Joseph Conrad

KORSARZ

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

KORSARZ

Joseph Conrad

I

Wprowadziwszy o świcie swój skołatany okręt na Wewnętrzną redę tulońskiego portu i wymieniwszy kilka głośnych okrzyków z jednym ze strażniczych okrętów floty, aby uzyskać wskazówkę, gdzie przybić, starszy kanonier Peyrol kazał stanąć na kotwicy między arsenałem a miastem, w miejscu doskonale widocznym z głównego nabrzeża. Życie, wypełnione po brzegi cudownymi przygodami (każdemu przeciętnemu śmiertelnikowi wydawałyby się cudowne, on jeden tylko uważał je za najnaturalniejsze w świecie), nauczyło Peyrola panować nad sobą z taką doskonałością, że nawet westchnienie ulgi nie wyrwało mu się z piersi, gdy kotwica z hałasem wpadła w morze. A przecie oznajmiła mu kres sześciomiesięcznego przekradania się po niebezpiecznych wodach z cennym ładunkiem w uszkodzonym kadłubie, najczęściej na zmniejszanych racjach żywnościowych, przy ustawicznym, szarpiącym nerwy wypatrywaniu, czy angielski krążownik nie wynurza się spod horyzontu. Raz czy dwa omal nie rozbili się i więcej niż raz cudem tylko uniknęli pochwycenia. O, na tę ewentualność Peyrol był przygotowany — z najzimniejszą krwią wysadziłby w powietrze swój okręt, zimna krew bowiem nie opuszczała go nigdy. Charakter jego uformował się pod słońcem Oceanu Indyjskiego, pod. panowaniem bezprawia, wśród ciągłych walk z sobie podobnymi nie tyle o marny, topniejący w ręku łup co w obronie życia, zagrożonego zawsze, zarówno w dnie pomyślne, jak i w dnie klęski, pomimo to Peyrol dożył pięćdziesięciu ośmiu lat.

Załoga, składająca się z wygłodzonych, nieustraszonych urwipołciów, spragnionych uciech i wyrywających się do nich na brzeg, na kształt stada zgłodniałych wilków, wyległa na maszty zwijać,żagle niemal równie cienkie i połatane jak brudne koszule tych głodomorów. Natomiast Peyrol, korzystając z wolnej chwili, zajął się obserwacją nabrzeża. Na całej jego długości tworzyły się grupy gapiów przyglądających się nowo przybyłemu statkowi. Zauważył wielu mężczyzn w czerwonych czapkach. „Otóż i oni!" — pomyślał Peyrol. Wśród załóg statków, które zaniosły trójkolorową banderę na wody wschodnie, było mnóstwo zwolenników zasad sankiulockich; uważał ich za chełpliwych zarozumialców i perorujących żebraków. Lecz teraz znalazł się wobec ludzi z lądu — tych, którzy ugruntowali rewolucję, prawdziwych rewolucjonistów. Rozejrzawszy się dobrze Peyrol zeszedł na dół do kabiny, by przygotować się do odjazdu na brzeg.

Zgolił zarost z potężnych policzków prawdziwą angielską brzytwą, złupioną przed laty z kabiny angielskiego okrętu liniowego, zdobytego przez okręt, do którego załogi należał. Włożył białą koszulę, kurtkę granatową z metalowymi guzikami i wysokim wykładanym kołnierzem, białe spodnie, które zamiast paskiem umocował czerwoną, biało nakrapianą chustką. Nakrywszy głowę niskim i lśniącym czarnym kapeluszem wyglądał, jak przystało na całkiem solidnego kapitana pryzu. Kiwnął z rufy na pierwszą z kolei łódź i kazał się przewieźć na nabrzeże.

Przez ten czas tłum na brzegu urósł do imponujących rozmiarów. Wzrok Peyrola ślizgał się po nim bez szczególnego na pozór zaciekawienia, choć w gruncie rzeczy nie widział dotąd. w. życiu takiego zbiegowiska białych próżniaków z oczyma wytrzeszczonymi na marynarza. Był korsarzem dalekich mórz, a we własnej ojczyźnie poruszał się jak obcy. W ciągu tych paru minut, zanim przewoźnik dobił do schodków przystani, czuł się jak żeglarz zmierzający ku nowo odkrytemu lądowi.

Gdy tylko dotknął stopą lądu, otoczono go tłumnie. Przybycie pryzu, zdobytego przez eskadrę republiki na dalekich morzach, było niecodziennym wydarzeniem dla Tulonu. Kursowały już najniewiarogodniejsze plotki. Pomagając sobie łokciami Peyrol przepychał się przez tłum, który jednak zamykał się, natychmiast i posuwał krok w krok za nim. Ktoś krzyknął: „Skąd przybywacie, citoyen!?" „Z drugiej półkuli!" — zagrzmiał Peyrol basem.

Pozbył się swej świty dopiero u drzwi Kapitanatu Portu. Tu zameldował się właściwym urzędnikom jako kapitan pryzu, zdobytego po drugiej stronie przylądka . przez obywatela Renaud, dowódcę republikańskiej eskadry na Oceanie Indyjskim. Miał płynąć do Dunkierki, lecz — meldował — trzykrotnie w ciągu dwóch tygodni ścigany przez sacrés Anglais między Cape Verde i Cape Spartel, postanowił wypłynąć na Morze Śródziemne, dowiedziawszy się od napotkanego duńskiego brygu, że w tej chwili nie ma tam angielskich okrętów wojennych. I oto przy był; tu są papiery okrętowe i jego własne papiery, wszystko w porządku. Wspomniał także, że czuje się znużony wieczną tułaczką po morzu i pragnie odpoczynku na brzegu. Lecz do chwili załatwienia wszelkich formalności urzędowych pozostał w Tulonie. Otoczony powszechnym szacunkiem jako popularny obywatel Peyrol, włóczył się po mieście ciężkim krokiem i zimno patrzał ludziom w oczy.

Unikał rozmów na temat swej przeszłości, co sprzyjało powstawaniu tajemniczych plotek. Bez wątpienia władze morskie Tulonu miały bardziej wyrobione zdanie o jego przeszłości, choć niekoniecznie oparte na ściślejszych danych. W rozmaitych urzędach, które zmuszony był odwiedzić, mizerne gryzipiórki, a nawet niektórzy szefowie mierzyli go nieprzyjaźnie oczyma. On zaś, bardzo przyzwoicie ubrany, wchodził i wychodził nie wypuszczając z ręki lagi, którą zostawiał jednak u drzwi prywatnych gabinetów, gdy go wzywano na rozmowę z tym lub owym dostojnikiem „wygalonowanej bandy". Wyzbywszy się peruki i nawiązawszy stosunki z wybitnymi patriotami z obozu jakobinów, Peyrol nie przejmował się zbytnio wrogimi spojrzeniami i szeptami. Jedynie pewien kapitan marynarki, z plastrem na oku i w bardzo wytartym uniformie, pełniący administracyjną funkcję w Kapitanacie, omal nie wyprowadził go z równowagi. Oficer ów, uniósłszy głowę znad jakichś papierzysków, zauważył energicznie:

— Prawdę mówiąc, całe prawie życie byliście rozbójnikiem morskim, jeżeli nasze informacje nie są mylne. Musieliście w swoim czasie zdezerterować z floty, bez względu na to, kim się teraz zwiecie.

Wielkie policzki kanoniera Peyrola nie drgnęły nawet.

— Gdyby nawet zdarzyło się coś w tym rodzaju, to za panowania królów i arystokratów — odparł stanowczo. — A teraz przyprowadziłem pryz i mam pismo słujenbowe od obywatela Renaud, głównodowodzącego na Oceanie Indyjskim. Mogę też powołać się na dobrych republikan Tulonu, którym znane są moje przekonania. Nikt nie może mi zarzucić, abym kiedykolwiek był kontrrewolucjonistą. Tłukłem się po morzach wschodnich przez czterdzieści pięć lat, to prawda. Lecz niech mi wolno będzie zauważyć, że Anglików wpuścili do portu tulońskiego właśnie marynarze przebywający w kraju. — Umilkł na chwilę, potem dodał: — Gdy się o tym pomyśli, citoyen komendancie, bagatelki, które ja i mnie podobni przeskrobaliśmy o pięć tysięcy mil stąd i dwadzieścia lat temu, nie ważą chyba zbyt wiele w tych czasach równości i braterstwa.

— Co do braterstwa — zauważył kapitan w wytartym uniformie — sądzę, że zna się pan tylko na braterstwie Braci z Wybrzeża.

— Prócz piecuchów i gołowąsów wszyscy na Oceanie Indyjskim musieli się na tym znać — odparł nie stropiony niczym obywatel Peyrol. — A zasady republikańskie stosowaliśmy już wówczas, gdy jeszcze o republice nikt tu nie myślał, wszyscy bowiem Bracia z Wybrzeża byli równi między sobą i obierali swych wodzów.

— Była to wstrętna banda przestępców — zauwżył jadowicie oficer odchylając się na krześle. — Nie myślicie chyba przeczyć temu? Obywatej Peyrol ,nie podniósł rzuconej rękawicy.

Zauważył tylko obojętnie, że oddał Kapitanatowi Portu powierzony mu okręt w zupełnym porządku, co się zaś tyczy jego reputacji, to on posiada świadectwo prawomyślności obywatelskiej wystawione przez swą sekcję. Jest patriotą i ma prawo żądać zwolnienia. Pożegnany przez oficera skinieniem głowy Peyrol zabrał lagę spoza drzwi i wyszedł z gmachu, nie śpiesząc się, jak człowiek przekonany o swej prawości. Nędzni pisarczykowie, szepczący między sobą za jego plecami, nic nie wyczytali z jego wielkiej twarzy o rzymskich rysach. Na ulicy patrzył, jak zwykle, wszystkim prosto w oczy. Tegoż wieczoru znikł jednak z Tulonu. Bynajmniej nie z powodu jakichkolwiek obaw. Spokój rozlany na czerstwej twarzy odbijał stan jego ducha. W jaki sposób przeżył owe czterdzieści czy więcej lat na morzu, sam tylko mógłby opowiedzieć, jemu zaś ani się śniło zdradzać komukolwiek więcej, niż zakomunikował wścibskiemu kapitanowi z plastrem na oku. Z innych wszakże względów chciał uniknąć wszelkich nagabywań, najbardziej zaś obawiał się wcielenia do floty, ekwipującej się podówczas w Tulonie. O zmroku więc wyjechał z miasta drogą prowadzącą do Frejus, w wysokim dwukołowym wózku znanego farmera okolicznego, którego posiadłość leżała w tych stronach. Kilku trzęsących łachmanami patriotów, których najął na ulicy, zniosło mu i złożyło bagaż na tylnej desce wózka. Popełnił pewną nieostrożność opłacając ich usługi całą garścią asygnat, hojność ta jednak nie była zbyt kompromitująca dla tak szczęśliwego żeglarza. Niezgrabnie, z widocznym trudem, wwindował się na wózek poprzez koło, aż farmer uważał za swój obowiązek wyrazić współczucie:

— Ba, minęły nasze najlepsze lata, a starość nie radość.

— Nie tyle ze starości, co od dokuczliwej rany — odparł obywatel Peyrol opadając całym ciężarem na wózek.

I w ten sposób, przesiadając się ciągle z wózka na wózek, wlokąc się w chmurze kurzu między kamiennymi ścianami miasteczek i wsi dobrze mu znanych ze wspomnień dzieciństwa, wśród krajobrazów, na które składały się kamieniste pagórki, wyblakłe skały i zakurzona zieleń drzew oliwnych, podróżował obywatel Peyrol bez wszelkich komplikacji w drodze. Wreszcie zlazł niezgrabnie w podwórcu gospody na krańcach miasta Hyéres. Zachodzące słońce miał po prawej ręce. W jego blasku dostrzegł za grupą sosen o czerwieniących. się krwawo pniach wyboistą drogę skręcającą w stronę morza.

Tu obywatel Peyrol postanowił opuścić szosę. Każdy rys krajobrazu, z cieniem zalesionych stoków, jałowcem, płaskim, kamienistym żlebem i ciemnymi zagajami po lewej stronie, przemawiał doń dziwną swojskością, gdyż nie zmienił się od czasu jego chłopięctwa. Nawet głębokie koleiny, wyrzeźbione przez wózki w kamienistym gruncie, bodajże zachowały swe zarysy; a dalej ciągnęło się niebieskie morze na redzie Hyeres jeszcze dalej na horyzoncie, z bufiastymi kępami barwy indygo — to wyspa Porquerolles. Peyrol uważał ją za miejsce swego urodzenia, lecz nie był tego pewien. Pojęcie ojca nie sformowało się, nie istniało w umysłowości Peyrola. Myśląc o rodzicach widział przed sobą wysoką kobietę w łachmanach, wynędzniałą i smagłą. Była to jego matka. Pracowali wówczas razem ha farmie leżącej na lądzie. Stawały mu przed oczyma migawkowe wspomnienia, jak otrząsała oliwki, zbierała kamienie w polu albo niegorzej od mężczyzny wywijała widłami — dzika i niezmordowana, z pasmami siwiejących włosów rozwianymi wokół kościstej twarzy; widział siebie niemal bez przyodziewku i bosego, ganiającego indyki. Z łaski farmera wolno im było nocować w ruinie obory, zbudowanej z kamieni i tylko do połowy pokrytej dachem. Sypiali w niej, jedno przy drugim, na podściółce ze zleżałej słomy. I na tej to podściółce matka jego przez dwa dni miotała się w gorączce i umarła w nocy. Ciemności, jej milczenie, chłód zakrzepłej twarzy poraziły go nieprzytomnym strachem. Przypuszczał, że ją pochowano, lecz nie dałby za to głowy, gdyż rzucił się do ucieczki na oślep i nie ostał się aż . w nędznej dziurze nadmorskiej, zwanej Almanarre, gdzie ukrył się na zacumowanym u brzegu kutrze, na którym nie było żywej duszy. Wlazł do wnętrza z obawy przed psami na brzegu. Znalazł tam kupę próżnych worków, które posłużyły mu za doskonałe posłanie i, wyczerpany, zasnął od razu jak kamień. Późną nocą na kuter ściągnęła załoga i pożeglowano do Marsylii. I znów przeżył moment nieprzytomnego strachu, gdy go za kark wyciągnięto z wnętrza na pokład i zapytano, kim jest, do diaska, i skąd się wziął. Tylko że z tej opresji nie mógł już ratować się ucieczką. Dokoła była woda i świat cały, nie wyłączając niedalekiego wybrzeża, chwiał się w sposób przejmujący dreszczem. Obstąpiło go trzech brodatych mężczyzn. Usiłował im wytłumaczyć, że pracował u Peyrola. Tak się nazywał farmer. Chłopak nie wiedział, że ma własne nazwisko. Nadto nie umiał mówić z obcymi i ludzie ci musieli go źle zrozumieć. W ten sposób nazwisko Peyrol przylgnęło do niego na całe życie. Tu urywają się jego wspomnienia rodzinnego kraju, przysłonięte późniejszymi przygodami na bezgranicznych oceanach, w Cieśninie Mozambickiej... Tłoczą mu się w głowie Arabowie i Murzyni, Mada gaskar, wybrzeża Indii, kalejdoskop wysp, kanałów i raf; wspomnienia bitew na morzu, bijatyk na brzegu, przeraźliwych mordów i mąk pragnienia, statków wszelkiego rodzaju, jednych po drugich: handlowych, fregat i korsarskich; szalonych ludzi i szalonych orgii. Z biegiem lat nauczył się mówić zrozumiale, myśleć logicznie, czytać i pisać na swój sposób. Nazwisko farmera Peyrola, przyklejone doń, gdyż nie potrafił nic powiedzieć o pochodzeniu, zyskało sobie pewnego rodzaju rozgłos, zarówno jawnie w portach, jak potajemnie wśród Braci z Wybrzeża, dziwnego bractwa trącącego  masonerią, a bardziej jeszcze piractwem. Dookoła Przylądka Burz, będącego zarazem Przylądkiem Dobrej Nadziei, na statkach z ojczyzny nadpłynęły słowa: Republika, Naród, Tyrania, Wolność, Równość, Braterstwo, i kult Najwyższej Istoty — nowe hasła, nowe idee, które jednak nie zdołały zamącić niedorozwiniętej inteligencji kanoniera Peyrola. Zdawały się wynalazkami lądowców, o których marynarz Peyrol wiedział bardzo mało — nic, rzec można. I oto po pięćdziesięciu niemal latach życia na morzu — życia pędzonego raz w zgodzie, to znów w niezgodzie z prawem — obywatel Peyrol, stojąc u wrót przydrożnej gospody patrzył na dawne otoczenie swego dzieciństwa. Patrzył bez animozji, lecz z pewnym zakłopotaniem, usiłując odnaleźć dawne drogi wśród urozmaiconego krajobrazu. „Tak, to musi być gdzieś w tym kierunku" — myślał niepewnie. Zdecydował, że nie puści się dalej gościńcem... O kilka kroków od niego stała oberżystka, na której gość zrobił silne wrażenie. Piękne ubranie, potężne, wygolone policzki, dobrobyt bijący od całej postaci marynarza zaimponowały jej niewymownie. I raptem Peyrol zauważył kobietę. Z niespokojnej, smagłej twarzy, siwych włosów i wiejskiego wyglądu podobna była do jego matki, różniła się tylko ubraniem — nie miała na sobie łachmanów.

— Hé, la mére! — okrzyknął ją Peyrol. — Czy nie znajdzie się tu człowiek, który by wniósł mój kufer?

Wyglądał tak dostatnio, mówił tak przekonująco, że bez chwili wahania zapiszczała uniżenie:

— Mais oui, citoyen. Będzie tu za chwilkę!

W zapadającym zmroku kępa sosen naprzeciwko odcinała się głęboką czernią na tle spokojnego, jasnego nieba; z możliwie najdoskonalszą pogodą umysłu przyglądał się obywatel Peyrol miejscu swych dziecięcych cierpień. Oto wrócił po pięćdziesięciu latach, a wszystko dokoła zdało mu się jakby widziane jeszcze wczoraj. Nie żywił do tego kąta ani miłości, ani nienawiści. Sytuacja wydała mu się po trosze komiczna, a najkomiczniejsza była myśl, która mu przeszła przez głowę, że mógłby zaspokoić swój kaprys (gdyby miał ochotę) i wykupić cały ten szmat ziemi aż po najdalsze pole, dalej, niż wzrok sięga, kędy droga gubi się na równi nabrzeżnej, a małe wzgórki nad nią u krańca półwyspu Giens wydają się czarną chmurą.

— Powiedzcie mi, przyjacielu — przemówił z góry do parobka ze skołtunioną strzechą włosów, który od dawna już czekał, by Peyrol łaskawie zechciał zwrócić na niego uwagę — czy ta droga prowadzi do Almanarre?

— Tak — odpowiedział wyrobnik, Peyrol zaś skinął głową. Człowiek ten w dalszym ciągu przeżuwał słowa, jakby nie przyzwyczajony do mówienia. — o Almanarre i dalej, poza wielki staw, prosto do końca kraju, do Cape Esterel.

Peyrol nadstawił ucha — było duże, płaskie i zarośnięte. „Gdybym tu pozostał — myślał — mówiłbym jak ten biedak."

Zapytał:

— Czy są jakie domy, tam na końcu kraju?

— A jakże, wioska, mała dziura, tylko kilka domów przy kościele i farma, gdzie dawniej można było dostać wina.

II

Obywatel Peyrol stał u wrót podwórza gospody i wpatrywał się w krajobraz, dopóki zmierzch nie zatarł go zupełnie. I nawet gdy zagasły ostatnie blaski dnia, stał jeszcze przez czas pewien z wlepionymi w ciemność oczyma, choć odróżniał ledwie bielejącą drogą polną i czarne wierzchołki sosen, gdzie droga skręcała ku wybrzeżu. Wyszedł za próg dopiero wówczas, gdy kilku woźniców, którzy pokrzepiali się dotąd w gospodzie, odjechało w stronę Fréjus na swych dwukołowych wozach, załadowanych kopiasto próżnymi beczkami od wina. Sprawiło mu przyjemność, że nie zostali na noc. Zasiadł do skromnej kolacji i jadł z powagą onieśmielając starą kobietę, która mu przypominała matkę. Wypalił fajkę, dostał kawałek świecy w cynowym lichtarzu i ciężkim krokiem począł windować się po schodach na piętro, gdzie złożono jego bagaż. Rozklekotane schody trzęsły się i jęczały, jak . gdyby dźwigano po nich ciężary. W swoim pokoju przede wszystkim zamknął jak najstaranniej okiennice, jak gdyby obawiał się rzeźwości nocnego powietrza. Następnie zaryglował drzwi. Potem siadł na podłodze, postawiwszy lichtarz przed sobą między szeroko rozstawionymi nogami, i zaczął się rozbierać zrzucając kurtkę i ściągając gwałtownie koszulę przez głowę. Wówczas to ujawniła się przyczyna niezdarności jego ruchów, miał bowiem na gołym ciele — jak pobożny pokutnik włosiennicę — rodzaj kamizelki sporządzonej z dwóch kawałów starego płótna żaglowego, przetkanego często gęsto nasmolonymi nićmi na podobieństwo watówki. Zapinała się ona z przodu na   trzy rogowe guziki; odpiął je i zsunął ramiączka przytrzymujące tę dziwną część garderoby, by nie zwisała wałkowato na biodrach. Potem począł ją rozwijać. Mimo wielkiej ostrożności kilkakrotnie brzęknął cicho metal, z dźwięku zgoła do ołowiu niepodobny..

