czwartą część odciągnie jako swoje dożywocie, a czwartą jako pełną własność. Toteż dług jego wobec nich sprowadza się w przybliżeniu do stu pięćdziesięciu tysięcy, nie licząc udziału we wspólnocie etc. W przeciwnym razie, gdyby umarł pierwszy, zostawiając również dzieci płci męskiej, pani de Manerville będzie miała prawo jedynie do trzystu pięćdziesięciu sześciu tysięcy franków, do swoich donacji na dobrach pana de Manerville nie objętych majoratem, do odebrania swoich diamentów i do swojej części we wspólnocie.

Skutki głębokiej polityki pana Mathiasa ukazały się w pełnym świetle.

— Moja córka jest zrujnowana — rzekła cicho pani Evangelista.

Stary i młody rejent usłyszeli to.

— Czy to znaczy zrujnować się — odpowiedział półgłosem Mathias — stworzyć swej rodzinie niezniszczalną fortunę?

Widząc wyraz, jaki przybrała twarz klientki, młody rejent czuł się w obowiązku określić klęskę w cyfrach.

— Chcieliśmy ich złapać na trzysta tysięcy franków, oni nam odebrali najoczywiściej osiemset tysięcy, kontrakt określa naszą stratę czterysta tysięcy franków na korzyść dzieci. Trzeba zerwać albo zgodzić się — rzekł Solonet.

Nie podobna opisać chwili milczenia, jakie zapadło. Stary Mathias czekał jak triumfator podpisu dwojga osób, które myślały, że obłupią jego klienta. Natalia, niezdolna pojąć, że traci połowę majątku, Paweł nieświadomy, że dom Manerville ją zyskuje, wciąż śmieli się i rozmawiali. Solonet i pani Evangelista patrzyli po sobie, on zachowując zimną krew, ona powściągając tłum wzburzonych myśli. Przeszedłszy okres niesłychanych wyrzutów, fazę, w której patrzała na Pawła jako na przyczynę swej nierzetelności, znalazła wreszcie sofizmaty, aby przerzucić na niego błędy swej opieki, uważając go za swą ofiarę. I w jednej chwili spostrzegła, że tam, gdzie spodziewała się odnieść triumf, sama wpadła i że ofiarą jest jej własna córka! Stała się występną bez korzyści, padła ofiarą uczciwego starca, tracąc z pewnością jego szacunek. Czyż nie jej konszachty zrodziły pomysł starego Mathiasa? Straszliwa myśl! Mathias z pewnością oświecił Pawła. Jeśli dotąd nic nie mówił, z pewnością po podpisaniu kontraktu stary lis ostrzeże swego klienta o niebezpieczeństwach, które groziły, a których uniknął, chociażby po to, aby zgarnąć owe komplementy, na które wszyscy ludzie są łasi. Czyż go nie przestrzeże przed kobietą dość podstępną, aby maczać palce w tym spisku? Czy nie zniszczy władzy, jaką zdobyła na zięciu? Słabe natury, skoro raz się uprzedzą, zacinają się i nie zmieniają już sądu. Wszystko tedy stracone! W dniu, w którym zaczęły się targi, liczyła na słabość Pawła, na jego niemożność zerwania tak daleko posuniętego związku. W tej chwili ona sama o ileż mocniej była związana! Trzy miesiące wprzódy Paweł mógł stosunkowo łatwo zerwać małżeństwo, ale dziś całe Bordeaux wie, że od dwóch miesięcy rejenci usunęli wszystkie trudności. Zapowiedzi spadły z ambony. Ślub miał się odbyć za dwa dni. Przyjaciele obu rodzin całe towarzystwo wystrojone na bal schodziło się. Jak oznajmić, że wszystko odłożone? Przyczyna zerwania rozeszłaby się, nieskazitelna uczciwość starego Mathiasa znalazłaby wiarę. Publiczność byłaby przeciw paniom Evangelista, którym nie brakło zawistnych. Trzeba było tedy ustąpić! Te nieubłagane refleksje spadły na panią Evangelista jak huragan i zmiażdżyły ją. O ile zachowała powagę godną dyplomaty, broda jej zadrgała owym apoplektycznym ruchem, jakim Katarzyna II objawiła swój gniew w dniu, w którym na tronie, w obliczu dworu i w okolicznościach niemal że podobnych pozwolił sobie z niej zadrwić młody król szwedzki. Solonet zauważył tę grę mięśni, która zwiastowała skurcz śmiertelnej nienawiści, burzę głuchą i bez błyskawic! W tej chwili pani Evangelista uczuła istotnie ową nienasyconą nienawiść, której zarodek zostawili Arabowie w powietrzu Hiszpanii.

— Drogi panie — rzekła nachylając się do swego rejenta — pan nazywał to galimatiasem; otóż zdaje mi się, że nie ma nic jaśniejszego pod słońcem.

— Pozwoli pani...

— Proszę pana — ciągnęła wdowa nie słuchając — jeżeli pan nie ocenił znaczenia tych warunków w czasie wspólnej konferencji, bardzo szczególne jest, że pan tego nie przemyślał w ciszy gabinetu. To nie może być nieudolność.

Młody rejent pociągnął klientkę do saloniku, powiadając sobie w duchu: „Mam więcej niż tysiąc talarów za rachunek z opieki, tysiąc za kontrakt, sześć tysięcy franków sperandy za sprzedaż pałacyku, razem piętnaście tysięcy franków do ocalenia: nie gniewajmy się".

Zamknął drzwi, zmierzył panią Evangelista zimnym spojrzeniem rejenta, odgadł uczucia, które nią miotały, i rzekł:

— Łaskawa pani, kiedy ja, być może, przekroczyłem dla pani granice sprytu, czy pani chce zapłacić moje oddanie w taki sposób?

— Ależ...

— Proszę pani, nie obliczyłem skutków donacji, to prawda, ale jeżeli pani nie chce hrabiego Pawła za zięcia, czy panią kto zmusza? Czy kontrakt podpisany? Niech pani przyjmie gości i odłóżmy sprawę. Lepiej zadrwić z całego Bordeaux niż dać zadrwić z siebie.

ię Jak to usprawiedliwić przed całym towarzystwem, już uprzedzonym do nas?

— Omyłką popełnioną w Paryżu, brakiem jakiegoś dokumentu — rzekł Solonet.

— Ale nabyte grunty?

— Panu de Manerville nie zbraknie posagów ani partii.

— Tak, on nie straci nic, ale my wszystko!

— Panie — odparł Solonet — mogą mieć hrabiego tańszym kosztem, jeśli dla pani tytuł jest najwyższą racją.

— Nie, nie możemy igrać tak z naszym honorem. Złapałam się w potrzask. Całe Bordeaux będzie jutro trzęsło się od tego. Wymieniliśmy uroczyste słowo.

— Pani chce, aby panna Natalia była szczęśliwa — rzekł Solonet.

— Przede wszystkim.

— Być szczęśliwą we Francji — rzekł rejent — czyż to nie jest być panią w domu? Będzie prowadziła za nos tego dudka Manerville; to jest takie zero, że nie spostrzeże się na niczym. Gdyby teraz nie ufał pani, zawsze będzie ufał żonie. Jego żona, czyż to nie pani? Los hrabiego jest jeszcze w pani rękach.

— Gdyby pan mówił prawdę, nie wiem, czy mogłabym panu czego odmówić — rzekła z wybuchem, który zabarwił jej spojrzenie.

— Wracajmy — rzekł Solonet pojmując  swą  klientkę — ale w każdej rzeczy niech mnie pani dobrze słucha! Później może mnie pani pomówić o nieudolność, jeśli pani zechce.

— Drogi kolego — rzekł za powrotem młody rejent do pana Mathiasa — mimo swego sprytu nie przewidział pan wypadku, gdyby pan de Manerville zmarł bezdzietnie ani też gdyby umarł zostawiając same córki. W tych dwóch wypadkach majorat dałby powód do procesów z Manerville'ami. Uważam tedy za konieczne ustalić, że w pierwszym wypadku majorat zostanie włączony do generalnej donacji między małżonkami, w drugim zaś uzna się go za niebyły. Konwencja tyczy się jedynie przyszłej małżonki.

— Klauzula zupełnie słuszna — rzekł Mathias. — Co do jej ratyfikacji, pan hrabia porozumie się zapewne z kancelarią, o ile będzie trzeba.

Młody rejent wziął pióro i nakreślił na marginesie aktu tę straszliwą klauzulę, na którą Paweł i Natalia nie zwrócili uwagi. Pani Evangelista spuściła oczy, gdy stary Mathias ją odczytywał.

— Podpiszmy — rzekła matka.

Głos, który zdławiła pani Evangelista, zdradzał gwałtowne wzruszenie. Powiedziała sobie w tej chwili: „Nie! to nie moja córka będzie zrujnowana, ale on! Moja córka będzie miała nazwisko, tytuł i majątek. Jeżeli przypadkiem Natalia spostrzeże, że nie kocha męża, albo gdyby pokochała nieodparcie innego, Pawła wygna się z Francji! A moja córka będzie wolna, szczęśliwa i bogata".

O ile stary Mathias rozumiał się na interesie, niewiele się rozumiał na analizie ludzkich namiętności; przyjął tę konkluzję jako akt skruchy zamiast w niej widzieć wypowiedzenie wojny. Gdy Solonet i jego dependent czuwali nad tym, aby Natalia podpisała i sparafowała wszystkie akty, co wymagało czasu, Mathias pociągnął Pawła do okna i zdradził mu tajemnice punktów, które obmyślił, aby go ocalić od pewnej ruiny.

— Ma pan hipotekę stu pięćdziesięciu tysięcy franków na tym pałacu — rzekł kończąc: — jutro będzie podjęta. Mam u siebie obligacje renty matrykułowane moim staraniem na nazwisko pańskiej żony. Wszystko jest w porządku. Ale kontrakt zawiera pokwitowanie sumy w diamentach. Niech pan ich zażąda; interes interesem. Diamenty idą w tej chwili w górę, mogą spaść. Kupno dóbr Auzac i Saint-Froult pozwala panu spieniężyć wszystko, aby nie ruszyć obligacyj żoninych. Zatem, panie hrabio, bez fałszywego wstydu. Pierwsza rata płatna jest po dopełnieniu formalności, wynosi dwieście tysięcy, niech pan obróci na to diamenty. Będzie pan miał hipotekę na pałacu pani Evangelista na drugą ratę, a dochody z majoratu pomogą panu wypłacić się z reszty. Jeśli pan będzie miał ten hart, aby wydawać nie więcej niż pięćdziesiąt tysięcy przez trzy lata, odzyska pan dwieście tysięcy, które pan obecnie jest winien. Jeśli pan obsadzi winem górzyste grunty w Saint-Froult, podniesie pan dochód z tej posiadłości do dwudziestu sześciu tysięcy. Pański majorat, nie licząc pałacu w Paryżu, będzie kiedyś wart pięćdziesiąt tysięcy funtów renty, to będzie jeden z najpiękniejszych, jakie znam. Tak więc zrobi pan doskonałą partię.

Paweł uścisnął serdecznie ręce starego przyjaciela. Gest ten nie mógł ujść uwagi pani Evangelista, która podeszła, aby podać Pawłowi pióro. Dla niej podejrzenia stały się rzeczywistością, uwierzyła, że Paweł i Mathias są w zmowie. Fala wściekłości i nienawiści napłynęła do jej serca. Kości były rzucone.

Sprawdziwszy, czy wszystkie załączniki są zasygnowane, czy wszystkie osoby zawierające kontrakt położyły swoje inicjały u dołu każdej stronicy, stary Mathias popatrzył kolejno na Pawła i na teściową, i nie widząc, aby klient jego żądał diamentów, rzekł:

— Nie sądzę, aby oddanie diamentów przedstawiało trudności; jesteście państwo obecnie jedną rodziną.

— Byłoby właściwiej, aby pani je oddała; pan de Manerville wziął na siebie nadwyżkę rachunku opieki, nie wiadomo zaś, kto z brzegu — rzekł Solonet, który spostrzegł w tej okoliczności sposób podjudzenia teściowej na zięcia.

— Och, mamo — rzekł Paweł — to byłby wstyd dla nas wszystkich postępować w ten sposób. Summum ius, summa iniuria  — rzekł do Soloneta.

— A ja — rzekła pani Evangelista, która w przypływie swej nienawiści ujrzała zniewagę w aluzji Mathiasa — podrę kontrakt, o ile pan ich nie przyjmie!

Wyszła miotana ową krwawą wściekłością, która chciałaby wszystko zniszczyć, a którą bezsilność przywodzi do szaleństwa.

— Na imię nieba, weź, Pawle — rzekła mu Natalia do ucha. — Mama jest pogniewana, dowiem się wieczór, czemu, powiem ci, uspokoimy ją.

Rada z pierwszego podstępu, pani Evangelista zatrzymała kolczyki i naszyjnik. Kazała przynieść klejnoty oszacowane przez Magusa na sto pięćdziesiąt tysięcy. Nawykli oglądać rodzinne diamenty, stary Mathias i Solonet zbadali garnitur i okrzyknęli się z zachwytu.

— Nie traci pan ani grosza z posagu, panie hrabio — rzekł Solonet do Pawła, przyprawiając go o rumieniec.

— Tak — rzekł Mathias — te klejnoty mogą opłacić pierwszą ratę nabytych posiadłości.

— I koszta kontraktu — rzekł Solonet.

Nienawiść, jak miłość, karmi się najdrobniejszymi rzeczami, wszystko jej jest dobre. Tak jak osoba kochana nie robi nic złego, tak samo osoba znienawidzona nie robi nic dobrego. Pani Evangelista widziała komedię w skrupułach, do jakich zrozumiała wstydliwość skłoniła Pawła, który chciał jej zostawić diamenty i który nie wiedział, gdzie podziać puzdra z klejnotami; byłby je rad wyrzucić za okno. Widząc jego zakłopotanie, pani Evangelista nagliła go wzrokiem, zdając się mówić: „Niech je pan zabiera".

— Droga Natalio — rzekł Paweł do narzeczonej — schowaj sama te klejnoty, są twoje, daję ci je.

Natalia schowała je do szuflady w konsolce. W tej chwili turkot powozów był bardzo głośny, a szmer rozmów w sąsiednich salonach zmusił Natalię i jej matkę do pokazania się. Salony były już pełne, bal się rozpoczął.

— Skorzystaj pan z miodowego miesiąca, aby sprzedać diamenty - rzekł stary rejent do Pawła na odchodnym.

Oczekując tańców, goicie szeptali sobie do ucha o tym małżeństwie, ten i ów wyrażał wątpliwości co do przyszłości młodej pary.

— Już skończone? — spytał pani Evangelista jeden z miejscowych luminarzy.

— Mieliśmy tyle aktów do wysłuchania, żeśmy się spóźnili; ale można nam darować — odparła.

— Co do mnie, nic nie słyszałam — rzekła Natalia przyjmując ramię Pawła, aby otworzyć bal.

— Oboje młodzi lubią wydawać pieniądze, a z pewnością nie matka ich powstrzyma — rzekła jakaś stara dama.

— Ale podobno utworzyli majorat z pięćdziesięcioma tysiącami rocznej renty.

— Ba!

— Widzę, że stary Mathias maczał w tym palce — rzekł jakiś sądownik. — Jeżeli tak, to z pewnością dlatego, że poczciwiec chciał ocalić przyszłość rodziny.

— Natalia jest za ładna, aby mogła nie być straszliwą kokietką. Skoro będzie miała za sobą dwa lata małżeństwa — mówiła młoda kobieta — nie ręczyłabym za szczęście Pawła.

— Czyżby kwiat młodzieży miał zwiędnąć? — odparł pan Solonet.

— Mimo że się owinął o tę tyczkę — rzekła jakaś panna.

— Nie wydaje ci się, że pani Evangelista jest jakaś kwaśna?

— Ba, moja droga, ktoś mi mówił, że ona zachowała ledwie dwadzieścia pięć tysięcy renty, cóż to jest dla niej?

— Nędza, oczywiście.

— Tak, ogołociła się dla córki. Pan de Manerville podobno tak dusił...

— Szalenie! — odparł Solonet. — Ale będzie parem Francji. Maulincourowie, widam de Pamiers będą go popierać, należy do Dzielnicy Saint-Germain.

— Och, bywa tam tylko, to i wszystko — rzekła dama, która miała ochotę złowić go na zięcia. — Panna Evangelista, córka handlarza, nie otworzy mu z pewnością królewskich pokojów.

— Jest stryjeczną wnuczką księcia de Casa Real.

— Po kądzieli!

Wszystkie te gadania wyczerpały się rychło. Gracze siedli do kart, panny i kawalerowie zaczęli tańczyć, podarto kolację. Zgiełk uciszył się nad ranem, gdy pierwsze brzaski dnia wdarły się przez okno. Pożegnawszy Pawła, który odszedł ostatni, pani Evangelista udała się do córki, bo jej pokój zagarnął architekt dla powiększenia terenu zabawy. Mimo iż Natalia i matka upadały ze zmęczenia, znalazłszy się same wymieniły kilka słów.

— Mamuśku droga, co tobie?

— Mój aniele, dowiedziałam się dziś wieczór, jak daleko może iść czułość matki. Nie znasz się na interesach i nie wiesz, na jakie podejrzenia wystawiono moją uczciwość. Ale zdeptałam mą dumę; chodziło o twoje szczęście i o naszą reputację.

— Chcesz mówić o tych diamentach? On to opłakał, biedny chłopak. Nie chciał ich, ja je mam.

— Śpij, drogie dziecko. Pomówimy o interesach, skoro się obudzimy — rzekła z westchnieniem — bo mamy interesy z sobą, a teraz jest ktoś trzeci między nami.

