Konwersja wykonana przez firmę Netpress Digital Sp. z o. o.

Spis treści

MASKA I WELON

WESELE W ŚWIETLE POCHODNI

DRAGOMAN ABDALLAH

UJEMNE STRONY ŻYCIA W KAWALERSKIM STANIE

ULICA MUSKI

PRZYGODA W BEZESTANIE

ZDRADLIWY DOM

WEKIL

OGRÓD ROSETTY

KOPTYJSKIE ŚLUBY

Gérard de Nerval
(właśc. Gérard Labrunie)

MASKA I WELON

Ze wszystkich miast Bliskiego Wschodu w Kairze kobiety najzazdrośniej kryją się za osłoną kwefu. W Konstantynopolu czy w Smyrnie biała lub czarna gaza pozwala odgadnąć czasem rysy pięknych muzułmanek i najsurowsze edykty rzadko zdołały je nakłonić, by używały mniej przezroczystych tkanin. Są to mniszki wdzięczne i zalotne, które poświęcając się wyłącznie jednemu mężowi pragnęłyby skrycie, aby świat zrozumiał, co traci w ich osobie i bolał nad tą stratą. Lecz Egipt, poważny, i nabożny, pozostał krajem zagadek i tajemnic; piękność otaczają tak jak dawniej zasłony i opaski, a ta posępna surowość łatwo zniechęca płochego Europejczyka. Po tygodniu porzuca on Kair i spieszy ku kataraktom Nilu, gdzie wiedza przygotowuje mu inne rozczarowania, do tych wszakże nigdy się nie przyzna.

Cierpliwość była największą cnotą wtajemniczonych starożytności. Dlaczego mielibyśmy oddalić się tak szybko? Zatrzymajmy się i spróbujmy uchylić rąbka gęstej zasłony kryjącej boginię Sais. Zresztą, czyż nie będzie to nam zachętą, gdy się przekonamy, że w kraju, w którym kobiety są rzekomo więzione, możemy ich spotkać tysiące na bazarach, na ulicach, w ogrodach, jak kroczą same, przechadzając się bez określonego celu, bądź we dwie, bądź prowadząc dziecko za rękę? W istocie Europejki nie mają tyle swobody: wprawdzie kobiety wyższego stanu nie chodzą tu piechotą, lecz dosiadają osłów, niedostępne na wysokich siodłach, ale u nas kobiety tego samego stanu nie wyjeżdżają na miasto inaczej niż powozem. Różnicę stanowi kwef... Nie jest on jednak przeszkodą tak groźną, jakby się zdawało.

Wśród bogatych strojów arabskich i tureckich, które jak dotąd reforma oszczędziła, tajemnicze szaty kobiet nadają dumom zapełniającym ulice wesoły pozór maskarady, przy czym domina bywają tylko w dwóch barwach: ciemnobłękitne i czarne. Wielkie damy kryją swą postać pod habara z lekkiej tafty, podczas gdy kobiety z ludu spowijają się wdzięcznie w prostą błękitną tunikę wełnianą lub bawełnianą (chamis), podobnie jak antyczne posągi. Wyobraźnia znajduje szerokie dla siebie pole w tym incognito kobiecych twarzy, owo incognito bowiem nie rozciąga się na wszystkie wdzięki. Piękne dłonie, zdobne w pierścienie-talizmany i srebrne bransolety, niekiedy białe jak marmur ręce wychylają się z szerokich rękawów podniesionych powyżej ramienia; bose stopy, z których babusze spadają za każdym krokiem, a smukłe kostki obwieszone obrączkami dzwonią srebrzyście — oto, co wolno nam podziwiać, czego wolno się domyślić, co wolno podpatrzeć; tłum uliczny się tym nie zaniepokoi, sama kobieta zdaje się tego nie dostrzegać. Niekiedy powiewne fałdy welonu w biało-błękitną szachownicę zakrywające głowę i ramiona, odchylą się trochę, odsłaniając przestrzeń pomiędzy kwefem a wydłużoną maską zwaną burkha, co pozwoli wam ujrzeć wdzięczną skroń, na której ciemne włosy wiją się w gęsto skręconych puklach jak na popiersiach Kleopatry; pozwoli ujrzeć małe, kształtne ucho z muskającymi szyję i policzek gronami złotych cekinów albo filigranowym medalionem misternej roboty, wysadzanym turkusami. Wówczas chciałoby się zajrzeć w oczy zawoalowanej Egipcjance i to jest właśnie najniebezpieczniejsze. Maska — to długi, wąski kawał włosianej tkaniny, sięgający od głowy aż do stóp; wycięto w niej dwa otwory jak w szacie pokutnika; parę błyszczących łańcuszków wypełnia przerwę łączącą czoło z dolną częścią maski; tam, za tym szańcem czyhają na nas płomienne oczy, zbrojne we wszystkie uroki, jakich może im dostarczyć sztuka. Brwi, oczodoły, nawet powieka od wewnętrznej strony podkreślone są szminką, nie sposób przedstawić w bardziej pochlebnym świetle nieznacznej cząstki swej osoby, którą tutejsza kobieta ma prawo ukazać.