Siedząc tak z nagim, podanym w tył torsem, podtrzymywanym przez wielkie, muskularne ramiona, których biała skóra powyżej łokcia znikała pod pstrokacizną tatuażu, Peyrol westchnął głęboko, aż pierś szeroka i pokryta wzdłuż mostka szpakowatym włosem wysoko mu się podniosła. I nie tylko pierś obywatela Peyrola doznała ulgi rozszerzając się do atletycznych rozmiarów, ale i z wielkiej jego twarzy znikł raptem ów wyraz tępej surowości, wywołany jedynie fizyczną niewygodą. To nie bagatela nosić na sobie, na żebrach i plecach, masę różnorodnych monet cudzoziemskich na sumę sześćdziesięciu lub siedemdziesięciu tysięcy franków w złocie; o asygnatach repu. blikańskich Peyrol niewysokiego był mniemania i wymierzał swój skarb wózkami asygnat: może tysiąc wózków, może dwa tysiące. W każdym razie nie ulegało wątpliwości, że mógłby urzeczywistnić fantazję, która mu o zachodzie słońca przyszła do głowy przy podziwianiu krajobrazu — z łatwością mógłby zakupić ziemię, z której pochodził, z domami, lasami, winnicami, sadami oliwnymi, ogrodami, skałami i salonami, słowem, cały majątek, który leżał w polu widzenia, nie wyłączając żywego inwentarza. Lecz Peyrol nie dbał o grunty. Nie myślał nabywać ziemi, której nie kochał. Szukał jedynie spokojnego kąta jakiejś zapadłej dziury, gdzie mógłby w tajemnicy zakopać swój skarb.

„To musi. nastąpić niebawem" — myślał. Nie sposób było nosić na sobie, Bóg wie jak długo, skarb owinięty dokoła pasa. Tymczasem, czując się zupełnie obcy w kraju ojczystym — wylądowanie w Tulonie było może najryzykowniejszym przedsięwzięciem jego awanturniczego życia — przykrył zwiniętą kamizelę kurtą i podłożywszy ją sobie pod głowę zgasił świecę. Noc była ciepła. Podłoga była z desek, nie z cegieł. Rozciągnął się na nich, przyzwyczajony do takiego łoża. Z lagą pod ręką spał mocno i obudził się dopiero po wschodzie słońca, gdy usłyszał głosy i hałasy dokoła domu. Pchnął okiennice witając radośnie poranną jasność i poranny wietrzyk i ciesząc się, że nie ma nic do roboty, co dla takiego jak on marynarza łączyło się nieomylnie z pobytem na brzegu. Nie miał powodów do niepokoju, na twarzy jego osiadł wyraz równie daleki od bezmyślności jak i od zamyślenia.

Podczas podróży odkrył zupełnie przypadkowo w jednej z komór pryzu dwa worki z różnorodnymi monetami: złotymi mohurami , holenderskimi dukatami, hiszpańskimi pesetami, angielskimi gwineami. Nie wahał się zawładnąć tymi pieniędzmi. Łup, wielki czy mały, był normalnym zjawiskiem w jego korsarskim życiu. A teraz, kiedy siłą rzeczy został starszym kanonierem floty, nie miał zamiaru oddawać znalezionego skarbu przeklętym szczurom lądowym, żarłocznym jak rekiny, zamorzonym gryzipiórkom, którzy napchaliby sobie nim kieszenie. Wiedział, co go czekało, gdyby podzielił się dobrą nowiną ze swą załogą (same łotry spod ciemnej gwiazdy). Gotowi by poderżnąć mu gardło. Stary, zahartowany w bitwach wilk morski, Brat z Wybrzeża, więcej miał praw do takiego rabunku niż ktokolwiek inny na świecie. W wolnych więc chwilach podczas podróży, w ukryciu swej kabiny, przemyślnie a pracowicie sporządził kamizelę z żaglowego płótna, mającą mu posłużyć do przemycenia skarbu na brzeg. Była gruba, lecz odzież miał szerokiego kroju i liczył, że nikt z nikczemnych celników nie ośmieli się obszukać zwycięskiego kapitana, udającego się do Urzędu Admiralicji dla złożenia raportu. Plan udał się doskonale. Jednakże owa ukryta część garderoby, której wartość równała się wartości złota, jakie zawierała, męczyła go bardziej, niż przypuszczał. Odczuwał ucisk nie tylko fizyczny, ale i do pewnego stopnia duchowy. Stał się mniej przedsiębiorczy, a również i powściągliwszy. Ciężar skarbu przypominał mu nieustannie, by się miał na baczności przed jakimkolwiek starciem — nie wdawał się w bójki, stronił od kobiet, zabaw i uciech. Była to jedna z przyczyn, dla których jak najprędzej starał; się opuścić miasto. Z chwilą jednakże, gdy złożył głowę na swym skarbie, mógł spać snem sprawiedliwego.

Pomimo tego rano nie objuczył się nim na nowo. Trochę przez niedbalstwo właściwe marynarzowi, trochę wierząc w swą szczęśliwą gwiazdę wpakował drogocenną kamizelę w komin nad pustym paleniskiem. Potem ubrał się i zjadł śniadanie. W godzinę później, dosiadłszy najętej mulicy, wyruszył z wyrazem zupełnej beztroski drogą wiodącą ku wybrzeżu celem zbadania tajemnic bezludnej wyspy.

Za cel wyprawy obrał sobie koniec półwyspu odgraniczającego na kształt olbrzymiego mola malowniczą redę Hyéres od stałego lądu, zazębień wybrzeża i zatok u wejścia do portu tulońskiego. Mocna i pewna w nogach mulica (Peyrol skierowawszy ją raz na wła ściwą drogę puścił wolno wodze) niosła go ścieżką, która opadała dość stromo ku jałowej równinie z bielejącymi z daleka salinarni, otoczonej błękitnawymi, niewysokimi wzgórzami. Wkrótce wszelkie ślady ludzkich osiedli znikły mu sprzed oczu. Ta część ojczystego kraju bardziej była mu obca niż brzegi Cieśniny Mozambickiej, koralowe wybrzeża Indii i lasy Madagaskaru. Niebawem znalazł  się na występie półwyspu Giens przesyconego solą i zawierającego niebieską lagunę, szczególnie niebieską, znacznie ciemniejszą i nawet spokojniejszą od rozciągającego się z obu jej stron morza, od którego oddzielały ją pasy ziemi o szerokości miejscami stu łokci zaledwie. Droga była zatarta, bez kolein; między kępami sztywnej jak drut trawy a krzakami o szczególnie martwym wyglądzie wykwitała krystaliczna sól śnieżnej bieli. Niezmiernie niski występ zdawał się grubości arkusza papieru położonego na powierzchni morza. Obywatel Peyrol widział na poziomie oka, jakby ze zwykłej tratwy, żagle rozmaitych statków, białe, to znów brązowe, podczas gdy solidna, ciemna sylwetka ojczystej jego wyspy Porquerolles widniała poza szerokim pasem wody. Mulica, która lepiej od obywatela Peyrola wiedziała, dokąd zmierzają, wprowadziła go między łagodne wzgórza u końca półwyspu. Stoki porastała rzadka trawa; garbate mury graniczne z szarych kamieni biegły między polami, a tu i ówdzie nad nimi wyglądał niski dach z czerwonej dachówki, ocieniony wierzchołkami delikatnych akacji. Na skręcie wąwozu ukazała się wieś licząca niewiele domów, odwróconych przeważnie od drogi, która na pierwszy rzut oka wyglądała jak wymarła. Trzy wysokie platany z bardzo odrapaną korą i skąpym listowiem rosły obok siebie na otwartej przestrzeni; widok psa, śpiącego w cieniu, ucieszył obywatela Peyrola: Mulica z wielką determinacją zba czała ku wyżłobionemu w kamieniu korytu pod studnią wiejską. Peyrol, rozglądając się z grzbietu swego wierzchowca, który gasił pragnienie, nie dostrzegł ani śladu gospody. Potem, przenosząc wzrok ż domów na ziemię, zauważył okrytego łachmanami człowieka siedzącego opodal na kamieniu. Opasany był szerokim skórzanym pasem, a nogi miał gołe do kolan. Zatopiony w kontemplacji obcego przybysza zdawał się posągiem zdumienia. Jego ciemno- -orzechowa twarz odbijała wyraźnie od strzechy rozwichrzonych siwych włosów. Na znak Peyrola podszedł chętnie, bez ociągania się, wpatrzony weń wciąż tym samym kamiennym wzrokiem.

„Gdybym pozostał w kraju, wyglądałbym prawdopodobnie" jak ów człowiek" — przemknęło mimo woli przez myśl Peyrola. Z powagą, która go rzadko opuszczała, zapytał próżnującego mizeraka, czy jest on jedynym mieszkańcem wsi, na co otrzymał odpowiedź, że ludzie wyruszyli do pracy na swe pólka. Biedak odpowiedział z miłym uśmiechem, którego Peyrol nie spodziewał się po nim wcale.

Wówczas ocknął się w Peyrolu nie zatarty niczym instynkt człowieka urodzonego na roli. Odezwał się, że w ciągu długich godzin jazdy nie dostrzegł mężczyzny, kobiety ani dziecka, ani nawet jakiegokolwiek zwierzęcia. Nigdy by nie przypuszczał, że może tu być w okolicy zdatny do uprawy kawałek gruntu. Lecz jego rozmówca upierał się, że ludzie pracują na swych gruntach, ci przynajmniej, którzy je mają.

Na dźwięk głosu pies dźwignął się przybierając dziwną postać, jak gdyby tężał i cały stawał się tylko sztywnym kośćcem. Podszedł nieufnie i, dając wyraz swej psiej wierności, stanął za panem z nosem przy samych jego łydkach.

— A wy — spytał Peyrol — nie macie gruntu?

Człowiek namyślał się, nim odpowiedział:

— Ja mam łódź.

Peyrol zainteresował się, a ów objaśnił, że ma łódź na słonym jeziorze, tej wielkiej płachcie ciemnej wody, leżącej spokojnie między dwiema wielkimi zatokami niespokojnego morza. Peyrol wyraził zdziwienie, na co komu się zda łódź na takiej wodzie.

— Są tam ryby — powiedział człowiek.

— A czy ta łódź to wszystko, co posiadacie na ziemi? — pytał Peyrol.

Muchy brzęczały, mulica zwiesiła łeb ruszając uszami i oganiając się leniwie cienkim ogonem.

— Mam coś w rodzaju chaty, tam w dole, na brzegu laguny, i jedną czy dwie sieci — wyznał.

Peyrol spojrzał z wierzchowca na ziemię.

— I tego psa — dodał uzupełniając w ten sposób spis inwentarza.

Znowu człowiek odpowiedział nie od razu:

— To mój towarzysz.

Peyrol siedział w siodle poważnie jak sędzia.

— Mając tylko tyle trudno się utrzymać — wypowiedział się wreszcie. — Ale!... Czy nie ma tu jakiej gospody, kawiarni, jakiegoś miejsca, gdzie można by się zatrzymać na jeden dzień? Mówiono mi tam, w głębi kraju, że jest tu taki zajazd.

— Pokażę go panu — rzekł człowiek wracając na miejsce, gdzie przedtem siedział, i podnosząc z ziemi duży, pusty kosz. Ruszyli. Drogę pokazywał rybak, za nim podążał pies ze zwieszonym pyskiem i spuszczonym ogonem, na ostatku zaś Peyrol kuksając piętami po bokach inteligentną, zdającą się wszystko przewidywać mulicę. Na rogu przy ostatnim z domostw stał stary krzyż drewniany osadzony w kwadratowym bloku kamiennym. Samotny rybak z laguny Pesquiers wskazał na boczną ścieżkę, gdzie wzgórza u krańca półwyspu tworzyły płytki wąwóz. Chyliły się tam na horyzoncie krzywe sosny; w samym wąwozie majaczyły srebrnawe kępy oliwnych sadów, a wyżej — długa, żółta ściana, za którą sterczały cyprysy i czerwone dachy budynków, należących prawdopodobnie do farmy.

— Czy mnie tam przyjmą?

— Tego nie wiem. Mają dużo miejsca, to pewne. Podróżnych tu nie ma. Lecz jeść tam dawniej dawali. Niech pan wstąpi tylko. Choćby nawet jego nie było w domu, farmerka jest na pewno i poda panu. Ona jest stąd, tu się urodziła. Wszystko o niej wiemy.

— Co to za kobieta? — spytał obywatel Peyrol, na którym kąt ten na pierwszy rzut oka zrobił miłe wrażenie.

— Hm, wstąpi pan, to pan zobaczy. Jest młoda.

— A gospodarz? — spytał Peyrol. Dostrzegł błysk w podniesionych nań ciemnych, z lekka spłowiałych oczach przewodnika. — Czego mi się tak przyglądacie? Przecież nie jestem czarnoskóry.

Ów uśmiechnął się, ukazując wśród siwego zarostu uzębienie równie kompletne jak uzębienie Peyrola. Zachowaniem swym zdradzał pewne zakłopotanie, bez śladu jednak nieprzyjaznych uczuć. Bąkał coś pod nosem, a Peyrol wywnioskował, że to obrośnięte, spalone słońcem, bose indywiduum, to mizerne stworzenie ludzkie, które miał przed strzemieniem, powzięło pewne patriotyczne podejrzenia co do jego osoby. Niesłychane! W głowie mu się to nie mieściło. Zapytał surowo swego przewodnika, czy wyglądem przypomina szczura lądowego jakiegokolwiek rodzaju. Zaklął siarczyście, nie tracąc jednak nic z godności właściwej typowi, rysom i strukturze swego ciała.

— Na arystokratę pan nie wygląda, ale nie wygląda pań też na farmera ani na kramarza, ani na patriotę.

Takiego jak pan nie widziano tu od dawna, od bardzo dawna. Wygląda pan na kogoś, o kim ledwie śmiem wspomnieć. Pan mógłby być księdzem.

Peyrol na swej mulicy znieruchomiał ze zdumienia. „Czy ja śnię?" — zapytał się w duchu. — Zwariowaliście chyba — przemówił. — Nie wiecie, co mówicie. Nie wstyd wam?

— A jednak — upierał się rybak w dobrej wierze — przed dziesięciu laty widziałem jednego z gatunku zwanego biskupami, który miał kubek w kubek taką twarz jak pan.

Peyrol mimo woli przesunął ręką po twarzy. Co w niej być mogło? Nie przypominał sobie, by kiedykolwiek w życiu widział biskupa. Przewodnik jednak uczepił się tej myśli, gdyż zmarszczył brwi i mruknął:

— Zupełnie jak tamci... Pamiętam doskonale... To nie tak dawno. Niektórzy z nich wciąż jeszcze kryją się po wsiach przed patriotami, którzy na nich długo polowali.

Powietrze było nieruchome. Żywy ogień leciał z nieba na skały, kamienie i krzaki. Mulica z republikańską surowością gardząc stajnią, odległą o jakie sto dwadzieścia łokci, spuściła łeb, stuliła nawet uszy i drzemała w najlepsze, niczym na środku pustyni. Pies u nóg swego pana skamieniał i z nosem przy ziemi zdawał się również pogrążony w śpiączce. Peyrol zapadł w głęboką medytację, a rybak z laguny oczekiwał na rozproszenie swych podejrzeń beznamiętnie i bodaj z zastygłym na ustach ironicznym grymasem gdzieś w gęstwinie brody. Raptem fizjonomia Peyrola rozjaśniła się. Rozwiązał problemat; przydźwięk troski drżał jednak w jego głosie.

— Ba, nic na to nie poradzę — rzekł. — Nauczyłem się golić od Anglików. Pewnie o to chodzi.

Na wspomnienie Anglików rybak nadstawił uszu.

—Nie wiadomo, gdzie oni sobie teraz wszyscy poszli — zauważył pod nosem. — Jeszcze trzy lata temu wielkie ich okręty uwijały się dokoła wybrzeży. Ciągle się ich widziało; walczyli też i na lądzie, wszędze dokoła Tulonu. Potem w ciągu tygodnia czy dwóch trach! — nie było nikogo. Wynieśli się, diabli wiedzą dokąd. Ale może pan wie?

— O tak! — potwierdzi! Peyrol. — Wiem wszystko o Anglikach, niech was o to głowa nie boli.

— Mnie o to głowa nie boli. To panu wypada dwa razy pomyśleć, co- powiedzieć tam, to znaczy gospodarzowi farmy.

— Nie jest on na pewno lepszym ode mnie patriotą, choć mam ogoloną twarz — odparł Peyrol. — Dziwne to się wydaje tylko takiemu jak wy dzikusowi.

Z niespodziewanym westchnieniem przewodnik usiadł u stóp krzyża; pies zeszedł niezwłocznie cokolwiek z drogi i, zwinąwszy się w kłębek, przywarował między kępami trawy.

—Wszyscy tu jesteśmy dzikusami — rzekł wynędzniały rybak z laguny. — Lecz gospodarz tej farmy jest prawdziwym patriotą z miasta. Gdyby pan pojechał do Tulonu i zapytał ludzi, powiedzieliby panu. On pierwszy zajął się wzniesieniem gilotyny, gdy oczyszczano miasto od wszelkiego rodzaju arystokratów, jeszcze przed przyjściem Anglików. Po ich wygnaniu roboty tej było tyle, że gilotyna nie mogła wystarczyć. Więc musieli zabijać zdrajców na ulicy, w piwnicach i łóżkach. Trupy mężczyzn i kobiet leżały kupami wzdłuż nabrzeży. Takich jak on było sporo, zwano ich krwiopijcami. Cóż, był wśród nich jednym z pierwszych. Mówię panu szczerą prawdę.

Peyrol skinął głową.

— Już my się dogadamy — powiedział. Nim zdążył ująć lejce i zabębnić piętami, mulica, jak gdyby tylko czekała na te słowa, ruszyła ścieżką.

Nie minęło i pięć minut, gdy Peyrol zsiadł ze swego wierzchowca przed frontem niskiej i długiej przybudówki wysokiego domu z niewieloma oknami. Od węgłów przybudówki biegły mury z kamienia odgradzając widocznie prócz podwórza jedno czy dwa pola. Otwarta brama prowadziła na lewo, lecz Peyrol zsiadł u drzwi domu, przez które wszedł do pustej izby o chropowatych, pobielanych ścianach, gdzie stało tylko parę krzeseł i stołów, i która, sądząc z wyglądu, mogła służyć za wiejską kawiarnię. Zastukał knykciem w stół. Młoda kobieta w fichu na szyi, w sukni w białe i czerwone pasy, brunetka o pąsowych ustach, ukazała się w drzwiach prowadzących do wnętrza domu.

— Bonjour, citoyenne! — pozdrowił Peyrol.

Tak była zdziwiona niezwykłym wyglądem gościa, że odszepnęła mu tylko:

— Bonjour.

Po chwili jednak podeszła bliżej z wyrazem oczekiwania. Obywatel Peyrol zauważył wówczas, jak doskonały ma owal twarzy, jak piękną płeć, gładkie policzki, białą szyję, i aż gwizdnął z cicha przez zęby.

— Pić mi się chce, oczywiście — przemówił — ale przede wszystkim chciałbym wiedzieć, czy mogę się zatrzymać.

Drgnął słysząc stuk podków, lecz kobieta go uspokoiła.

— Mulica idzie do szopy. Zna drogę. Co do pańskiego zatrzymania się, to gospodarz będzie tu za chwilę. Nikt tu nie bywa. A na jak długo zamierzacie się zatrzymać?

Stary włóczęga morski wpatrzył się w nią badawczo.

— Prawdę mówiąc, citoyenne, na zawsze, jeśli tak rzec można.

Uśmiechnęła się, aż zęby jej zalśniły, lecz bez śladu wesołości, bez jakiejkolwiek zmiany w wyrazie oczu, które błądziły ustawicznie po pustej izbie, jak gdyby Peyrol przybył otoczony świtą cieni.

— To tak jak ja — powiedziała.. — Spędziłam tu dzieciństwo.

— I teraz prawie wyglądacie na dziecko — rzekł Peyrol patrząc na nią z uczuciem, które nie było już zdziwieniem ani ciekawością, lecz zdawało się tkwić w samej jego piersi.

— Czy jesteście patriotą? — zapytała, wciąż nie spuszczając z oka niewidzialnego towarzystwa w izbie.

Peyrola, który sądził, że „nareszcie odczepił się od tego przeklętego głupstwa", złość wzięła i przez chwilę nie wiedział, co odpowiedzieć; — Jestem Francuzem — wypalił szorstko.

— Arletto! — zabrzmiał z wnętrza domu przez otwarte drzwi głos starej kobiety.

— Co takiego? — odpowiedziała uprzejmie.

— Na podwórzu jest osiodłana mulica.

— Dobrze. Gość jest tutaj. — Oczy jej, które na chwilę się zatrzymały, znów zaczęły błądzić dokoła izby i siedzącego bez ruchu Peyrola. Zbliżyła się o krok do niego i zapytała cicho poufnym tonem:

— Czy nosiliście kiedy głowę kobiety na ostrzu piki?