— Ach, mamo, Paweł nie będzie nigdy przeszkodą do naszego szczęścia — rzekła Natalia zasypiając.

— Biedne dziecko, nie wie, że ten człowiek ją zrujnował! Pani Evangelista uczuła w duszy pierwsze drgnienia chciwości, jakiej pastwą stają się ludzie starsi. Pragnęła odbudować dla córki cały majątek zostawiony przez męża. Stało się to dla niej kwestią honoru. Miłość matczyna uczyniła ją odtąd tak biegłą w rachunkach, jak była dotąd niedbała i marnotrawna. Myślała o tym, jak wyzyskać swoje kapitały, lokując ich część w rencie, która stała wówczas po osiemdziesiąt. Namiętność często odmienia w jednej chwili charakter: niedyskretny staje się dyplomatą, tchórz staje się odważny. Nienawiść uczyniła tę rozrzutnicę skąpą. Majątek mógł posłużyć planom zemsty, jeszcze niewyraźnym i mętnym, które miały w niej dojrzeć. Zasnęła powiadając sobie: „Do jutra!" Mocą zjawiska nie zbadanego, ale dobrze znanego myślicielom, duch jej miał w czasie snu opracować jej myśli, rozjaśnić je, uporządkować, poddać jej sposób opanowania Pawła i dostarczyć planu, który wprowadziła w życie zaraz nazajutrz.

O ile zgiełk zabawy spłoszył zatroskane myśli, które chwilami oblegały Pawła, o tyle, kiedy się znalazł sam w łóżku, znowu zaczęły go dręczyć. „Zdaje się — powiadał sobie — że gdyby nie poczciwy Mathias, mamusia byłaby mnie wykierowała. Czy to podobna? Co za interes pchał ją do tego, aby mnie oszukać? Czyż nie mamy złączyć naszych majątków i żyć razem? Zresztą po co się tym kłopotać? Za kilka dni Natalia będzie moją żoną, interesy nasze są ściśle określone, nic nie może nas rozłączyć. Kości rzucone! Bądź co bądź, będę się miał na baczności. Gdyby Mathias miał słuszność, ostatecznie, nie biorę ślubu z teściową".

W tej drugiej bitwie przyszłość Pawła bez jego wiedzy odmieniła fizjonomię. Z dwóch istot, z którymi się żenił, sprytniejsza stała się jego zaciętym wrogiem i obmyślała, jak oddzielić jego interesy od swoich. Niezdolny zrozumieć w teściowej charakteru Kreolki, Paweł tym bardziej nie umiał przejrzeć jej sprytu. Kreolka to stworzenie zupełnie odrębne; z Europejki ma inteligencję, z tropików nielogiczny impet namiętności, z Indii apatyczną beztroskę, z jaką czyni lub znosi zarówno dobre, jak złe; natura pełna wdzięku zresztą, ale niebezpieczna, jak niebezpieczne jest dziecko, o ile nad nim nie czuwać. Jak dziecko, kobieta taka chce mieć wszystko natychmiast; jak dziecko podpaliłaby dom, aby ugotować jajko. W chwilach apatii nie myśli o niczym; myśli o wszystkim, gdy wchodzi w grę namiętność. Ma coś z perfidii Murzynów, którzy otaczają ją od kolebki, ale jest równie naiwna jak oni. Jak oni i jak dzieci, umie chcieć z rosnącą siłą pragnienia, umie wysiadywać swoją myśl, aby dojrzała. Skojarzenie przymiotów i wad, które temperament hiszpański spotęgował jeszcze w pani Evangelista, a które grzeczność francuska pociągnęła swym polorem. Ten charakter uśpiony w szczęściu przez szesnaście lat, zajęty potem błahostkami świata, pod wpływem pierwszej nienawiści zrozumiał własną siłę, obudził się jak pożar, wybuchnął w chwili, gdy kobieta traci swoje najdroższe przywiązania i żąda nowego elementu, aby podsycić płomień, który ją pożera. Natalia miała jeszcze być trzy dni pod wpływem matki! Zwyciężona pani Evangelista miała tedy przed sobą cały dzień, ów ostatni dzień, który córka spędza z matką. Słowem, Kreolka mogła oddziałać na życie tych dwojga istot, przeznaczonych, aby iść razem przez chaszcze i drogi paryskiego świata, gdyż Natalia ślepo wierzyła w matkę. Jakiejż doniosłości miała nabyć każda rada w duszy tak nastrojonej! Całą przyszłość mogło wytyczyć jedno zdanie. Żaden kodeks, żadna instytucja nie zdołają zapobiec zbrodni moralnej, która zabija słowem. W tym ułomność sprawiedliwości ludzkiej; w tym różnica między obyczajami wielkiego świata a obyczajami ludu: jeden jest szczery, drugi obłudny; w jednym włada nóż, w drugim jad mowy lub myśli; jednemu śmierć, drugiemu bezkarność!

Nazajutrz koło południa pani Evangelista znalazła się, na wpół leżąc, na skraju łóżka Natalii. Całe rano spędziły na pieszczotach i na szczebiocie, na szczęśliwych wspomnieniach wspólnego życia, w czasie którego żaden rozdźwięk nie zmącił harmonii ich serc, zgodności myśli ani wspólnych uciech.

— Biedna mała — mówiła matka płacząc szczerymi łzami — jakże mi nie być wzruszoną na myśl, że ty, której każde życzenie spełniam, masz od jutra należeć do człowieka, którego będzie ci trzeba słuchać.

— Och, mamusiu, słuchać Pawła! — rzekła Natalia czyniąc mimowolny ruch głowy, który wyrażał pełne wdzięku powątpiewanie. — Śmiejesz się? — rzekła. — Czyż ojciec nie spełniał zawsze twoich kaprysów? Czemu? Bo cię kochał. Czyżby on mnie nie miał kochać?

— Owszem, Paweł cię kocha; ale jeśli mężatka nie ma się na baczności, nic nie ulatnia się równie szybko jak miłość małżeńska. Wpływ kobiety na męża  zależy  od początków; trzeba ci dobrej rady.

 — Ależ ty będziesz z nami...

— Może, drogie dziecko! Wczoraj na balu wiele myślałam o niebezpieczeństwie naszego współżycia. Gdyby moja obecność miała ci szkodzić, gdyby postępki, którymi winnaś powoli utrwalać swą władzę, Paweł przypisywał memu wpływowi, czyż twoje małżeństwo nie stałoby się piekłem? Za pierwszym skrzywieniem, na które pozwoliłby sobie twój mąż, czyż ja, przy mojej dumie, nie opuściłabym domu? Jeśli mam go opuścić kiedyś, wolę do niego nie wchodzić. Nie przebaczyłabym twemu mężowi rozdźwięku, jaki wniósłby między nas. Przeciwnie, kiedy będziesz już panią, kiedy twój mąż będzie dla ciebie tym, czym twój ojciec był dla mnie, nieszczęście to nie będzie już groziło. Choćby ta polityka miała być ciężka dla twego młodego i tkliwego serduszka, szczęście twoje wymaga, abyś była u siebie absolutną panią.

— Czemu, droga mamo, powiadasz tedy, że ja powinnam go słuchać?

— Drogie dziecko, jeśli kobieta chce panować, musi zawsze udawać, że robi to, czego chce mąż. Gdybyś tego nie wiedziała, mogłabyś niewczesnym buntem zniszczyć swoją przyszłość. Paweł jest słaby; mógłby się dać opanować przyjacielowi, może nawet kobiecie... Uprzedź to, stając się panią w domu. Czyż nie lepiej, abyś nim rządziła ty niż kto inny?

— Zapewne — rzekła Natalia. — Ja mogę tylko chcieć jego szczęścia.

— Mnie, drogie dziecko, wolno myśleć wyłącznie o twoim i chcieć, abyś w sprawie tak poważnej nie znalazła się bez busoli wśród raf, które napotkasz.

— Ależ, mamusiu, czyż nie jesteśmy dość silne, aby zostać razem przy nim, nie obawiając się owego skrzywienia, którego ty się lękasz? Paweł cię kocha, mamo.

— Och! och! raczej się mnie boi, niż kocha. Obserwuj go dobrze dziś, kiedy mu powiem, że was puszczę do Paryża samych: choćby najbardziej udawał zmartwienie, zobaczysz, jak będzie w duchu uszczęśliwiony.

— Czemu?

— Czemu? Drogie dziecko! Powiem to jemu samemu i przy tobie.

— Ale jeśli wyjdę za niego jedynie pod tym warunkiem, że się z tobą nie rozstanę? — rzekła Natalia.

— Nasze rozstanie jest konieczne — odparła pani Evangelista — ponieważ wiele względów zmienia moją przyszłość. Jestem zrujnowana. Ciebie czeka w Paryżu świetna egzystencja, ja nie mogłabym tam przyzwoicie żyć nie zjadając tej odrobiny, która mi została; mieszkając w Lanstrac będę dbała o wasze interesy i odbuduję sobie majątek oszczędnością.

— Ty, oszczędność? — wykrzyknęła drwiąco Natalia. — Nie róbże się od razu babunią. Jak to, ty miałabyś mnie opuścić z takich pobudek? Droga mamo, Paweł może ci się wydawać głupiutki, ale nie jest ani odrobinę interesowny.

— Och — odparła pani Evangelista głosem, który mówił wiele i który zaniepokoił Natalię — dyskusja nad kontraktem uczyniła mnie bardzo nieufną i budzi we mnie pewne wątpliwości. Ale bądź bez obawy, dziecko — rzekła biorąc córkę za szyję i przyciągając ją do siebie — nie zostawię cię długo samej. Kiedy mój powrót nie będzie wam już niczym groził, kiedy Paweł wyrobi sobie o mnie opinię, wrócimy do naszego kochanego życia, do naszych gawęd...

— Jak to, mamusiu, potrafiłabyś żyć bez swojej Naty?

— Tak, aniele, bo będę żyła dla ciebie. Czy moje matczyne serce nie będzie wciąż się czuło szczęśliwe myślą, że przyczyniam się, jak jest moją powinnością, dp waszego majątku?

— Ależ, mamusiu, więc ja mam zostać sama z Pawłem tak od razu? Co się ze mną stanie? Jak się to odbędzie? Co ja mam robić, czego nie mam robić?

— Biedna mała, czy ty myślisz, że ja cię tak opuszczę w pierwszej bitwie? Będziemy do siebie pisywały trzy razy na tydzień jak para kochanków i będziemy wciąż blisko, bliziutko. Nie zdarzy ci się nic, o czym bym nie wiedziała, uchronię cię od wszelkiego nieszczęścia. A przy tym byłoby śmieszne, gdybym nie przyjechała was odwiedzić, to byłoby z ujmą dla twego męża, spędzę zawsze u was w Pary wzu jakiś miesiąc albo dwa.

— Sama, już sama, z nim! — rzekła Natalia ze zgrozą, przerywając matce.

— Czyż nie trzeba ci być jego żoną?

— Tak, wiem, ale przynajmniej powiedz mi, jak mam postępować! Ty, która robiłaś wszystko, co chciałaś, z moim ojcem, ty znasz się na tym, będę ci ślepo posłuszna.

Pani Evangelista ucałowała córkę w czoło; oczekiwała tej prośby.

— Moje dziecko, rady moje muszą dostrajać się do okoliczności. Mężczyźni nie są między sobą podobni. Między lwem a żabą mniejsza jest różnica niż między jednym a drugim mężczyzną. Czyż ja wiem dziś, co ci się zdarzy jutro? Mogę ci dać teraz jedynie ogólne wskazówki.

— Droga mamo, powiedz prędko wszystko, co wiesz!

— Przede wszystkim, dziecko, przyczyną zguby mężatek, które pragną zachować serce mężów... a — rzekła po pauzie — zachować ich serce lub panować nad nimi, to jedno i to samo... otóż, główna przyczyna nieporozumień tkwi w stałym współżyciu, które nie istniało niegdyś, a które rozpanoszyło się w tym kraju wraz z manią rodzinną. Od przewrotu, który się spełnił we Francji, mieszczańskie obyczaje wtargnęły do arystokratycznych domów. To nieszczęście sprawił jeden z ich pisarzy, Rousseau, bezecny heretyk, antyspołeczny mędrek, który, nie wiem, w jaki sposób, umiał usprawiedliwić największe niedorzeczności. Utrzymywał, że wszystkie kobiety mają te same prawa i właściwości, że w życiu, powinno się być posłusznym naturze, jak gdyby żona hiszpańskiego granda, jak gdybyśmy ty albo ja miały coś wspólnego z kobietą z ludu! Od tego czasu kobiety z towarzystwa zaczęły karmić dzieci, wychowywać córki i siedzieć w domu. Przez to życie skomplikowało się w taki sposób, że szczęście stało się prawie niemożliwe, bo zgodność charakterów, dzięki której my żyjemy z sobą jak dwie przyjaciółki, jest wyjątkiem. Ciągła styczność jest nie mniej niebezpieczna między dziećmi i rodzicami co między małżeństwem.. Mało jest dusz, których miłość oparłaby się wszechobecności, ten cud przynależy tylko Bogu. Wznieś więc między sobą a Pawłem zapory światowe, chodź na bale, do Opery, wyjeżdżaj na spacer rano, jadaj obiady poza domem, bywaj dużo, miej dla niego mało czasu. Dzięki tej metodzie nie stracisz ceny. Kiedy, aby iść razem do końca życia, dwoje istot ma tylko miłość, szybko wyczerpią się jej zasoby: obojętność, przesyt, wstręt zjawią się niebawem. Co robić, gdy miłość zwiędnie? Wiedz, że miejsce wygasłego uczucia zastępuje jedynie obojętność lub wzgarda. Bądź tedy dla męża zawsze młoda i wciąż nowa. Że on cię znudzi, to może się zdarzyć, ale ty nie nudź go nigdy. Umieć się nudzić w porę — to tajemnica wszelkiej władzy. Nie zdołasz urozmaicić szczęścia ani troską o majątek, ani gospodarstwem; gdybyś tedy nie wciągnęła męża w swoje życie światowe, gdybyś go nie zabawiała, doszlibyście do najokropniejszej martwoty. Tu zaczyna się spleen miłości. Ale kocha się zawsze osobę, która nas bawi albo która nam daje szczęście. Dawać szczęście lub brać je to dwa systemy kobiece rozdzielone przepaścią.

— Droga mamo, słucham cię, ale nie rozumiem.

— Jeśli pokochasz Pawła do tego stopnia, aby robić wszystko, co on zechce, jeśli naprawdę da ci szczęście, wszystko przepadło, nie będziesz panią i najlepsze rady nie zdadzą się na nic.

— To już jaśniejsze, ale dowiaduję się reguły nie umiejąc jej stosować — rzekła Natalia śmiejąc się — Mam teorię, praktyka przyjdzie z czasem.

— Moja biedna Natuś — odparła matka, która uroniła szczerą łzę myśląc o małżeństwie córki i przycisnęła Natalię do serca — zdarzą ci się rzeczy, które utrwalą twoją pamięć. Słowem — dodała po pauzie, w której objęły się serdecznym uściskiem — wiedz dobrze, moja Nato, że my wszystkie jako kobiety mamy swój los, jak: mężczyźni swoje powołanie. Tak więc dana kobieta stworzona jest, aby być elegantką, uroczą panią domu, jak mężczyzna jest z urodzenia generałem lub poetą. Twoim powołaniem jest podobać się. Twoje wychowanie zresztą urobiło cię dla świata. Dziś kobiety powinno się wychowywać do salonu, jak niegdyś wychowywało się je do gineceum. Nie jesteś stworzona ani na matkę rodziny, ani na intendenta. Jeśli będziesz miała dzieci, mam nadzieję, że nie tak, aby ci zepsuły figurę nazajutrz po zamążpójściu; nie ma nic bardziej mieszczańskiego niż zajść w ciążę w miesiąc po ślubie, a zresztą to dowodzi, że mąż żony nie kocha prawdziwie. Będziesz miała tedy dzieci w parę lat po ślubie; więc cóż! guwernantki i preceptorzy wychowają je. Ty bądź wielką damą, która reprezentuje w domu zbytek i przyjemność, ale okazuj swą wyższość jedynie w rzeczach, które głaszczą próżność mężczyzn, a ukrywaj tę, której mogłabyś nabyć w poważnych sprawach.

— Ależ ty mnie przerażasz, mamo! — wykrzyknęła Natalia. — Jak ja zdołam sobie przypomnieć te nauki? W jaki sposób ja, taka roztrzepana, taka dziecinna, zdołam obliczać, zastanawiać się...

— Ależ, drogie maleństwo, ja ci powiadam jedynie to, czego byś się nauczyła później, ale opłacając swoje doświadczenie okrutnymi błędami, omyłkami, które przyprawiłyby cię o zgryzoty i spaczyłyby twoje życie.

— Ale od czego zacząć? — rzekła naiwnie Natalia.

— Instynkt cię poprowadzi — odparła matka. — W tej chwili Paweł o wiele bardziej cię pożąda, niż kocha; miłość zrodzona z pragnienia jest nadzieją, a ta, która następuje po zaspokojeniu, jest rzeczywistością. Tu, dziecko, spoczywać będzie cała twoja władza; w tym kwestia. Któraż kobieta nie jest kochana w wilię? Bądź kochana nazajutrz, a będziesz nią całe życie. Paweł to człowiek słaby, który łatwo nabiera przyzwyczajeń; jeśli ci ustąpi pierwszy raz, będzie ustępował zawsze. Kobieta gorąco upragniona może wszystkiego żądać: nie popełniaj szaleństwa wielu kobiet, które, nie znając wagi pierwszych godzin swego panowania, zużywają je na głupstwa. Władzą, jaką da ci pierwsza namiętność męża, posługuj się na to, aby go przyzwyczaić do posłuchu. Ale aby nauczyć go ulegać, wybierz rzecz najnierozsądniejszą: zmierzysz granice swej potęgi rozmiarem ustępstwa. Co za zasługę będziesz miała skłaniając go do rzeczy rozsądnej? Czy to tobie byłby posłuszny? Trzeba zawsze chwytać byka za rogi, powiada kastylskie przysłowie: skoro raz ujrzał bezcelowość swojej obrony i swojej siły, jest pokonany. Skoro mąż zrobi dla ciebie głupstwo, będziesz nad nim panowała.