Nie od razu zrozumiałem, jaki powab może mieć tajemnica, którą otacza się bardziej interesująca połowa ludności Wschodu. Kilka dni wszakże wystarczyło, by mi zdradzić, że kobieta, która poczuje, że jest wyróżniona, znajdzie zazwyczaj sposób, by się pokazać, jeśli jest piękna. Te, którym natura poskąpiła urody, pozostają zawoalowane i trudno mieć do nich o to żal. Zaiste, to kraj marzeń i złudzeń! Brzydota kryje się niczym zbrodnia, a możemy zawsze dostrzec przelotnie choć cząstkę tego, co jest kształtem, wdziękiem, młodością i urodą.

Miasto, podobnie jak jego mieszkanki, stopniowo tylko odsłania naszym oczom najmroczniejsze zaułki, najbardziej urocze wnętrza. Wieczorem, w dniu mego przyjazdu do Kairu, byłem śmiertelnie smutny i zniechęcony. Kilkugodzinna przejażdżka na ośle w towarzystwie dragomana wystarczyła, aby mnie przekonać, że czeka mnie pół roku najgorszej nudy, jaką kiedykolwiek przeżyłem, wszystko zaś sprzysięgło się z góry na to, abym nie mógł skrócić ani o jeden dzień zamierzonego tam pobytu. „A więc to ma być — mówiłem sobie — miasto Tysiąca i Jednej Nocy, stolica kalifów dynastii Fatymidów i Sudanów?” I zapuszczałem się dalej w poplątaną sieć wąskich i zakurzonych uliczek, torując sobie drogę poprzez tłum obdartusów i łachmaniarzy, natłok psów, wielbłądów i osłów. Wieczór się zbliża, mrok szybko zapada, a przyczyną tego jest pułap kurzu, przesłaniający niebo na wysokości domów.

Czego można się spodziewać po tym zawiłym labiryncie, równie może rozległym jak Paryż albo Rzym, po tych pałacach i meczetach, których tu są tysiące? Wszystko to było niegdyś z pewnością wspaniałe i cudowne, ale przewinęło się tu trzydzieści pokoleń, wszędzie osuwają się kamienie i próchnieje drzewo. Wędrujemy jak gdyby we śnie przez miasto przeszłości, zamieszkałe jedynie przez widma, te zaś zaludniają je wprawdzie, lecz nie napełniają żydem. Każdą dzielnicę otaczają zębate mury, zamykają ciężkie bramy jak w średniowieczu; zachowały one zapewne ten sam charakter, jaki miały za czasów Saladyna; długie sklepione przejścia wiodą z jednej ulicy na drugą, najczęściej wszakże trafia się w ślepy zaułek, trzeba zawracać. Stopniowo wszystkie drzwi się zamykają, tylko kawiarnie są jeszcze oświetlone i palacze opium, usadowieni na matach z liści palmowych w mętnym świetle lampek oliwnych, słuchają jakiejś długiej opowieści wygłaszanej tonem nosowym. Tymczasem zaczynają się rozjaśniać maszrabija: są to drewniane kraty oryginalnie rzeźbione i powycinane, wysunięte na ulicę i zastępujące okna; jasność wszakże, która się przez nie sączy, nie starcza, by kierować krokami przechodnia, zwłaszcza że zbliża się godzina gaszenia świateł; każdy zaopatruje się w latarnię, na ulicy spotkać można jedynie Europejczyków albo patrol nocny.

Nie wiedziałem, co mam począć na mieście po wybiciu tej godziny, to znaczy dziesiątej wieczorem, i smutny położyłem się spać, mówiąc sobie, że tak będzie co dzień, z góry rezygnując z rozrywek, których mogła dostarczyć ta podupadła stolica... Poprzez pierwszy sen dolatywały moich uszu, nie wiadomo skąd, przytłumione dźwięki kobzy i ochrypłej violi, niemile drażniąc mi nerwy. Ta uparta muzyka powtarzała nieustannie na różne tony tę samą melodyjną frazę, budząc we mnie wspomnienie starej kolędy burgundzkiej czy też prowansalskiej. Czy to sen, czy rzeczywistość? Myśl moja wahała się pewien czas, zanim obudziłem się na dobre. Zdawało mi się, że niosą mnie do grobu w sposób zarazem poważny i groteskowy, że towarzyszą mi śpiewacy parafialni i opoje uwieńczeni winną łozą; ów dziwny koncert łączył w sobie jakąś patriarchalną wesołość z mitologicznym smutkiem, przy czym żałosne kościelne pienia tworzyły osnowę błazeńskiej pieśni, nadającej rytm tańcom korybantów. Lecz gdy odgłos ów począł przybliżać się i wzmagać coraz bardziej, wstałem na wpół jeszcze oszołomiony; jaskrawe światło przenikające przez zewnętrzne okratowania mego okna przekonało mnie, że chodzi tu o widowisko całkiem konkretne. Tymczasem to, co sądziłem, że mi się śni, urzeczywistniło się częściowo: prawie nadzy mężczyźni, z głową uwieńczoną, niby starożytni gladiatorzy, walczyli wśród tłumu, zbrojni w miecze i tarcze; poprzestawali wszakże tylko na uderzaniu stalą o miedź, zgodnie z rytmem muzyki, i posuwając się dalej, rozpoczynali tę samą walkę na niby. Liczne pochodnie i piramidy z płonącymi świecami, niesione przez dzieci, jaskrawo oświetlały ulice, wskazując drogę długiemu orszakowi meżczyzn i kobiet. Nie mogłem jednak rozróżnić z okna wszystkich szczegółów. Coś na kształt czerwonego widma w koronie z drogich kamieni posuwało się powoli; po obu jego stronach kroczyły poważne matrony; bezładna grupa kobiet w błękitnych szatach zamykała pochód, wydając, ilekroć orszak przystawał, dziwaczne, wrzaskliwe gdakanie.