Peyrol, który był świadkiem wielu bitew, rzezi na lądzie i morzu, zdobywania miast szturmem przez dzikich wojowników, który sam zabijał w ataku i obronie, w pierwszej chwili zapomniał języka w gębie, potem zaś odpowiedział z goryczą:

— Nie. Wiem, że są ludzie, którzy się tym chełpią. Pyszałki o kamiennym sercu. Ale cóż to wszystko was może obchodzić?

Nie słuchała, chwytając dolną wargą równymi górnymi zębami i bez ustanku tocząc oczyma.

Raptem Peyrol przypomniał sobie krwiożerczego tygrysa ludu. Jej mąż? Czy możliwe?... Dlaczego nie? Być może. Skąd mógł wiedzieć — on, obcy? Czuł, że nie potrafi odpowiedzieć na to pytanie. Wzrok jej uchwycić? Równie dobrze mógłby próbować uchwycić rękoma wijącą się w locie mewę. Robiła zresztą wrażenie wolnego, nieuchwytnego ptaka morskiego. Lecz Peyrol umiał być cierpliwy, cechowała go bowiem cierpliwość stanowiąca często tylko pewną odmianę odwagi. Znany był z tego. Właściwość ta, przydała mu się w wielu niebezpiecznych okolicznościach. Razu pewnego ocaliła mu życie. Tak, tylko cierpliwość, nic innego. A teraz miał czas. Mógł czekać. Więc czekał. I nagle, jak gdyby oswojona jego cierpliwością, dziwna ta istota spuściła oczy, przystąpiła doń zupełnie blisko i poczęła wodzić palcem po wyłogach jego kurty, zupełnie jak dziecko.

Peyrol omal nie wykrzyknął ze zdumienia, powstrzymał się jednak od jakiegokolwiek ruchu, niemal oddech mu zaparło. Opanowało go łagodne, nieokreślone wzruszenie. Nie podniosła nań oczu, a że czarne rzęsy na kształt cienia leżały na jej białych policzkach, więc nie musiał się silić na uśmiech. Gdy spłynęła zeń fala pierwszego wrażenia, nawet przestał się dziwić. Wprawił go bowiem w zdumienie nie sposób postępowania tej dziwnej istoty, lecz jej raptowny ruch.

— Tak. Możecie pozostać. Sądzę, że będziemy przyjaciółmi. Opowiem wam o rewolucji.

Przy tych słowach Peyrol, człowiek z krwawą przeszłością, uczuł coś w rodzaju zimna u nasady głowy.

— Po co? — spytał.

— Tak być musi — powiedziała i tyłem cofnęła się o parę kroków, potem, wciąż ze spuszczonymi oczami, odwróciła się i wyszła z pokoju lekko, rzekłbyś, nie dotykając ziemi stopami. Zniknęła momentalnie. Zapatrzony w otwarte drzwi kuchni Peyrol zauważył w nich po chwili głowę starszej kobiety w kolorowej chuście. Była smagła. Wyglądała ku niemu ze strachem.

— Proszę o butelkę wina! — krzyknął.

III

Właściwy marynarzom zwyczaj symulowania, że nic, cokolwiek by się stało na morzu lub lądzie, nie jest w stanie ich zdziwić, stał się drugą naturą Peyrola. Przywykłszy od dzieciństwa tłumić wszelki objaw zdziwienia wobec najniezwyklejszych zjawisk i zdarzeń, dziwnych ludzi, dziwnych zwyczajów i najbardziej przerażających fenomenów natury (takich, na przykład, jak wybuchy wulkanów lub rozpętanie furii ludzkiej), u schyłku życia był naprawdę niewrażliwy — czy może doskonale opanowany. Widział tyle rzeczy rażących lub okrutnych, słyszał tyle zdumiewających opowieści, że na każdą nowość reagował myślą wyrażającą się w słowach: „J'en ai vu bien d'autres."

Ostatnią rzeczą straszną, która obudziła w nim grozę przed zjawiskami nadprzyrodzonymi, była śmierć matki, tej kobiety wynędzniałej i gwałtownej, zmarłej pod kupą łachmanów; omal zaś nie utracił zmysłów w paroksyzmie strachu innego znów rodzaju — a takiego strachu doznał wówczas po raz ostatni — gdy jako dwunastoletni chłopak znalazł się wśród tumultu i mrowia ludzkiego na marsylskim nabrzeżu, a więc w obliczu nadzwyczajności, której nie potrafił ani pojąć, ani ogarnąć i przed którą skrył się, gdy odegnano go z kutra, za stertę worów z pszenicą. Pozostał tam drżąc na całym ciele, póki człowiek w kapeluszu z podniesionym rondem i z szablą u boku (chłopak nigdy w życiu nie widział ani takiego kapelusza, ani takiej szabli) nie schwycił go pod pachę i nie wyciągnął z ukrycia. Człowieka tego wziąłby za wilkołaka, gdyby kiedykolwiek w życiu słyszał o wilkołakach; tak czy owak, był on przerażający i dziwaczniejszy niż wszystko, co chłopak potrafiłby sobie wyobrazić, gdyby wówczas wyobraźnia jego nie drzemała. Można było umrzeć ze strachu, lecz nie przyszło mu to na myśl. I nie zwariował, lecz biernie, z właściwą dzieciom giętkością, przystosował się w ciągu doby mniej więcej do nowych, niezrozumiałych warunków życia. Po tym wtajemniczeniu reszta przeżyć, więc ryby latające, wieloryby, później czarni ludzie na wyspach koralowych, nawet pokłady krwią ociekające i męki pragnienia w otwartych łodziach, wszystko, co go spotkało, było stosunkowo proste. W okresie gdy od marynarzy i podróżnych, a także z bardzo starych gazet nadeszłych z Europy, dowiedział się o rewolucji we Francji i o pewnych Nieśmiertelnych Zasadach powodujących śmierć wielu ludzi, potrafił już zdobyć się na samoistny sąd o rzeczy. Więc bunt i wyrzucanie oficerów w morze. Był tego świadkiem dwukrotnie i za każdym razem po innej stawał stronie. Jeśli idzie o ten przewrót, nie przechylił się ani na jedną, ani na drugą stronę. Było to wszystko za dalekie, za wielkie, nie dość konkretne.

Prędko jednakże przyswoił sobie żargon rewolucyjny i posługiwał się nim. w pewnych okolicznościach z tajemną wzgardą w duszy.

Zdarzyło się Peyrolowi, że najserdeczniejszy przyjaciel i współtowarzysz wypraw odebrał mu żółtoskó rą dziewczynę, do której pałał szaloną miłością; nawiasem mówiąc, utracił nadzieję zrozumienia tego kiedykolwiek. Dość, że zdrada przyjaciela i kochanki, poparta mnóstwem doświadczeń z ludźmi, zetknięcie się z różnolitością ludzkich namiętności, wszystko dopełniło kroplą wzgardy dla całego świata, niby cudownym lekiem, tę dziwną mieszaninę, jaką była dusza powróconego ojczyźnie korsarza.

Dlatego nie okazał zdziwienia, bo nie doznał go wcale, znalazłszy się w obecności gospodarza farmy Escampobar, którą ów otrzymał wraz z żoną. Bezdomny Peyrol, siedząc w pustej izbie przy stole i mając butelkę wina przed sobą, właśnie podnosił szklankę do ust, gdy wszedł ów eks-orator sekcyjny, przywódca motłochu w czerwonych czapkach, prześladowca arystokratów i księży, wznosiciel gilotyny, słowem, krwiopijca. I obywatel Peyrol, który był co najmniej o sześć tysięcy mil od tragicznej sceny rewolucji, rzucił mu swym niewzruszonym głębokim basem powitalne:

— Salut!

Sankiulota odpłacił daleko cichszym „Salut", wpijając się wzrokiem w oznajmionego mu już przybysza. Miał migdałowe, łagodne, lśniące oczy, lśniącą skórę na kościach policzkowych, wystających, choć zaokrąglonych. Twarz — na kształt czerwonej maski — znikała pod kasztanowatym, krótko przystrzyżonym zarostem, obrastającym usta tak szczelnie, że Peyrol nie mógł się dopatrzyć ich wyrazu, który mógł być okrutny.

Zbrużdżone czoło i prostopadły nos mówiły o fanatyzmie płomiennego patrioty. W ręku trzymał długi, lśniący nóż, który zaraz położył na jednym ze stołów. Wyglądał na lat trzydzieści; był to dobrze zbudowany, średniego wzrostu mężczyzna, zdradzający sposo bem bycia brak zdolności do szybkiej decyzji. Coś na kształt rozczarowania znajdowało wyraz w sposobie trzymania pleców. Z subtelności tej Peyrol zdał sobie sprawę wyłuszcząjąc, o co mu chodzi. Zakończył oświadczeniem, że jest marynarzem republiki i że zawsze w obliczu nieprzyjaciela spełniał swój obowiązek.

Krwiopijca słuchał uważnie. Wysoko osadzone brwi nadawały mu wyraz zdumienia. Podszedł z bliska do stołu i przemówił drżącym głosem:

— Może i spełnialiście swój obowiązek! Niemniej możecie być zdeprawowani. Cnota marynarzy republiki nie ostała się przed złotem tyranów. Kto by przypuścił? Przemawiali jak prawdziwi patrioci. A pomimo to Anglicy wpłynęli do portu, bez bitwy wylądowali w mieście. Wojska republiki wygnały ich, lecz zdrada chyłkiem skrada się po kraju, wyrasta, gdzie jej nie posiano, siedzi u naszych ognisk domowych, czai się w sercach przedstawicieli ludu, ojców naszych i braci. Był czas, kiedy kwitły cnoty obywatelskie, ale teraz zakryły oblicze. I powiem dlaczego: za mało przelaliśmy krwi. Wydaje się, że nigdy nie można przelać dość krwi. To zniechęca. Oto do czegośmy doszli.

Głos uwiązł mu w gardle, jak gdyby raptem utracił wiarę w siebie.

— Przynieście sobie szklankę, citoyen — rzekł Peyrol po krótkiej chwili milczenia — wypijemy zdrajcom na pohybel. Nikt więcej ode mnie nie nienawidzi zdrady, lecz...

Poczekał, aż sankiulota wróci. Nalał wina i, gdy stuknęli się szklankami opróżniając je do połowy; postawił swoją na stole i podjął:

— Lecz, widzicie, ja nic nie miałem z waszą polityką do czynienia. Byłem na drugiej półkuli, więc nie możecie mnie podejrzewać o zdradę. Wy, sankiuloci, tępiliście bez litości wrogów republiki w ojczyźnie, ja zaś zabijałem jej nieprzyjaciół daleko stąd. Wy ścinaliście łby bez wyrzutów sumienia...

Ów zaś najniespodziewaniej w świecie zamknął na mgnienie oczy, by za chwilę otworzyć je jak najszerzej.

— Tak, tak — przyznał cichym głosem. — Litość też może być przestępstwem.

— Tak, A ja rąbałem po łbach wrogów republiki, gdziekolwiek się z nimi spotkałem, nie bacząc, w jakiej są sile. Sądzę więc, że ja i wy powinniśmy się zrozumieć.

Na to gospodarz farmy mruknął, że w czasach jak obecne nic nie daje zupełnej gwarancji patriotyzmu. Obowiązkiem patrioty jest żywić w sercu podejrzliwość względem każdego. Peyrolowi przez cały czas nie wymknął się najlżejszy odruch zniecierpliwienia. Wspaniale panował nad sobą i z niezmąconym humorem prowadził rozmowę, co zostało uwieńczone pomyślnym rezultatem — dopiął swego. Obywatel Sce-vola Bron (tak pono nazywał się gospodarz farmy), budzący strach i nienawiść w pozostałych mieszkańcach półwyspu Giens, zapragnął pewnie mieć kogoś, z kim mógłby od czasu do czasu zamienić słów parę. Wieśniacy nigdy nie odwiedzali farmy, a jeśliby ją odwiedzili, to jedynie tłumnie i we wrogich zamiarach. Z głuchą wściekłością znosili obecność tego sankiuloty w swym kącie świata.

— Skąd przybywacie? — było ostatnim pytaniem farmera.

— Przed dwoma dniami opuściłem Tulon. Obywatel Scevola uderzył pięścią w stół, lecz był

to tylko przebłysk energii.

— I pomyśleć, że według dekretu z miasta tego nie miał pozostać kamień na kamieniu! — poskarżył się z wyrazem głębokiego bólu. .

— Wszystkie niemal pozostały na miejscu — upewnił go Peyrol beznamiętnie. — Nie umiem powiedzieć, czy Tulon zasługiwałby na los przeznaczony temu miastu, jak powiedzieliście, dekretem. Byłem w Tu- łonie przez jakiś miesiąc i wiem, że mieszkają tam pewni dobrzy patrioci. Wiem, bo się z nimi zaprzyjaźniłem. — Po czym Peyrol wymienił parę nazwisk, które sankiulota przyjął gorzkim uśmiechem i złowróżbną ciszą jak gdyby należało posłać ich właścicieli na szafot, pod nóż gilotyny.

— Chodźcie, pokażę wam, gdzie będziecie sypiać— powiedział z westchnieniem, a Peyrol chętnie podążył za nim. Weszli razem do kuchni. Przez otwarte tylne drzwi prostokątna plama słońca padła na kamienne tafle podłogi. Za drzwiami kurczęta gromadą całą wyczekiwały na żer, a żółta kura, umieściwszy się na samym progu, pretensjonalnie kręciła głową w prawo i lewo. Stara kobieta raptownie postawiła na stole trzymaną w ręku miskę z pokarmem i wlepiła wzrok w Peyrola. Obszerna, czysta izba zrobiła na nim miłe wrażenie.

—Będzie pan tu jadał z nami — powiedział przewodnik i, nie zatrzymując się, prowadził wąskim korytarzem do stromych schodów. Z pierwszego podestu biegły wzwyż wąskie, kręcone schodki pod sam strych domu.

Gdy sankiulota jednym pchnięciem ręki otworzył na roścież grube drewniane drzwi na końcu krętych schodów, znaleźli się na progu obszernej, niskiej izby, w której stało szerokie dwuosobowe łóżko ze stertą złożonych na nim kołder i zapasowych poduszek. Stały tam również dwa drewniane krzesła i owalny stół.

— Moglibyśmy urządzić dla was ten pokój — powiedział gospodarz i dodał — lecz nie wiem, co powie na to gospodyni. .

Peyrol, którego uderzył szczególny wyraz twarzy sankiuloty, odwrócił głową i zobaczył stojącą w drzwiach dziewczynę. Odniósł wrażenie, że przemknęła w powietrzu w ślad za nimi, gdyż nic nie zdradziło jej obecności, ani szelest, ani odgłos stąpnięcia. Nieskazitelną biel jej cery potęgował kontrast z koralowymi ustami i kruczymi splotami, wymykającymi się spod muślinowego czepka obramowanego koronką. Nieruchoma i milcząca, zachowywała się tak, jak gdyby w pokoju nie było nikogo, i Peyrol raptem odwrócił wzrok od tej niemej, nieprzytomnej twarzy z biegającymi oczami.

Jednakże w ten czy inny sposób sankiulota upewnił się, widać, co do jej zgody, gdyż powiedział tonem ostatecznej decyzji:

— A więc dobrze — i nastąpił moment ciszy. Błyskawice strzelały z czarnych oczu kobiety biegających dokoła całej izby bez chwili spoczynku, na koralowych ustach osiadł półuśmiech nie tyle bezmyślny, co całkiem nieumotywowany. Peyrol obserwował ją kątem oka, nie potrafił jednak odgadnąć jej myśli. Zdawała się nie znać go wcale.

— Z trzech stron macie tu widok na morze — odezwał się sankiulota do gościa.

Dom na farmie był wysoki. Z obszernej izby na strychu roztaczał się widok z jednej strony na redę Hyeres, widniejącą na pierwszym planie na tle błękitnawych falistości wybrzeża aż po Frejus, z drugiej zaś strony na półkole jałowych, wysokich wzgórz, przeciętych wejściem do tulońskiego portu; umocnione fortami i bateriami wejście kończyło się wyniosłością Cape Cépet, ściętą płasko górą na obsadzie brązowych skał o posępnie pożlebionych stokach, z białą plamą na samym szczycie, przedrewolucyjną kaplicą Najświętszej Marii Panny. Stanowiła ona cel licznych pielgrzymek za ancien regime'u . Roziskrzone na powierzchni i nieskazitelne w swych głębiach morze chłonęło południowy żar słońca.

— Zupełnie jak w latarni morskiej — rzekł Peyrol. — Niezła siedziba dla marynarza. — Uradował się w głębi serca na widok rozrzuconych po morzu żagli. Szczury lądowe ze swymi domami, bydlętami i czynnościami nie istniały dlań po prostu. W mniemaniu Peyrola na życie jakiegokolwiek obcego brzegu składały się statki, począwszy od czółen skórzanych, a kończąc na zwykłych korytach albo tratwach z powiązanych okrąglaków ze strzępem maty zamiast żagla, najprymitywniejszych tratwach, z których ciemnoskóre nagusy łowią ryby wzdłuż pasm białego piasku pod brzemieniem tropikalnego nieba, rozjarzonego złowrogo i z burzliwą chmurą czającą się na horyzoncie. Lecz tu oglądał świat nieporównanie pogodny na jasnym brzegu — nic ponurego, nic złowrogiego w blasku słońca. Niebo wspierało się leciutko na mglistych zarysach dalekich wzgórz, bezruch zdawał się wisieć w powietrzu jak rozkoszny miraż. W Petite Passę, między Porquerolles a Cape Esterel, kilka kutrów pływało po morzu nie znającym przypływu i odpływu; cechowała je jednakże nie cisza śmierci, tylko spokój lekkiego snu, nieruchomość z uśmiechem na ustach, urok pięknego dnia śródziemnomorskiego, dnia bez tchnienia, lecz nigdy bez życia. I Peyrol na włóczędze pełnej wrażeń po brzegi nie zaznał nigdy takiego czaru. Uczuł się tak daleki od myśli o walce i śmierci, tak zadziwiająco bezpieczny, że na całą swą przeszłość gotów był spojrzeć z pobłażliwym uśmiechem jak na łańcuch posępnych dni i dusznych nocy. Pomyślał, że nie przyjdzie mu nawet do głowy oddalić się stąd, jak gdyby przeczuwając, że jego piracka dusza zawsze się tu gnieździła. Tak, oto kąt dla niego. Nie rachuba, lecz instynkt go tu sprowadził.

Odwrócił się od okna i znalazł twarzą w twarz z sankiulotą, który snadź podszedł doń z tyłu, może, by go przyjacielsko uderzyć po ramieniu, lecz teraz odwrócił odeń głowę. Młoda kobieta znikła.

— Powiedzcie mi, gospodarzu — rzekł Peyrol — czy nie ma tu gdzie w pobliżu jakiej zatoczki z płaskim brzegiem, odpowiedniej do trzymania w niej łodzi?

— A po co wam łódź?

— By wypłynąć na połów ryb, gdy mi przyjdzie ochota — krótko odparł Peyrol.

Wówczas gospodarz Escampobar udobruchał się nagle i oświadczył, że u stóp wzgórza o kilkaset kroków od domu znajduje się doskonała przystań. Oczywiście, wybrzeże jest pełne zazębień, lecz w tym miejscu morze tworzy jakby mały staw w głębi półwyspu. I przy tych słowach w migdałowych oczach tulońskiego terrorysty zapaliło się ponure światło, które nie uszło uwagi Peyrola.

— Prawdziwy mały staw z wyjściem na zatokę, dobrze znaną Anglikom. — Zamilkł.

Wówczas Peyrol nie przejmując się zbytnio, lecz tonem głębokiego przekonania zauważył, że niełatwo zamknąć przed Anglikami najmniejszy nawet szmat słonej wódy, nie pojmuje jednak, co mogło ich sprowadzić na brzeg tak odległy.

— Było to wówczas, gdy angielska flota zawinęła tu po raz pierwszy — ponuro odezwał się patriota — i zaczęła się wałęsać u wybrzeży, nim jeszcze zdrajcy kontrrewolucyjni wpuścili ją do Tulonu, sprzedając świętą ziemię ojczystą za garść marnego złota. O tak, jeszcze przed tą zbrodnią oficerowie angielscy lądowali nocą w zatoce i dochodzili wybrzeżem aż do tego domu.

— Co za zuchwalstwo! — zdumiał się Peyrol nie na żarty.— Lecz to do nich podobne. A jednak wierzyć się nie chce. Czy to nie plotki?

Patariota kurczowo wzniósł ramię.

— Że tak było, przysiągłem przed trybunałem — oświadczył. — O, ciemna sprawa! — wykrzyknął przeraźliwie. — Ojciec jej przypłacił to życiem — powiedział cicho — jej matka także, lecz ojczyzna była w niebezpieczeństwie — dodał jeszcze cichszym głosem.

Peyrol podszedł do zachodniego okna i popatrzył w stronę Tulonu. Pośrodku wód rozlanych na Cape Cicié pływał wysoki dwupokładowiec, małe zaś ciemne punkty na wódzie były to łódki usiłujące obrócić go na prawo. Peyrol przyglądał się chwilę, potem wrócił w głąb izby.