— Mój Boże, po cóż...

— Ponieważ, dziecko, małżeństwo trwa całe życie, a mąż nie jest człowiekiem takim jak inni. Toteż nie rób nigdy tego szaleństwa, aby się w czymkolwiek zdradzić. Bądź zawsze wstrzemięźliwa w mowie i uczynkach, możesz nawet śmiało posunąć się do chłodu; chłód można dawkować wedle upodobania, podczas gdy nie ma nic ponad ostateczny wyraz miłości. Mąż, moja droga, to jedyny mężczyzna, z którym kobieta nie może sobie nic pozwolić. Nie ma zresztą nic łatwiejszego niż zachować swą godność. Te słowa: „Twoja żona nie powinna, twoja żona nie może zrobić ani powiedzieć tego a tego", są wielkim talizmanem. Całe życie kobiety mieści, się w owym: „Nie chcę! — Nie mogę!" Nie mogę, jest to nieprzeparty argument słabości, która się kładzie na ziemi, płacze i — zwycięża. Nie chcę jest ostatnim argumentem. Siła kobieca objawia się wówczas cała: toteż rozwijaj ją jedynie w ważnych okolicznościach. Powodzenie spoczywa w sposobie, w jaki kobieta posługuje się tymi dwoma słowami, jak je komentuje i odmienia. Ale istnieje sposób lepszy jeszcze niż te dwa, które pociągają za sobą dyskusję. Ja, moje dziecko, panowałam wiarą. Jeśli twój mąż będzie w ciebie wierzył, możesz wszystko. Aby go natchnąć tą religią, trzeba wmówić w niego, że ty go rozumiesz. I nie myśl, aby to była rzecz łatwa: kobieta może zawsze dowieść mężczyźnie, że go kocha, ale trudniej jest wydobyć zeń przyznanie, że go rozumie. Winnam ci powiedzieć wszystko, moje dziecko, bo przed tobą jest życie i jego komplikacje. Życie, w którym dwie wole powinny się z sobą zgadzać, zacznie się dla ciebie jutro! Czy uprzytamniasz sobie tę trudność? Najlepszy sposób, aby pogodzić wasze dwie wole, to urządzić się tak, by istniała w domu tylko jedna wola, twoja. Wiele osób utrzymuje, że kobieta gotuje sobie nieszczęście, zamieniając niejako role; ale, moje dziecko, w ten sposób kobieta może kierować wypadkami zamiast się im poddawać, a to jedno obala wszystkie zarzuty.

Natalia ucałowała ręce matki, wilżąc je łzami wdzięczności. Jak kobiety, w których namiętność fizyczna nie podnosi temperatury moralnej, zrozumiała doniosłość tej polityki kobiecej; ale, podobna zepsutym dzieciom, które nie dadzą się pokonać silniejszym racjom i które trzymają się uparcie swego pragnienia, wróciła do ataku z argumentacją, jaką dzieciom podsuwa ich prosta logika.

— Droga mamo, przed kilku dniami tyle mówiłaś o karierze Pawła, którą ty jedna możesz pokierować; czemu odmieniasz zdanie, zostawiając nas samym sobie?

— Nie znałam ani rozmiaru swoich zobowiązań, ani cyfry swoich długów — odparła matka, która nie chciała zdradzić swego sekretu. — Zresztą za rok lub dwa odpowiem ci na wszystko. Paweł przyjdzie, ubierajmy się! Bądź przymilna, jak byłaś... pamiętasz? owego wieczora, kiedyśmy dyskutowali ów nieszczęsny kontrakt; dziś chodzi o to, aby ocalić szczątek naszej fortuny i dać ci coś, do czego jestem zabobonnie przywiązana.

— Co takiego?

— „Discreto".

Paweł przyszedł koło czwartej. Mimo iż witając się z teściową starał się nadać fizjonomii miły wyraz, pani Evangelista dostrzegła chmury, które nagromadziły się pod wpływem nocnych myśli oraz refleksji porannych.

„Mathias nagadał mu!" — pomyślała obiecując sobie zniweczyć dzieło starego rejenta.

— Drogie dziecko — rzekła — zostawiłeś swoje diamenty w konsolce, a przyznam ci się, że nie chciałabym już widzieć rzeczy, które omal nie nagromadziły chmur między nami. Zresztą, jak to zaznaczył pan Mathias, trzeba je sprzedać, aby pokryć pierwszą ratę posiadłości, które nabyłeś.

— Brylanty nie są już moje, dałem je Natalii, abyś, mamo, widząc je na jej szyi, nie pamiętała przykrości.

Pani Evangelista ujęła rękę Pawła i uścisnęła ją serdecznie, wstrzymując łzę wzruszenia.

— Słuchajcie, dzieci — rzekła spoglądając na Natalię i Pawła — jeżeli tak, to zaproponuję wam jeden interes. Jestem zmuszona sprzedać swoje perły i kolczyki. Tak, Pawle, nie chcę zmienić ani grosza mającku na dożywocie, nie zapominam, co wam jestem winna. Otóż, przyznaję się do mej słabości, sprzedać „Discreto" wydaje mi się klęską. Sprzedać diament, który ma przydomek Filipa II i który nosiła jego królewska ręka, kamień historyczny, którym przez dziesięć lat książę Alba zdobił rękojeść szpady — nie, to niemożliwe. Magus oszacował kolczyki i naszyjnik z górą na sto tysięcy, zamieńmy je na klejnoty, które ci oddaję, aby dopełnić zobowiązań wobec córki; zyskacie na tym, ale co mi to szkodzi, nie jestem interesowna. Zatem, Pawle, ty swoimi oszczędnościami zrobisz sobie tę przyjemność, aby złożyć Natalii diadem, diament po diamencie. Zamiast mieć owe fantazyjne stroiki, owe cacka, które są w modzie jedynie w małym świecie, twoja żona posiądzie wspaniałe diamenty, które jej będą prawdziwą rozkoszą. Skoro trzeba sprzedawać, czyż nie lepiej pozbyć się rupieci, a zachować w rodzinie te piękne kamienie?

— A ty, mamo? — rzekł Paweł.

— Ja — odrzekła pani Evangelista — ja nie potrzebuję już niczego. Tak, ja będę waszą gospodynią w Lanstrac. Czyżby to nie było szaleństwo jechać do Paryża w chwili, gdy mam tu likwidować resztki majątku? Robię się skąpa — dla wnuków.

— Droga mamo — rzekł Paweł wzruszony — czy ja mogę przyjąć tę ofiarę, której nie mam sposobu odwdzięczyć?

— Mój Boże, czyż wy nie jesteście dla mnie czymś najdroższym na ziemi!? Czy sądzicie, że nie będzie szczęściem móc sobie powiedzieć przy kominku: „Natalia jedzie dziś strojna na bal do księżnej de Berry. Przeglądając się w swoim diamencie na szyi, z moimi kolczykami, czuje owo drgnienie miłości własnej, które tak przyczynia się do szczęścia kobiety, które sprawia, że jest wesoła, uprzejma!"

Nic bardziej nie zasmuca kobiety jak to, co rani jej próżność. Nie widziałam jeszcze kobiety źle ubranej, aby była miła i w dobrym humorze. No! Bądź sprawiedliwy, Pawle! O wiele więcej odczuwamy szczęście przez kochaną istotę niż przez samych siebie.

„Mój Boże, co on sobie uroił, ten Mathias" — myślał Paweł. — Mamo — rzekł półgłosem — zgadzam się.

— A ja jestem zawstydzona — rzekła Natalia.

W tej chwili zjawił się Solonet, przynosząc klientce dobrą nowinę: wśród znajomych sobie spekulantów znalazł dwóch przedsiębiorców mających chrapkę na pałacyk, gdzie dzięki rozległym ogrodom można było budować.

— Dają dwieście pięćdziesiąt tysięcy — rzekł — ale jeśli się pani zgadza, mógłbym ich doprowadzić do trzystu tysięcy. Ma pani dwa morgi ogrodu.

— Mąż zapłacił za wszystko dwieście tysięcy, toteż zgadzam się; ale zastrzeże pan dla mnie meble, lustra...

— Ha, ha — rzekł śmiejąc się Solonet — pani rozumie się na interesach.

— Niestety, muszę — rzekła wzdychając.

— Słyszałem, że wiele osób wybiera się na mszę północną — rzekł Solonet spostrzegając, że jest zbyteczny, i żegnając się.

Pani Evangelista odprowadziła go do ostatnich drzwi i szepnęła mu do ucha:

— Mamy teraz za pięćdziesiąt tysięcy walorów; jeżeli uzyskam dla siebie dwieście tysięcy franków z ceny domu, mogę zgromadzić czterysta pięćdziesiąt tysięcy franków kapitału. Chcę je ulokować najkorzystniej, liczę na pana w tej mierze. Zostanę prawdopodobnie w Lanstrac.

Młody rejent ucałował rękę klientki z gestem wdzięczności; akcent bowiem wdowy obudził w Solonecie wiarę, że ten związek natchniony interesem rozciągnie się nieco dalej.

— Może pani liczyć na mnie — rzekł — znajdę pani lokatę w towarach, na których pani nie ryzykuje nic, a może pani osiągnąć znaczne zyski...

— Do jutra — rzekła — bo pan jest naszym świadkiem wraz z margrabią de Gyas.

— Czemu, droga mamo — rzekł Paweł — nie chcesz jechać z nami do Paryża? Natalia dąsa się na mnie, jak gdybym ja był przyczyną...

— Myślałam nad tym długo, moje dzieci; krępowałabym was. Czulibyście się w obowiązku wciągać mnie do wszystkiego, co byście robili, a młodzi ludzie mają własne pojęcia, które ja mogłabym mimo woli zamącić. Jedźcie sami. Nie chcę rozciągać na hrabinę de Manerville słodkiej władzy, jaką miałam nad Natalią; trzeba ci ją zostawić całą. Widzisz, Pawle, istnieją między mną a Natą przyzwyczajenia, które trzeba skruszyć. Mój wpływ musi ustąpić twemu. Chcę, abyś mnie kochał, i wierz mi, że ja tu więcej biorę twoją stronę, niż sobie wyobrażasz. Młodzi mężowie są, prędzej czy później, zazdrośni o przywiązanie, jakie córka ma dla matki. Kiedy się już dobrze zżyjecie, kiedy miłość stopi wasze dusze w jedno, wówczas, drogie dziecko, widząc mnie w swoim domu, nie będziesz się lękał niepożądanego wpływu. Znam świat i ludzi, widziałam wiele małżeństw zburzonych ślepą miłością matek, które stawały się równie nieznośne dla córek, co dla zięciów. Przywiązanie starych ludzi jest często dokuczliwe. Może nie umiałabym się dość trzymać na uboczu. Mam tę słabość, że jeszcze uważam się za ładną, są pochlebcy, którzy chcą we mnie wmówić, że jeszcze jestem kobietą, mogłabym was drażnić swoimi pretensjami... Pozwólcie mi uczynić jeszcze jedno poświęcenie dla waszego szczęścia: dałam wam swój majątek, chcę wam jeszcze ofiarować swoje ostatnie próżności kobiece. Twój Mathias jest stary, nie mógłby czuwać nad twym majątkiem, ja zostanę twoim rządcą, stworzę sobie zajęcia, jakie, wcześniej czy później, przystały starym ludziom; potem, kiedy będzie trzeba, przyjadę do Paryża wspierać cię w twoich ambitnych projektach. No, Pawle, bądź szczery, moja propozycja jest ci na rękę, nieprawdaż?

Paweł za nic nie chciał przyznać, ale był bardzo rad, że zyskuje wolność. Rozmowa ta, którą pani Evangelista dalej wiodła w tym tonie, rozwiała w jednej chwili podejrzenia, jakie w nim obudził stary rejent co do teściowej.

„Mama miała słuszność — rzekła sobie Natalia, która śledziła wyraz twarzy Pawła. — Jest bardzo rad, że się rozstaję z mamą, ale czemu?"

Czyż to czemu nie było pierwszym znakiem zapytania, jaki stawia nieufność, i czyż nie przydawało ono powagi naukom matczynym?

Są charaktery, które, na wiarę jednego dowodu, wierzą w przyjaźń. U takich ludzi wiatr północny spędza równie szybko chmury, jak wiatr zachodni je sprowadza; widzą jedynie skutki, nie sięgając do przyczyn. Paweł należał do owych natur z gruntu ufnych, bez złych uczuć, ale też bez zdolności przewidywania. Słabość jego wynikała bardziej z jego dobroci, z jego wiary w dobroć niż z niemocy duchowej.

Natalia była zamyślona i smutna, bo nie umiała się obejść bez matki. Paweł, z zarozumiałością, jaką daje miłość, śmiał się z melancholii przyszłej żony, powiadając sobie, że słodycze małżeństwa i Paryż rozproszą to. Pani Evangelista widziała z przyjemnością zaufanie Pawła, bo pierwszym warunkiem zemsty jest obłuda. Nienawiść jawna jest bezsilna. Kreolka uczyniła dwa wielkie kroki. Córka była już posiadaczką pięknego garnituru diamentów, który kosztował Pawła dwieście tysięcy i który Paweł z pewnością miał uzupełnić. Następnie, zostawiła dwoje dzieciaków samym sobie, bez innego doradcy poza ich nierozsądną miłością. Przygotowała w ten sposób swoją zemstę bez wiedzy córki, która wcześniej czy później stanie się jej wspólniczką. Czy Natalia pokocha Pawła? W tym tkwiła kwestia, której obrót mógł zmienić projekty pani Evangelista: zbyt szczerze kochała córkę, aby nie miała uszanować jej szczęścia. Przyszłość Pawła zależała tedy jeszcze od niego. Gdyby potrafił obudzić miłość, byłby ocalony.

Wreszcie nazajutrz o północy, po wieczorze spędzonym w rodzinie z czterema świadkami, których pani Evangelista uraczyła owym długim obiadem następującym po urzędowym akcie, młoda para i przyjaciele udali się na mszę przy pochodniach, na której była setka ciekawych. Małżeństwo święcone w nocy budzi zawsze w duszach posępne przeczucia; światło jest symbolem życia i przyjemności, którego wróżb w nocy brakuje. Spytajcie najbardziej nieustraszonej duszy, czemu jest zmrożona, czemu czarny chłód sklepień ją rozstraja? Czemu odgłos kroków ją przeraża? Czemu nasłuchuje krzyku sów i puchaczy? Mimo iż nie ma przyczyny drżeć, każdy drży; ciemność, obraz śmierci, zasmuca. Natalia, oderwana od matki, płakała. Dziewczynę oblegały wszystkie wątpliwości, które ogarniają na progu nowego życia, gdzie, mimo najpewniejszych rękojmi szczęścia, tysiąc paści czyha na kobietę. Zimno jej było, trzeba jej było podać płaszcz. Zachowanie pani Evangelista jak również młodej pary wzbudziło sporo uwag w wykwintnym tłumie, który skupił się koło ołtarza.

— Solonet mówił mi, że państwo młodzi jadą sami do Paryża, jutro z rana.

— Pani Evangelista miała zamieszkać z nimi.

— Paweł już się jej pozbył.

— Co za niezręczność — rzekła margrabina de Gyas. — Zamknąć drzwi matce żony, czyż to nie znaczy otwierać je kochankowi ? Czy on nie wie, co to matka?

— Był bardzo twardy dla pani Evangelista, biedna kobieta sprzedała swój pałac i będzie mieszkała w Lanstrac.

— Natalia jest bardzo smutna.

— Czy chciałabyś nazajutrz po ślubie znaleźć się na gościńcu?

— To bardzo niewygodnie.

— Rada jestem, żem przyszła — rzekła jakaś dama. — To mnie przekonało o potrzebie otaczania małżeństwa całą pompą, całą tradycyjną uroczystością; tutaj wszystko wydaje mi się bardzo nagie, bardzo smutne. A jeżeli mam panu powiedzieć, co myślę — rzekła nachylając się do sąsiada — ten ślub wydaje mi się nieprzyzwoity.

Pani Evangelista wzięła Natalię do swego powozu i zawiozła ją sama do Pawła.

— A więc, mamo, stało się...

— Pomyśl, drogie dziecko, o moich ostatnich przestrogach, a będziesz szczęśliwa. Bądź zawsze jego żoną, nie kochanką.

Kiedy Natalia się położyła, matka odegrała małą komedyjkę, rzucając się z płaczem w objęcia zięcia. Był to jedyny prowincjonalizm, na jaki sobie pozwoliła pani Evangelista, ale miała w tym swoje racje. Przez łzy i słowa, na pozór szalone i bezładne, uzyskała od Pawła ustępstwa, jakie czynią wszyscy mężowie. Nazajutrz wsadziła młodą parę do powozu i odprowadziła ich aż za prom, którym przebywa się Żyrondę. Jednym słówkiem Natalia uspokoiła panią Evangelista, że o ile Paweł wygrał partię przy kontrakcie, o tyle teraz zaczyna się jej rewanż. Natalia uzyskała już od męża najdoskonalsze posłuszeństwo.