Był to ślub, niewątpliwie. Widziałem w Paryżu na rycinach obywatela Cassas całkowity obraz tych ceremonii, lecz to, co zdołałem dostrzec poprzez drewnianą koronkę przesłaniającą okno, nie mogło zaspokoić mojej ciekawości; zapragnąłem za wszelką cenę podążyć za orszakiem i napatrzeć mu się do woli. Mój Abdallah, z którym podzieliłem się tą myślą, zadrżał, zda się przerażony tak wielką śmiałością. Nie uśmiechało mu się bynajmniej włóczyć nocą po ulicy; ostrzegł, że mogą mnie zamordować albo obić. Na szczęście kupiłem już płaszcz z wielbłądziej wełny zwany maszlah, który zakrywa człowieka od ramion aż do stóp; jeśli dodamy do tego brodę, którą zdążyłem zapuścić, i chustkę okręconą dokoła głowy — maskarada była całkowita.

WESELE W ŚWIETLE POCHODNI

Cała trudność polegała na dogonieniu orszaku, który znikł w labiryncie ulic i zaułków. Dragoman zapalił świecę w papierowej latarni i błądziliśmy na oślep, wiedzeni bądź też zwodzeni od czasu do czasu odległymi dźwiękami kobzy lub jaskrawym snopem światła, wyłaniającego się na skrzyżowaniu ulic. Nareszcie dotarliśmy do bram innej dzielnicy niż ta, gdzie mieszkałem; domy oświetlone, psy wyją i oto znajdujemy się na długiej ulicy jarzącej się od świateł i rozbrzmiewającej gwarem, tak zatłoczonej ludźmi, że aż siedzą na dachach.

Orszak posuwał się bardzo wolno przy melancholijnych dźwiękach instrumentów naśladujących uparły głos skrzypiących drzwi lub wozu, do którego założono nowe koła. Sprawcy owego harmideru maszerowali w liczbie dwudziestu, otoczeni ludźmi niosącymi ogniste lance. Za nimi szły dzieci dźwigające olbrzymie kandelabry, których zapalone świece rzucały dokoła żywe blaski. Szermierze krzyżowali szpady podczas częstych postojów orszaku; niektórzy z nich chodzili na szczudłach i mieli głowy strojne w pióropusze, ci nacierali na siebie zbrojni w długie kije; nieco dalej jacyś młodzieńcy nieśli sztandary i drzewce z zatkniętymi na nich złoconymi emblematami i godłami, podobne do tych, które widywano w rzymskich pochodach triumfalnych; jeszcze inni obnosili małe drzewka zdobne w girlandy i wieńce, a jaśniejące ponadto zapalonymi świecami i metalowymi blaszkami jak choinka na Boże Narodzenie. Duże blachy ze złoconej miedzi, zatknięte na wysokich tyczkach a pokryte wytłaczanymi ornamentami i napisami, tu i ówdzie odbijały blask świateł. Z kolei posuwały się śpiewaczki (aualim) i tancerki (gauazi), ubrane w suknie z pasiastego jedwabiu, na głowie miały tarbusze o złotym denku, spod którego spływały długie warkocze, gęsto nanizane cekinami. Niektóre miały nozdrza przekłute, zwisały z nich duże koła, twarze ich pokrywała czerwona i błękitna szminka, podczas gdy inne, choć śpiewały i tańczyły, były szczelnie zawoalowane. Akompaniowały sobie zazwyczaj brząkając w cymbały, kastaniety lub tamburina. Za nimi ciągnęły dwa długie szeregi niewolników dźwigających kufry i kosze, w których lśniły podarunki ofiarowane pannie młodej przez męża i jego rodzinę; dalej orszak gości, pośrodku kobiety szczelnie otulone w długie czarne mantyle, z białymi maskami na twarzy niby wielkie damy, mężczyźni w bogatych ubiorach: tego dnia bowiem, jak mi powiedział dragoman, nawet prości fellahowie potrafią zdobyć sobie odpowiednie stroje. Wreszcie w olśniewającym blasku pochodni, kandelabrów i garnczków z żarem kroczyło powoli czerwone widmo, które już widziałem przedtem z daleka, to znaczy oblubienica (el arus), całkowicie spowita w długi szal kaszmirowy, którego końce sięgały aż do stóp, zaś cienka tkanina pozwalała jej zapewne widzieć wszystko, osłaniając ją przed wzrokiem innych. Trudno o bardziej osobliwe zjawisko niż ta wysoka postać krocząca pod osłoną prostych fałd kwefu, podwyższona jeszcze przez trójkątny diadem mieniący się drogimi kamieniami. Dwie matrony czarno ubrane podtrzymywały ją pod łokcie, tak iż zdaje się wolno sunąć po ziemi; czterej niewolnicy rozpinają nad jej głową purpurowy baldachim, inni wtórują jej krokom dźwiękiem cymbałów i bębnów.