— I wyciągnęliście go stąd wprost na szafot? — zapytał swym obojętnym głosem.

Patriota nie podniósł oczu, w zamyśleniu zaprzeczył ruchem głowy.

— Nie, przybył do Tulonu przed samą ewakuacją, ten przyjaciel Anglików... Przyżeglował na własnym kutrze, który wciąż jeszcze leży tu w Madrague. Wziął z sobą żonę. Przybyli, by zabrać do domu córkę ukrywającą się z paru starymi zakonnicami. Nadciągali zwycięscy republikanie, służebnicy tyranii musieli uciekać.

— Przybyli po córkę? — rozważał Peyrol.. by ludzie poczuwający się do winy ważyli…

Patriota błysnął ku niemu oczyma, które płonęły dziko.

— Sprawiedliwości stało się zadość. Jako kontrrewolucjoniści, gdyby nawet jednego słowa nie zamienili z nieprzyjaciółmi, powinni byli ponieść karę.

— Hm, marudzili z powodu córki. To wy sprowadziliście ją do domu?

— Tak, ja — odparł gospodarz. Wyminął badawcze spojrzenie Peyrola, choć w następnej chwili już mu patrzył w oczy. — Ale nie udało się jej zdeprawować naukami podłego zabobonu. Przywiozłem patriotkę.

Z całym spokojem Peyrol przyznał mu rację ledwie dostrzegalnym skinieniem głowy.

— Pięknie — rzekł — wszystkie te historie nie zamącą mi snu w tej izbie. Zawsze chciałem, gdy będę miał dość włóczęgi po morzach, zamieszkać w latarni morskiej. Tu jest jak w latarni. Zobaczycie mnie tu jutro z moimi nielicznymi manatkami — dodał zmierzając ku drzwiom. — Salut, citoyen!

Panowanie nad sobą wyrosło u Peyrola z czasem do poziomu prawdziwej pogody umysłu. Na wschodnich morzach i lądach wiedziano, że Peyrol to człowiek straszny i spokojny. Mogliby tam opowiedzieć niejedną historię, która z ich punktu widzenia była po prostu wspaniała. Lecz wszystko, czego Peyrol kiedykolwiek dokonał, ograniczało się w jego mniemaniu do tego, że zachował rozsądek w różnego rodzaju niebezpiecznych sytuacjach. Nic go nie mogło przyprawić o zawrót głowy — ani niebezpieczeństwo, ani okrucieństwo, ani jakiekolwiek okoliczności danej przygody. Przystosowywał się do niej, do jej właściwości i bodaj do samego jej ducha z głębokim i nieomylnym wyczuciem, bez domieszki sentymentu. Uczucie jako takie było dlań czymś sztucznym, o czym nawet nie słyszał, było mu tak bardzo obce, że z jego przejawów nie umiałby zdać sobie sprawy. Dzięki temu naturalnemu sposobowi godzenia się na wszystko nadawał się na współmieszkańca Escampobar. Wkrótce powrócił na farmę z. całym ładunkiem, jak zwał swój bagaż. U drzwi domu powitała go młoda kobieta o bladej twarzy i wiecznie błądzących oczach. Nic nie było w stanie zatrzymać jej wzroku. Ślizgał się po przedmiotach jej codziennego otoczenia. Gdy się do niej mówiło, wciąż czegoś wypatrywała to z prawej, to z lewej strony za rozmówcą, aż budziła zwątpienie, czy słucha i rozumie. Mimo pozorów nieprzytomności była jednakże najzupełniej przy zdrowych zmysłach. Wśród swych poszukiwań uśmiechnęła się do Peyrola. Potem, wycofawszy się do kuchni, przyglądała się, o ile na to pozwalały jej rozbiegane oczy, jak Peyrol windował po schodach swoją osobę i bagaż.

Najcenniejszą część bagażu Peyrol miał na sobie, toteż gdy tylko został sam w izbie strychowej, przypominającej kamerę świetlną latarni morskiej, zrzucił nieznośne brzemię i położył je w nogach łóżka. Potem siadł, oparłszy się łokciami na stole, i patrzał na swój skarb z uczuciem niezmiernej ulgi. Łup ten nigdy nie ciążył mu na sumieniu, w pewnych chwilach. ciążył mu tylko na ciele. Cierpienia duchowe, które skarb mu sprawiał, były następstwem cierpień ściśle fizycznych. Mniejsza ó to, że musiał się z nim kryć, lecz był to krępujący, irytujący, a pod koniec dnia naprawdę nieznośny ciężar, który sprawiał, że on, barczysty i rzutki marynarz, czuł się jak juczne zwierzę. W takich chwilach całym współczuciem, na jakie potrafił się zdobyć, obdarzał zwierzęta zmuszone dźwigać człowieka i jego ładunki. Obce mu było okrucieństwo, choć życie wśród bezprawia uczyniło go bezwzględnym.

Rozparł się w krześle. Siedział tak, nagi do pasa, muskularny i siwowłosy, skłoniwszy głowę o rzymskim profilu na tatuowane przedramię. Czuł się doskonale. W głębokim zamyśleniu nie spuszczał oka ze skarbu. Myliłby się jednak srodze ten, kto, sądząc z pozorów, zadumę tę przypisałby chęci jak najlepszego ukrycia skarbu. Peyrol rozmyślał zgoła nad czym innym; wieloletnie doświadczenie nauczyło go, co wart jest łup i jak prędko topnieje w rękach. Zastanawiał się, jak różną była ta zdobycz od dotychczasowych zdobyczy. To nie wypadająca nań część łupu, osiągniętego potem, krwią i blizną, głodem i hazardem życia, ale dar łaskawej fortuny. Łup prędko się trwoni. Skarb ten dostał mu się, aby go zachował. Tu, z dala od pokus burzliwej przeszłości, rzekłbyś,, w innym świecie, nie mógłby go przepić, przegrać w karty, roztrwonić w jakiś znany sobie sposób, nie mógłby go nawet darować. W tej izbie wzniesionej na dobre kilkanaście stój? nad poziomem zrewoltowanego kraju ojczystego, w którym czuł się bardziej obco niż gdziekolwiek indziej na świecie, na tym obszernym poddaszu, pełnym światła i okolonym przez morze, Peyrol delektował się ciszą i bezpieczeństwem, nie myśląc zaprzątać sobie głowy skarbem. Przyszło mu na myśl, że w gruncie rzeczy nigdy nie dbał o łup zdobyty kiedykolwiek. Nigdy o żaden. Miałżeby teraz szczególnie strzec zdobyczy, za którą nikt mścić się nie może i której mu nikt nie będzie próbował odebrać? Peyrol wstał i otworzył swój wielki kufer z sandałowego drzewa ze zwisającą przeogromną kłódką, kufer złupiony w pewnym chińskim mieście nad Zatoką Tonkińską przed wielu, wielu laty, gdy banda Braci z Wybrzeża, do której należał, wzięła szturmem portugalski statek, załogę spuściła w łodzi na morze, a sama zaczęła uprawiać żeglugę na własne konto i ryzy ko. Był wtedy młody, bardzo młody, i kufer przypadł mu w udziale, bo nikt nie chciał nieporęcznego sprzętu, a także dlatego, że opasywały go obręcze wycyzelowane, co prawda, lecz nie ze złota, a z podłej miedzi. On zaś w prostocie ducha był zadowolony z tego, co dla niego przypadło. Ciągnął za sobą kufer w najprzeróżniejsze miejsca i pozostawiał, gdzie się dało — raz na cały rok zostawił go w ciemnej i cuchnącej jaskini na wybrzeżu madagaskarskim. Oddawał go na przechowanie różnym wodzom plemiennym, Arabom, właścicielowi najobrzydliwszej jaskini gry w Pondicherry, wrogom swym nawet. Raz, jednakże, utracił kufer.

Stało się to, gdy go raniono. Krew wtedy tryskała z niego jak z rozprutego bukłaka z winem. Między Braćmi wynikła nieprzewidziana bójka z powodu jakiegoś planu, skomplikowanego osobistymi zawiściami, i on, Bogu ducha winien, dostał to fatalne cięcie nie wiadomo od kogo, nie udało mu się bowiem nigdy dowiedzieć, kto je zadał. Jeden z Braci, młody Anglik, z którym się przyjaźnił, skoczył mu na pomoc i wyciągnął z kłębowiska. Tyle pamięta, gdyż potem stracił przytomność i przeleżał długie dni bez pamięci. Ilekroć oglądał bliznę, nie mógł oprzeć się zdumieniu, jakim cudem wylizał się z tej rany. Ta przygoda, rana i długa, bolesna rekonwalescencja wpłynęły nań otrzeźwiająco. Po wielu latach, gdy stroniąc od bezwzględnego bezprawia służył jako sternik na „Hirondelle", względnie porządnym statku korsarskim, kufer ten wpadł mu w oko najniespodziewaniej w Port Louis, w stojącej na uboczu ciemnej budzie hinduskiego handlarza. Godzina była późna, ulica pusta, więc Peyrol, niewiele myśląc, wtargnął do sklepiku z pistoletem w prawej, a dolarem w lewej ręce i zażądał wydania swej własności. Od wstrętnie płaszczą cego się handlarza zabrał kufer i na ramieniu zaniósł go na statek, który tejże nocy wypłynął na morze. Dopiero wtedy miał czas przekonać się, że to rzeczywiście jego własny kufer. Poznał go po znaku, który, folgując swym instynktom niszczycielskim, wydrapał przed laty na wieku. Był to niezgrabny rysunek czaszki ze skrzyżowanymi pod nią piszczelami, czerwoni gdyż wtarł weń odrobinę chińskiego cynobru. Oto miał go znów przed sobą, nie zatarty i świeży.

A teraz na pełnym światła poddaszu domu w Escampobar Peyrol, który zdążył przez ten czas osiwieć, otworzył kufer i wyjął całą zawartość wykładając ją systematycznie . na podłogę. Kamizelę ze skarbem, kieszeniami w dół, rozesłał na dnie, które zupełnie wypełniła. Potem, wciąż na klęczkach, zapakował rzeczy z powrotem. Były tam jeden czy dwa swetry, kurta z cienkiego sukna, resztka muślinu, madapolamu — kosztowna ta tkanina zawsze mu była tylko zawadą, nie wiedział bowiem, co z nią zrobić — i dużo cienkich, białych koszul. Z pewnością siebie człowieka, przed którym swego czasu inni drżeli, zdecydował, że nikt nie odważy się szperać w jego rzeczach. Wstał. Obejrzał się dokoła i przeciągnął, aż nabrzmiały muskuły potężnych ramion. W nagłym przeświadczeniu, że na tej farmie potrafi się wybornie urządzić, przestał myśleć o skarbie, przyszłości i nawet o jutrze.

IV

Przed szczątkiem lusterka, wiszącym na ramie wschodniego okna, Peyrol golił się niezniszczalną angielską brzytwą; była niedziela. Lata zmian politycznych, uwieńczone proklamowaniem Napoleona dożywotnim konsulem, spłynęły po nim bez śladu, tylko czapa włosów osiwiała mu prawie doszczętnie. Złożył brzytwę starannie, wsunął nogi w pończochach w saboty najlepszego gatunku i zaklekotał nimi po schodach. Zszedł z nie zawiązanymi u kolan spodniami i podwiniętymi rękawami koszuli. Korsarz zadomowił się na wsi wybornie, czuł się jak u siebie na farmie, z której, niby z latarni morskiej, otwierał się widok na dwie redy i pełne morze. Przeszedł przez kuchnię. Wszystko w niej wyglądało jak w dzień jego pierwszych odwiedzin — płat słonecznego światła na podłodze, błyszczące rondle z czerwonej miedzi na ścianach, pośrodku stół, wyszorowany do białości, tylko twarz starej kobiety, ciotki Katarzyny, odznaczała się ostrzejszym profilem. Można by nawet pomyśleć, że kura, kręcąca głową pretensjonalnie, stała na progu kuchni przez ostatnie osiem lat. Przechodząc Peyrol usunął ją z drogi nogą i wypluskał się rozkosznie na podwórcu pod pompą. Wracając miał wygląd tak rześki i czerstwy, że stara Katarzyna cieniutkim głosem wyraziła przekonanie, iż wygląda wspaniale. Czasy się zmieniły. Nazywała go już nie obywatelem Peyrolem, a panem Peyrolem. Na to odpowiedział bez wahania, że w każdej chwili gotów byłby poprowadzić ją do ołtarza, gdyby tylko wiedział, że nikim innym nie jest zajęta. Żart ten słyszała od lat i zwykła puszczać mimo uszu. Powiodła tylko za nim okiem, gdy przechodził przez kuchnię. Znikł w chłodnej sali, gdzie stały wyszorowane stoły i ławki; nie było tam żywej duszy. Przez salę Peyrol wyszedł przed front domu, zostawiając za sobą drzwi otwarte. Na klekot jego sabotów jakiś młody człowiek, siedzący na ławce pod ścianą domu, odwrócił głowę i skinął mu niedbale. Miał twarz podłużną, opaloną i gładką, z nosem lekko zagiętym i zaokrąglonym podbródkiem. Był w granatowej kurtce oficerskiej, odsłaniającej z przodu białą koszulę i czarny krawat, zawiązany w węzeł o zwisających końcach. Białe spodnie i pończochy, czarne trzewiki o stalowych sprzączkach dopełniały stroju. Szabla o mosiężnej rękojeści i w czarnej pochwie oraz z rapciami w postaci skrzyżowanych pasów leżała na ziemi. Peyrol, srebrnowłosy i rumiany, usiadł trochę dalej na ławce. Płaskowyż, skalisty przed domem, urywał się opodal, gdzie między dwoma jałowymi wzgórzami tworzył się parów. Stary korsarz i młody marynarz siedzieli w milczeniu z oczyma utkwionymi w przestrzeń jak ludzie bliscy sobie lub zupełnie obcy. Nie poruszyło ich nawet ukazanie się we wrotach gospodarza farmy Escampobar. Ów przeciął plac przed domem. Miał ręce brudne, rękawy zakasane, widły na ramieniu, jak gdyby stawał do codziennej pracy, a minę manifestacyjną. W jasnym świetle poranka patriota wlókł za sobą saboty w sposób zdradzający zupełny upadek ducha. Żaden prawdziwy rolnik nie powracałby tak z pola nawet po całym dniu pracy. Jednakże nie znać było po nim braku sił. Na owalnej twarzy o zaokrąglonych kościach policzkowych nie było śladu zmarszczek, gnieździły się one tylko po kątach błyszczących, wizjonerskich oczu, które nic nie straciły ze swego blasku od czasu, gdy po raz pierwszy spotkały się z oczami Peyrola. W zwichrzonej czuprynie i brodzie czas posrebrzył ledwie kilka włosów, lecz by je dostrzec, trzeba było dobrze się przyjrzeć. Tu, na najdalszym południu Francji, czas jakby zatrzymał się w biegu, zostawiając w spokoju tę garstkę ludzi pochłoniętych wydzieraniem kamienistej glebie powszedniego chleba i wina.

Z oczyma utkwionymi wprost przed siebie gospodarz farmy przeszedł przed siedzącymi na ławce, zmierzając ku drzwiom izby, które Peyrol zostawił otwarte. Oparł widły o ścianę i już miał wejść, gdy dźwięk dalekiego dzwonu ze wsi, w której przed laty powracający Peyrol napoił mulicę i pogadał z właścicielem wiernego psa, doleciał bezdźwięczny i urywany w zupełnej ciszy powietrza. Gwałtowne zatrzaśnięcie frontowych drzwi przerwało milczenie dwu mężczyzn zapatrzonych w morze.

— Czy ten człowiek nigdy nie odpoczywa? -— cicho i obojętnie zapytał młodszy nie odwracając głowy. Beznamiętny ten głos zagłuszył delikatny brzęk dzwonu.

— W każdym razie nie w niedzielę — odpowiedział korsarz również bez najmniejszego zainteresowania. —' Cóż pan chce? Dzwon kościelny to dla niego śmiertelna trucizna. Człowiek ten, sądzę, urodził się sankiulotą. W dzień każdej dekady wkłada, co ma najlepszego, na głowę wciska czapkę frygijską i tak błąka się między zabudowaniami. Widmo przeszłości cudem jakimś wydobyte na światło dzienne. Wspaniały okaz jakobina.

— A tak. Rzadko w której wiosce francuskiej nie ma paru jakobinów. Większość jednak zmieniła przynajmniej skórą.

— Ten nie bawi się w kompromisy, a o zmianie przekonań mowy być nie może. W Tulonie muszą być ludzie, którzy go pamiętają z czasów rewolucji. To nie tak dawno przecie. Tymczasem... — Peyrol odwrócił się ku młodemu człowiekowi — tymczasem gdy się na niego patrzy...

Oficer skinął głową, cień niepokoju przemknął mu po twarzy. Nie uszło to uwagi Peyrola, który ciągnął dalej swobodnie:

— Niedawno, gdy księża zaczęli wracać do swych parafii, on, ten człowiek — tu rzucił głową w stronę drzwi do izby — nie uwierzy pan, ruszył do miasteczka z szablą u boku i frygijską czapką na głowie. Zmierzał prosto w kościelne wrota. Nie pojmuję, czego mógł chcieć w kościele. W każdym razie nie szedł się modlić, to pewne. Ludzie byli wówczas bardzo dumni z otwarcia kościoła, więc jakaś kobieta dostrzegła go z okna i dalejże wrzeszczeć: „Hej tam! patrzcie go! Jakobin, sankiulota, krwiopijca!" Ludzie zaczęli wyskakiwać z domów, ten i ów z pracujących w polu dał susa przez niski mur. W oka mgnieniu zebrał się tłum, przeważnie kobiet. Każda chwyciła, co pod rękę się nawinęło: kij, nóż kuchenny, cokolwiek. Kilku mężczyzn z łopatami, pałkami przyłączyło się do nich przy studni i hejże na intruza. Stropiła go postawa tłumu. Cóż miał robić? Zawrócił i nuż zmykać jak zając w górę po pochyłości. Nie byle odwagi trzeba, by stawić czoło gromadzie rozjuszonych bab. Biegł po drodze kołowej nie oglądając się, a tłum za nim z wyciem: „A mort! A mort le buveur du sang!" W ciągu długich lat był postrachem i kamieniem obrazy dla niejednego, a teraz przyszła na nich kolej odwetu. Ksiądz był w zakrystii Doszły go te hałasy. Podszedł do drzwi. Ledwie rzucił okiem, zrozumiał, co się święci. Ma coś koło czterdziestki, ale muskularny jest, długonogi, i prędki, nieprawdaż? W jednej chwili podkasał sutannę i pomknął na przełaj, skacząc przez ogrodzenia i z kamienia na kamień jak postrzelona kozica. Byłem u siebie na górze, doszedł mnie tam ów tumult. Podszedłem do okna i widziałem pościg na całej przestrzeni. Już myślałem, że ten wariat ściągnie nam na łeb wszystkie te wiejskie furie, a mogli, jak nic, wziąć dom szturmem i całej naszej gromadce poskręcać karki, kiedy ksiądz dobiegł w pstatniej chwili. Od jednego zamachu mógł zwalić z nóg Scevolę, lecz pozwolił mu przebiec i stanął przed swymi parafianami z rozpostartymi ramionami. To poskutkowało. Ocalił gospodarza. Co im powiedział, nie wiem, lecz rozpływali się; wtedy nad swym nowym proboszczem. Mógł ich wtedy owinąć dokoła małego palca. Wychyliłem się z okna do pasa. Było na co popatrzeć. Zmasakrowaliby chętnie „tę przeklętą bandę", jak nas zwykli nazywać tam w dole. Gdy się cofnąłem z okna, zważ pan tylko, farmerka stała za mną i przyglądała się również. Dość często pan tu bywa, by wiedzieć, jak bezszelestnie błądzi po polach i po domu. Liść spadając z drzewa więcej robi hałasu niż ona dotykając stopą ziemi. Weszła sądząc pewnie, że mnie nie ma w pokoju, ciągle oglądając się w zwykły sposób za czymś, czego nie ma, a spostrzegłszy, że stoję wychylony z okna, oczywiście podeszła bliżej, by zobaczyć, co się dzieje. Nie była ani odrobinę bledsza niż zazwyczaj, tylko suknię na piersiach podtrzymywała palcami obu rąk kurczowo, o tak. Zapomniałem języka w gębie. Nim zdobyłem się na słowo, zawróciła i wyszła na kształt cienia, bez najlżejszego szmeru.

Gdy Peyrol zamilkł, dźwięki kościelnego dzwonu w dalszym ciągu dolatywały słabiutko i ucichły równie nagle, jak się odezwały.

— Skoro mowa o jej cieniu — podjął młody oficer od niechcenia — poznałem go.

Stary Peyrol zrobił gest naprawdę gwałtowny.

— Co pan przez to rozumie? — zapytał. — Gdzie?

— Jedno jest tylko okno w pokoju, w którym nocuję. Stałem przy oknie i wyglądałem. Po to tu jesteśmy, by mieć na wszystko oko, czyż nie? Obudziłem się raptem, podszedłem do okna i wyjrzałem.

— W powietrzu cieni nie znać — warknął stary Peyrol.

— Tak, ale znać je na ziemi, ów zaś był mocno czarny wobec pełni księżyca. Padał z rogu domu na otwartą przestrzeń.