KONKLUZJA

W pięć lat później, w listopadzie, pewnego popołudnia, hrabia Paweł de Manerville, zawinięty w płaszcz, z pochyloną głową, wszedł tajemniczo do rejenta Mathiasa w Bordeaux. Za stary, aby się zajmować interesami, poczciwiec sprzedał kancelarię i dożywał spokojnie dni w jednym ze swoich domów, gdzie osiadł. Pilna sprawa kazała mu wyjść z domu w chwili, gdy gość się zjawił; ale stara gospodyni, uprzedzona o przybyciu Pawła, zaprowadziła go do pokoju pani Mathias, zmarłej przed rokiem.

Strudzony długą podróżą, Paweł spał do wieczora. Wróciwszy starzec zaszedł spojrzeć na dawnego klienta i popatrzył na śpiącego, jak matka patrzy na dziecko. Joanna udała się za panem i stała przy łóżku podpierając się pod boki.

— Rok temu, Joasiu, kiedy odbierałem w tym miejscu ostatnie tchnienie mojej drogiej żony, nie wiedziałem, że wrócę tu, aby zobaczyć pana hrabiego na wpół żywego.

— Biedny pan! Jęczy przez sen — rzekła Joasia.

Były rejent odpowiedział jedynie mruknięciem „Do paralusza!" — niewinnym zaklęciem, oznaczającym u niego zniechęcenie człowieka, który spotyka trudności nie do przezwyciężenia.

„Bądź co bądź — powiedział sobie — ocaliłem mu Lanstrac, Auzac, Saint-Froult i pałac w Paryżu!"

Mathias policzył na palcach i wykrzyknął:

— Pięć lat, oto pięć lat w tym właśnie miesiącu, jak jego stara ciotka, dziś nieboszczka, godna pani de Maulincour, prosiła dla niego o rękę tego małego krokodyla przebranego za kobietę, która ostatecznie, jak się spodziewałem, zrujnowała go.

Przyjrzawszy się dobrą chwilę młodemu człowiekowi, poczciwy stary podagryk, wsparty na lasce, udał się wolnymi krokami na przechadzkę po ogródku. O dziewiątej dano wieczerzę, bo Mathias jadał wieczerzę. Starzec zdziwił się niepomału, widząc Pawła ze spokojnym czołem, z twarzą pogodną, mimo iż znacznie zmienioną. Jeżeli w trzydziestym trzecim roku hrabia de Manerville wyglądał na czterdziestkę, zmiana ta wypływała jedynie z przejść moralnych; fizycznie czuł się dobrze. Ujął ręce poczciwca nie pozwalając mu wstać i uścisnął je serdecznie, mówiąc:

— Zacny stary Mathias! I ty miałeś swoje zgryzoty!

— Moje były naturalne, panie hrabio, ale pańskie...

— Pomówimy o mnie za chwilę, przy wieczerzy.

— Gdybym nie miał jednego syna na urzędzie, a córki zamężnej — rzekł poczciwiec — niech mi pan wierzy, panie hrabio, znalazłby pan u starego Mathiasa coś więcej niż gościnność. W jaki sposób przybywa pan do Bordeaux, w chwili gdy na wszystkich murach przechodnie czytają ogłoszenia o zajęciu nieruchomości folwarków Grassol, Guadet, winnicy Belle-Rose i pańskiego pałacu? Nie mogę wyrazić zgryzoty, jakiej doświadczam widząc te obwieszczenia, ja, który czterdzieści lat pielęgnowałem owe posiadłości jak moje własne, ja, który jako trzeci dependent u godnego pana Chesneau, mego poprzednika, kupiłem je dla szanownej matki pańskiej i który własną ręką spisałem pięknym rondem akt na pergaminie! Ją, który mam akta prawne w kancelarii mego następcy, ja, który przeprowadzałem likwidacje! Ja, który widziałem pana ot tycim! — rzekł rejent trzymając rękę o dwie stopy od ziemi. — Trzeba być rejentem przez lat czterdzieści jeden i pół, aby zrozumieć boleść, jaką mi sprawia widok mego nazwiska wydrukowanego pełnymi głoskami w obliczu Izraela na protokołach zajęcia i przepisaniu własności. Kiedy przechodzę ulicą i widzę ludzi czytających te okropne żółte afisze, "wstyd mi tak, jak gdyby chodziło o moją własną ruinę i o mój honor. Są cymbały, którzy to sylabizują, głośno, aby ściągnąć ciekawych, i silą się na najgłupsze komentarze. Czy każdy nie jest panem swego majątku? Pański ojciec schrupał dwie fortuny, nim odbudował tę, którą panu zostawił; nie byłby pan Manerville'em, gdyby pan nie szedł w jego ślady. Zresztą zajęcie nieruchomości dało powód do całego rozdziału w kodeksie, jest przewidziane, znajduje się pan w wypadku dopuszczonym przez prawo. Gdybym nie był starcem o siwych włosach, który czeka jedynie trącenia łokciem, aby się zwalić do grobu, wytłukłbym tych, którzy przystają przed tą ohydą: „Na żądanie pani Natalii Evangelista, małżonki Pawła Franciszka Józefa hrabiego Manerville, będącej w separacji majątkowej, mocą wyroku trybunału pierwszej instancji departamentu Sekwany" etc.

— Tak — rzekł Paweł — a obecnie w separacji od stołu i łoża...

— A! — rzekł starzec.

— Och! wbrew woli Natalii — rzekł żywo hrabia — trzeba mi było ją oszukać, nie wie o moim wyjeździe.

— Pan wyjeżdża?

— Mam zapłacony bilet na pokładzie „Pięknej Amelii", jadę do Kalkuty.

— Za dwa dni! — rzekł starzec. — Zatem nie zobaczymy się już, panie hrabio.

— Masz pan dopiero siedemdziesiąt trzy lata, drogi Mathias, i masz podagrę, prawdziwy dyplom długowieczności. Kiedy wrócę, zastanę cię na nogach. Pańska tęga głowa i pańskie serce będą jeszcze zdrowe, pomożesz mi odbudować zachwianą budowlę. Zrobię ładny majątek w siedem lat. Za powrotem będę miał dopiero czterdziestkę. Wszystko jest jeszcze możliwe w tym wieku.

— Pan — rzekł Mathias z mimowolnym gestem zdumienia — pan, panie hrabio, będzie się trudnił handlem, czy pan to mówi serio?

— Nie jestem już panem hrabią, drogi Mathias. Bilet mój opiewa na nazwisko Kamila, jedno z chrzestnych imion mojej matki. Przy tym mam znajomości, które mi pozwolą zrobić majątek inaczej.

Handel będzie ostatnią ucieczką. Wreszcie jadę z dość znaczną sumą, aby próbować szczęścia na wielką skalę.

— Gdzie jest ta suma?

— Przyjaciel ma mi ją wysłać.

Starzec upuścił widelec słysząc słowo przyjaciel, nie przez szyderstwo ani przez zdumienie; twarz jego wyrażała ból, jakiego doświadczał widząc, że Paweł poddaje się złudzeniom zwodniczej nadziei; oko jego tonęło w otchłani, w której hrabia widział silny grunt pod nogami.

— Byłem blisko pięćdziesiąt lat rejentem, ale nie widziałem jeszcze, aby bankrutowi przyjaciel pożyczył pieniędzy!

— Nie znasz de Marsaya! W chwili gdy my tu rozmawiamy, jestem pewien, że on sprzedał rentę, jeśli trzeba, i że jutro dostanie pan czek na pięćdziesiąt tysięcy talarów.

— Życzę panu tego. Czyż ten przyjaciel nie mógł panu pomóc w interesach? Byłby pan żył spokojnie w Lanstrac z dochodów pani hrabiny przez sześć czy siedem lat.

— A kto zapłaciłby milion pięćset tysięcy długu, w których żona moja miała udział na pięćset pięćdziesiąt tysięcy?

— Jak to, w cztery lata zrobił pan milion czterysta pięćdziesiąt tysięcy franków długu?

— Nic jaśniejszego, drogi Mathias. Czyż nie zostawiłem diamentów żonie? Czyż nie włożyłem stu pięćdziesięciu tysięcy franków, które nam przypadły ze sprzedaży pałacu teściowej, w urządzenie domu w Paryżu? Czy nie trzeba było tutaj spłacić naszych nabytków oraz kosztów połączonych z kontraktem ślubnym? Czyż wreszcie nie trzeba było sprzedać czterdziestu tysięcy funtów renty Natalii, aby spłacić Auzac i Saint-Froult? Sprzedaliśmy je po osiemdziesiąt siedem, zadłużyłem się tedy blisko na dwieście tysięcy od pierwszego miesiąca po ślubie. Zostało nam sześćdziesiąt siedem tysięcy funtów renty. Wydawaliśmy stale dwieście tysięcy franków ponadto. Dołącz do tych dziewięciuset tysięcy nieco lichwiarskich procentów, a otrzymasz z łatwością milion.

— Do kata! — rzekł rejent. — A dalej?

— Ano cóż, najpierw chciałem dopełnić żonie garnitur rozpoczęty sznurem pereł spiętym na diament „Discrete", rodzinny klejnot, i kolczykami matki. Zapłaciłem sto tysięcy franków za diadem z brylantów. Mamy już milion sto tysięcy. Dłużen jestem majątek mojej żony, który wynosi trzysta pięćdziesiąt tysięcy, jej posag.

— Ale — rzekł Mathias — gdyby pani hrabina była zastawiła swoje brylanty, a pan swoje dochody, miałby pan, wedle mego rachunku, trzysta tysięcy, którymi mógłby pan uspokoić swoich wierzycieli...

— Kiedy człowiek upadł, drogi Mathias, kiedy jego posiadłości są obciążone hipotekami, kiedy żona jego ma pierwsze miejsce przed wierzycielami ze swoją pretensją, kiedy wreszcie ten człowiek ma sto tysięcy franków weksli, które, mam tę nadzieję, znajdą pokrycie w cenie, jaką osiągną moje dobra, wówczas nic nie jest możliwe. A koszta wywłaszczenia?

— Straszne! — rzekł rejent.

— Szczęściem, zmieniono zajęcie w dobrowolną sprzedaż, aby przeciąć ogień.

— Sprzedać Belle-Rose — wykrzyknął Mathias — kiedy zbiór z roku 1825 jest w piwnicy!

— Nie ma rady!

— Belle-Rose warte jest sześćset tysięcy.

— Natalia je odkupi, poradziłem jej  to.

— Szesnaście tysięcy franków w zwykły rok i możliwości takie jak rok 1825 ! Ja sam podbiję Belle-Rose do siedmiuset tysięcy, a każdy folwark do stu dwudziestu tysięcy.

— Tym lepiej, wypłacę się, jeżeli uda się sprzedać pałac w Bordeaux za dwieście tysięcy.

— Solonet da i więcej, ma na niego ochotę. Wycofał się z przeszło stoma tysiącami renty, zarobionymi na giełdzie. Sprzedał swoją kancelarię za trzysta tysięcy i żeni się z bogatą Mulatką. Bóg wie, na czym zrobiła pieniądze, ale powiadają, że ma miliony. Rejent grający na giełdzie, rejent żeniący się z Mulatką? Co za czasy! Obracał, powiadają, kapitałami pańskiej teściowej.

— Bardzo upiększyła Lanstrac i podniosła uprawę ziemi, płaciła mi regularnie czynsze.

— Nie byłbym jej nigdy posądzał, że potrafi się tak rządzić.

— Jest taka dobra i taka oddana, płaciła zawsze długi Natalii przez te trzy miesiące, które spędzała w Paryżu.

— Mogła sobie na to pozwolić, żyje z Lanstrac — rzekł Mathias. — Ona oszczędna! Co za cud! Kupiła świeżo, między Lanstrac a Grasol, dobra Grainrouge, tak że jeśli dociągnie aleję w Lanstrac aż do gościńca, mógłby pan zrobić półtorej mili swoim majątkiem. Zapłaciła sto tysięcy franków gotówką za Grainrouge, które warte jest tysiąc talarów renty z zamkniętymi oczami.

— Zawsze jest piękna — rzekł Paweł. — Życie na wsi wybornie ją konserwuje. Nie pojadę się z nią pożegnać, upuściłaby sobie krwi dla mnie.

— Daremnie byś pan jechał, jest w Paryżu. Przybyła tam może właśnie w chwili, gdy pan odjeżdżał.

— Dowiedziała się z pewnością o sprzedaży mego majątku i przybyła mi na pomoc. Nie mogę się skarżyć na życie. Jestem kochany, to pewna, tak jak człowiek może być kochany na tej ziemi, przez dwie kobiety, które rywalizowały z sobą w oddaniu, były zazdrosne o siebie. Córka zarzucała matce, że mnie zanadto kocha, a matka wymawiała córce jej rozrzutność. To przywiązanie zgubiło mnie. Jak nie zadowalać najmniejszych kaprysów kobiety, którą się kocha? Jak się temu oprzeć! Ale też jak przyjąć jej, poświęcenia? Tak, z pewnością, mogliśmy zlikwidować mój majątek i osiąść w Lanstrac, ale wolę raczej jechać do Indii i przywieźć stamtąd bogactwo niż wyrwać Natalię z życia, które lubi. Toteż to ja zaproponowałem separację majątkową. Kobiety to anioły, których nie trzeba nigdy mieszać do spraw materialnych.

Stary Mathias słuchał z wyrazem powątpiewania i zdziwienia.

— Nie macie dzieci? — spytał.

— Na szczęście — odparł Paweł.

— Ja inaczej pojmuję małżeństwo — odparł naiwnie stary rejent. — Żona powinna, moim zdaniem, dzielić dobry i zły los męża. Słyszałem, że w młodym małżeństwie, które kocha się jak kochankowie, nie bywa dzieci. Czyż więc przyjemność jest jedynym celem małżeństwa? Czy nie raczej szczęście i rodzina? Ale pan miał ledwie dwadzieścia osiem lat, a pani hrabina dwadzieścia, można zrozumieć, żeście myśleli tylko o miłości. Jednakże charakter pańskiego kontraktu ślubnego i pańskie nazwisko — wyda się panu, że rozumuję jak rejent! — wszystko skłaniało pana do tego, aby zacząć od tęgiego chłopaka. Tak, panie hrabio, a gdyby pan miał tylko córki, nie trzeba było poprzestawać, ażby pan miał chłopca dla umocnienia majoratu. Czy panna Evangelista nie była dość silna, czy groziło jej czym macierzyństwo? Powie mi pan, że to są stare metody naszych przodków; ale w szlacheckiej rodzinie, panie hrabio, prawa żona powinna mieć dzieci i dobrze je wychować; jak mówiła księżna de Sully, żona wielkiego Sully, kobieta nie jest narzędziem rozkoszy, ale honorem i cnotą domu.

— Nie znasz kobiet, dobry Mathias — rzekł Paweł. — Aby być szczęśliwym, trzeba je kochać tak, jak one chcą być kochane. Czyż nie jest coś brutalnego w tym, aby tak rychło pozbawiać kobietę jej przewag, niszczyć jej piękność, zanim się nią nacieszyła?

— Gdyby pan miał dzieci, matka byłaby powściągnęła rozrzutność kobiety, byłaby siedziała w domu...

— Gdybyś miał słuszność, mój drogi Mathias — rzekł Paweł marszcząc brwi — byłbym jeszcze nieszczęśliwszy. Nie pomnażaj moich cierpień morałami poniewczasie, pozwól mi odjechać beż zagłębiań się w przeszłość.

Nazajutrz Mathias otrzymał przekaz na sto pięćdziesiąt tysięcy franków na okaziciela, przesłany przez Henryka de Marsay.

— Widzisz, mój stary, nie napisał ani słowa, zaczyna od tego, że spełnia, o co go proszę. Henryk to natura najdoskonalej niedoskonała, najnielegalniej piękna, jaką znam. Gdybyś widział, z jaką wyższością ten młody jeszcze człowiek wznosi się nad uczucia, nad interesy i co to za wielki polityk, zdumiałbyś się jak ja, widząc, ile on ma serca.

Mathias próbował zwalczać postanowienie Pawła, ale było ono nieodwołalne i usprawiedliwione tyloma poważnymi argumentami, że stary rejent nie próbował już wstrzymać swego klienta. Rzadkie jest, aby odjazd handlowych statków odbywał się punktualnie; ale, nieszczęsnym dla Pawła przypadkiem, wiatr był pomyślny i „Piękna Amelia" miała rozwinąć żagle nazajutrz. W chwili gdy statek odjeżdża, przystań zatłoczona jest krewnymi, przyjaciółmi, ciekawymi. Wśród osób, które się tam znalazły, niektóre znały Pawła. Katastrofa jego czyniła go w tej chwili równie sławnym, jak był niegdyś przez swój majątek; ciekawość tedy była poruszona. Każdy miał tam coś do powiedzenia. Starzec odprowadził Pawła do portu i wiele musiał wycierpieć, słysząc niektóre z tych komentarzy.

— Kto by poznał w człowieku, którego widzisz tam koło starego Mathiasa, owego dandysa, zwanego kwiatem młodzieży, który pięć lat temu nadawał ton całemu Bordeaux?

— Jak to, ten mały, gruby człeczyna w alpagowym surducie, wyglądający na stangreta, to ma być hrabia de Manerville?

— Tak, moja droga, ten, który się. ożenił z panną Evangelista. Teraz jest zrujnowany, nie ma złamanego szeląga i jedzie do Indii po złote runo.

— Ale jakim cudem się tak zrujnował? Był taki bogaty!

— Paryż, kobiety, giełda, gra, zbytek...

— A przy tym — rzekł inny — Manerville to zero, głuptas, miękki jak flak, dający się strzyc jak baran, nieudolny. On się już urodził zrujnowany.