Tymczasem nowy postój nastąpił w chwili, gdy podziwiałem ów przepych, dzieci przyniosły krzesła, by panna młoda i jej rodzice mogli odpocząć. Aualim cofnęły się nieco i rozpoczęły się improwizacje i chóry, którym wtórowała muzyka i tańce; wszyscy uczestnicy powtarzali pewne zwrotki ich śpiewów. Ja zaś, który w tej chwili właśnie byłem dość na widoku, otwierałem usta tak jak wszyscy, naśladując jak mogłem najlepiej wszystkie „eleyson” i „amen”, służące tu za responsorium nawet najbardziej świeckim kupletom; jednakże gorsze niebezpieczeństwo zagrażało mojemu incognito. Nie zauważyłem, że od pewnej chwili niewolnicy krążyli wśród tłumu, nalewając jakiś płyn do małych filiżanek, które stopniowo rozdawali obecnym. Egipcjanin wysokiego wzrostu, odziany w czerwień, prawdopodobnie członek rodziny, kierował poczęstunkiem, jemu też składano podziękowania. Dzieliło go ode mnie zaledwie parę kroków, a nie miałem pojęcia, jaki ukłon należy mu złożyć. Na szczęście zdążyłem jeszcze zaobserwować ruchy moich sąsiadów i gdy przyszła kolej na mnie, wziąłem filiżankę lewą ręką, po czym skłoniłem się podnosząc prawą dłoń do serca, do czoła, a w końcu do ust. Ruchy te są łatwe, a jednak należy się strzec, by nie zmylić ich porządku lub by nie wykonać ich dość swobodnie. Po tym obrządku miałem prawo wychylić zawartość filiżanki; tu wszakże czekała mnie wielka niespodzianka. Była to wódka, a raczej coś w rodzaju anyżówki. Nie mieści się wprost w głowie, że mahometanie rozdają na weselu podobne trunki. Istotnie, spodziewałem się tylko lemoniady albo sorbetu. Nie uszło wszakże mojej uwagi, że towarzyszący orszakowi almeje, muzykanci i błaźni nie po raz pierwszy otrzymywali podobny poczęstunek.

Panna młoda wstała wreszcie i ruszyła w dalszą drogę; kobiety stanu fellah, odziane w błękitne szaty, tłumnie pospieszyły za nią, wydając dzikie gdakania; orszak ciągnął dalej swą nocną wędrówkę aż do siedziby nowożeńców.

Rad, że wziąłem udział w uroczystości, niczym rodowity mieszkaniec Kairu, i że się dość poprawnie zachowałem w czasie tej ceremonii, kiwnąłem na dragomana, który oddalił się nieco, aby znaleźć się raz jeszcze na drodze rozdawców wódki; ale nie pilno mu było wracać, festyn coraz bardziej przypadał mu do smaku.

— Wejdźmy z nimi razem pod dach — szepnął mi do ucha.

— A cóż ja odpowiem, gdy ktoś mnie zagadnie?

— Powie pan tylko: „Tajjib”. To odpowiedź na każde pytanie... Będę zresztą przy panu, by odwrócić tok rozmowy.

Wiedziałem już, że w Egipcie słowo to jest podstawą języka i zależnie od nadanej mu intonacji miewa najróżniejsze znaczenia; nie można go wszakże porównać z angielskim goddam, chyba po to, aby zaznaczyć różnicę, jaka zachodzi pomiędzy narodem uprzejmym z natury a narodem co najwyżej nieco ogładzonym przez cywilizację. Słowo tajjib znaczy  na przemian: „Doskonale” albo: „Ach, jak to dobrze”, albo „znakomicie”, albo „do usług” — ton, a zwłaszcza gest nadają mu nieskończoną gamę odcieni. Sposób wskazany mi przez dragomana wydał mi się zresztą bardziej niezawodny niż ten, o którym wspomina, zdaje się, słynny podróżnik Belzoni. Wszedł on do jakiegoś meczetu wspaniale ucharakteryzowany i powtarzał wszystkie ruchy, jakie czynili jego sąsiedzi, ale że nie potrafił odpowiedzieć na zadane mu pytanie, dragoman jego oświadczył ciekawym: „On nie rozumie: to angielski Turek!”