— Farmerka — zawołał Peyrol cichym głosem — niemożliwe!

— Czy stara kobieta, mieszkająca w kuchni, błąka się, czy baby ze wsi zbliżają się do farmy? — spytał oficer z całym spokojem. — Musi pan znać zwyczaje domowników. To był cień kobiecy. Księżyc świecił z wschodniej strony i cień ślizgał się ukośnie od tego rogu domu i z powrotem. Potrafię poznać jej cień, gdy go mam przed oczami.

— Czy słyszał pan co? — spytał Peyrol po chwili wahania.

— Okno było otwarte, więc słyszałem, że ktoś chrapie. Nie mógł to pan chrapać, bo dochodziło nie z tak wysoka. Nadto, sądząc z chrapania, mógł to być tylko ktoś p niezmąconym sumieniu. Nie tak jak pan, stary włóczęga morski z dyplomem kanonierskim czy bez dyplomu. — Tu spojrzał zezem na starego Peyrola. — Cóż to pana tak obeszło?

— Ze się wałęsa, niepodobna zaprzeczyć — mruknął Peyrol z nieukrywanym niepokojem.

—- Najwidoczniej. Potrafię rozpoznać czyjś cień, gdy go widzę. Hm, nawet w pierwszej chwili odkrycie to nie zrobiło na mnie takiego wrażenia jak na panu sama wzmianka o moim spostrzeżeniu. Ale temu sankiulocie, przyjacielowi pańskiemu, muszę oddać sprawiedliwość. Śpi spokojnym snem. Wszyscy ci zwolennicy gilotyny mają ogniotrwałe sumienia pierwszej klasy. Widziałem ich na północy przy robocie, gdy jeszcze boso brodziłem po rynsztokach.

— On sypia w tym pokoju — wygłosił z powagą Peyrol.

— Ale ten cień nie padał ani tu, ani tam — ciągnął oficer. — Dla błędnych cieni co najwyżej dogodny może być czas, gdy jego sankiulockie sumienie wypoczywa.

Peyrol, poruszony do głębi, znacznie zniżył głos.

— Poruczniku — rzekł — gdybym od razu nie przejrzał, co kryje się na dnie pańskiego serca, dawno w ten czy inny sposób umiałbym pozbyć się pana.

Porucznik znów zezem spojrzał na Peyrola, który ciężko opuścił wzniesioną pięść na udo.

— Jestem stary Peyrol, a ten dom, samotny jak okręt na morzu, jest w moich oczach okrętem i wszyscy jego mieszkańcy mymi współtowarzyszami podróży. Mniejsza o gospodarza. Chcę wiedzieć tylko, czy pan słyszał cokolwiek? Głos jaki? Szepty, kroki?

Ironiczny uśmiech musnął wargi młodego człowieka.

— Nie, był to krok lekki. Nie słyszy się, jak liść spada, a już,z tym psem terrorystycznym, trąbiącym... mi nad samą głową, nie mogło być mowy... — Ze skrzyżowanymi na piersi rękoma zwrócił się ku Peyrolowi, który niespokojnie nadstawiał ucha. — Ale pan chce się dowiedzieć, nieprawdaż? Dobrze, więc powiem, co słyszałem, i tłumacz pan sobie, jak chcesz. Słyszałem potknięcie się. Nie był to wcale fałszywy krok wróżki, która uraziła się w czubek palców, lecz odgłos stąpnięcia kogoś w ciężkich buciskach. Potem kamień zaczął się toczyć po pochyłości wzgórza przed domem, toczył się i toczył bez końca, potem nastąpiła śmiertelna cisza. Nie zauważyłem, żeby się coś poruszyło. Księżyc świecił tak, że stoki wzgórza znikały w cieniu. I nie starałem się zobaczyć.

Z łokciem wspartym na kolanie Peyrol siedział bez ruchu, skłoniwszy głowę na rozwartą dłoń. Oficer powtórzył przez zaciśnięte zęby:

— Tłumacz pan sobie, jak chcesz.

Peyrol potrząsnął z lekka głową. Powiedziawszy swoje młody oficer oparł się plecami o ścianę. W następnej jednak chwili doszedł ich uszu wystrzał armatni. Głuchy huk przywędrował jak gdyby z dołu, lecąc wzwyż po pochyłości, i ustąpił miejsca ciężkiemu westchnieniu zdającemu się szukać ujścia między pobliskimi wzgórzami i skałami.

— To angielska korweta, która przez cały tydzień podkradała się i wykradała na redę i z redy Hyeres — rzekł młody oficer podnosząc śpiesznie szablę. Wstał i zapinał rapcie. Peyrol zaś wolniej ruszył się z miejsca mówiąc:

— Na pewno nie stoi już tam, gdzieśmy ją widzieli zakotwiczoną w nocy. To wystrzał z bliska. Musiała podejść bliżej. O różnych porach nocy dość na to było wiatru. Lecz zachodzę w głowę, po co ten wystrzał o świcie w Petite Passę? Przekonajmy się lepiej.

Oficer ruszył z miejsca, a za nim podążył Peyrol. Dokoła farmy nie było żywej duszy i ciszę mącił tylko ryk krowy dochodzący spoza ściany. Peyrol dotrzymywał kroku oficerowi szybko idącemu ścieżką, ledwie widoczną na kamienistym zboczu wzgórza.

— To był strzał ślepym nabojem — zauważył nagle pewnym siebie basem.

Oficer obejrzał się na niego.

— Może pan ma i rację. Był pan przecież kanonierem. Wystrzał ślepym nabojem, co? A więc wystrzał sygnałowy. Ale po co? Obserwowaliśmy tę korwetę od dawna i wiemy, że jest sama na tych wodach.

Przyśpieszył kroku, Peyrol zaś piął się za nim po stromej ścieżce argumentując z pewnością w głosie:

— Cóż z tego, że jest tu sama, mogła dojrzeć drugi okręt o świcie.

— Ba! — odparł oficer nie zwalniając kroku. — Mówi pan jak dziecko czy też uważa pan mnie za dziecko. Czy pole widzenia tej korwety nie jest bardzo ograniczone? Co mogła dojrzeć o świcie żeglując w stronę Petite Passe, gdzie teraz pewnie się znajduje? Dwie trzecie widnokręgu musiały jej zasłonić wyspy właśnie od strony, z której eskadra angielska lawiruje poza linią horyzontu. Komedia z tą blokadą! Nie widać ani jednego angielskiego żagla przez całe tygodnie, a gdy człowiek najmniej się ich spodziewa, raptem wynurzają się tłumnie, gotowe żywcem nas pożreć. Nie, to niemożliwe. Nie było wiatru, więc inny statek nie mógł przyżeglować. Lecz pan, co się chełpi rozpoznawaniem kalibru angielskich dział po ich huku, powiedz mi tylko, kanonierze, jakie to było działo?

— Dwunastka, oczywiście — odwarknął Peyrol. — Najcięższe, jakie posiada, bo to tylko korweta.

— Więc to był sygnał odwoławczy dla łodzi ukrytej przed naszymi oczyma gdzieś na brzegu. Przy takim wybrzeżu, całym z cypli i zatok, nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, nieprawdaż?

— Nie — odparł Peyrol krocząc niezmordowanie. — Jeżeli jest w tym co nadzwyczajnego, to chyba wysłanie łodzi.

— Racja. — Oficer przystanął nagle. — To naprawdę rzecz zdumiewająca, że w ogóle wysłali łódź. A w inny sposób niepodobna wytłumaczyć tego wystrzału.

Peyrol nie mrugnął nawet okiem, jak gdyby nic go to wszystko nie obchodziło.

— O, w tym kryje się coś szczególnego — ożywił się oficer.

— Jeżeli chodzi o łódź — powiedział niewzruszony Peyrol — nic w tym ważnego kryć się nie może. Bo cóż mogłoby się kryć? Równie dobrze mogli ją wysłać rankiem z poleceniem nałowienia ryb na śniadanie dla kapitana. Czemu pan robi takie oczy? Nie zna pan Anglików? Zuchwalstwo ich nie ma granic.

Wygłosiwszy te słowa z rozwagą licującą z jego siwymi włosami, Peyrol przetarł z lekka wilgotne czoło.

— Chodźmy — urwał oficer.

— Na co ten pośpiech? — zaprotestował Peyrol nie ruszając się z miejsca. — Trudno mi drapać się po piargach w ciężkich sabotach.

— Czyżby? — wybuchnął oficer. — Dobrze, skoro się pan zmęczył, niech pan tu siada i chłodzi się kapeluszem. Do widzenia. — I odszedł, nim Peyrol zdążył powiedzieć słowo.

Ścieżka, wijąca się dokoła wzgórza, wybiegła na odmorską stronę i wkrótce porucznik znikł mu sprzed oczu, jakby się w ziemię zapadł. Potem ukazała się na chwilę głowa porucznika, tylko głowa, i równie raptownie znikła. Zmieszany i zaskoczony Peyrol pozostał na miejscu. Wybiegł wzrokiem za porucznikiem, potem zaś przeniósł spojrzenie niżej na pobliskie zabudowania folwarczne. Widział nawet gołębie spacerujące po rynnach dachów. Ktoś na środku podwórza czerpał wodę ze studni. Gospodarz bez wątpienia. Lecz Peyrol nie zwrócił na niego uwagi, nie licząc się wcale ż osobnikiem, który niedawno jeszcze tylu nieszczęśliwców posłał pod nóż gilotyny. Postać ta nie kłuła go w oczy, nawet nie mąciła mu spokoju ducha. Sam przez się był on niczym. Był kreaturą, tworem powszechnej żądzy krwi, którą ziała epoka rewolucyjna. Nawet wątpliwości w stosunku do tego człowieka ulotniły się z duszy starego Peyrola. Człowiek ten tak dalece był wyprany z wszelkiego znaczenia, że Peyrol nie zdziwiłby się wcale, gdyby w chwili wyjątkowego nim zainteresowania odkrył, iż nie rzuca on cienia. Tam, w dole, widziany z oddalenia, miał wygląd karła holującego wiadro ze studni. „Lecz gdzie jest ona?" — zachodził w głowę Peyrol osłaniając dłonią oczy. Nie mogła być bardzo daleko, gdyż widział ją tego ranka; wtedy nie wiedział jeszcze, że błądzi po nocach. Niepokój opuścił go, gdy odwracając oczy od zabudowań folwarcznych, gdzie jej widocznie nie było, ujrzał wiotką postać na tle promienistego nieba, na samym zakręcie ścieżki, którą zeszedł porucznik.

Peyrol ruszył ku niej żwawo. Nie należał do ludzi, których zdumienie przyprawia o stratę czasu, i saboty tym razem nie zdawały się ciążyć mu na nogach. Farmerka zwana przez wieśniaków Arlettą jak mała dziewczynka — choć wspominali ją z zabobonnym strachem — szła ścieżką ze spuszczoną na piersi głową, ledwie dotykając ziemi i — jak Peyrol zwykł mawiać — lżej od spadającego liścia.

Klekot sabotów Peyrola skłonił ją do podniesienia czarnych przejrzystych oczu, zranionych ongi u zarania jej kobiecości tak strasznymi widokami przelewu krwi, że nie miały potem odwagi spocząć na czymkolwiek, w obawie, by z przestrzeni nie wychynęła ku nim wizja okrutnie pokaleczonych trupów. Peyrol nazywał to usiłowaniem niewidzenia rzeczy, których nie ma; wykrętna ta, choć jawna niestałość spojrzeń nigdy jej nie opuszczała, toteż Peyrol niemało się zdziwił, gdy nie odwróciła oczu pod jego badawczym spojrzeniem. Zapytał prosto z mostu:

— Czy on co pani powiedział?

Odpowiedziała z cieniem wyzwania i nonszalancji w głosie, co również dla Peyrola było nowością.

— Nie zatrzymał się nawet. Przeszedł, jakby mnie nie widział — i oboje odwrócili od siebie oczy.

— Czego pani szuka po nocy?

Nie spodziewała się tego pytania. Spuściła oczy i, zmieszana jak dziecko, ujęła fałdę swej sukienki.

— A czy mi nie wolno? — mruknęła niskim i bojaźliwym głosem, jak gdyby potrafiła mówić nie znanym jeszcze Peyrolowi tonem.

— Co na to Katarzyna?

— Spała czy tylko leżała na wznak z zamkniętymi oczyma.

— Czy jej się to zdarza? — spytał Peyrol z niedowierzaniem.

— O tak — Arletta uśmiechnęła się do Peyrola dziwnym uśmiechem bez znaczenia, niezależnym od wyrazu jej oczu. — Często tak leży. Już nieraz to zauważyłam. Leży pod kołdrą drżąc, póki nie wrócę.

— Co panią wygnało z domu dzisiejszej nocy? — Peyrol starał się zajrzeć jej w oczy, ale daremnie, gdyż uchyliły się w zwykły sposób. Miała wyraz twarzy, rzekłbyś, niezdolny do uśmiechu.

— Serce — odparła. Na chwilę Peyrol zapomniał języka w gębie i niemal wrósł w ziemię. Farmerka nakryła oczy rzęsami i stała cicho, jak gdyby wszystka krew spłynęła jej do koralowych warg, jaskrawo pąsowych i zarysowanych nieskazitelnie. Wzruszywszy ramieniem Peyrol pośpieszył ścieżką w górę nie oglądając się. Lecz w pobliżu zakrętu zwolnił kroku.

Całkiem wolno zmierzał już ku miejscu, skąd otwierał się widok na morze. Na samym wierzchołku wzgórza rozciągała się piędź równego, choć bardzo pochyłego gruntu. Rosła na nim krzepka i przysadzista sosna, wychylona ponad urwiste zbocze, wysokie na jakie pięćdziesiąt stóp. Peyrolowi rzuciła się w oczy przede wszystkim cieśnina Petite Passe, której wody o tak wczesnej porze leżały do połowy szerokości w cieniu wyspy Porquerolles. Nie mógł objąć wzrokiem całej cieśniny, lecz w jego polu widzenia nie było wcale okrętu. Porucznik, oparty piersią o pień pochylonej sosny, zagadnął go z rozdrażnieniem:

— Schylże się pan! Czy pan myśli, że Anglicy nie mają lunet?

Peyrol usłuchał bez słowa. Około minuty pełzł na czworakach. Ktoś, patrząc z boku, ubawiłby się tym widokiem, zachodząc w głowę, po co ten gruby wieśniak, uwieńczony lokami czcigodnej siwizny, drapie się na czworakach po zboczu wzgórza. Doszedłszy do stóp sosny stanął na kolana. Porucznik, rozpłaszczony na pochyłym pniu, z kieszonkową lunetą przy oku, zawarczał gniewnie:

— Teraz pan widzi chyba tę korwetę? Rzeczywiście, Peyrol, podniósłszy się na klęczkach,

widział okręt. Był on tylko o ćwierć mili od brzegu. Nieledwie mógłby go dosięgnąć swym potężnym basem. Mógł śledzić gołym okiem marynarzy, ruszających się po pokładach jak rój chrabąszczy. Tak . bardzo zbliżył się okręt do Cape Esterel, że niski cypel zdawał się dotykać rufy. Peyrol, który nie spodziewał się tak bliskiego sąsiedztwa, aż gwizdnął z cicha przez zęby. Nie odejmując szkieł od oka porucznik mruknął;

— Poznaję po epoletach szarże oficerów na tylnym pokładzie.

V

Jak Peyrol i porucznik słusznie wywnioskowali z huku działa, okręt angielski, który pod wieczór dnia poprzedniego leżał na redzie Hyeres, rozwinął żagle po zachodzie słońca. Lekkie powiewy w pierwszej połowie nocy zaniosły go aż na Petite Passe, zostawiając potem na pastwę bezruchu. Wśród ciszy morskiej i księżycowego blasku podobniejszy był do jakiegoś pomnika o wymiarach skromnych w zestawieniu z masywnymi zarysami wybrzeża niźli do nawy, nie mającej sobie równej, gdy chodziło o szybkość ataku lub ucieczki.

Kapitan korwety miał około czterdziestki. Był gładko wygolony, o okrągłej twarzy z wąskimi wargami, które zwykł tajemniczo ściskać, nim przemówił, a także czasami i pod koniec słów. Odznaczał się ruchliwością i upodobaniem do nocnych manewrów.

Doszedłszy do przekonania, że nocy tej ustaliła się cisza morska i potrwa długo, kapitan Vincent oparł się we właściwy sobie sposób o poręcz burty. Było wówczas cokolwiek po północy i wśród, zalegającej dokoła ciszy księżyc, sunąc po nieskazitelnym niebie, zdawał się zaczarowanym światłem wysrebrzać niezamieszkaną planetę. Kapitan Vincent nie bardzo przejmował się księżycem. Czynił on, co prawda, okręt jego widocznym z obu brzegów Petite Passe. Lecz dowodząc rok okrętem wywiadowczym, należącym do blo kującej floty admirała Nelsona, kapitan znał pozycję prawie każdej armaty z fortyfikacji nadbrzeżnych. Tam gdzie go wiatr opuścił, nie sięgało największe spośród kilku dział, ustawionych na Porquerolles. Przy tym wiedział z pewnością, że wzdłuż przylądka Giens nie było nawet wiwatowego moździerza. Po dłuższej obserwacji wybrzeża nabrał pewności siebie, mającej źródło w przeświadczeniu, że zna na wylot tryb życia jego mieszkańców. Bardzo wcześnie pogasły światełka po domach i kapitan Vincent był przekonany, że wszyscy znaleźli się już w łóżku, nie wyłączając kanonierów baterii, przy których pełniła służbę miejscowa milicja. Jej zainteresowanie manewrami „Amelii", dwudziestodwudziałowej korwety j. k. mości, stępiło się z czasem. W niczym bowiem nie przeszkadzała mieszkańcom wybrzeża, pozwalając kabotażującym stateczkom żeglować w tę lub ową stronę. Zdziwiliby się nie widząc jej przez dwa dni z rzędu. Kapitan Vincent zwykł był mawiać ponuro, że reda Hyerés stała się dlań drugim portem ojczystym.

Z godzinę czy coś około tego kapitan Vincent rozmyślał o swej prawdziwej ojczyźnie, sprawach służbowych i innych nieaktualnych rzeczach, potem przeszedłszy do czynu, od razu czujny i przytomny, asystował przy wysłaniu owej łodzi, co do której porucznik Réal powziął podejrzenia, a stary Peyrol nie miał wątpliwości. Nie, wysłano jej bynajmniej na połów ryb, by urozmaicić menu kapitańskiego śniadania. Była to bardzo szybka łódź wiosłowa, osobisty gik kapitana. U burty, w spuszczonej łodzi, załoga czekała na oficera, którego kapitan skinieniem odwołał z drogi. Oficer ów miał kordelas u boku i parę pistoletów za pasem, a po wyrazie jego twarzy znać było, że mu taka służba nie pierwszyzna.

— Cisza potrwa dobrych kilka godzin — rzekł ka pitan. — Na morzu, gdzie nie ma przypływu, ma pan wszelką pewność zastania korwety na miejscu, choć trochę bliżej brzegu. Dzięki przyciąganiu lądu, wie pan.

— Tak, panie kapitanie. Ląd przyciąga.

— Tak. Możemy pozwolić nawet, by burtą przybiła do jednej ze skał. Na takim jak teraz morzu nie większe grozi jej niebezpieczeństwo niż na cumach przy molu. Niech pan tylko spojrzy, panie Bolt, na wody w cieśninie. Gładkie jak posadzka sali balowej. Wracając każ pan wiosłować wzdłuż brzegów. Będę o świcie czekał pańskiego powrotu.

Kapitan Vincent urwał nagle. Przyszło mu na myśl, czy aby ta nocna wyprawa nie jest chybionym pomysłem. Półwysep miał kształt młota, a więc odmorska jego głowa, niewidoczna z brzegów, była wymarzonym miejscem do tajemnego lądowania. Odludność miejsca przemawiała kapitanowi do wyobraźni pobudzonej okolicznościową wzmianką porucznika Bolta.

Rzecz się miała tak. Gdy „Amelia" przed tygodniem mijała półwysep, Bolt przyglądając się wybrzeżu zauważył, że dobrze zna te strony; był na tym brzegu przed wielu laty, należał wtedy do floty lorda Howe'a. Opisał drogę, małą wieś na odlądowej spadzistości, i rozwodził się szeroko o pewnym dworku folwarcznym, w którym bywał często, a nawet nieraz ukrywał się w ciągu całej doby.

Kapitan Vincent zainteresował się opowieścią oficera. Posłał po Bolta i rozmawiał z nim długo. Ż wielkim zajęciem wysłuchał historii Bolta, jak pewnego dnia z okrętu na którym Bolt służył, ujrzano wśród skał nadbrzeżnych człowieka powiewającego białą serwetą. Mogła to być zasadzka, jednakże człowiek zdawał się być sam na brzegu, a brzeg znajdował się w zasięgu dział okrętowych; wysłano tedy po niego łódź.

— I był to, panie kapitanie — ciągnął z przyciskiem Bolt — pierwszy goniec, śmiem twierdzić, do lorda Howe'a od rojalistów z Tulonu.