Paweł uścisnął rękę starca i uciekł na statek. Mathias został na wybrzeżu, patrząc na dawnego klienta, który oparł się o parapet, wyzywając tłum spojrzeniem pogardy. W chwili gdy majtkowie podnosili kotwicę, Paweł spostrzegł, że Mathias daje mu znaki chustką. Stara gospodyni przybiegła z pośpiechem do swego pana, który wydawał się poruszony wydarzeniem niezmiernej wagi. Paweł prosił kapitana, aby zaczekał jeszcze chwilę i posłał czółno dla dowiedzenia się, czego chce rejent, który mu dawał energiczne znaki, aby wysiadł. Zbyt słaby, aby pospieszyć na pokład, Mathias oddał dwa listy jednemu z majtków, którzy przypłynęli czółnem.

— Mój przyjacielu, ten pakiet — rzekł były rejent do majtka, pokazując mu list — widzisz, mój drogi, nie pomyl się: ten pakiet przybył kurierem, który odbył drogę z Paryża w trzydzieści pięć godzin. Powiedz ten szczegół panu hrabiemu, nie zapomnij, to mogłoby wpłynąć na zmianę jego postanowienia.

— I trzeba by go wysadzić na ląd? — spytał majtek.

— Tak, mój przyjacielu — odparł nierozważnie rejent. Majtek jest to we wszystkich krajach istota osobnego kroju, która

prawie zawsze żywi niesłychaną pogardę dla mieszkańców lądu. Co się tyczy mieszczuchów, nie rozumie ich zupełnie, nie umie ich sobie wytłumaczyć, kpi sobie z nich, okrada ich, jeśli może, nie uważając, aby się mijał z uczciwością. Ten majtek to był przypadkowo Bretończyk, który wyciągnął tylko jeden wniosek z poleceń dobrego Mathias.

„Aha! — powiedział sobie wiosłując. — Wysadzić go na ląd! Pozbawić kapitana jednego pasażera! Gdyby się słuchało tych ananasów, trzeba by tylko ich ładować i wysadzać. Czy on się boi, że synałek nabawi się kataru?"

Majtek oddał tedy Pawłowi listy, nie mówiąc nic. Poznając pismo żony i de Marsaya, Paweł domyślił się, co te dwie osoby mogą mu powiedzieć, i nie chciał dać na siebie wpływać propozycjami, które podsuwa im ich przywiązanie. Schował tedy z pozorną obojętnością listy do kieszeni.

— I po to oni nas niepokoją! Ot, głupstwa — rzekł majtek po bretońsku do kapitana. — Gdyby to było coś ważnego, jak mówił ten stary kirus, czy pan hrabia wpakowałby po prostu list za pazuchę?

Pochłonięty smutnymi myślami, które ogarniają najsilniejszych ludzi w takich okolicznościach, Paweł pogrążył się w melancholii, pozdrawiając ręką starego przyjaciela, żegnając się z Francją i patrząc na gmachy Bordeaux, które znikały szybko. Usiadł na zwoju lin. Noc zaskoczyła go zatopionego w dumaniach. Z mrokiem wieczornym ogarnęły go wątpliwości: zatapiał w przyszłość niespokojne oko; zgłębiając ją, widział same niebezpieczeństwa i niepewności; spytał" sam siebie, czy mu nie zbraknie odwagi. Ogarnęły go nieokreślone obawy na myśl o Natalii zostawionej sobie; żałował swego postanowienia, żal mu było Paryża i minionego życia. Chwyciła go morska choroba. Każdy zna jej objawy: najstraszniejszym z tych niewinnych cierpieli jest zupełne unicestwienie woli. Niepojęty zamęt osłabia centra życia, dusza nie spełnia już swoich funkcji, wszystko staje się obojętne: matka zapomina dziecka, kochanek nie myśli już o ukochanej, najsilniejszy człowiek leży jak bezwładna masa. Zaniesiono Pawła do kabiny, gdzie leżał trzy dni jak kłoda, wymiotując i pojąc się grogiem podawanym przez majtków, nie myśląc o niczym i śpiąc; po czym przeszedł okres jakby rekonwalescencji: powoli powrócił do normalnego stanu. Rano, czując się lepiej, wyszedł na pokład odetchnąć powiewem nowego klimatu; wkładając rękę do kieszeni, uczuł listy; chwycił je, aby odczytać; zaczął od listu Natalii. Aby dobrze zrozumieć list; hrabiny de Manerville, trzeba przytoczyć ów, który Paweł napisał był do żony; brzmiał tak:

LIST PAWŁA DE MANERVILLE DO ŻONY

Moja ukochana, kiedy będziesz czytała ten Ust, ja będę daleko: może już na statku, który mnie uniesie do Indii, gdzie odbuduję zrujnowany majątek. Nie miałem siły oznajmić Ci swego wyjazdu. Oszukałem Cię; ale czy nie było trzeba tak uczynić? Byłabyś się bezpotrzebnie dręczyła, chciałabyś mi poświęcić swój majątek. Droga Natalio, nie miej wyrzutów, ja nie mam ani chwili żalu. Gdybym przywiózł miliony, zrobiłbym jak Twój ojciec, położyłbym je u Twoich stóp, jak on u stóp Twej matki, powiadając: „Wszystko jest Twoje". Kocham Cię do szaleństwa, Natalio; mówię Ci to bez obawy, iż posłużysz się tym wyznaniem dla wzmożenia władzy, której lękają się ludzie słabi: Twoja władza była bez granic w dniu, w którym Cię poznałem. Moja miłość jest jedynym sprawcą mojej klęski. Stopniowa ruina dala mi poznać upajające rozkosze gracza. W miarę jak pieniądze moje topniały, szczęście moje rosło. Każda cząstka majątku, zmieniona dla Ciebie w jakąś drobną przyjemność, sprawiała mi niebiańskie rozkosze. Byłbym pragnął, abyś miała więcej kaprysów. Widziałem, że idę ku przepaści, ale szedłem ku niej z czołem uwieńczonym radością. To są uczucia, których nie znają ludzie pospolici. Postępowałem jak owi kochankowie, którzy się zamykają w małym domku nad jeziorem na rok lub dwa i przyrzekają sobie zabić się zanurzywszy się wprzód w oceanie rozkoszy, umierając niejako w chwale swych złudzeń i swojej miłości. Ci ludzie zawsze wydawali mi się zadziwiająco rozsądni.

Ty nie wiedziałaś nic a nic o moich rozkoszach ani poświęceniach. Czyż nie mieści się słodycz w tym, aby skrywać ukochanej istocie cenę tego, czego pragnie? Mogę Ci wyznać te tajemnice. Będę daleko od Ciebie, gdy dojdzie Twoich rąk ten papier brzemienny mi łością. Jeżeli tracę skarby Twej wdzięczności, nie doświadczam owego skurczu serca, który by mnie chwycił, kiedy bym Ci mówił o tych rzeczach. A przy tym, ukochana, czy nie ma pewnej chytrej rachuby w tym, aby Ci tak odsłaniać przeszłość? Czyż to nie znaczy rozciągać naszą miłość na przyszłość? Czyżbyśmy potrzebowali podniet? Czyż nie kochamy się miłością czystą, której dowody są obojętne, która nie uznaje czasu, odległości i żyje sobą!

Ach, Natalio, wstałem od stołu, gdzie piszę przy kominku, zaszedłem zobaczyć Cię uśpioną, ufną, leżącą niby naiwne dziecko, z ręką wyciągniętą ku mnie. Uroniłem łzę na poduszkę, tego powiernika naszych rozkoszy. Jadę bez obawy na wiarę tego gestu, jadę zdobyć spokój, zdobywając majątek dość znaczny, aby nic nie mąciło naszego szczęścia, abyś mogła zaspokajać swe upodobania. Ani Ty, ani ja nie umielibyśmy się obejść bez życia, jakie pędzimy. Ja jestem mężczyzną, mam energię: moją rzeczą jest zebrać majątek, który nam jest konieczny. Może byłabyś poszła za mną, toteż kryję przed Tobą nazwę statku, miejsce i dzień odjazdu. Przyjaciel powie Ci wszystko, kiedy już będzie za późno. Natalio, moje przywiązanie jest bez granic, kocham Cię, jak matka kocha swoje dziecko, jak kochanek swą kochankę, najbezinteresowniej. Dla mnie trudy, dla Ciebie uciechy; dla mnie cierpienia, dla Ciebie szczęście. Baw się, zachowaj swoje przyzwyczajenia, chodź do teatrów, do Opery, bywaj w świecie, na balach, rozgrzeszam Cię ze wszystkiego.

Drogi aniele, kiedy wrócisz do tego gniazdka, gdzie kosztowaliśmy szczęśliwych owoców pięciu lat nasze) miłości, pomyśl o swoim kochanku, pomyśl o mnie przez chwilę, uśnij na moim sercu. Oto wszystko, o co proszę. Ja, droga wiekuista myśli, kiedy, zgubiony pod rozpalonym niebem, pracując dla nas dwojga, będę walczył z przeszkodami lub też zmęczony będę się kołysał nadzieją powrotu, będę myślał o Tobie, któraś jest moją poezją. Tak, będę się starał być w Tobie, powiem sobie, że Ty nie masz trosk ani przykrości, że jesteś szczęśliwa. Jak mamy nasze istnienie dzienne i nocne, jawę i sen, tak i ja będę miał swoje szczęsne istnienie w Paryżu, życie pracy w Indiach; ciężki sen, rozkoszną rzeczywistość: będę żyt tak bardzo w Twojej rzeczywistości, że moje dni będą snem. Będę miał wspomnienia, będę powtarzał pieśń po pieśni ów pięcioletni poemat, będę sobie przypominał dni, w których błyszczałaś równie dobrze w toalecie jak w negliżu, odnawiającym Cię dla mych oczu. Odnajdę na wargach smak naszych uczt miłości.

Tak, drogi aniele, jadę jak człowiek, który rzucił się w przedsięwzięcie mające mu dać piękną kochankę. Przeszłość będzie dla mnie jak owe płomienne marzenia, które poprzedzają posiadanie i które często posiadanie zawodzi, ale które Ty zawsze przewyższałaś. Wrócę, aby odnaleźć nową kobietę; bo czyż rozłąka nie doda Ci nowych wdzięków? O, moja cudna miłości, moja Natalio, niech ja będę religią dla Ciebie! Bądź, ach, bądź tym dzieckiem, które widzę uśpione. Gdybyś zdradziła ślepe zaufanie, Natalio, nie potrzebowałabyś się lękać mego gniewu, możesz być pewna; umarłbym w milczeniu. Ale kobieta nie oszukuje mężczyzny, który jej zostawia wolność, bo kobieta nigdy nie jest podła. Drwi z tyrana; ale gardzi zdradą łatwą i morderczą. Nie, nie myślę nawet o tym. Przebacz ten krzyk, tak naturalny u mężczyzny. Drogi aniele, zobaczysz de Marsaya, on będzie lokatorem naszego pałacyku, zostawi Ci go. Ten udany najem był potrzebny dla uniknięcia daremnych strat. Wierzyciele nie wiedząc, że ich uregulowanie jest kwestią czasu, mogliby zająć meble. Bądź dobra dla de Marsaya, mam wiarę w jego zdolności, w jego prawość. Weź go za obrońcę i za doradcę, uczyń zeń swego dworzanina. Choćby był nie wiem jak zajęty, zawsze znajdzie czas dla Ciebie. Polecam mu nadzór mojej likwidacji. Gdyby wyłożył jaką sumę, której by potem potrzebował, liczę, że mu ją zwrócisz. Pamiętaj, nie powierzam Cię de Marsayowi, ale Tobie samej; wskazuję Ci go, ale Ci go nie narzucam.

Niestety, nie podobna mi mówić z Tobą o interesach, mam ledwie godzinę życia przy Tobie. Liczę Twoje oddechy, staram się czytać Twoje myśli w drgnieniach Twego snu, Twój oddech budzi cudne godziny naszej miłości. Za każdym biciem Twego serca moje serce leje Ci skarby, obrywam nad Tobą wszystkie róże mej duszy, jak dzieci sypią je przed ołtarzem w Boże Ciało. Polecam Cię wspomnieniom, którymi Cię przytłaczam, chciałbym przelać w Ciebie swoją krew, abyś była zupełnie moja, aby Twoja myśl była moją myślą, aby Twoje serce było moim sercem, abym był cały w Tobie. Wydałaś cichy szept niby słodką odpowiedź. Bądź zawsze spokojna i piękna jak w tej chwili. Ach, chciałbym posiadać ową cudowną władzę, o której mówią bajki, chciałbym Cię zostawić uśpioną na czas mej nieobecności i wróciwszy obudzić Cię pocałunkiem. Ileż trzeba siły woli i jak bardzo trzeba Cię kochać, aby Cię porzucić, widząc Cię taką! Ty jesteś hiszpańska zakonnica, Ty uszanujesz ślub uczyniony we śnie; przy którym nie wątpiłem o Twoim nie wyrażonym słowie. Żegnaj, droga, oto Twój biedny kwiat młodzieży pomyka na wichry i burze; ale wróci do Ciebie na zawsze na skrzydłach fortuny. Nie, droga Nini, nie żegnam się z Tobą, nie opuszczę Cię nigdy. Czy nie będziesz duszą moich czynów? Czy nadzieja przyniesienia Ci trwałego szczęścia nie będzie ożywiała mego zamiaru, nie będzie wiodła wszystkich moich kroków? Czy nie będziesz zawsze tutaj? Nie, to nie słońce Indii, ale ogień Twego spojrzenia będzie mnie oświecał. Bądź tak szczęśliwa, jak może być kobieta bez swego kochanka. Byłbym chciał uszczknąć na pożegnanie Twój nie tak bierny pocałunek, ale, ubóstwiany aniele, moja Nini, nie chciałem Cię budzić. Skoro się obudzisz, znajdziesz łzę na swym czole, niech Ci będzie talizmanem. Myśl, myśl o tym, który może umrze dla Ciebie, z dala od Ciebie; myśl mniej o mężu niż o oddanym kochanku, który Cię powierza Bogu.

ODPOWIEDŹ HRABINY DE MANERVILLE

Ukochany mój, w jakiejż zgryzocie pogrąża mnie Twój list! Czy Ty miałeś prawo, nie poradziwszy się mnie, powziąć postanowienie, które godzi w nas oboje? Czy jesteś wolny? Czy nie należysz do mnie? Czyż nie jestem na wpół Kreolką? Czy nie mogłam iść z Tobą? Dowiodłeś mi, że nie jestem Ci nieodzowna. Co ja Ci zrobiłam, Pawle, abyś mnie pozbawił moich praw? Co ja pocznę sama w Paryżu? Drogi aniele, bierzesz na siebie wszystkie moje winy. Czyż ja nie przyczyniłam się do tej ruiny? Czy moje szmatki nie ważyły na szali? Sprawiłeś, że przeklinam życie szczęśliwe, bez troski, jakie wiedliśmy od czterech lat. Wiedzieć, że jesteś wygnany na sześć lat, czyż to nie śmierć? Czy można zrobić majątek w sześć lat? Czy wrócisz? Dobre miałam natchnienie, kiedy z uporem sprzeciwiałam się separacji majątkowej, której matka i Ty chcieliście z całej siły. Co wam mówiłam? Czyż to nie było ujmą dla Ciebie? Czyż to nie było ruiną Twego kredytu? Musiałeś się aż pogniewać, abym ustąpiła. Mój drogi Pawle, nigdyś nie był tak wielki w moich oczach, jak w tej chwili. Nie rozpaczać o niczym, jechać robić majątek?... Trzeba Twojego charakteru i Twojej siły, aby postąpić w ten sposób. Jestem u Twoich nóg. Mężczyzna, który przyznaje się do swej słabości tak szczerze, który odbudowuje swój majątek z tych samych pobudek, dla jakich go strwonił, z miłości, z nieodpartej namiętności, och, Pawle, to wzniosłe! Idź bez obawy, łam przeszkody nie wątpiąc o swej Nacie, bo to by znaczyło wątpić o sobie samym. Drogi mój biedaku, chcesz żyć we mnie? A ja, czyż nie będę zawsze w Tobie? Nie będę tutaj, ale wszędzie, gdzie Ty będziesz. O ile Twój list sprawił mi żywy ból, o tyle przepełnił mnie radością; dałeś mi w jednej chwili poznać dwa krańce: widząc, jak mnie kochasz, byłam dumna świadomością, iż dobrze odczułeś mą miłość. Chwilami zdawało mi się, że ja kocham więcej; obecnie uznaję się zwyciężoną, możesz dołączyć tę rozkoszną wyższość do wszystkich innych; ale czyż ja nie mam więcej przyczyn, aby Cię kochać? Twój list, ten drogi list, w którym Twoja dusza się odbija i który mi tak wymownie powiedział, że nic dla nas nie jest stracone, zachowam na sercu w czasie Twej nieobecności, bo cała Twoja dusza mieści się w nim; ten list to moja chluba! Osiądę w Lanstrac z mamą, przepadnę dla świata, będę oszczędzała nasze dochody, aby spłacić Twoje długi. Od dziś rana, Pawle, jestem inną kobietą, żegnam się bezpowrotnie ze światem; nie chcę żadnej przyjemności, której byś Ty nie podzielił. Zresztą, Pawle, ja muszę opuścić Paryż, schronić się w samotnię. Drogie dziecko, dowiedz się, że masz podwójny cel zrobienia majątku. Gdyby Twoja odwaga potrzebowała bodźca, znalazłbyś go w tej chwili w sobie. Ukochany mój, czy nie domyślasz się? Będziemy mieli dziecko. Twoje najdroższe pragnienia ziszczą się, panie mój. Nie chciałam Ci dawać owej fałszywej nadziei, która zabija, zbyt wiele mieliśmy zgryzot z tego powodu, nie chciałam musieć odwoływać dobrej nowiny. Dzisiaj jestem pewna tego, co Ci zwiastuję, szczęśliwa, że wnoszę promień szczęścia w Twe zgryzoty. Dziś rano, nie podejrzewając nic, myśląc, żeś Ty wyszedł po prostu na miasto, poszłam do kościoła podziękować Bogu. Czy mogłam przewidzieć katastrofę? Wszystko uśmiechało mi się tego rana. Wychodząc z kościoła spotkałam matkę, dowiedziała się o Twoich nieszczęściach i przyjechała pocztą ze swymi oszczędnościami, trzydzieści tysięcy franków, w nadziei, że zdoła ułożyć Twoje interesy. Co za serce, Pawle! Byłam szczęśliwa, wracałam, aby Ci oznajmić te dwie dobre nowiny przy śniadaniu, pod namiotem naszej cieplarni, gdzie przyrządziłam Ci ulubione łakocie.