Przez bramę ozdobioną kwiatami i zielenią weszliśmy na piękny dziedziniec oświetlony kolorowymi latarniami. Misterna robota stolarska maszrabija rozpinała swą koronkę na pomarańczowym tle wnętrza rzęsiście oświetlonego i zatłoczonego gośćmi. Trzeba było się zatrzymać i zająć miejsce pod sklepieniem wewnętrznych krużganków. Jedynie kobiety wchodziły do domu, gdzie zrzucały woale, można było dostrzec tylko niewyraźne zarysy, blask ich stroju i klejnotów poprzez siatkę z toczonego drzewa.

Podczas gdy oblubienica w otoczeniu kobiet z obu rodzin przyjmowała i ugaszczała panie, mąż w stroju czerwonym ze złotem, zsiadłszy z osła, wysłuchiwał gratulacji mężczyzn, po czym zapraszał ich, aby zajęli miejsce przy gęsto rozstawionych w komnatach na parterze niskich stołach, na których wznosiły się piramidy półmisków. Wystarczyło usiąść na podłodze skrzyżowawszy nogi, przysunąć sobie talerz albo filiżankę i, jak przystoi, jeść palcami. Każdy był tu mile widziany. Nie śmiałem wziąć udziału w uczcie, lękając się w czymkolwiek uchybić przyjętym formom. Zresztą najświetniejsza część festynu rozgrywała się na dziedzińcu, gdzie tańczono bardzo hałaśliwie. Grupa tancerzy nubijskich wykonywała dziwaczne pas pośrodku szerokiego kręgu utworzonego przez widzów; rej wśród nich wodziła zawoalowana kobieta; miała na sobie płaszcz w szerokie pasy, w ręku trzymając zakrzywioną szablę zdawała się na przemian grozić tancerzom i uciekać przed nimi. Przez ody czas aualim, czyli almeje, wtórowały tańcowi śpiewem, uderzając palcami w bębenki z wypalanej gliny (tarabuk), które przytrzymywały jedną ręką na poziomie ucha. Orkiestra, złożona z mnóstwa osobliwych instrumentów, nie omieszkała, rzecz prosta, wziąć udziału w ogólnej wrzawie, przyłączyli się również obecni goście, wybijając rytm klaskaniem w dłonie. W przerwach pomiędzy tańcami roznoszono chłodniki, jeden z nich był dla mnie całkowitą niespodzianką. Czarnoskórzy niewolnicy niosący w ręku małe srebrne flakony potrząsali nimi tu i ówdzie nad tłumem. Była to woda pachnąca, poznałem dopiero jej rozkoszną różaną woń, gdy poczułem na policzkach i brodzie spływające krople, które dosięgły mnie przypadkiem.

Tymczasem jeden z najokazalszych uczestników uroczystości weselnej podszedł do mnie i wygłosił kilka słów nader grzecznym tonem; odpowiedziałem mu niezawodnym tajjib, co zdaje się całkowicie go zadowoliło; zwrócił się z kolei do moich sąsiadów, mogłem więc zapytać tłumacza, co to znaczy. „Zaprasza pana — odrzekł — aby pan wszedł na górę odwiedzić pannę młodą”. Odpowiedź moja niewątpliwie wyrażała zgodę, ale że w gruncie rzeczy miałem być świadkiem defilady szczelnie zawoalowanych kobiet dokoła sal pełnych gości, nie uważałem za wskazane zagłębiać się dalej w tę przygodę. Wprawdzie oblubienica i jej przyjaciółki ukazują się wówczas w świetnych strojach, ukrytych na ulicy pod czarną zasłoną, nie byłem jednak jeszcze dość pewien, czy wymawiam właściwie słowo tajjib, bym odważył się wtargnąć do grona najbliższej rodziny. Udało nam się wraz z dragomanem prześliznąć do bramy wychodzącej na plac Azbakijja.

— Szkoda — powiedział mi dragoman — byłby pan zobaczył potem przedstawienie.

— Jak to?

— Tak, komedię.

Przypomniał mi się od razu słynny Karagoz, ale, jak się okazało, nie o to chodziło. Karagoz występuje tylko w czasie świąt religijnych; jest to mit, symbol o najpoważniejszym znaczeniu; widowisko, o którym mowa, miało się składać po prostu z krótkich scenek komicznych, odegranych przez mężczyzn; można to porównać jedynie z naszymi szaradami salonowymi. Widowisko ma jedynie na celu dostarczanie gościom miłej rozrywki aż do końca wieczoru, podczas gdy nowożeńcy wraz z rodzicami udają się do skrzydła domu przeznaczonego wyłącznie do użytku kobiet.

Uroczystości weselne trwały podobno od tygodnia. Dragoman opowiedział mi, że w dniu zawarcia umowy przedślubnej złożono ofiarę z baranów na progu domu, zanim przekroczyła go oblubienica; wspomniał mi jeszcze o innej ceremonii, kiedy to tłuką kulę z cukru, w której zamknięta jest para gołębi; z lotu gołębi wyciągane są wróżby. Wszystkie te zwyczaje związane są zapewne z wiekowymi tradycjami.