Następnie Bolt opisał spotkania tulońskich rojalistów ż oficerami floty. On sam z tyłów farmy często godzinami nie spuszczał z oka tulońskiego portu, wypatrując łodzi z emisariuszami rojalistów. Kiedy się ukazywała, dawał znak krążącej przy brzegu eskadrze i oficerowie angielscy lądowali z odmorskiej strony, by spotkać się z Francuzami na farmie. Tak to się rzeczy miały. Właściciele farmy, mąż i żona, byli zamożnymi ludźmi z lepszej sfery i nieprzejednanymi rojalistami. Poznał ich dobrze.

Kapitan Vincent był ciekaw, czy ci sami ludzie wciąż jeszcze tam mieszkają. Bolt twierdził, iż nie widzi powodów, by miało być inaczej. Od tego czasu upłynęło z dziesięć lat zaledwie, owo małżeństwo zaś nie było w podeszłym wieku. O ile udało mu się wywnioskować, farma była ich własnością. On, Bolt, znał wówczas niewiele francuskich słów. Później dopiero, gdy się dostał do niewoli i więziono go. w głębi Francji aż do pokoju w Amiens, nauczył się trochę paplać potoczną francuszczyzną. Tu Bolt nieomieszkał zauważyć, że skromne jego szansę na awans przepadły -wskutek niewoli. Był on wciąż jeszcze pomocnikiem kapitana.

Kapitan Vincent, jak wielu zresztą oficerów z floty admirała Nelsona, był przeciwnikiem systemu blokady na odległość, której uparcie trzymał się lord Nelson. Któż jednak mógł go za to winić? Wszyscy rozumieli, że miał na względzie unicestwienie sił morskich nieprzyjaciela, który, zablokowany w portach, nigdy by nie wypłynął i nie dał po temu sposobności. Z drugiej strony nie ulegało wątpliwości, że tak, jak się rzeczy miały, Francuzom nadarzała się niejedna sposobność zmylenia czujności Anglików i zniknięcia im sprzed oczu na przeciąg całych miesięcy. Ewentualność ta była zmorą kapitana Vincenta, który wkładał całą duszę w służbę wywiadowczą. O, cóż by dał za parę oczu czuwających dniem i nocą nad wylotem tulońskiego portu! O, przekonać się naocznie, jak rozlokowane są okręty francuskie, przeniknąć tajniki Francuzów!

Nie zdradził się z tym jednak ani słowem przed Boltem. Zauważył tylko, że we Francji rząd się zmienił i że wobec tego przekonania polityczne rojalistów z farmy mogły również ulec zmianie, szczególnie od . czasu, gdy mieli znów możność jawnego wyznawania religii. Bolt odparł, że w swoim czasie we flocie lorda Howe'a, przed i po ewakuacji Tulonu, miał dużo do czynienia z rojalistami, mężczyznami i kobietami, ludźmi wszelkiej kondycji, golibrodami, szlachtą, marynarzami i kupcami. Rozległe doświadczenie nauczyło go, że rojaliści nigdy nie zmieniają przekonań. Co zaś do tej miejscowości, to chciałby tylko, by kapitan sam ją zobaczył. To zapadły kąt, którego nic zmienić nie może. Ośmiela się twierdzić, że za sto lat tak samo będzie wyglądał.

Oficer tak serio traktował sprawę, że kapitan Vin-cent instynktownie spojrzał nań badawczo. Bolt był w jego wieku. Różnili się jednak stopniem; podczas gdy Vincent był stosunkowo młodym kapitanem, Bolt — starym pomocnikiem kapitana. Jeden doskonale rozumiał drugiego. Kapitan Vincent kręcił się nerwowo przez chwilę, potem oświadczył ogólnikowo, że nie zwykł zarzucać pętli na szyję psa, cóż dopiero dzielnego marynarza.

Wykrętne to oświadczenie nie zdziwiło Bolta, który nie spuszczał oka ze. swego dowódcy. Po chwili zastanowienia w równie niekonkretny sposób wyraził przekonanie, że trudno przypuścić, by oficera w uniformie powieszono jak szpiega. Wyprawa ryzykowna, to prawda. W przypuszczeniu, oczywiście, że ci sami ludzie są na farmie, od czego przede wszystkim zależało powodzenie wyprawy, koniecznie musi się tam udać człowiek dobrze znany mieszkańcom. I dodał, że na pewno by go poznano. Rozwodził się następnie, w jak dobrych był stosunkach z właścicielami, szczególnie z żoną farmera, kobietą uprzejmą i rozsądną, która roztaczała nad nim iście macierzyńską opiekę; kapitan Vincent zaś, rzuciwszy okiem, na sumiaste wąsy swego pomocnika, pomyślał, że po tych wiechciach poznaliby go bez wątpienia. Zaabsorbowany tą myślą wypalił po prostu:

—Nie zmienił pan, panie Bolt, od tego czasu sposobu noszenia zarostu?

W odpowiedzi Bolta zadźwięczał akcent oburzenia, gdyż bardzo się chełpił pysznymi wąsami. Oświadczył, że gotów ważyć się na wszystko, by zasłużyć się królowi i ojczyźnie.

Kapitan Vincent dodał:

— I lordowi Nelsonowi również.

Wszyscy wiedzieli, do czego jego lordowska mość zmierza za pomocą blokady z odległości sześćdziesięciu mil od brzegów. Zwracając się do marynarza uważał wyjaśnienia za zbyteczne. Czy Bolt przypuszcza, że udałoby mu się namówić tych ludzi do ukrywania, go przez czas dłuższy w owym domu na odludnym krańcu półwyspu?

Bolt uznał to za rzecz najłatwiejszą w świecie. Poszedłby tam po prostu i odnowił starą znajomość, jednakże w sposób oględny, w nocy, gdy nikogo obcego nie będzie w pobliżu. Wylądowałby w miejscu, gdzie przedtem zwykł był lądować; płaszcz śródziemnomorski — a miał taki płaszcz — zarzuciwszy na mundur, podszedłby wprost do drzwi dworku i zapukał. Dziesięć przeciw jednemu, że sam farmer zeszedłby otworzyć. Potrafiłby — dość poznał na to język francuski — przekonać tych ludzi, by go ukryli w którymś z pokoi z widokiem we właściwym kierunku; czasem tylko, i to późną nocą, opuszczałby swój posterunek, by zażyć trochę ruchu na wolnym powietrzu; gotów byłby żyć chlebem i wodą, by nie budzić podejrzeń wśród służby folwarcznej. I kto wie, czy z pomocą farmera nie udałoby mu się dowiedzieć, co się dzieje w porcie? Nocą mógłby wówczas zejść na brzeg, sygnałem zawezwać okręt i zdać raport. Bolt wyraził nadzieję, że „Amelia" będzie, wedle możności, manewrować w pobliżu, nie znikając z widnokręgu. Widok okrętu dodawałby mu otuchy. Kapitan Vincent zgodził się, naturalnie. Zaznaczył przy tym, że służba oficera zyskiwała szczególną wagę w wypadku odegnania okrętu przez nieprzyjaciela czy podczas niepogody, co mogło się łatwo zdarzyć.

— Wówczas pan, panie Bolt, byłby oczyma lorda Nelsona i całej jego floty, pomyśl pan tylko, prawdziwymi oczyma lorda Nelsona!

Po wysłaniu oficera kapitan Vincent spędził noc na pokładzie. Wreszcie przyszedł świt, mroczniejszy i bledszy od księżyca, którego miejsce zajął. A łódź wciąż nie wracała. Kapitanowi Vincentowi znów przyszły na myśl wątpliwości, czy nie uczynił nieopatrznego kroku. Wyglądał tak świeżo, iż nikt, patrząc na niego, nie przypuściłby, że spędził noc na pokładzie, i nie poznałby po zagadkowym, jak zwykle, wyrazie jego twarzy, że walczy z niepokojem, ważąc argumenty za i przeciw wysłaniu łodzi. Wreszcie słońce, przetoczyw szsy się przez wyspę Porqueroiles, poziomymi promieniami musnęło okręt z pociemniałymi od rosy żaglami i ociekającym olinowaniem. Wówczas otrząsnął się z zadumy i rozkazał drugiemu oficerowi spuścić łodzie, by odholowały okręt od brzegu. Sygnał działowy kazał dać ze zdenerwowania. „Amelia", z dziobem zwróconym ku środkowi cieśniny, żółwim krokiem posuwała się za sznurem swych łodzi. Mijały minuty. Nagle kapitan Vincent ujrzał łódź wiosłującą bliżej brzegu, stosownie do wydanych rozkazów. Gdy prawie zrównała się z korwetą, wykręciła ku pełnemu morzu zmierzając do burty. Bolt wdrapał się sam na pokład nakazując załodze giku przyłączyć się do pozostałych łodzi i pomóc w holowaniu. Kapitan Vincent, który stał z boku na tylnym pokładzie, powitał go posępnym i pytającym spojrzeniem.

Z pierwszych słów Bolta wynikało, że, jak się wyraził, to przeklęte miejsce jest zaczarowane. Powiedziawszy te słowa rzucił wzrokiem na grupę oficerów stojących po przeciwnej stronie tylnego pokładu. Kapitan Vincent skierował się ku swej kabinie. Stanąwszy w niej odwrócił się i spojrzał na oficera, który zamamrotał z roztargnieniem:

— Tam błądzą lunatycy.

— Cóż, Bolt, co, do diaska, widział pan? Czy zbliżyłeś się do domu?

— Zatrzymałem się o dwadzieścia jardów od drzwi domu — odparł Bolt. I zachęcony daleko łagodniejszym niż za pierwszym razem „I cóż?" kapitana, rozpoczął opowiadanie. Nie przybił w miejscu, gdzie biegła znana mu droga, lecz w maleńkiej zatoczce; kazał załodze wyciągnąć czółno i czekać na siebie. Zatoczkę osłaniają gęste zarośla od lądu, a skały od morza. Potem, ciągle unikając drogi, skierował kroki ku parowowi — tak nazwał to wgłębienie. Powoli i oględnie posuwał się Wśród ruchomych kamieni przeważnie na kolanach, aż chwyciwszy się krzaka wysadził głową nad poziom równego gruntu przed domem.

Zabudowania wyglądały całkiem jak podczas owej niezwykle pomyślnej kampanii w pierwszym okresie wojny, w której Bolt brał udział. Widok ten natchnął go wiarą w powodzenie wyprawy, nadziejami nieuchwytnymi, których urok polegał na asocjacjach z przeżyciami lat minionych. Nic łatwiejszego, mniemał, jak przebyć te czterdzieści kroków otwartej przestrzeni przed domem i zbudzić farmera, którego pamiętał tak dobrze, zamożnego, poważnego, rozumnego rojalistę zachowującego się bez zarzutu; Bolt daleki był od zdania, że farmer zdradzał swą francuską ojczyznę, i zdumiewał się zawsze, z jaką godnością umiał się on znaleźć w dwuznacznych sytuacjach. W prostocie ducha Bolt nie wyobrażał sobie, by farmer lub jego żona mogli się zmienić.

Ten pogląd na rodziców Arletty wynikał u Bolta ze świadomości, że on sam nie zmienił się ani trochę. Był wciąż tym samym Jackiem Boltem i wszystko dokoła niego wyglądało, jakby rozstał się z tą miejscowością zaledwie dnia wczorajszego. Oczyma wyobraźni widział się już w kuchni, tak dobrze sobie znanej; siedzi za stołem przy świecy i, popijając winko, najlepszą swą francuszczyzną przemawia do czcigodnego farmera o zdrowych przekonaniach politycznych. Wszystko w jego oczach było tak łatwe, jak gdyby się już stało. Wyobraził sobie, że już się ukrywa w tym domu; czuje się w nim, co prawda, jak na uwięzi, ale sił mu dodaje nadzieja wielkiego sukcesu na tej nowej służbie, którą pełni w lepszych pod wieloma względami warunkach niż na „Amelii", dumny z powodu szczytnej roli, gdyż, jak kapitan Vincent dobrze się wyraził, jest on dosłownie oczyma całej floty.

Naturalnie, ze swymi osobistymi uczuciami nie zdradził się przed kapitanem Vincentem. Wszystkie te myśli i wzruszenia nawiedziły go w ciągu minuty lub dwóch; gdy, trzymając się jedną ręką za krzak i znalazłszy dogodne oparcie dla jednej, stopy, pozwolił opanować się wizji powodzenia. Dawnymi czasy żona farmera miała lekki sen. Pamiętał, że służba folwarczna spała albo we wsi, albo była rozproszona po zabudowaniach dworskich, a więc nie wchodziła w rachubę. Wystarczyłoby lekko zapukać. Wyobraził sobie, jak żona farmera siada na łóżku, nasłuchuje, potem budzi męża, który niewątpliwie wziąłby strzelbę, wspartą o kredens w sali jadalnej, i poszedłby otworzyć.

Wszystko wówczas poszłoby jak najlepiej... Lecz być może... hm! Może być, że farmer po prostu otworzy okno i zacznie rozpytywać. To rzeczywiście było najprawdopodobniejsze. Zupełnie naturalne. Na jego miejscu Bolt postąpiłby tak właśnie. Takiego postępowania należało się spodziewać po człowieku w samotnym domu obudzonym wśród głuchej nocy. Więc znów wyobraził sobie, jak pod ścianą domu ulatują z jego ust w górę tajemnicze odpowiedzi na zwykłe w takich razach pytania: „Ami, Bolt. Ouvrez moi. Vive le roi!" — lub tym podobne. Jako naturalna konsekwencja tych pulsujących życiem obrazów nastręczył się Boltowi pomysł rzucenia żwirem w okiennicę, najlepszy sposób obudzenia osoby mającej lekki sen. Nie wiedział, które z parterowych okien było oknem sypialni farmerów, ale trzy tylko miał do wyboru. I w następnej już chwili byłby wyskoczył spoza urwiska na plac przed domem, gdyby, rzuciwszy raz jeszcze okiem na front domu, nie zauważył nagle, że jedno z tych okien jest otwarte. Nie pojmuje, jak mógł nie zauważyć tego od razu.

W toku opowiadania wyznał kapitanowi Vincentowi:

— Na widok otwartego okna dech mi zaparło. Straciłem zaufanie do tego domu, gdyż pan wie, panie kapitanie, człowiek urodzony w tych stronach za nic w świecie nie położyłby się spać zostawiając okno otwarte. Pomyślałem, że coś się w tym kryje niedobrego, i nie ruszyłem się z miejsca.

Prysł urok spoczynku, milkliwej życzliwości, którymi domy przemawiają do nas w nocy. Otwarte okno, czarna kwadratowa luka w zalanej księżycowym światłem ścianie nadała domowi pozory pułapki. Bolt upewniał dowódcę, że i okno by go nie powstrzymało, że i tak poszedłby do drzwi, nie licząc się z obawami zbudzonymi tym znakiem ostrzegawczym. Lecz gdy się nad tym zastanawiał, bez szmeru wypłynęła skądś biała jak widmo kobieta. Czarne włosy spływały jej z ramion. Łudząco przypominała ducha.

— Nie powiedziałbym, panie kapitanie, że mi na ten widok krew zakrzepła w żyłach, lecz że mną wstrząsnął zimny dreszcz, to pewne. Wielu ludzi widziało duchy, przynajmniej tak utrzymują, a ja nie wiem właściwie, jak to jest. Przy świetle księżyca wyglądała niesamowicie. Nie zachowywała się jak lunatyczka. Była tylko jedna możliwość: jeżeli nie wyszła z grobu, to wyskoczyła z łóżka. Lecz gdy skradając się wróciła tą samą drogą i ukryła się za rogiem domu, wiedziałem już, że jest istotą z krwi i kości. Nie mogła mnie widzieć. Stała, tam w atramentowym cieniu, czekając na coś czy na kogoś — dodał ze złością. — Robiła wrażenie obłąkanej — zakończył ze współczuciem.

Jedno było dla Bolta jasne: zaszły zmiany od owego czasu. Odczuł to dotkliwie, jak gdyby zastał je po tygodniowej zaledwie nieobecności. Od strony urwiska widział kobietę ukrytą za rogiem domu, która nie ruszyła się z miejsca, rzekłbyś, czatując na niego, by się ukazał  na otwartej przestrzeni. Wówczas, uciekając przed nim z okropnym krzykiem, rozbudziłaby całą okolicę. Niewiele myśląc Bolt uznał za wskazane wycofać się ze zbocza. Opuszczając miejsce na szczycie urwiska stąpnął niefortunnie i strącił kamień. Wypadek ten skłonił go do jeszcze szybszego odwrotu. W parę minut znalazł się na brzegu. Stanął tam i nasłuchiwał. Ponad nim, w górze parowu i dokoła między skałami, panował najzupełniejszy Spokój. Ruszył brzegiem w kierunku łodzi. Nic mu nie pozostawało, tylko odpłynąć jak najciszej i może...

— I ja jestem tego zdania, panie Bolt, musimy wyrzec się naszego planu— przerwał mu kapitan Vincent. Nie od razu Bolt przyznał mu rację, zdobywając się wreszcie na wyznanie, że zdarzyło się coś gorszego. Wykrztusił pośpiesznie przed zdumionym dowódcą, że bardzo mu przykro, nie potrafi zdać sobie sprawy, jak się to stało, lecz stracił jednego marynarza.

Kapitan Vincent nie wierzył własnym uszom.

— Co pan mówi? Stracił pan człowieka z załogi mojej łodzi?!

Był wstrząśnięty do głębi. Bolt zaś odpowiednio zrozpaczony. Oficer odpowiedział, iż wkrótce po jego odejściu marynarze usłyszeli czy też wydało im się, że usłyszeli jakieś słabe i szczególne hałasy w zatoczce. Gospodarz łodzi wysłał jednego z marynarzy, najstarszego z załogi, by się przekonał, czy wyciągniętą na brzeg łódź można zobaczyć z przeciwnej strony zatoki. Marynarz — był to Symons — oddalił się na czworakach wzdłuż morskiego brzegu i... nie po wrócił. Dlatego właśnie się spóźnili. Bolt, oczywiście, nie chciał pozostawić Symonsa własnemu losowi. Nie przypuszcza nawet, by zdezerterował. Zostawił swój kordelas i wyruszył zupełnie bezbronny, gdyby jednak uległ raptownej napaści, krzyk jego rozległby się donośnie po całej zatoczce. Tymczasem do samego świtu na wybrzeżu panowała taka cisza, że szept niemal byłoby słychać na milę wokoło. Symons znikł, jak porwany przez duchy, bez odgłosu walki, bez krzyku. Niemożliwe, by odważył się zabrnąć w głąb. lądu i tam został ujęty. Niemożliwe również, by właśnie tej nocy czatowali na wybrzeżu ludzie i rzucili się na Symonsa zadając mu cios w głowę tak zręcznie, że nie zdołał nawet wydać jęku.

Na to odezwał się kapitan Vincent:

— Wszystko to wydaje mi się bardzo fantastyczne, panie Bolt — i zastanowiwszy się chwilę ze ściągniętymi wargami dodał — lecz równie fantastyczna jest pańska historia z kobietą. Mam nadzieję, że się panu nie przywidziało...

— Upewniam pana, panie kapitanie, stała około dziesięciu minut w świetle księżyca, nie dalej niż o rzut kamieniem ode mnie — zaprotestował Bolt z akcentem rozpaczy w głosie. — Wyglądała, jak gdyby dopiero co wyskoczyła z łóżka, by rzucić okiem na dom. Dobrze, jeżeli na bieliźnie nocnej miała spódnicę. Najpierw stała odwrócona ode mnie; gdy wracała, nie mogłem rozeznać jej twarzy; wreszcie stanęła w cieniu za węgłem domu.

— Na straży — podsunął kapitan Vincent.

— Z pozorów sądząc, tak — przyznał Bolt.

— W takim razie ktoś musiał być w pobliżu — zadecydował tonem głębokiego przekonania kapitan Vin-cent.

— Musiał być — mruknął Bolt bez zbytniej pochop ności. Spodziewał się wielkich przykrości z powodu Symonsa i odetchnął swobodniej wobec spokojnego zachowania się dowódcy.

— Mam nadzieję, że pan kapitan nie bierze mi za złe, iż powstrzymałem się od poszukiwania Symonsa.

— Przyznaję, że postąpił pan roztropnie nie posuwając, się w głąb lądu — odrzekł kapitan.

— Bałem się zdradzić naszą obecność na brzegu i zniweczyć tym szansę wykonania pańskiego planu, panie kapitanie. A niepodobna by tego uniknąć. Przy tym było nas tylko pięciu, i to niedostatecznie uzbrojonych.

— Plan rozbił się o pańską lunatyczkę, panie Bolt — sucho oświadczył kapitan Vincent. — Lecz trzeba dołożyć starań, by się dowiedzieć, co się stało z marynarzem, jeżeli to możliwe bez szczególnego ryzyka.

— Gdybyśmy dziś w nocy wysadzili na ląd znaczny oddział, można by otoczyć dom — zaproponował Bolt. — Jeżeli znaleźlibyśmy tam przyjaciół, tym lepiej, jeśli wrogów, wzięlibyśmy na okręt kilku zakładników w celu ewentualnej wymiany. Zły jestem na siebie, że po prostu nie porwałem tej zuchwałej dziewki, kimkolwiek była — dodał. — Ba, gdyby to był mężczyzna!