Augustyna oddała mi Twój list. List od Ciebie, kiedy spaliśmy razem, czyż to nie cały dramat? Przebiegł mnie śmiertelny dreszcz, potem przeczytałam!... Czytałam płacząc i mama też zalewała się łzami! Czyż nie trzeba bardzo kogoś kochać, aby płakać? — bo łzy szpecą kobietą. Byłam na wpół żywa. Tyle miłości i tyle męstwa! tyle szczęścia i tyle niedoli! najbogatsze dary serca i chwilowa ruina! Nie móc przycisnąć do serca ukochanego, w chwili gdy podziw dla jego wielkości dławi nas, któraż kobieta oparłaby się tej burzy uczuć? Wiedzieć, żeś daleko ode mnie, kiedy Twoja ręka na mym sercu zrobiłaby tyle dobrego; nie było Cię tu, aby mnie obdarzyć owym spojrzeniem, które tak kocham, aby się cieszyć ze mną ziszczeniem Twych nadziei; i mnie nie było przy Tobie, aby złagodzić Twoje cierpienie ową pieszczotą, za którą tak kochasz swoją Nini, która Ci pozwala o wszystkim zapomnieć. Chciałam jechać, pędzić do Twoich stóp; ale mama zwróciła mi uwagę, że „Piękna Amelia" odjeżdża jutro; że jedynie poczta zdąży tak szybko i że w moim stanie byłoby szaleństwem narażać całą przyszłość w tym trzęsieniu. Mimo że już czułam się matką, zażądałam koni; mama oszukała mnie, pozwalając wierzyć, że zajadą. Postąpiła roztropnie, pierwsze objawy ciąży zaczęły się właśnie. Nie mogłam wytrzymać tylu wzruszeń, słabo mi się zrobiło. Piszę do Ciebie z łóżka, lekarze nakazali mi spoczynek przez pierwsze miesiące. Dotąd byłam płochą kobietką, teraz będę matką rodziny. Opatrzność jest bardzo dobra dla mnie, bo jedynie dziecko, które trzeba wykarmić, pielęgnować, wychować, może złagodzić ból, jaki mi sprawi Twoja nieobecność. Będę miała w nim drugiego Ciebie, będę je pieściła. Ogłoszę jawnie swą miłość, którą kryliśmy tak pilnie. Powiem prawdę. Matka zdołała już sprostować pewne oszczerstwa, które obiegały o Tobie. Obaj Vandenesse, Karol i Feliks, bronili Cię bardzo dzielnie, ale Twój przyjaciel de Marsay wszystko obraca w żarty; drwi   z Twoich oskarżycieli zamiast im odpowiedzieć; nie lubię tego sposobu. Czy Ty się nie łudzisz co do niego? Mimo to będę Ci posłuszna, będzie moim przyjacielem. Bądź spokojny, ubóstwiany mój, co do wszystkiego, co tyczy Twego honoru. Czyż nie jest moim? Zastawię moje diamenty. Obrócimy z mamą wszystkie zasoby na to, aby spłacić Twoje długi i aby odkupie Twoją winnicę Belle-Rose.

Mama, która rozumie się na interesach jak adwokat, bardzo Ci miała za złe, żeś się jej nie zwierzył. Nie byłaby kupowała — myśląc, że Ci tym sprawi przyjemność — dóbr Grainrouge, wchodzących klinem w Twoje ziemie, i byłaby mogła Ci pożyczyć sto trzydzieści tysięcy. W rozpaczy jest z powodu Twego postanowienia. Boi się dla Ciebie Indii. Błaga Cię, abyś uważał na siebie, abyś się nie dał skusić kobietom... Zaczęłam się śmiać. Jestem pewna mego Pawła tak jak samej siebie. Wrócisz bogatym i wiernym. Ja jedna znam Twoją kobiecą delikatność i Twoje tajemne uczucia, które czynią z Ciebie rozkoszny kwiat ludzki godny niebios. Bordeaux miało rację, że Ci dało Twój ładny przydomek. Któż będzie hodował mój delikatny kwiat? Serce przeszywają mi okropne myśli. Ja, jego żona, ja, jego Nini, jestem tutaj, kiedy on może już cierpi! A ja, tak zrośnięta z Tobą, nie mogę podzielić Twoich smutków, przygód, niebezpieczeństw! Komu je zwierzysz? Jak mogłeś się obejść bez uszka, któremu mówiłeś wszystko? Droga mimozo, unoszona wichrem, czemuś się wyrwała z jedynego gruntu, gdzie mogłaś roztaczać swoje wonie? Zdaje mi się, że jestem samotna od dwóch wieków, zimno mi w Paryżu. Bardzo płakałam! Być przyczyną Twej ruiny! Cóż za temat dumań dla kochającej kobiety! Tyś mnie traktował jak dziecko, któremu się daje wszystko, czego zażąda; jak kurtyzanę, dla której szaleniec trwoni cały majątek.

Och, ta Twoja rzekoma delikatność była zniewagą! Czy myślisz, że nie mogłam się obejść bez toalet, bez balów, bez Opery, bez sukcesów? Czy ja jestem wietrznica? Czy myślisz, że niezdolna byłam do poważnych myśli, że nie mogłam być narzędziem Twego losu, jak byłam narzędziem przyjemności? Gdybyś nie był daleko ode mnie, cierpiący i nieszczęśliwy, połajałabym Cię, mój panie, za taką impertynencję! Poniżać żonę w ten sposób! Boże, po cóż ja bywałam w świecie? Aby głaskać Twoją próżność; stroiłam się dla Ciebie, wiesz dobrze. Gdybym w czym zawiniła, byłabym bardzo ukarana; rozłąka z Tobą jest twardą pokutą za nasze serdeczne życie. Ta rozkosz była zbyt doskonała, trzeba ją było spłacić wielką boleścią, i oto przyszła! Po tych upojeniach, tak starannie ukrytych oczom świata, po tym nieustannym święcie przeplatanym szaleństwem naszej miłości, nic nie jest możliwe prócz samotności. Samotność, drogi mój, karmi wielkie uczucia, tęsknią do niej. Co bym robiła w świecie? Komu poświęcić swoje triumfy? Ach! żyć w Lanstrac, w tym majątku urządzonym przez Twego ojca, w zamku, który Ty odnowiłeś tak bogato, żyć tam z Twoim dzieckiem czekając na Ciebie, przesyłając Ci co wieczór, co rano modlitwę matki i dziecka, kobiety i anioła, czyż to nie będzie połowa szczęścia? Czy widzisz te drobne rączęta złożone w moich? Czy będziesz wspominał, jak ja będę wspominała co wieczór, owe słodycze, któreś mi przypomniał w swoim drogim liście? Och, tak, kochamy się jednako oboje. Ta słodka pewność to mój talizman. Tak samo nie wątpię o Tobie, jak Ty nie wątpisz o mnie. Jakąż pociechę mogę Ci dać tutaj ja, zrozpaczona, złamana, ja, która widzę tych sześć lat jak pustynię? Nie, nie ja jestem bardziej nieszczęśliwa; ta pustynia czyż nie będzie ożywiona naszym maleństwem? Tak, chcę Ci dać syna; trzeba, nieprawdaż? Żegnaj mi zatem, ubóstwiany mój, nasze modły i nasza miłość pójdą za Tobą wszędzie. Czy łzy, które spadły na ten papier, powiedzą Ci wszystko to, czego nie mogę wyrazić? Weź te pocałunki, które kładzie tam na dole, w tym kwadracie,

TWOJA NATA

Ten list pogrążył Pawła w zadumie, spowodowanej zarówno upojeniem, w jakim go zanurzyły te objawy miłości, jak rozmyślnie wywołanymi rozkoszami: przypominał je sobie kolejno, aby sobie wytłumaczyć ciążę żony. Im człowiek jest szczęśliwszy, tym bardziej drży. U dusz wyłącznie tkliwych — a. tkliwość mieści w sobie trochie słabości — zazdrość i niepokój są proporcjonalne do szczęścia i jego rozmiarów. Dusze silne nie są ani zazdrosne, ani lękliwe: zazdrość to jest wątpienie, obawa to małość. Wiara bez granic jest główną właściwością wielkiego człowieka: jeśli jest oszukany — siła bowiem zarówno jak słabość może uczynić człowieka ofiarą zdrady — wówczas wzgarda staje mu się siekierą, przecina wszystko. Ta wielkość jest wyjątkiem. Komuż nie zdarzy się być opuszczonym przez ducha, który podtrzymuje naszą wątłą machinę, i słuchać nieznanej potęgi przeczącej wszystkiemu? Paweł, oblegany paroma nieodpartymi faktami, wierzył i wątpił równocześnie. Zatopiony w myślach, wydany na łup straszliwej niepewności, mimowolnej, ale zwalczanej zakładem czystej miłości i wiarą w Natalię, odczytał dwa razy ten gadatliwy list, nie mogąc zeń nic wywnioskować. Miłość jest równie wielka gadulstwem jak zwięzłością.

Aby dobrze zrozumieć położenie, w jakim miał znaleźć się Paweł, trzeba go sobie wyobrazić bujającego na oceanie, tak jak bujał po bezkresach swej przeszłości, oglądając całe swoje życie jak niebo bez chmurki i wracając w końcu, po wirach wątpienia, do czystej, pełnej, niezmąconej wiary chrześcijanina, do wiary kochanka, którego upewnia głos serca. A przede wszystkim również konieczne jest przytoczyć tutaj list, na który odpowiadał Henryk de Marsay.

LIST HRABIEGO DE MANERVILLE DO MARGRABIEGO HENRYKA DE MARSAY

Henryku, powiem Ci największe słowo, jakie człowiek może powiedzieć swemu przyjacielowi: jestem zrujnowany. Kiedy będziesz czytał ten list, ja będę się gotował do odjazdu do Kalkuty na pokładzie „Pięknej Amelii". Znajdziesz u swego rejenta akt, który wymaga jedynie Twego podpisu, aby stać się prawomocnym, i w którym wynajmuję Ci fikcyjnie na sześć lat mój pałac; kontrrewers wręczysz mojej żonie. Muszę uciec się do tej ostrożności, iżby Natalia mogła zostać w domu bez obawy, że ją wypędzą. Przelewam również na Ciebie dochody z mego majoratu na cztery lata, wszystko za sumę stu pięćdziesięciu tysięcy franków, którą, proszę Cię, byś mi przesłał w formie przekazu na któryś bank w Bordeaux, na zlecenie rejenta Mathiasa. Moja żona da Ci gwarancje w nadwyżce moich dochodów. Gdyby dochód mego majoratu spłacił Cię wcześniej, niż przypuszczam, policzymy się za moim powrotem. Suma, o którą Cię proszę, jest nieodzowna, abym mógł jechać próbować szczęścia; o ile Cię dobrze znam, powinienem ją otrzymać bez jednego słowa w Bordeaux, w wilię swego wyjazdu.

Postąpiłem tak, jak Ty byś postąpił na mym miejscu. Wytrzymałem do ostatniej chwili. Broniłem się, nie pozwalając się domyślać ruiny. Następnie, kiedy wiadomość o zajęciu moich nie objętych majoratem majątków doszła do Paryża, wypuściłem za sto tysięcy weksli, aby spróbować gry. Jakiś szczęśliwy traf mógłby mnie ocalić. Przegrałem. W jaki sposób zrujnowałem się? Dobrowolnie, drogi Henryku. Od pierwszego dnia ujrzałem, że nie zdołam wytrzymać stopy życia, na jakiej się postawiłem; znałem rezultat, zamknąłem oczy, bo nie byłem zdolny powiedzieć żonie: „Opuśćmy Paryż, osiądźmy w Lanstrac". Zrujnowałem się dla niej tak, jak człowiek rujnuje się dla kochanki, ale świadomie. Mówiąc między nami, ja nie jestem głupiec ani człowiek słaby. Głupiec nie daje się z otwartymi oczami owładnąć namiętności; a człowiek, który jedzie odzyskać majątek do Indii zamiast sobie strzelać w łeb, taki człowiek ma charakter. Wrócę bogaty albo nie wrócę wcale. Tylko, drogi przyjacielu, ponieważ ja pragnę majątku jedynie dla niej, ponieważ nie chcę być ofiarą złudzeń, ponieważ sześć lat mnie nie będzie, powierzam Ci swoją żonę. Masz dosyć kobiet, aby uszanować Natalię i dać mi wszystkie rękojmie rzetelnego uczucia, które nas wiąże.. Nie znam lepszego stróża. Zostawiam żonę bez dziecka, kochanek byłby dla niej niebezpieczny. Wiedz o tym, mój poczciwy Marsay, ja kocham do szaleństwa Natę, podle, bez wstydu. Przebaczyłbym jej, jak sądzę, niewierność, nie dlatego, że jestem pewien, iż potrafiłbym się zemścić, choćbym miał to życiem zapłacić! Ale dlatego, że zabiłbym się, aby ją zostawić szczęśliwą, gdybym sam nie mógł dać jej szczęścia.

Czego się obawiać? Natalia ma dla mnie ową prawdziwą przyjaźń niezależną od miłości, ale która utrwala miłość. Postępowałem z nią jak z zepsutym dzieckiem. Znajdowałem tyle szczęścia w poświęceniach, jedno sprowadzało tak naturalnie drugie, że byłaby potworem, gdyby mnie zdradziła. Miłość rodzi miłość... Chcesz wiedzieć wszystko, drogi Henryku? Napisałem do niej list, w którym pozwalam jej wierzyć, że jadę z nadzieją w sercu, z pogodnym czołem, że nie czuję ani wątpień, ani zazdrości, ani obawy. Taki list piszą synowie, kiedy chcą ukryć matkom, że idą na śmierć.

Mój Boże, Henryku, miałem piekło w duszy, jestem człowiekiem najnieszczęśliwszym w świecie! Ty usłysz moje krzyki, zgrzytania zębów! Tobie zwierzam szlochy zrozpaczonego kochanka; wolałbym raczej, gdyby to było możliwe, sześć lat zamiatać ulicę pod jej oknami niż wrócić milionerem po sześciu latach rozłąki. Mam straszliwy lęk, będę się wił z bólu, póki nie napiszesz mi słówka, że przyjmujesz zlecenie, które Ty jeden możesz spełnić. O, mój Henryku, ta kobieta jest mi nieodzowna do życia, ona jest moim powietrzem, słońcem. Weź ją pod swoją pieczę, zachowaj mi ją wierną, choćby wbrew jej woli. Tak, byłbym jeszcze szczęśliwy z tego połowicznego szczęścia. Bądź jej opiekunem, Tobie ufam. Wykaż jej, że zdradzając mnie byłaby pospolita, podobna do wszystkich kobiet, że dowiedzie subtelności zostając mi wierną. Ma chyba jeszcze dość majątku, aby wieść życie łatwe i bez troski; ale gdyby jej brakło czegoś, gdyby miała jakie zachcenia, zakredytuj jej, nie obawiaj się, wrócę bogaty. Ostatecznie, moje obawy są z pewnością próżne. Nata to anioł cnoty. Kiedy Feliks de Vandenesse, zakochany w niej na umór, pozwolił sobie na jakieś zaloty, potrzebowałem tylko zwrócić uwagę Natalii; podziękowała mi tak serdecznie, że byłem wzruszony do łez. Powiedziała mi, że nie przystoi jej godności, aby ktoś przestał u niej bywać tak nagle, ale że potrafi się go pozbyć; w istocie przyjmowała go bardzo zimno, wszystko obróciło się najlepiej. Nie mieliśmy innego powodu do sprzeczki przez cztery lata, o ile w ogóle można nazwać sprzeczką rozmowę dwojga przyjaciół.

Zatem, drogi Henryku; żegnam się z Tobą jak mężczyzna. Nieszczęście stało się. Z jakiej bądź nastąpiło przyczyny, jest faktem, schyliłem głowę: Nędza i Natalia to dwa pojęcia nie do pogodzenia. Będzie zresztą ścisła równowaga między pasywami a aktywami, tak więc nikt nie będzie mógł skarżyć się na mnie; ale gdyby honor mój znalazł się w niebezpieczeństwie, liczę na Ciebie. Wreszcie, gdyby zaszło coś poważnego, możesz pisać do mnie na ręce gubernatora w Kalkucie, łączą mnie pewne stosunki z jego domem, ktoś zachowa mi tam listy przychodzące do mnie z Europy. Drogi przyjacielu, pragnę Cię zastać za powrotem tym samym Henrykiem, który umie drwić ze wszystkiego, a który mimo to zdolny jest zrozumieć cudze uczucia, kiedy są na miarę wielkości, jaką czujesz w sobie samym. Ty zostajesz w Paryżu! W chwili, gdy Ty będziesz to czytał, ja będę wolał: — Do Kartaginy!