Wróciłem do domu przejęty tą nocną sceną. Oto, jak się zdaje, naród, dla którego małżeństwo jest doniosłą sprawą, a choć niektóre szczegóły wesela zdradzały pewną zamożność małżonków, nie ulega wątpliwości, że biedacy świętują zaślubiny niemal z równą świetnością i wrzawą. Nie płacą muzykantom, błaznom i tancerzom, którzy są ich przyjaciółmi i którzy powetują to sobie zbierając datki od tłumów. Stroje są wypożyczone; każdy z uczestników trzyma w ręku świecę lub pochodnię, diadem ubogiej oblubienicy jest nie mniej suto wysadzany diamentami i rubinami niż przybranie głowy córki baszy. Gzy gdziekolwiek indziej znajdziemy prawdziwszą równość? Ta młoda Egipcjanka, choć nie jest może piękna za kryjącym jej twarz welonem ani bogata pomimo blasku diamentów, przeżyła jednak dzień chwały, kroczy promienna przez miasto, które ją podziwia i ciągnie za nią barwnym orszakiem, roztaczając purpurę i klejnoty królewskie, nie znana wszystkim i tajemnicza pod kwefem, niby starożytna bogini Nilu. Jeden tylko mężczyzna pozna tajemnicę tej piękności nie znanej lub nie znanego wdzięku; jednemu tylko wolno w ciszy i spokoju osiągnąć swój ideał, łudzić się, że jest faworytem sułtanki albo wróżki; nawet jeśli spotka go zawód, jego miłość własna nie poniesie szwanku; zresztą czyż każdemu mężczyźnie w tym szczęśliwym kraju nie przysługuje prawo, i to niejednokrotnie, ponawiania tego dnia triumfu i złudzenia?

DRAGOMAN ABDALLAH

Mój tłumacz jest człowiekiem bardzo cennym, obawiam się jednak, że jest zbyt wspaniałym sługą dla tak skromnego pana jak ja. Ukazał mi się w całym blasku na pokładzie statku parowego „Leonidas” w Aleksandrii. Podpłynął łodzią, oddaną do jego wyłącznej dyspozycji, mając przy sobie Murzynka, który niósł za nim fajkę, i młodszego dragomana, który go eskortował. Długa biała tunika kryła jego odzież i podkreślała ciemny ton jego twarzy, podobnej do maski egipskiego sfinksa zabarwionej krwią nubijską; był on potomkiem dwóch pomieszanych ras; z uszu zwisały mu ciężkie złote koła, a jego leniwy chód w połączeniu z powłóczystą szatą nadawał mu w moich oczach wszelkie cechy wyzwoleńca z epoki Cesarstwa Bizantyjskiego.

Wśród pasażerów nie było ani jednego Anglika; nasz dragoman, nieco zawiedziony, zwrócił się do mnie w braku godniejszego klienta. Lądujemy; najmuje cztery osły (dla siebie, dla swojej świty i dla mnie) i prowadzi mnie prosto do Hotelu Angielskiego, gdzie zgodzono się mnie przyjąć w zamian za opłatę sześćdziesięciu piastrów dziennie; jego osobiste pretensje ograniczały się do połowy tej sumy, za co zobowiązał się utrzymywać drugiego przewodnika i Murzynka.

Przespacerowawszy się cały dzień na czele tak imponującej eskorty spostrzegłem, że drugi dragoman jest mi całkowicie zbędny, jak również mały Murzynek. Abdallah (takie bowiem imię nosiła owa osobistość) bez trudu zgodził się odprawić swego młodszego kolegę; Murzynka natomiast zatrzymał na własny koszt, obniżając zresztą swoje honorarium do dwudziestu piastrów dziennie, co się równa mniej więcej pięciu frankom.

Przybywamy do Kairu; osły miały już nas zanieść prosto do Hotelu Angielskiego na placu Azbakijja; powstrzymałem wszakże ten szlachetny zapał z chwilą, gdym się dowiedział, że koszty pobytu są tam takie same jak w Aleksandrii.

— A więc woli pan zajechać do hotelu Waghorn w dzielnicy europejskiej? — zapytał zacny Abdallah.

— Wolałbym stanąć w hotelu, który by nie był angielski.

— A więc ma pan hotel francuski Domergue'a.

— No to jedźmy tam.

— Przepraszam, chętnie pana odprowadzę, ale zatrzymać się tam nie mogę.

— Dlaczego?

— Bo ten hotel liczy tylko czterdzieści piastrów dziennie, nie mogę tam stanąć.

— Ale ja mogę.

— Pana tu nie znają, ja jestem rodem z tego miasta; obsługuję zazwyczaj Anglików; muszę zachować godność.

Uważałem, że ceny w tym hotelu są i tak dość wysokie jak na kraj, gdzie wszystko jest mniej więcej sześć razy tańsze niż we Francji i gdzie za dniówkę robotnikowi płacą plastra, co się równa naszym pięciu su.

— Jest na to sposób — ciągnął dalej Abdallah. — Pomieszka pan dwa, trzy dni w hotelu Domergue, będę pana tam odwiedzał jako znajomy, a przez ten czas wynajmę dla pana dom w mieście i wówczas mogę już bez żadnych trudności wstąpić do pana na służbę.