— Bez wątpienia był tam w pobliżu i mężczyzna — zapewnił go kapitan Vincent. — To mi wystarczy, panie Bolt. Niech pan idzie wypocząć.

Bolt, głodny i zmęczony po niefortunnej wyprawie, rad był ze zwolnienia. Najbardziej trapiła go niedorzeczność przygody. Kapitan Vincent, choć również spędził bezsenną noc, wyszedł z oficerem na pokład. Czuł się zbyt niespokojny, by usiedzieć w kabinie.

Koniec wersji demonstracyjnej.

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IX

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

X

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XIV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

XVI

Za rufą kutra bliskie zachodu słońce rzuciło ciemnokarmazynową smugę między mierzchnącym morzem a zachmurzonym niebem. Półwysep Giens i wyspy Hyéres tworzyły jeden blok lądu, rysujący się mocną czernią na płomiennym pasie horyzontu; lecz na północy długa linia alpejskiego wybrzeża wiła się i zębiła do nieskończoności pod nawisłymi chmurami.

Kuter zdawał się pędzić z falami w zawody w ramiona nadchodzącej nocy. O sporą milę „Amelia" pod wszystkimi żaglami rwała ku niemu w baksztag. Pogoń trwała już od wielu godzin, gdyż Peyrol, wymknąwszy się, potrafił uzyskać nad „Amelią" znaczną przewagę przy samym starcie. Na szerokiej roztoczy cichej wody, zwanej redą Hyéres, kuter — naprawdę statek szybkobieżny — znacznie wyprzedzał korwetę. Następnie, przemknąwszy raptownie przez wschodni przesmyk między dwiema wyspami, Peyrol zniknął na pewien czas ścigającemu go okrętowi za Ile du Levant. „Amelia" musiała dwukrotnie przebrasować na przeciwny ciąg i znów pozostała w tyle. Wychynąwszy na pełne morze, znowu zmuszona była do przebrasowania i między obu statkami ustaliła się pozycja pościgu w ślad, który z reguły trwa najdłużej. Kapitan Vincent dwukrotnie znacząco zacisnął wargi i mruknął coś z uznaniem dla mistrzowskiej żeglugi Peyrola. W pewnej chwili „Amelia" znalazła się dość blisko, by dać ognia. Drugi pocisk gwizdnął tuż nad szczytami masztów kutra, lecz kapitan Vincent nakazał umocować z powrotem działo w łożu. Odezwał się do starszego oficera, który stał przy nim z tubą w ręku:

— Nie powinniśmy zatapiać tego statku. Gdyby choć z godzinę potrwała cisza, przyholowalibyśmy go łodziami.

Oficer zauważył, że jeszcze około doby nie będzie ciszy.

— Tak — przyznał mu rację kapitan Vincent — za godzinę czy coś koło tego zapadnie noc, a wówczas kuter może się nam wymknąć. Wybrzeże jest niedaleko i baterie są po obu stronach Fréjus; schroniwszy się pod jedną z nich będzie równie bezpieczny jak w przystani. I patrz pan tylko — zawołał po chwili — właśnie zamierza tak zrobić.

— Tak, panie kapitanie — odpowiedział oficer wpijając się wzrokiem w stateczek, który pląsał przed nimi na krótkich śródziemnomorskich falach — odpada od wiatru.

— Teraz, by go dopędzić, nie trzeba i godziny — rzekł kapitan Vincent z takim gestem, jakby chciał zatrzeć ręce, nagle jednak oparł się o poręcz burty. — Ostatecznie — ciągnął — ściśle mówiąc, jest to wyścig między „Amelią" i nocą.

— A dziś ściemni się prędko — powiedział oficer kręcąc tubą na rzemieniu. — Czy mamy przebrasować reje w baksztag, panie kapitanie?

— Me — odparł kapitan Vincent. — Dzielnego ma my przeciwnika na tym kutrze. Teraz odpada od wiatru, lecz każdej chwili może powrócić do pozycji pod wiatrem. Nie depczmy mu po piętach, bo stracimy przewagą, którą teraz mamy. To marynarz i chce uciec za wszelką cenę.

Gdyby te słowa doszły jakim cudem Peyrola, wywołałyby na jego ustach złośliwy i triumfujący uśmiech. Od pierwszej chwili gdy ujął za rudel, wytężył całą pomysłowość, całe mistrzostwo w żeglarstwie, by . oszukać angielskiego kapitana, tego nieprzyjaciela, którego nigdy w życiu nie widział i o którym wyrobił sobie pojęcie z obserwacji jego okrętu. Napierając na ciężki rudel zwrócił się do Michela:

— Już czas — zabrzmiał jego głęboki, spokojny głos, mącąc ciszę żmudnego popołudnia. — Zwolnijcie wielki żagiel, Michel. Cokolwiek.

Kiedy Michel wrócił na swe zwykłe miejsce po nawietrznej stronie, korsarz spostrzegł, że nie spuszcza oczu z jego twarzy. Nieokreślone myśli zaczęły się formować w głowie Michela. Nie wypowiedziane zapytanie prostodusznych oczu swego towarzysza Peyrol powitał uśmiechem wykrzywiającym początkowo jego męskie i wrażliwe usta grymasem ironii, który przerodził się w coś przypominającego czułość.

— Tak to, kolego — odrzekł z dziwnym natężeniem i intonacją głosu, jak gdyby słowa jego zawierały całkowitą i niedwuznaczną odpowiedź. Najniespodziewaniej Michel zamrugał oczami, jakby oślepiony niezwykłym blaskiem. On również dobył skądś, z głębi swej istoty, osobliwy, mglisty uśmiech, aż Peyrol odwrócił odeń wzrok.

— Gdzie jest obywatel? — spytał napierając mocno na rudel i wybiegając wzrokiem w kierunku ruchu. — Rzucił się w morze czy co? Nie widziałem go od chwili, gdyśmy mijali zamek Porquerolles.

Wyciągnąwszy szyją i zajrzawszy za zrębnicę luku, Michel oświadczył, że Scevola siedzi na kilsonie.

— Idźcie na przód — rzekł Peyrol — zwolnijcie trochę fokżagiel. Ten kuter, ma skrzydła —dodał ciszej do siebie.

Samotny na rufie Peyrol odwrócił się, by rzucić okiem na „Amelię". Okręt trzymał się pod wiatrem i przecinał z ukosa bruzdę kutra. Odległość między statkami zmalała. „Jednakże — rozważał Peyrol —. gdybym, naprawdę chciał uciec, miałbym wielkie szansę, osiem na dziesięć, a w gruncie rzeczy powodzenie zapewnione." Przez dłuższy czas nie spuszczał z oka wyniosłej piramidy żagielnej na tle mierzchnącego na niebie pasa czerwieni. Obejrzał się dopiero słysząc za sobą straszliwy jęk. Był to Scevola. Obywatel przelazł na czworakach, uznawszy snadź ten sposób lokomocji za najpewniejszy. Właśnie zatoczył się na zawietrzną i dość zręcznie uniknął wyrzucenia w morze. Jedną ręką rozpaczliwie czepiając się knechta, drugą wskazał na ląd i z miną człowieka, który Bóg wie jak ważne zrobił odkrycie, krzyknął głosem głuchym jak z beczki:

— La terre! La terre!

— Oczywiście — odrzekł Peyrol sterując kunsztownie. — Co takiego?

— Ja nie chcę utonąć! —  krzyczał obywatel głosem jak z beczki. Peyrol zastanowił się chwilę i odpowiedział mu poważnie:

— Ręczę, że jeśli zostaniecie, gdzie stoicie _— tu spojrzał na „Amelię" przez ramię — nie grozi wam śmierć od utonięcia. —"Skłonił nagle w bok głowę: — Wiem, co ten człowiek ma na myśli.

— Jaki człowiek? Kto ma na myśli? — grzmiał Scevola odchodząc niemal od zmysłów. — Jest nas tylko trzech na kutrze.

Lecz Peyrol oczyma duszy przyglądał się złośliwie osobnikowi szczerzącemu długie zęby, w peruce, z ogromnymi sprzączkami u trzewików. Tak wyobrażał sobie kapitana „Amelii". Tymczasem był to oficer o twarzy pogodnej. W tej chwili jednak zmroził ją wyraz surowego postanowienia. Skinął znów na pierwszego oficera.

— Zbliżamy się — odezwał się spokojnie. — Zamierzam podejść z nawietrznej strony. To wyłączą ryzyko nowej sztuczki tego franta. Sam pan wie, jak trudno wyprowadzić w pole Francuza. Poślij pan kilku marynarzy na dziób. Obawiam się, że nie zawładniemy kutrem, póki nie wystrzelamy załogi. Nie widzę, niestety, innego sposobu. Gdy podejdziemy do kutra z bliska, każ pan marynarzom dać salwę.

Celnie mierzyć. Na rufie też postaw pan marynarzy. Może uda się przestrzelić szkoty. Niech tylko żagle spadną na pokład, a już go mamy. Wystarczy posłać po niego łódź.

Przez dobre pół godziny kapitan Vincent stal w milczeniu, wsparty łokciem na poręczy burty, nie" spuszczając z oczu kutra, którym Peyrol sterował również bez słowa, a czujnie, doskonale zdając sobie sprawę ze zbliżania się okrętu nieprzyjacielskiego, trwającego w bezlitosnym pościgu. Wąski pas czerwieni powoli znikał z nieba. Brzegi Francji czerniły się na tle gasnących blasków, zlewając się z cieniami skoncentrowanymi na zachodzie. Obywatel Scevola, uspokojony cokolwiek zapewnieniem, że nie utonie, uznał za wskazane leżeć w miejscu, gdzie upadł, nie ważąc się przejść na rozhuśtany pokład. Michel, rozpłaszczony po nawietrznej stronie, wpatrywał się w Peyrola, spodziewając się lada chwila jakiegoś rozkazu. Lecz Peyrol nie powiedział słowa, nie dał żadnego znaku. Od czasu do czasu kłąb piany przelatywał nad kutrem lub wyplusk wpadał na pokład burzliwym nalotem.

Dopiero gdy korweta znalazła się w odległości strzału działowego, Peyrol przemówił.

— Nie! — wybuchnął głusząc wiatr, rzekłbyś, dając upust myślom, które długi czas go gnębiły — nie! Nie mogłem was zostawić samego jak palec na świecie. A jednak, niech mnie diabli porwą, jeżeli bylibyście mi za to wdzięczni. Co wy na to, Michel?

Uśmiech zafrasowania osiadł na prostodusznej fizjonomii eks-rybaka. Wyraził tylko to, co zawsze myślał o twierdzeniach Peyrola:

— Sądzę, że ma pan rację, maître.

— Słuchajcie więc, Michel. Ten okręt zrówna się z nami za małe pół godziny. Gdy nadpłyną, otworzą na nas ogień z muszkietów.

— Otworzą na nas... — powtórzył Michel z zainteresowaniem. — Lecz skąd pan może wiedzieć, maitre, co zrobią?

— Bo ich kapitan musi wykonać to, co sobie ułożyłem — rzekł Peyrol uroczyście, z głębokim przekonaniem. — Postąpi tak, jak gdybym podszeptywał mu, co ma zrobić. Postąpi tak, bo. z niego marynarz pierwszej klasy, lecz ja, Michel, jestem odrobinę mądrzejszy. — Rzucił za siebie okiem na „Amelię", gnającą za kutrem z wzdętymi żaglami, i podniósł głos nagle: — Uczyni tak, gdyż o pół mili stąd stary Peyrol zginie!

Michel nie drgnął. Na dłuższą chwilę zamknął tylko oczy. Korsarz ciągnął dalej:

— Mogę od razu paść od kuli w serce — powiedział — w takim razie pozwalam wam zluzować szkoty, o ile będziecie żyć. Lecz jeżeli ja żyć będę, mam zamiar położyć ster na burtę. Gdy tylko to uczynię, zluzujcie fokżagiel, by kuter wyskoczył pod wiatr. To mój ostatni rozkaz. Teraz idź naprzód i nie bój się niczego. Adieu.

Michel usłuchał bez słowa.

Na dziobie „Amelii" z pół tuzina marynarzy ustawiło się rzędem z bronią przy oku. Kapitan Vincent, w celu obserwowania pryzu, przeszedł na zawietrzną. śródokręcia. Gdy bukszpryt wydał mu się na równi z rufą kutra, machnął kapeluszem, i na ten znak marynarze dali ognia z muszkietów. Na kutrze nie opadła ani jedna lina. Lecz kapitan Vincent zobaczył, że siwowłosy sternik, przerzucając rumpel ku zawietrznej, schwycił się za lewy bok. Kuter wyskoczył pod wiatr. Z kolei dali ognia marynarze na rufie, tak że wszystkie strzały zlały się w jedną salwę. Na pokładach odezwały się głosy: „Trafili siwego." Kapitan Vincent krzyknął bosmanowi:

— Przebrasować na przeciwny ciąg!

Przed wydaniem potrzebnych rozkazów stary marynarz, pełniący na „Amelii" bosmańską służbę, rzucił bystre spojrzenie dokoła. „Amelia" dopadła swego pryzu pod gwizdy bosmanmatów i ich ochrypłe krzyki:

— Skrócić żagle! Do zwrotu!

Peyrol leżał na wznak pod kołyszącym się bezładnie rumplem. Zadzwoniły mu w uszach przeraźliwe krzyki i zamilkły. Usłyszał złowrogi szum fali spod dziobu „Amelii", który rozpienił morze ledwie o dziesięć łokci od rufy kutra; widział nawet, jak na masztach „Amelii" zjechały górne reje; potem wszystko znikło z chmurnego nieba. I został mu tylko w uszach szum wiatru, plusk fal, miotających zdany na ich łaskę stateczek, i ustawiczne trzepotanie fokżagla, który Michel spuścił wedle rozkazu. Kuter począł się mocno bujać, lecz Peyrol nie dał się wyrzucić, objąwszy knecht nieuszkodzonym prawym ramieniem. Doznał uczucia pokoju z przymieszką dumy. Wszystko stało się, jak uplanował. Chciał zadrwić z angielskiego kapitana i to mu się udało. Dokazał tego lepiej, niż potrafiliby inni, on, stary człowiek, który niepostrzeżenie uległ przemocy czasu i doczekał chwili, w której uczucie, niespodziewane jak intruz i okrutne jak nieprzyjaciel, zdarło zeń zasłonę pokoju.

Peyrol przerzucił głowę na lewo. Zobaczył z tej strony tylko nogi obywatela Scevoli, miotane bezwładnie tam i sam, w rytm chwiejby, jak gdyby jego ciało dostało się w kleszcze. Zabity czy tylko obezwładniony śmiertelnym strachem? A Michel? Zabity czy umierający był ów człowiek pozbawiony przyjaciół, którego Peyrol powodowany litością nie chciał zostawić samego na świecie, nawet bez psa do towarzystwa? Peyrol nie czuł wyrzutów sumienia, lecz pomyślał, że chciałby go jeszcze raz zobaczyć. Spróbował wymówić jego imię, lecz szeptu nawet nie udało mu się dobyć z krtani. Uczuł się wyrzucony za nawias świata, gdzie rozbrzmiewa ludzki głos, gdzie Arletta krzyknęła nań: „Peyrol, nie waż się!" Niczyjego już nie usłyszy głosu! Pod szarym niebem istniał dla niego tylko szmer przelewających się fal i nieustanny wściekły łopot fokżagla. Kuter, ulubiona zabawka korsarza, miotał się pod nim okropnie i mocne chlusty spadały za burtę na jego rozciągnięte ciało. Wtem przy zdradzieckim uskoku, gdy całe Morze Śródziemne z okrutnym rykiem stanęło na równi z pochyłością maleńkiego pokładu, ujrzał „Amelię" pędzącą wprost na kuter. Zamierające serce ścisnęło mu się nie ze strachu przed śmiercią, ale przed zawodem. Czyżby ten Anglik miał nań wpaść w zaślepie niu i zatopić kuter wraz z depeszami? Rozpaczliwym wysiłkiem woli natężywszy resztą sił Peyrol siadł i otoczył ramieniem drabliny wielkiego masztu.

Okręt przemknął z ćwierć mili poza kuter, nim zdołał skrócić żagle i przebrasować reje. Wracał po swoją zdobycz. Przy gęstniejącym mroku, wśród spienionych grzebieni, trudno było dojrzeć stateczek. Już dowódcę wypatrującego z dziobu ogarnął niepokój, czy nie zalało i nie zatopiło kutra, gdy nagle zobaczył go w bruździe fali niemal przy końcu bukszprytu. Kapitanowi dech zaparło. „Prawo na burt!" — wrzasnął, a rozkaz powędrował z ust do ust wzdłuż pokładu.

Przy. następnym skoku stateczku Peyrol opadając z powrotem na wznak ujrzał całą angielską korwetę, wzbijającą się prosto w chmury, jak gdyby miała mu się zwalić na samą pierś. Grzebień fali uderzył go hałaśliwie w twarz; nastąpił moment gładzi i ciszy wodnej. Dni męskiej siły i awanturniczych przygód błyskawicznie przemknęły mu przed oczami. Nagle głos ogromny jak ryk wściekłego lwa morskiego wypełnił, rzekłbyś, całą próżnię niebios potężnym, władczym okrzykiem: „Równo!..."

I pod dźwięk tej znanej, niemal swojskiej komendy angielskiej, tętniącej mu w uszach, Peyrol uśmiechnął się do swych wizji i skonał.

„Amelia" ogołocona z żagli po bramsle i nie chwytając wiatru wznosiła się i opadała lekko, mając o kabel kuter Peyrola, przewalający się po falach na kształt trupa. Kapitan Vincent wsparty w ulubiony sposób na poręczy burty nie spuszczał oka z pryzu. Bolt czekał cierpliwie, by dowódca się odwrócił.

— Ach pan tu, panie Bolt. Posłałem po pana, byś objął w posiadanie ten kuter. Mówi pan po francusku, a tam może być jeszcze kto przy życiu. W takim razie przyśle go pan tu niezwłocznie. Jestem pewny, że jeżeli nawet który z nich żyje, to nie wyszedł bez rany. Choć będzie ciemno, niech się pan rozejrzy i zabierze wszystkie papiery. Niech pan podniesie fokżagle i podżegluje, by chwycić linę holowniczą. Chcę wziąć ten kuter na linę, by rano przeszukać go dokładnie; każ pan rozerwać oszalowanie kabiny i zarządź inne poszukiwania, gdyby pan nie znalazł od razu tego, czego się spodziewam...

Dalsze rozkazy wydawał cichym głosem, tylko białe zęby lśniły mu wśród wieczornej omroczy. Bolt odbił z wielkim pośpiechem. W pół godziny później był z powrotem, „Amelia" zaś, z kutrem na linie, pożeglowała na wschód w poszukiwaniu blokującej floty.

Bolt, wprowadzony do kabiny, mocno oświetlonej lampą na pałąkach, podał przez stół swemu dowódcy zaszyty w żaglowe płótno, owiązany i opieczętowany pakiet i papier złożony we czworo, który, jak wyjaśnił, był certyfikatem okrętowym, z opuszczoną jednak, rzecz dziwna, nazwą statku. Kapitan Vincent chciwie wyciągnął rękę po szary pakiet.

— To mi wygląda na to, czego się spodziewamy, Bolt — powiedział obracając pakiet na wszystkie strony. — Co jeszcze znalazł pan na kutrze?

Bolt powiedział, że znalazł trzech zabitych, dwóch na tylnym pokładzie, a jednego ze strzępem fokżagla w ręku na dnie otwartego głównego luku.

— Trafiony, sądzę, w chwili gdy spuszczał fok — zauważył. Opisał trupy i zameldował, że postąpił z nimi wedle otrzymanych rozkazów. W szafce kabiny znalazł pół flaszki wina i kawał chleba; na pokładzie stała skórzana walizka, zawierająca płaszcz oficerski i mundur. Zapalił lampę i przekonał się, że bielizna była poznaczona „E. Réal". Pałasz oficerski na szerokim pasie do noszenia przez ramię leżał również na pokładzie. Rzeczy te nie mogły należeć do starego siwowłosego człowieka, gdyż był korpulentniejszy.

— Wygląda na to, że ktoś wypadł za burtę — zauważył Bolt — Dwa ciała miały wygląd nijaki, lecz nie ulega wątpliwości, że ten dzielny stary był marynarzem.

— Na Boga! — zawołał kapitan Vincent — musiał nim być! Czy pan wie, Bolt, że o mały włos byłby nam uciekł. Gdyby pościg potrwał o dwadzieścia minut dłużej, wykręciłby się. Ile ran odniósł?

— Zdaje się, że trzy, panie kapitanie. Nie badałem dokładnie — odpowiedział Bolt.

— Ciąży mi na sercu, że kazałem wystrzelać tych odważnych ludzi jak psów — powiedział kapitan Vin-cent. — Jednak był to jedyny sposób, a tu może znajdować się coś — ciągnął uderzając dłonią po pakiecie — co mnie usprawiedliwi w moich własnych oczach. Nie jest mi pan już potrzebny.

Kapitan Vincent położył się na koi całkowicie ubrany. Po pewnym czasie stanął w drzwiach oficer wachtowy i zameldował, że dostrzeżono okręt floty po nawietrznej. Kapitan Vincent rozkazał dać nocny sygnał poznawczy. Wyszedłszy na pokład zobaczył na odległość głosu spiętrzoną sylwetkę okrętu liniowego, zdającego się sięgać chmur. Okrzyknięto go przez tubę.