ODPOWIEDŹ MARGRABIEGO HENRYKA DE MARSAY HRABIEMU PAWŁOWI DE MANERVILLE

A zatem, panie hrabio, wpakowałeś się, pan ambasador zatonął. Więc tak pięknie się urządziłeś? Czemuś, Pawełku, krył się przede mną? Gdybyś mi rzekł słowo, biedny chłopcze, byłbym Cię oświecił co do Twego położenia. Twoja żona odmówiła mi swego podpisu. Oby to jedno mogło Ci otworzyć oczy! Gdyby to nie wystarczało, dowiedz się, że Twoje weksle zostały zaprotestowane na żądanie imć pana Lécuyer, eks-dependenta pana Solonet, a dziś rejenta w Bordeaux. Ten obiecujący lichwiarz, przybyły z Gaskonii, aby uprawiać tu szacherki, jest podstawionym człowiekiem Twojej czcigodnej teściowej, istotnej wierzycielki stu tysięcy franków, za które poczciwa kobieta wypłaciła Ci podobno siedemdziesiąt tysięcy. W porównaniu z panią Evangelista stary Gobseck to flanela, aksamit, kojące ziółka, ciasteczko z kremem, dobrotliwy wujaszek. Twoja winnica Belle-Rose będzie łupem Twojej żony, której matka dopłaci różnicę. Pani Evangelista będzie miała Guadet i Grassol, a sumy wiszące na Twoim pałacyku w Bordeaux należą do niej pod nazwiskiem ludzi, których jej wynalazł Solonet. Tak więc te dwie rozkoszne istoty będą miały razem sto dwadzieścia tysięcy franków renty, sumę, której sięga dochód Twoich dóbr, połączony z trzydziestoma i kilkoma tysiącami franków w rencie, które te koteczki posiadają. Podpis Twej żony był niepotrzebny. Rzeczony imć Lécuyer przyszedł dziś rano do mnie, aby mi ofiarować odkup sumy, którą Ci pożyczyłem: zbiór z roku 1825, który Twoja teściowa ma w Twoich piwnicach w Lanstrac, wystarczyłby, aby mnie spłacić. Tak więc Twoje panie obliczyły już, że Ty musisz być. na pełnym morzu; ale ja wysyłam ten Ust kurierem, abyś zdążył jeszcze posłuchać rad, które Ci daję. Pociągnąłem za język Lécuyera. W jego kłamstwach, w tym, co mówił i czego nie mówił, pochwyciłem nitki, brakujące mi do odtworzenia całej sieci domowego spisku uknutego przeciw Tobie. Dziś wieczór w ambasadzie hiszpańskiej wyrażę zachwyt Twojej teściowej i Twojej żonie. Zacznę się zalecać do pani Evangelista, zdradzę Cię nikczemnie, rzucę parę sprytnych oszczerstw pod Twoim adresem, gdyż na czymś zbyt grubym poznałby się rychło ten wspaniały Maskaryl w spódnicy. W jaki sposób obudziłeś jej nienawiść? To chciałbym wiedzieć! Gdybyś miał ten spryt, aby się zakochać w tej kobiecie przed małżeństwem z jej córką, byłbyś dziś parem Francji, księciem de Manerville i ambasadorem w Madrycie. Gdybyś się był do mnie zwrócił w epoce swego małżeństwa, byłbym Ci pomógł przejrzeć kobiety, z którymi się wiązałeś; z tych wspólnych spostrzeżeń wyszłyby jakieś pożyteczne wskazówki. Czyż nie byłem jedynym z przyjaciół zdolnym uszanować Twą żonę? Czyż mogłeś się mnie obawiać? Poznawszy mnie, te dwie kobiety zlękły się i rozdzieliły nas. Gdybyś nie był jak dudek dąsał się na mnie, nie byłyby Cię pożarły. Twoja żona wiele się przyczyniła do oziębienia stosunków między nami, a suflowała jej matka, do które) Natalia pisywała dwa razy na tydzień, a Ty nigdy na to nie zwracałeś uwagi. Poznałem mego Pawła, kiedym się dowiedział o tym szczególe. Za miesiąc będę dość blisko z Twoją teściową, aby się dowiedzieć od niej o przyczynie włosko-hiszpańskiej nienawiści, jaką Ci przysięgła, Tobie, najlepszemu człowiekowi pod słońcem. Czy Cię nienawidziła, nim Twoja żona pokochała Feliksa de Vandenesse, czy też wypędza Cię aż do Indii, aby uczynić córkę równie wolną, jak jest we Francji kobieta separowana majątkowo i osobiście? W tym rzecz. Widzę, jak skaczesz w górę i ryczysz, dowiadując się, że Twoja żona kocha do szaleństwa Feliksa. Gdybym nie miał fantazji odbycia wycieczki na Wschód z panami de Montriveau, de Ronquerolles i paroma innymi próżniakami, których znasz, mógłbym Ci coś powiedzieć o tym romansie, który zaczynał się w chwili, gdy wyjeżdżałem; widziałem wówczas kiełkujące nasiona Twego nieszczęścia. Ale któryż szlachcic byłby na tyle chamem, aby zaczynać podobny temat bez uprzednich zwierzeń? Kto odważyłby się szkodzić kobiecie? Kto stłukłby zwierciadło złudzeń, w którym przyjaciel pragnie oglądać miraże szczęCiěliwego małżeństwa? Czy złudzenia nie są kapitałem serca? Czy Twoja żona, drogi przyjacielu, nie była w najszerszym pojęciu kobietą światową? Myślała tylko o swoich sukcesach, o stroju; chodziła do teatru, do Opery, na bale, wstawała późno, jeździła do Lasku; bywała na obiadach lub sama dawała obiady. To życie jest dla kobiet tym, czym wojna dla mężczyzny; świat widzi tylko zwycięzców, zapomina o poległych. Jeżeli kobiety delikatne giną w tym rzemiośle, te, które się mu oprą, muszą mieć organizm żelazny; mało serca i doskonały żołądek. W tym tkwi przyczyna nieczułości, chłodu salonów. Piękne dusze żyją samotnie, słabe i tkliwe natury padają, zostają jedynie głazy, które utrzymują ocean społeczny w ruchu, obmywane i szlifowane przez fale, nie ścierając się.

Twoja żona opierała się doskonałe temu życiu zdawała się do niego stworzona, była wciąż świeża i piękna; dla mnie wniosek był bardzo prosty: nie kochała Cię, a Ty kochałeś ją jak szaleniec. Aby wykrzesać miłość z tej krzemiennej natury, trzeba było człowieka z żelaza. Ten, który wytrzymał zwycięsko starcie z lady Dudley, żoną mego prawdziwego ojca, Feliks, był mężczyzną dla Natalii. Nie sztuka było odgadnąć, że Ty byłeś żonie obojętny. Od tej obojętności do wstrętu jest tylko Urok; prędzej czy później błahostka, sprzeczka, jedno słowo, jeden akt władzy mężowskiej mogły sprawić, że żona Twoja uczyniłaby ten krok. Mógłbym Ci opowiedzieć — tak, Tobie samemu — scenę, jaka się rozgrywała co wieczór w sypialni między wami. Nie masz dzieci, mój drogi. Czy ten fakt nie tłumaczy wielu rzeczy komuś, kto umie obserwować? Sam zakochany, nie umiałeś dostrzec chłodu naturalnego u młodej kobiety, którą przygotowałeś w sam raz dla Feliksa. Gdyby nawet żona wydała Ci się oziębła, idiotyczny kodeks wiedzy małżeńskiej kazał Ci przypisywać ten zaszczytny chłód jej niewinności. Jak wszyscy mężowie, sądziłeś, że zdołasz ją uchować w cnocie, w świecie, w którym kobiety tłumaczą sobie na ucho to, czego mężczyźni nie śmieją powiedzieć, gdzie wszystko, czego mąż nie mówi żonie, jest komentowane za wachlarzem wśród śmiechu i żartów, z powodu jakiegoś procesu albo awanturki o ile żona Twoja ceniła socjalne korzyści małżeństwa, o tyle jego ciężary zdały się jej nieco przykre. Ciężar, podatek to byłeś Ty! Nie mając pojęcia o tym wszystkim, Ty szedłeś kopiąc przepaści i pokrywając je kwiatami, w myśl wiekuistej przenośni retorycznej; ulegałeś posłusznie prawu rządzącemu ogółem mężczyzn, a od którego ja chciałem Cię uchronić. Drogi chłopcze, aby być równie głupim jak mieszczuch, którego żona oszukuje i który się dziwi albo przeraża, albo oburza, brakło Ci tylko tego, abyś mi opowiadał o swoich poświęceniach, o swej miłości do Natalii i abyś mi prawił: „Byłaby bardzo niewdzięczna, gdyby mnie zdradziła, zrobiłem to, zrobiłem owo, zrobię więcej jeszcze, pojadę dla niej do Indii" etc. Drogi Pawełku, czy Ty jesteś paryżaninem, czy Ty masz zaszczyt być przyjacielem Henryka de Marsay, aby nie znać rzeczy najpospolitszych w świecie, elementarnych zasad mechanizmu kobiety, alfabetu jej serca? Urób sobie ręce po łokcie, idź dla kobiety do więzienia, zabij dwudziestu dwóch ludzi, porzuć siedem dziewcząt, służ Labanowi, przebądź pustynię, otrzyj się o galery, okryj się sławą, okryj się hańbą, odmów jak Nelson wydania bitwy, aby ucałować ramię lady Hamilton, pobij jak Bonaparte starego Wurmsera, bij się na moście Arcole, szalej jak Orland, złam sobie nastawioną nogę, aby przez chwilę walcować z kobietą!... Mój drogi, co te rzeczy mają wspólnego z miłością? Gdyby o miłości rozstrzygały takie próby, człowiek byłby zbyt szczęśliwy, kilka bohaterstw dokonanych w chwili pożądania dawałoby mu upragnioną kobietę.

Miłość, drogi grubaska, ależ to wiara, taka jak wiara w Niepokalane Poczęcie: przychodzi albo nie przychodzi. Co pomogą strumienie przelanej krwi, kopalnie złota, sława, aby zrodzić uczucie mimowolne, niewytłumaczone? Ludzie tacy jak Ty, którzy chcą być kochani wedle zasad buchalterii, mają dla mnie coś z ohydnego lichwiarza. Nasze prawe żony winne nam są dzieci i cnotę, ale nie miłość. Miłość, Pawle, to świadomość wzajemnej rozkoszy, pewność, że się ją daje i bierze; miłość to pragnienie wciąż żywe, wciąż sycone i wciąż niesyte. W dniu, w którym Vandenesse poruszył w sercu Twojej żony strunę pragnienia, którą Ty zostawiłeś nietkniętą, Twoje fanfaronady miłosne, Twoje strumienie mózgu i pieniędzy przestały być nawet wspomnieniem. Twoje małżeńskie noce usiane różami — dym! Twoje oddanie — wyrzut poświęcony kochankowi! Twoja osoba — ofiara zarżnięta na ołtarzu! Twoje dawniejsze życie — ciemność! Jeden dreszcz miłości unicestwił skarby uczucia, które były już tylko starym żelastwem. On, Feliks, miał wszystkie piękności, wszystkie poświęcenia, może gratis, ale w miłości wiara równa się rzeczywistości. Twoja teściowa była tedy oczywiście po stronie kochanka przeciw mężowi; tajemnie lub jawnie zamykała oczy lub otwierała je; nie wiem, co robiła, ale była za córką a przeciw Tobie. Od piętnastu lat, przez które przyglądam się światu, nie znam ani jednej matki, która by w takiej okoliczności opuściła córkę. Ta pobłażliwość to puścizna przekazywana z kobiety na kobietę. Któryż mężczyzna może im ją wyrzucać? Chyba jaki autor kodeksu cywilnego, widzący formuły tam, gdzie istnieją tylko uczucia! Rozrzutność, do jakiej Cię parło jej życie światowej kobiety, Twój miękki charakter, może i próżność, pomogły im pozbyć się Ciebie drogą zręcznie ukartowanej ruiny. Z tego wszystkiego, mój dobry przyjacielu, wyciągnij wniosek, że zlecenie, jakim mnie obarczyłeś i z którego byłbym się wywiązał tym chlubniej, iż byłoby mnie bawiło, jest bezprzedmiotowe i daremne. Nieszczęście stało się, consummatum est. Daruj mi, mój przyjacielu, że piszę à la de Marsay, jak mawiałeś, o rzeczach, które Tobie muszą się wydawać poważne. Nie mam ochoty tańczyć na grobie przyjaciela, jak spadkobiercy na grobie krewniaka. Ale napisałeś mi, żeś się stał mężczyzną; wierzę Ci i traktuję Cię jak polityka, nie jak zakochanego. Czyż ten wypadek nie jest dla Ciebie niby piętno na barku, które pcha galernika do tego, aby się rzucić w systematyczny bunt i zwalczać społeczeństwo? Jesteś bodaj wyzwolony z jednej troski: małżeństwo władało Tobą, teraz Ty władasz małżeństwem. Pawle, jestem Twoim przyjacielem w pełnym znaczeniu słowa. Gdybyś miał mózg w spiżowej czaszce, gdybyś miał energię nabytą zbyt późno, byłbym Ci dowiódł swej przyjaźni zwierzeniami, które by Ci pozwoliły kroczyć po ludzkości jak po dywanie. Ale kiedyśmy rozmawiali o kombinacjach, dzięki którym mogłem zabawiać się z paroma przyjaciółmi na łonie paryskiej cywilizacji jak byk w składzie porcelany, kiedy, pod romantyczną formą, opowiadałem Ci prawdziwe przygody mej młodości, Ty brałeś je w istocie za romans, nie rozumiejąc ich wagi. Toteż mogłem Cię uważać jedynie za mą nieszczęśliwą miłość. Otóż, daję Ci słowo honoru, w tej chwili Ty masz piękną rolę; nic nie straciłeś w moich oczach, jak mógłbyś przypuszczać. O ile podziwiam wielkich szalbierzy, cenię i kocham ludzi oszukanych. Z okazji owego lekarza, który skończył na szafocie dla swojej kochanki, opowiedziałem Ci o wiele piękniejszą historię o biednym adwokacie, który żyje kędyś na galerach, napiętnowany za fałszerstwo, a który chciał dać swojej żonie — żonie także ubóstwianej! — trzydzieści tysięcy funtów renty; ale żona zadenuncjowała go, aby się go pozbyć i aby móc żyć z innym jegomościa. Okrzyknąłeś się Ty i paru dudków, którzy byli z nami na kolacji. I ot, Ty jesteś tym adwokatem, tylko że bez galer. Twoi przyjaciele nie oszczędzą Ci opinii, która w naszym świecie tyle znaczy, co galery. Pani de Listomère, siostra dwóch Vandenesse, i cała jej koteria, do której wkręcił się młody Rastignac, hultaj, który zaczyna się wybijać, pani d'Aiglemont i jej salon, gdzie króluje Karol de Vandenesse, Lenoncourtowie, hrabina Ferraud, pani d'Espard, Nucingenowie, ambasada hiszpańska, słowem, cały światek zręcznie podszczuwany bryzga na Ciebie wstrętnymi oszczerstwami. Jesteś ladaco, gracz, rozpustnik, który idiotycznie przehułał majątek. Zapłaciwszy Twoje długi kilka razy, żona, anioł cnoty, wykupiła świeżo za sto tysięcy weksli, mimo separacji majątkowej. Szczęściem sam wydałeś na siebie wyrok znikając. Gdybyś brnął dalej, byłbyś ją przywiódł do torby żebraczej, padłaby ofiarą swego poświęcenia. Kiedy człowiek dojdzie do władzy, ma wszystkie cnoty jak na nagrobku; niech wpadnie w nędzę, ma więcej przywar niż sam syn marnotrawny; nie wyobrażasz sobie, ile świat użycza Ci grzechów w stylu don Juana. Grałeś na giełdzie, miałeś zboczenia, które kosztowały Cię olbrzymie sumy, a których szczegóły i żarty na ten temat wprawiają kobietę w zadumę. Płaciłeś potworne procenty lichwiarzom. Dwaj Vandenesse opowiadają ze śmiechem, jak Gigonnet wpakował Ci za sześć tysięcy franków okręcik z kości słoniowej i odkupił go za sto talarów przez Twego służącego, aby Ci go sprzedać znowu, i jak go zniszczyłeś uroczyście, spostrzegłszy, że mógłbyś mieć prawdziwy okręt za pieniądze, które Cię kosztował. Historia zdarzyła się Maksymowi de Trailles przed dziewięciu laty; ale nadała się dla Ciebie tak dobrze, że Maksym na zawsze stracił dowództwo swej fregaty. Nie. mogę Ci opowiedzieć wszystkiego, bo wypełniłbyś całą encyklopedię plotek, którą kobiety z umysłu pomnażają.

W tym stanie rzeczy czyż najcnotliwsza nie usprawiedliwiałaby słabostki do hrabiego Feliksa (ojciec umarł mu wreszcie wczoraj)? Twoja żona jest w pełni powodzenia. Wczoraj pani de Camps powtarzała mi wszystkie te piękne rzeczy w teatrze Włoskim. „Niech mi pani nic nie mówi — odparłem — wy nic nie wiecie! Paweł okradł Bank Francuski i naruszył skarbiec królewski. Zamordował Ezzelina, uśmiercił trzy Medory z ulicy Saint-Denis, a posądzam go (to mówię między nami), że należy do bandy Dziesięciu Tysięcy . Jego pomocnikiem jest słynny Jakub Collin, którego policja nie może pochwycić od czasu, jak znów wymknął się z galer. Paweł ukrywał go w swoim pałacu. Widzi pani, zdolny jest do wszystkiego: oszukuje rząd. Pojechali obaj, aby operować w Indiach i okraść Wielkiego Mogoła".