Rzeczywiście, podobno wielu Europejczyków wynajmuje domy w Kairze, choćby nawet niedługo tam bawili, dowiedziawszy się więc o tym dałem Abdallahowi całkowite pełnomocnictwo.

Hotel Domergue położony jest w głębi zaułku z wylotem na główną ulicę dzielnicy europejskiej; jest to w gruncie rzeczy hotel bardzo przyzwoity i bardzo dobrze prowadzony. Zabudowania otaczają czworokątny dziedziniec wewnętrzny, bielony wapnem, górą kryty lekką drewnianą kratką, oplecioną winnymi pędami; pewien malarz francuski, bardzo uprzejmy, chociaż nieco przygłuchy, nader utalentowany, choć znał arkana dagerotypii, urządził sobie pracownię na jednym z górnych krużganków. Przyprowadza tam od czasu do czasu z miasta sprzedawczynie pomarańcz i trzciny cukrowej, które zgadzają się mu służyć za model.

Pozwalają mu bez przeszkód na przeprowadzanie studiów nad różnicami budowy ras ludzkich zamieszkujących Egipt; większość tych kobiet wszakże upiera się, by twarz ich pozostała zasłonięta; to ostatnie schronienie wstydliwości wschodniej.

Hotel francuski posiada ponadto dość ładny ogród, a kuchnia walczy z powodzeniem z trudnościami, jakie nastręcza urozmaicanie potraw europejskich w mieście, gdzie brak jest zarówno wołowiny, jak cielęciny. Ta okoliczność tłumaczy poniekąd wysokie ceny angielskich hoteli, gdzie do przyrządzania potraw używa się mięs i jarzyn z konserw, tak jak na statkach. Anglik, w jakimkolwiek znajdzie się kraju, nie zmienia swego zwykłego jadłospisu, składającego się z rostbefu, kartofli, porteru albo piwa.

Przy table d'hôte spotkałem pułkownika, biskupa in partibus, paru malarzy, nauczycielkę języków i dwóch Hindusów z Bombaju, z których jeden był guwernerem drugiego. Kuchnia hotelowa, choć zbliżona do południowej, wydawała im się mdła, wyciągali bowiem z kieszeni srebrne flaszeczki, zawierające pewne gatunki pieprzu i musztardy, którymi posypywali potrawy. Poczęstowali i mnie. Jeżeli wyobrazimy sobie uczucia, których doznaje człowiek żujący rozżarzone węgle, będziemy mieli dokładne pojęcia o smaku owych przypraw.

Dla dopełnienia obrazu, czym był pobyt w hotelu francuskim, wyobraźmy sobie fortepian na pierwszym piętrze, na parterze zaś bilard i przyznajmy w duchu, że na to nie warto było wyjeżdżać z Marsylii. Wolę zakosztować życia całkowicie na wschodnią modłę. Można wynająć bardzo piękny dom, paropiętrowy, z dziedzińcem i ogrodem za trzysta piastrów (mniej więcej siedemdziesiąt pięć franków rocznie). Abdallah pokazał mi ich kilka, zarówno w dzielnicy koptyjskiej, jak w dzielnicy greckiej. Były tam sale wspaniale ozdobione, z marmurowymi posadzkami i fontannami, krużganki i schody jak w pałacach w Genui i Wenecji, dziedzińce otoczone kolumnami i ogrody ocienione rzadkimi gatunkami drzew; można tam było wieść książęcy żywot pod warunkiem, że się zaludni służbą i niewolnikami te wspaniałe wnętrza. A z tym wszystkim nie było ani jednego pokoju, w którym można by zamieszkać bez poczynienia olbrzymich wkładów; oryginalnie powycinane okna nie miały wcale szyb, stały otworem nie chroniąc ani przed wieczornym wiatrem, ani przed nocną wilgocią. Tak żyją w Kairze mężczyźni i kobiety, ale nieostrożność ich bywa często ukarana poważną chorobą oczu; tłumaczy ich pragnienie powietrza i podmuchu świeżości. Zważywszy to wszystko, nie kusiły mnie bynajmniej rozkosze obozowania w kącie tak olbrzymiego pałacu; trzeba jeszcze dodać, że znaczna część tych starych budowli — były to niegdyś siedziby wygasłej arystokracji — pochodzi z czasów panowania sułtanów mameluków i grozi im niechybna ruina.

Abdallah wynalazł dla mnie w końcu dom znacznie skromniejszych rozmiarów, lecz w lepszym stanie i bardziej zabezpieczony. Anglik, który tam mieszkał ostatnio, kazał wstawić oszklone okna, co uchodziło za wielkie dziwo. Trzeba było posłać do szejka tej dzielnicy, by wejść w pertraktacje z wdową-koptyjką, do której należał dom. Ta kobieta była właścicielką z górą dwudziestu domów, ale per procuram, w zastępstwie cudzoziemców, którzy nie mogą w Egipcie być legalnymi właścicielami nieruchomości. Dom należał właściwie do sekretarza konsulatu angielskiego.