Paniusia zrozumiała, że kobieta dystyngowana jak ona nie powinna zmieniać swoich pięknych ust w brązową paszczę wenecką . Słysząc te tragikomedie, wielu ludzi nie chce w nie wierzyć; bronią człowieka i jego szlachetności i twierdzą, że to baśnie. Mój drogi, Talleyrand powiedział wspaniałe słowo: „Wszystko się zdarza!" Z pewnością dzieją się w naszych oczach rzeczy jeszcze osobliwsze niż ten spisek domowy, ale świat ma tyle powodów, aby im przeczyć, aby krzyczeć, że go spotwarzono; przy tym te wspaniałe dramaty rozgrywają się tak naturalnie, tak wykwintnie, ze często muszę przecierać szkła lornetki, aby widzieć samą treść rzeczy. Ale, powtarzam Ci, kiedy ktoś liczy się do moich przyjaciół, kiedyśmy wzięli razem chrzest szampańskiego wina, kiedyśmy komunikowali razem na ołtarzu Wenery, kiedy nas bierzmowały zakrzywione palce Gry i kiedy mój przyjaciel znajduje się w opałach, zniszczę dwadzieścia rodzin, aby go ratować. Widzisz z tego, że Cię kocham; czy pamiętasz kiedy, abym napisał list takich rozmiarów? Czytaj tedy uważnie to, co Ci mam jeszcze do powiedzenia.

Niestety, Pawełku, trzeba mi oddać się pisaninie, muszę się zaprawić do stylizowania depesz. Włażę w politykę. Chcę mieć za pięć lat tekę ministra albo jakąś ambasadę, gdzie mógłbym kręcić sprawami publicznymi wedle fantazji. Przychodzi wiek, w którym najpiękniejszą kochanką na usługi człowieka jest własny naród. Staję w szeregach tych, którzy wywracają obecny system, zarówno jak obecne ministerium. Słowem, wpływam na wody pewnego księcia który utyka tylko na nogę i którego uważam za genialnego polityka, przeznaczonego, by uróść w oczach potomności; człowiek tak pełny, jak może być wielki artysta. Jest nas cała paczka: Ronquerolles, Montriveau, obaj Grandlieu, La Roche-Hugon, Sérisy, Ferraud i Granville, wszyscy zjednoczeni przeciw klerykałom, jak ich inteligentnie nazywa stronnictwo dudków reprezentowane przez „Constitutionnel". Chcemy obalić Vandenesse'ow, książąt Lenoncourt, Navarreins, Langeais i wielki Konsystorz. Aby zwyciężyć, gotowiśmy się połączyć z La Fayette'em, z orleanistami, z lewicą, z ludźmi, których trzeba nam będzie wyrżnąć nazajutrz po zwycięstwie, bo wszelki rząd jest niemożliwy przy ich zasadach. Jesteśmy zdolni do wszystkiego dla szczęścia kraju i naszego. Kwestie osobiste tyczące króla to są dziś sentymentalne głupstwa, trzeba oczyścić z nich politykę. Pod tym względem Anglicy ze swoim rodzajem doży są postępowsi od nas. Polityka nie zasadza się już na tym, mój drogi. Tkwi ona w tym, aby dać narodowi impuls stwarzając oligarchię, w której by żyła stała myśl rządu i która by prowadziła sprawy publiczne po dobrej drodze, zamiast pozwalać szarpać kraj w tysiącu kierunków, jak to robiono z nami od czterdziestu lat w pięknej Francji, tak inteligentnej i tak głupiej, tak szalonej i tak mądrej, której trzeba by raczej systemu niż ludzi. Cóż znaczą osoby w tej wielkiej sprawie? Jeśli cel jest wielki, jeżeli lud będzie żył szczęśliwszy i bez wstrząśnień, cóż znaczą masom zyski naszej hegemonii, nasze majątki, nasze przywileje i przyjemności?

Ja stoję teraz silnie na nogach. Mam dziś sto pięćdziesiąt tysięcy dochodu w rencie trzyprocentowej i rezerwę dwustu tysięcy na pokrycie ewentualnych strat. To mi się zdaje jeszcze bardzo mało w kieszeni człowieka, który wyrusza lewą nogą, aby zdobyć władzę. Szczęśliwy wypadek rozstrzygnął o mym wstąpieniu na drogą, która mi się niezbyt uśmiechała, bo Ty wiesz, jak ja lubię życie Wschodu. Po trzydziestu pięciu latach snu moja czcigodna matka przebudziła się, przypominając sobie, że ma syna, który jej przynosi zaszczyt. Często, kiedy się wydrze szczep winny, w parę lat potem kilka pędów pojawia się nad ziemią; otóż, mój drogi, mimo że matka wyrwała mnie prawie całkowicie z serca, odrosłem w jej głowie. W pięćdziesiątym ósmym roku czuje się zbyt wiekowa, aby móc myśleć o innym mężczyźnie niż własnym synu. W tym stanie ducha spotkała, nie wiem już, w jakich kąpielach, rozkoszną starą pannę, Angielkę, mającą dwieście czterdzieści tysięcy funtów renty, i jako dobra matka podsunęła jej śmiałą ambicję zostania moją żoną. Panienka trzydziestosześcioletnia, na honor, wychowana w najlepszych zasadach purytańskich, istna kwoczka, która utrzymuje, że cudzołożne żony powinno się palić publicznie. „Skąd nastarczono by drzewa?" — odpowiedziałem. Byłbym ją oczywiście posłał do wszystkich diabłów, zważywszy, że dwieście czterdzieści tysięcy funtów renty nie są żadną ceną mojej wolności, mojej wartości fizycznej i moralnej ani mojej przyszłości. Ale ona jest jedyną spadkobierczynią starego podagryka, jakiegoś londyńskiego piwowara, i ten, w dość określonym czasie, ma jej zostawić majątek co najmniej równy temu, który już posiada ta pieszczoszka. Poza tymi zaletami ma czerwony nos, oczy zdechłej kozy, kibić, która mnie przejmuje strachem, by się nie złamała na troje, jeżeli upadnie; wygląda na ile pomalowaną lalkę; ale jest bajecznie oszczędna; ale będzie ślepo ubóstwiała mzořża; ale ma charakter angielski; będzie mi prowadziła mój pałac, moje stajnie, mój dom, moje dobra lepiej od wszelkiego intendenta. Ma wzniosłą godność cnoty; trzyma się prosto jak powiernica z Komedii Francuskiej; jestem święcie przekonany, że ją niegdyś wbito na pal i że pal złamał się jej w ciele. Miss Stevens jest zresztą na tyle biała, aby nie było zbyt przykrym poślubić ją, skoro trzeba będzie koniecznie. Ale — szczegół wzruszający! — ma ręce dziewicy cnotliwej jak Arka święta; są tak czerwone, że nie wyroiłem jeszcze sposobu wybielenia ich bez zbytnich kosztów; nie wiem też, jak jej ostrugać palce, podobne do kiełbasek. Och, ma obsolutnie coś z piwowara przez swoje ręce i z arystokracji przez swoje pieniądze; ale nadaje sobie zbyt wielkie tony, jak bogate Angielki, które chcą uchodzić za wielkie damy, i nie dość pilnie chowa swoje homarze łapy. Inteligencji ma w sam raz tyle, ile jej dozwałam mieć kobiecie. Jeśli istnieje gdzieś istota głupsza, chętnie wybiorę się na poszukiwania. Nigdy ta kobieta, która się nazywa Dina, nie ośmieli się mnie sądzić; nigdy mi się nie sprzeciwi; będę jej Izbą Parów, jej lordem, jej Izbą Gmin.

Słowem, Pawle, ta pannica jest niezaprzeczonym dowodem geniuszu angielskiego; przedstawia produkt mechaniki angielskiej na szczycie doskonałości; z pewnością sfabrykowano ją w Manchester, między fabryką stalówek Perry a fabryką maszyn parowych. Je, chodzi, pije, potrafi mieć dzieci, pielęgnować je, wychowywać cudownie i odgrywa kobietę tak, iż można uwierzyć, że to jest kobieta. Kiedy matka zapoznała nas z sobą, tak dobrze nakręciła tę maszynę, tak wypolerowała tryby, tyle napuściła oliwy, że nic nie skrzypiało; potem, kiedy ujrzała, że nie krzywię się nadto, pocisnęła ostatni guzik: ta dziewczyna przemówiła! Wreszcie i matka puściła ostatnie słowo. Miss Dina Stevens wydaje tylko trzydzieści tysięcy franków rocznie, podróżuje od siedmiu lat dla oszczędności. Istnieje zatem drugi skarbczyk, i to w gotówce. Sprawa jest tak posunięta, że wyszły zapowiedzi. Jesteśmy na my dear love . Miss robi do mnie oczy zdolne wzruszyć drwala. Wszystko ułożone: nie ma mowy o moim majątku, miss Stevens poświęca część swego na stworzenie majoratu w ziemi, z dochodem dwustu czterdziestu tysięcy franków, i na kupno pałacu, który nim będzie objęty; posag zakontraktowany, za który będę odpowiadał, wynosi milion. Nie może się skarżyć, zostawiam jej w całości wujaszka. Poczciwy piwowar, który zresztą przyczynił się do majoratu, omal nie pękł z radości, dowiadując się, że jego siostrzenica zostaje margrabiną. Zdolny jest upuścić sobie krwi dla mego pierworodnego. Sprzedam całą swoją rentę z chwilą, gdy dojdzie osiemdziesięciu, i umieszczę wszystko w ziemi. Do dwóch lat mogę mieć czterysta tysięcy franków dochodu w ziemi. Skoro raz pochowam piwowara, mogę liczyć na sześćset tysięcy franków renty. Widzisz, Pawle, daję przyjaciołom jedynie takie rady, których się trzymam dla siebie. Gdybyś mnie był posłuchał, miałbyś Angielkę, córkę jakiego nababa, która by Ci zostawiła swobodę kawalerską i swobodę myśli, potrzebną, aby zasiąść do wista ambicji. Odstąpiłbym Ci swoją przyszłą żonę, gdybyś nie był żonaty. Ale tak się nie skończy. Nie jestem człowiekiem, który by Ci kazał przeżywać przeszłość. Ten wstęp był potrzebny, aby Ci wytłumaczyć, że będę miał warunki potrzebne tym, którzy chcą siąść do grubej gry. Nie opuszczę Cię, mój chłopcze. Zamiast się marnować w Indiach, o wiele prostsze jest żeglować ze mną po wodach Sekwany. Wierzaj mi, Paryż jest jeszcze ziemią, gdzie fortuna tryska najobficiej. Kalifornia leży przy ulicy Vivienne lub de la Paix, przy placu Vendôme lub ulicy Rivoli. W każdej innej krainie trud materialny, mozoły pośrednika, kroki, zabiegi konieczne są do zbudowania fortuny; ale tutaj wystarczy myśl. Tu każdy człowiek, nawet umiarkowanie inteligentny, spostrzega kopalnię złota wkładając pantofle, wykałając zęby po obiedzie, kładąc się spać, wstając. Znajdź miejsce w świecie, gdzieby dobry pomysł, odpowiednio głupi, więcej przyniósł i prędzej był zrozumiany niż tutaj? Jeśli się wdrapię na szczyt drabiny, czy sądzisz, że byłbym zdolny odmówić Ci pomocnej ręki, słówka, podpisu? Czyż nam, młodym chwatom, nie trzeba przyjaciela, na którego moglibyśmy liczyć, choćby po to, aby go skompromitować w. nasze miejsce, aby go posiać na śmierć jak prostego żołnierza dla ocalenia generała? Polityka jest niemożliwa bez człowieka honoru, z którym by można wszystko mówić i wszystko robić. Oto więc co Ci radzę. Puść kantem „Piękną Amelię", wróć tutaj jak piorun, ja Ci urządzę pojedynek z Feliksem de Vandenesse, będziesz miał pierwszy strzał i ustrzelisz go jak gołębia. We Francji mąż obrażony, który zabije rywala, staje się człowiekiem poważanym i szanowanym. Nikt sobie zeń nie żartuje. Strach, mój drogi, to czynnik społeczny; środek powodzenia dla tych, co nie spuszczają oczu pod niczyim spojrzeniem. Ja, który dbam o życie tyle, co o szklankę oślego mleka, i który nigdy nie znałem drgnienia lęku, zauważyłem, mój drogi, osobliwe skutki, jakie to uczucie sprawia w naszych nowoczesnych obyczajach. Jedni drżą, że stracą przyjemności, w których nawykli się taplać; drudzy drżą, że stracą kobietę. Dawny junacki obyczaj, kiedy to ciskało się życie jak ogryzek, nie istnieje już! U wielu odwaga to zręczne spekulowanie na strach przeciwnika. Jedni Polacy w Europie biją się dla przyjemności bicia, uprawiają jeszcze sztukę dla sztuki, a nie przez wyrachowanie. Zabij Vandenesse'a, a żona Twoja będzie drżała, teściowa będzie drżała i publiczność będzie drżała, i zrehabilitujesz się, i obwieścisz swoją szaloną miłość do żony, i uwierzą Ci, i staniesz się bohaterem. Taka jest Francja. Nie chodzi między nami o głupie sto tysięcy; zapłacisz najpilniejsze długi; wstrzymasz ruinę sprzedając swoje dobra z prawem odkupu, bo będziesz miał szybko pozycję, która Ci pozwoli spłacić wierzycieli jeszcze przed terminem. Następnie, raz znając prawdziwy charakter żony, będziesz panował nad nią jednym słowem. Kochając ją, nie mogłeś z nią walczyć; nie kochając jej już, będziesz miał niezwalczoną siłę. Uczynię Ci Twoją teściową gibką jak rękawiczka; chodzi wszak o to, aby Ci odzyskać sto pięćdziesiąt tysięcy renty, które te kobiety sobie zachowały. Daj więc pokój ekspatriacji, która jest dla inteligentnych ludzi tym, czym piecyk z węglami dla szwaczki. Wyjechać czy to nie znaczy dać wygraną potwarzy? Gracz, który idzie po pieniądze, aby wrócić do gry, przegrywa wszystko. Trzeba mieć złoto w kieszeni. Robisz na mnie wrażenie, że jedziesz po świeże wojsko do Indii. Na nic! Jesteśmy dwaj gracze przy zielonym stole polityki, między nami pożyczka jest obowiązkiem. Tak więc bierz ekstrapocztę, wracaj do Paryża i zacznij partię na nowo; wygrasz ją grając z Henrykiem de Marsay, bo de Marsay umie chcieć i umie uderzać. Oto jak rzeczy stoją. Mój prawdziwy ojciec jest ministrem w Anglii. Będziemy mieli stosunki w Hiszpanii przez Evangelistow; bo skoro raz zmierzymy się na pazury z teściową, uznamy oboje, że nie ma żadnego interesu, aby czart zjadał czarta. Montriveau, mój drogi, jest generałem dywizji; będzie kiedyś ministrem wojny, bo jego wymowa daje mu wielki wpływ w Izbie. Ronquerolles zostaje ministrem stanu i rady przybocznej. Marcjal de la Roche-Hugon został świeżo ambasadorem w Niemczech i parem Francji; przynosi nam w posagu marszałka księcia de Carigliano i cały kuper Cesarstwa, który uczepił się tak głupio kręgosłupa Restauracji. Sérisy wodzi za nos Radę Stanu, gdzie jest nieodzowny, Granville trzyma sądownictwo, w którym ma dwóch synów; Grandlieu są świetnie sytuowani u dworu; Ferraud to dusza koterii Gondreville'a, podłych intrygantów, którzy zawsze są na górze, nie wiem czemu. Z takim oparciem czegóż możemy się lękać? Mamy nogę w każdej stolicy, oko we wszystkich gabinetach, siedzimy w rządzie bez jego wiedzy. Czy kwestia pieniężna nie jest głupstwem, niczym wobec tych wielkich sprężyn? Co to jest zwłaszcza kobieta? Czy zawsze będziesz studentem? Czym jest życie, mój drogi, kiedy kobieta jest całym życiem? To statek, nad którym się nie panuje, który płynie wedle oszalałej busoli, ale nie bez magnesu, którym miotają przeciwne wiatry i gdzie człowiek jest istnym galernikiem, skutym nie tylko przez prawo, ale i przez kaprys dozorcy,    bez możności odwetu. Tfu, rozumiem, że wiedziony namiętnością lub szukając rozkoszy, jaką daje mu złożenie swej mocy w białe rączki, mężczyzna poddaje się władzy kobiety; ale poddać się Medorowi ? W takim razie rezygnuję z Angeliki. Wielki sekret alchemii społecznej, mój drogi, to wyciągnąć możliwie najwięcej z każdego wieku, który przeżywamy, mieć wszystkie liście na wiosnę, wszystkie kwiaty w lecie, wszystkie owoce w jesieni. Nabawiliśmy się, paru urwisów i ja, przez dwanaście lat jak istni muszkieterowie, nie odmawiając sobie niczego, nawet małego korsarstwa tu i ówdzie; teraz zaczniemy strząsać dojrzałe śliwki w wieku, w którym doświadczenie ozłociło zbiory. Chodź z nami, będziesz miał cząstkę w puddingu, który upieczemy. Przybywaj, a znajdziesz sercem oddanego przyjaciela w skórze Twego

HENRYKA DE M.

W chwili gdy Paweł de Manerville kończył ten list, którego każde zdanie było niby uderzenie młota w gmach jego nadziei, jego złudzeń, jego miłości, znajdował się za Azorami. Wśród tych ruin chwyciła go zimna, bezsilna wściekłość.

— Co ja im zrobiłem? — pytał.

To pytanie to jest okrzyk głupców, ludzi słabych, którzy, nie umiejąc nic widzieć, nie mogą nic przewidzieć. Krzyczał: — Henryku, Henryku! — do wiernego przyjaciela. Wielu ludzi byłoby oszalało. Paweł położył się spać i usnął owym głębokim snem, jaki następuje po ogromnych klęskach, snem, który ogarnął Napoleona po bitwie pod Waterloo.

Paryż, wrzesień—październik 1835