Zredagowano akt w języku arabskim; trzeba było za to zapłacić, ofiarować podarki szejkowi, prawnikowi i dowódcy najbliższego odwachu, z kolei dać bakszysz pisarzom i sługom, po czym szejk wręczył mi klucz. Narzędzie to niepodobne jest do naszych kluczy: ot, zwykły sobie kawałek drzewa podobny do karbownicy, na której piekarze znaczą długi klientów, na końcu wbito jakby przypadkiem pięć czy sześć gwoździ; nie jest to jednak rzeczą przypadku: ów osobliwy klucz wsuwa się w wykrój drzwi, gwoździe trafiają dokładnie w małe niewidoczne otworki, zahaczają znajdującą się za nimi drewnianą zasuwę, która porusza się i otwiera wstęp do domu.

Nie wystarcza wszakże mieć klucz drewniany od drzwi domu — nie sposób go zresztą włożyć do kieszeni, należy raczej zatknąć za pas — trzeba posiadać umeblowanie odpowiednie do zbytkownego wnętrza, jest to jednak szczegół znajdujący w każdym domu w Kairze bardzo proste rozwiązanie. Abdallah zaprowadził mnie na bazar, gdzie kazaliśmy odważyć pewną ilość bawełny; z tej to bawełny oraz płótna perskiego tapicerzy sporządzą w przeciągu kilku godzin poduszki na otomanę, które w nocy służą za materac. Mebel ów składa się z podłużnego rusztowania, które koszykarz wyplata w naszych oczach z kijków palmowych; jest to lekkie, elastyczne i solidniejsze, niżby się zdawało. Mały, okrągły stolik, kilka filiżanek, fajki z długim cybuchem albo nargile — chyba że wolimy wypożyczyć cały ów sprzęt w sąsiedniej kawiarni — i możemy przyjmować najlepsze towarzystwo w mieście. Jedynie basza posiada kompletne umeblowanie: lampy, zegary, ale jedynie w tym celu, aby okazać, że popiera handel i postęp europejski.

Kto chce się otoczyć zbytkiem, winien jeszcze nabyć maty, dywany, a nawet firanki. Poznałem na bazarze pewnego Żyda, który najuprzejmiej posłużył za pośrednika pomiędzy Abdallahem i kupcami, chcąc im dowieść, że obie strony mnie okradają. Żyd korzystając ze sposobności, jaką mu dostarczyło ustawianie mebli, zasiadł w charakterze gościa na jednej z otoman; trzeba było go poczęstować fajką i kazać podać kawy. Nazywa się Jusuf i przez trzy miesiące w roku poświęca się hodowli jedwabników. Przez resztę czasu — jak mi powiedział — nie ma nic do roboty, poza obserwowaniem, czy liście morw rosną i czy zbiór będzie obfity. Wydaje się zresztą całkiem bezinteresowny i jeżeli szuka towarzystwa cudzoziemców, to tylko dlatego, aby sobie wyrobić dobry smak i nabrać wprawy w języku francuskim.

Dom mój stoi w dzielnicy koptyjskiej, przy uliczce wiodącej do bramy miejskiej, która to brama łączy ją z aleją Szubra. Naprzeciwko mieści się kawiarnia, trochę dalej stajnia i właściciel stojących tam osłów wynajmuje te zwierzęta licząc piastra za godzinę; jeszcze dalej mały meczet, a przy nim minaret. Kiedy pierwszego wieczoru usłyszałem powolny i pogodny głos muezina o zachodzie słońca, ogarnęła mnie niewypowiedziana melancholia.

— Co on mówi? — zapytałem tłumacza.

— La illoha ilallah! Nie masz innego Boga niźli Bóg!

— Znam tę formułkę; ale co dalej?

— „O, wy, którzy układacie się do snu, polecajcie wasze dusze Temu, który nigdy nie śpi!”

Nie ulega wątpliwości, że sen to drugie życie, z którym należy się liczyć. Od chwili przyjazdu do Kairu przechodzą mi przez myśl wszystkie baśnie Tysiąca i Jednej Nocy i widzę we śnie wszystkie duchy i wszystkie olbrzymy rozpętane od czasów Salomona.

We Francji wyśmiewają się ze zmor, które rodzi sen, widzą w nich jedynie wytwór rozpalonej wyobraźni; ale czy zmory te jednakże nie istnieją i czy nie przeżywamy we śnie wszelkich doznań rzeczywistego życia? Sen bywa nieraz ciężki i dręczący w upalnym powietrzu Egiptu, toteż podobno u wezgłowia baszy stoi zawsze sługa, który budzi go, ilekroć rysy twarzy zdradzają, że pan jego śpi niespokojnie.

Czy nie wystarczy jednak żarliwie i z ufnością polecić się... Temu, który nigdy nie śpi!

Koniec wersji demonstracyjnej.

UJEMNE STRONY ŻYCIA W KAWALERSKIM STANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ULICA MUSKI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

PRZYGODA W BEZESTANIE

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ZDRADLIWY DOM

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

WEKIL

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

OGRÓD ROSETTY

Niedostępny w wersji demonstracyjnej