— Co za okręt?

— Korweta j. k. mości „Amelia" — odkrzyknął kapitan Vincent. — Co za okręt, proszę?

Zamiast zwykłej odpowiedzi nastąpiła krótka pauza i inny głos ozwał się donośnie przez tubę:

— Czy to ty, Vincent? Nie poznajesz „Superba" mając go przed nosem?

— Ale nie w nocy, Keats. Jak się masz? Spieszno mi do admirała!

— Flota jest blisko — głos przebijał się teraz z trudem skroś pomruki, szepty i pluski czarnego kanału między dwoma okrętami. — Admirał steruje kurs S.S.E. Spotkasz go nie zmieniając kursu. Będzie szedł przeciwnym ciągiem. Zdążysz na śniadanie na okręt „Victory". Czy co zaszło?

Za każdym lekkim przechyłem żagle „Amelii", zasłonięte od wiatru masą siedemdziesięcioczterodziałowego okrętu, łopotały na masztach.

— Nic wielkiego — wołał kapitan Vincent. — Wziąłem pryz.

— Czy byłeś w boju? — nadleciało pośpiesznie.

— Nie, nie. Los szczęścia.

— Gdzie twój pryz? — ryknęła tuba z zainteresowaniem.

— W moim biurku — odkrzyknął kapitan Vincent. w odpowiedzi. — Nieprzyjacielskie depesze... Słuchaj, Keats, przebrasuj- pod wiatr! Przebrasuj pod wiatr, mówię, bo wpadniesz na mnie — tupnął niecierpliwie nogą. — Natychmiast każ pan wybrać linę holowniczą, podciągnąć ten kuter pod samą rufę — krzyknął do oficera wachtowego — bo stary „Superb" przejdzie po nim nie spostrzegłszy się nawet.

Kapitana Vincenta ominął zaszczyt zaproszenia na śniadanie u admirała, bo przybył na „Victory" dość późno. Dowiedział się, że lord Nelson nie pokazał się jeszcze na pokładzie; wkrótce nadszedł rozkaz, że ma się natychmiast zameldować u admirała. Kapitan „Amelii" stawił się w kabinie admirała w mundurowym tużurku, z pałaszem przy boku i kapeluszem pod pachą, i został powitany uprzejmie. Ukłonił się i z pa ru słowami wyjaśnienia położył pakiet na wielkim, okrągłym stole, przy którym siedział milczący sekretarz, czarno ubrany, który najwidoczniej pisał list pod dyktando jego lordowskiej mości. Admirał chodził po kabinie tam i z powrotem i, powitawszy kapitana Vincenta, znów zaczął ją mierzyć nerwowymi krokami. Pusty jego rękaw nie był przypięty na piersi i opisywał łuk przy każdym zwrocie. Cienkie włosy spadały prostymi pasmami na blade policzki, a nieruchoma twarz miała wyraz cierpienia, jaskrawo odbijający od blasku jego jedynego oka. Kapitan Vincent stał przed nim w postawie pełnej szacunku. Admirał stanął jak wryty i zawołał:

— Pochwycone na kutrze! Jakim cudem zwrócił pan uwagę na ten kuter wśród tylu innych, które pan ciągle spotyka?

— Wyznam, że przypadkiem uzyskałem pewne ciekawe informacje — rzekł kapitan Vincent. — Po prostu los szczęścia.

Podczas gdy sekretarz pruł scyzorykiem płótno na depeszach, lord Nelson zabrał kapitana Vincenta na galerię rufy. Był spokojny, słoneczny ranek; wiała lekka i chłodna bryza. „Victory" pod swymi trzema topslami i niższymi sztakslami żeglował powoli na południe otoczony rozsianą po morzu flotą. Na wszystkich okrętach widniały te same niemal żagle, co na „Victory". Tylko w oddali widać było parę kompletnie ożaglonych okrętów, śpieszących połączyć się z eskadrą. Kapitan Vincent zauważył z zadowoleniem, że starszy oficer „Amelii" zmuszony był odbrasować reje wielkiego masztu, chcąc utrzymać się na równi z admiralskim okrętem.

— Co! — zawołał nagle lord Nelson popatrzywszy na korwetą — holuje pan ten kuter!

— Sądziłem, że wasza lordowska mość zechce może rzucić okiem na czterdziestotonowy statek z łacińskim ożagleniem, który tak długo ścigał się z najszybszą, śmiem twierdzić, korwetą j. k. mości.

— Jak się to zaczęło? — spytał admirał nie przestając patrzeć na „Amelię".

— Jak już wspomniałem waszej lordowskiej mości, doszły mnie pewne wieści — zaczął kapitan Vincent, który nie uważał za stosowne rozwodzić się na ten temat. — Kuter, który mamy przed oczami, mało co różniący się od innych kutrów krążących między Cette a Genuą, wypłynął z zatoki na półwyspie Giens. Prowadził go stary, siwowłosy człowiek i rzeczywiście trudno o lepszego, bardziej nadającego się do tej funkcji marynarza. Wypłynął poza Cape Esterel i zmierzał przez redą Hyéres. Nie spodziewał się widać spotkać na swej drodze „Amelii". I wtedy to popełnił, jedyny zresztą, błąd. Gdyby wówczas nie zmienił kursu, nie zwróciłbym na niego uwagi, jak nie zwróciłem na dwa inne kutry, które były wówczas widoczne. Lecz zachował się podejrzanie, wykręciwszy pod osłoną baterii na Porquerolles. Tylko manewr ten oraz informacje, o których mówiłem, skłoniły mnie do pościgu, gdyż chciałem się przekonać, z czym żegluje. — Następnie kapitan Vincent opowiedział zwięźle epizody pościgu. — Upewniam waszą lordowska mość, że nigdy z większym żalem nie wydawałem rozkazu jak wtedy, gdy kazałem otworzyć ogień muszkietowy na ten kuter, lecz stary marynarz dał dowody takiej determinacji i sztuki żeglarskiej, że nic innego nie pozostawało mi do zrobienia. Ba! w chwili gdy się z nim zrównaliśmy, zrobił bardzo sprytny manewr w celu przedłużenia pościgu. Noc się zbliżała i mie liśmy do rozporządzenia ledwie parę minut, bo w ciemnościach to więcej niż pewne, że udałoby mu się wykręcić. Zważywszy, że każdej chwili mogli spuścić żagle i ocaleć, pełen jestem dla nich podziwu a szczególnie dla tego siwowłosego człowieka. .

Admirał, zapatrzony przez cały czas w „Amelię" i jej pryz, odezwał się wreszcie:

— Ma pan bardzo ładny, mały okręt, Vincent. Wspaniale nadaje się do służby, którą panu wyznaczyłem. Z francuskich warsztatów, nieprawdaż?

— Tak jest, milordzie. To doskonali okrętownicy.

— Nie, zdaje się pan nienawidzić Francuzów, Vincent — powiedział admirał z półuśmiechem.

— To zależy jakich Francuzów, milordzie — odpowiedział kapitan Vincent z ukłonem. — Nie znoszę francuskich doktryn politycznych i mężów stanu, lecz wasza lordowska mość przyzna, że pod względem odwagi i przedsiębiorczości nie mogliśmy na całej kuli ziemskiej znaleźć sobie godniejszych przeciwników.

— Nigdy nie powiedziałem, by można było nimi gardzić — powiedział lord Nelson. — Pomysłowość, odwaga, tak... Gdyby mi się ta tulońska flota wymknęła, wszystkie nasze eskadry od Gibraltaru po Brest byłyby w niebezpieczeństwie. Dlaczego nie wypłyną, bym mógł się z nimi rozprawić? Gzy nie trzymam się z dala, czy nie zeszedłbym im z drogi?

Vincent zauważył nerwowe podniecenie admirała i zaniepokoił się jeszcze bardziej, gdy cała jego smukła, słabowita postać zatrzęsła się w paroksyzmie kaszlu. Głównodowodzący floty śródziemnomorskiej dusił się, łapał powietrze tak okropnie, że kapitan Vincent nie mógł na to patrzeć. Jednakże zauważył, że lord Nelson prędko przyszedł do siebie.

— Mam wyczerpującą pracę, Vincent — powiedział. — To mnie zabija. Chciałbym wypocząć gdzieś na wsi, wśród pól, z dala od morze, admiralicji, depesz, rozkazów i odpowiedzialności. Właśnie kończyłem list do kraju, w którym komunikuję, że sił mi brak i ledwie mogę sprostać... Ale jestem jak ów siwy człowiek, którego pan tak podziwia, Vincent — ciągnął z uśmiechem znużenia — będę sterczał przy mojej robocie, dopóki jakaś nieprzyjacielska kula nie położy kresu wszystkiemu... Zobaczymy, co jest w tych papierach, które pan mi przywiózł.

Sekretarz w kabinie zdążył je rozłożyć na oddzielne pliki.

— Co tam jest? — zapytał admirał zaczynając znów niespokojnie chodzić po kabinie.

— Na pierwszy rzut oka najważniejsze, milordzie, są rozkazy do morskich władz Korsyki i Neapolu, by poczyniono pewne przygotowania w związku z ekspedycją do Egiptu.

— Zawsze tak myślałem — rzekł admirał patrząc z błyskiem w oku na pilnie słuchającego kapitana Vincenta. — Dzielnie się pan spisałeś, Vincent. Najlepiej zrobię posyłając pana z powrotem na pański posterunek. Tak... Egipt... Wschód... Wszystko wskazuje na ten kierunek — monologował w obecności Vin-centa, gdy tymczasem sekretarz, zebrawszy starannie papiery, wstał powoli i wyszedł, by dać je do przetłumaczenia i ułożyć skrót dla admirała.

— Jednak, kto wie? — zawołał lord Nelson zatrzymawszy się na chwilę. — Lecz klęską czy chwałą z nikim nie będę się dzielił. Nikogo nie będę pytał o radę.

Kapitan Vincent wobec tej indywidualności z prochu i siarki uczuł się zapomnianym, cieniem, niczym. „Jak długo wytrwa jeszcze?" — pytał się w duchu z niekłamaną troską.

Wkrótce admirał przypomniał sobie o nim i w dzie siać minut później kapitan Vincent opuścił „Victory", mając wrażenie, jak zresztą wszyscy oficerowie, którzy rozmawiali z lordem Nelsonem, że widział się z osobistym przyjacielem; wracał ze świeżym zapasem podziwu dla wielkiej duszy oficera morskiego, zamieszkującej słabe ciało głównodowodzącego sił morskich j. k. mości na Morzu Śródziemnym. Widział z łodzi wiosłowej, którą wracał, że na „Victory" podniesiono sygnał ogólny sformowania kolumny przed i za admiralskim okrętem, a następnie sygnał dla „Amelii".

Odpowiednio Vincent wydał rozkazy podniesienia żagli i wykreślił stermistrzowi kurs na Cape Cicie, po czym zeszedł do kabiny. Nie spał prawie trzy noce z rzędu i potrzebował snu. Mimo to spał źle i sny miał burzliwe. Obudził się wcześnie i zaczął rozmyślać o wypadkach dnia poprzedniego. Rozkaz zastrzelenia trzech dzielnych ludzi, wydany przy tym z zimną krwią, co napawało go obrzydzeniem już w czasie wydawania rozkazu, ciążył mu bardzo na sumieniu. Być może, był pod wrażeniem sędziwej głowy Peyrola, jego uporczywości w ucieczce, jego odwagi nie słabnącej do ostatniej chwili, do ostatniego tchu. W epizodzie pościgu uzewnętrzniło się nadzwyczajne poczucie obowiązku i niecodzienna zuchwałość. Kapitan Vin-cent był człowiekiem silnej kompleksji, dobrodusznym, o temperamencie sangwinicznym zaprawionym odrobiną ironii, a tacy ludzie są zdolni do szlachetnych uczuć i łatwych sympatii.

„Jednakże — rozmyślał— sami tego chcieli. Mogło się tylko tak skończyć, jak się skończyło. Ale fakt pozostaje faktem, że byli bezbronni i wyglądali nieszkodliwie, a przy tym dali dowody niepospolitej odwagi. Otóż ten stary..." Zastanawiał bsię, ile prawdy było w opowieści Symonsa. Zdecydował, że fakty musiały być prawdziwe, lecz że oświetlenie, w jakim Symons je przedstawił, utrudniało ich zrozumienie. Stateczek nadawał się rzeczywiście do przerywania blokady. Lord Nelson był zadowolony. Kapitan Vin-cent wyszedł na pokład usposobiony przyjaźnie do wszystkich ludzi, żywych i umarłych.

Po południu ustaliła się piękna pogoda. Cała flota angielska zniknęła z pola widzenia prócz jednego czy dwóch maruderów z wydętymi żaglami. Słaby wiatr, pod który tylko „Amelia" potrafiła robić pięć węzłów; ledwie marszczył błękitne wody wygrzewające się w rozkosznym cieple pod niebem bez chmurki. Na zachodzie i południu, z dala od siebie, wśród pustki widnokręgu, widniały tylko dwie plamki, jedna biała jak grudka srebra, druga czarna jak kropla atramentu. Nie mając wątpliwości co do swego celu kapitan Vincent osiągnął spokój ducha; a że był przystępny dla swych oficerów, starszy oficer zaryzykował pytanie. Kapitan Vincent odpowiedział:

— Wychudzony jest i wyczerpany, ale nie sądzę, by był tak chory, jak sobie wyobraża. Myślę, że was wszystkich ucieszy wiadomość, iż jego lordowska mość zadowolony jest z naszej wczorajszej roboty, te depesze są dość ważne, i w ogóle jest zadowolony z „Amelii". Była to dziwna gonitwa — ciągnął. — Ten kuter wyraźnie i otwarcie uciekał przed nami, choć od pierwszej chwili nie ulegało wątpliwości, że z „Amelią" nie może się mierzyć.

Przy tych słowach kapitana Bolt rzucił okiem za rufę, jakby zapytywał się w duchu, jak długo jeszcze kapitan Vincent zamierza wlec ten kuter. Obydwaj .wartownicy na kutrze również niepokoili się, kiedy otrzymają rozkaz powrócenia na okręt. Symons, który był jednym z nich, narzekał, że ma dość sterowania tym przeklętym pudłem. Przy tym nie podobało mu się wcale sąsiedztwo z nieboszczykami; Symons wiedział bowiem, że stosownie do rozkazu kapitana Vin-centa Bolt kazał złożyć trzech zabitych Francuzów do kabiny, którą zaniknął na olbrzymią kłódką, wiszącą na drzwiach, i zabrał klucz ze sobą na „Amelią". Co do jednego z tych nieboszczyków, to zawzięty Symons był zdania, że zasługuje, by go wyrzucić na brzeg, na rozdziobanie krukom i wronom. Tak czy owak, nie rozumiał, do diaska, czemu zrobiono z niego gospodarza pływającego karawanu... i klął siarczyście.

Przed samym zachodem słońca, w porze pogrzebów na morzu, z pokładu lawirującej „Amelii" wybrano holowniczą liną i ściągnięto kuter do burty. Dwaj wartownicy otrzymali rozkaz powrotu na okręt. Kapitan Vincent, oparty łokciami o poręcz burty, zdawał się tonąć w zadumie. Wreszcie zagadnął go starszy oficer:

— Co zrobimy z tym kutrem, parne kapitanie? Marynarze już są na pokładzie.

— Zatopimy go ogniem działowym —- oświadczył nagle kapitan Vincent. — Dla marynarza jego okręt jest najodpowiedniejszą trumną, a ci ludzie zasługują na szczególne względy. Nie wyrzucimy ich w morze na igraszkę fal. Niechaj śpią spokojnie na dnie statku, którego nie chcieli opuścić.

Porucznik nie odpowiedział, czekając na bardziej konkretny rozkaz.. Załoga stała z oczyma utkwionymi w kapitana, który zwlekał z wydaniem rozkazu, nie mogąc czy nie- chcąc go wydać. Czuł instynktownie, że czegoś brak w jego dobrym pomyśle.

— Ach! Panie Bolt — rzekł spostrzegłszy pomocnika kapitana na śródokręciu. — Czy na kutrze nie było bandery?

— Zdaje się, że mieli maleńki jej skrawek, lecz potem ją zwiało. Nie znalazłem, jej na końcu wielkiej rei. — Rzucił okiem za burtę. — Jednakże szkoty są wciągnięte.

— Musimy gdzieś mieć francuską banderę na okręcie — powiedział kapitan Vincent.

— Nie inaczej, panie — wtrącił stermistrz, który stał obok słuchając rozmowy.

— Dobrze, panie Bolt — rzekł kapitan Vincent. — Pan miał najwięcej w tym wszystkim do czynienia. Weź pan paru ludzi, umocuj francuską banderę na szkotach i podciągnij wielką reję pod sam szczyt wielkiego masztu. —  Uśmiechnął się do zwróconych ku niemu oficerów i marynarzy. — Bądź co bądź, oni się nie poddali i, na Boga, panowie, zatopimy ich statek z podniesioną banderą.

Podczas gdy Bolt z trzema czy czterema marynarzami wykonywał rozkaz, załoga okrętu, zdając się solidaryzować ze swym kapitanem, zachowywała milczenie. Potem nagle pod poręczą burty „Amelii ukazał się górny nok łacińskiej rei z trójkolorową banderą na końcu. Załoga powitała ją stłumionym pogwarem. W tejże chwili kapitan Vincent kazał wybrać linę holowniczą i przebrasować wielką reję „Amelii". Korweta zostawiła swój pryz, potem zatoczyła łuk ku morzu i zawróciwszy zrównała się z nim, ale z przeciwnej strony. Padł rozkaz dania ognia z przedniego lewego działa w sam przód kutra. Pocisk jednakże przeleciał nad kutrem i zniósł fokmaszt. Następny udał się lepiej trafiając kadłub na linii wodnej i wychodząc z przeciwnej strony pod wodą. Trzeci wystrzał dano, jak marynarze mówili, na los szczęścia, lecz i ten nie był chybiony, gdyż na rufie ukazała się dziura z popękanymi brzegami.

Potem umocowano działa i „Amelią" bez brasowania rej wsterowano na kurs ku Cape Cicie. Cała załoga, odwrócona od zachodzącego słońca, bladego topazu nad niebieskim kryształem morza, stała zapatrzona w kuter, który nagle osiadł, a potem zanurzał się już stale i powoli. Wreszcie przez dławiącą w gardle, nieskończenie długą chwilą, wśród omglonego widnokręgu tylko trójkolorowa bandera wiała samotnie z heroicznym patosem. Naraz znikła i ona jak zdmuchnięty płomień, pozostawiając widzom wrażenie, że sami teraz muszą stawić czoło bezmiernej, nagle powstałej pustce. Na pokładach „Amelii" ustał wszelki szept.

Porucznik Real wyruszył z flotą tulońską na wielką wyprawę, która skończyła się bitwą pod. Trafalgarem, a madame Réal z ciotką wróciły do dziedzicznego majątku Escampobar. Spędziły ledwie parę tygodni w mieście, pokazując się rzadko. Porucznik z żoną mieszkali w małym domku przy zachodniej bramie, a choć do ostatka miał przydział do sztabu, nie zajmował tak wybitnego stanowiska, by nieobecność jego żony na urzędowych przyjęciach zastanowiła kogokolwiek. Jednakże małżeństwo jego wywoływało pewne zainteresowanie w sferach morskich. Koledzy, którzy będąc u Reala z wizytą widzieli jego żonę, opowiadali zdumiewające rzeczy o jej olśniewającej cerze, wspaniałych czarnych oczach,'szczególnym, czarującym wdzięku, a także o jej arlezyjskim kostiumie, który uparła się nosić. W ten sposób, będąc żoną oficera marynarki wojennej, zaznaczała, że pochodzi z farmerskiej rodziny. Mówiono też, że rodzice jej zginęli podczas rzezi tulońskiej, która nastąpiła po ewakuacji miasta, lecz wszystkie te historie różniły się w szczegółach i były na ogół bardzo mgliste. Madame Réal wychodziła na miasto tylko w towa rzystwie ciotki budzącej nie mniejsze zainteresowanie: wspaniałej starej kobiety, trzymającej się bardzo prosto i o surowej, smagłej, pomarszczonej twarzy, ze śladami minionej piękności. Katarzynę widywano również samą na ulicach. Ludzie się za nią oglądali. Wysmukła i wyniosła postać rzucała się w oczy wśród szarej fali przechodniów, których zdawała się nie widzieć. Opowiadano sobie niesłychane rzeczy o tym, w jaki sposób uniknęła śmierci podczas rzezi i wkrótce została uznana za bohaterkę. Wiedziano, że odwiedza kościoły, otwarte teraz dla wiernych. Dziwne wrażenie w domu Bożym robiła ta kobieta o sybillicznym wyglądzie i surowym wyrazie twarzy. Ale na mszy bywała rzadko. Widywano ją częściej w pustej nawie. W cieniu potężnego filaru stała wysmukła i wyprostowana, błagając Stwórcę, z którym pogodziła się wielkodusznie, o spokój duszy i przebaczenie dla swej bratanicy Arletty. Katarzyna bowiem przez dłuższy czas niepewna była jutra. Do końca niemal dni swoich nie wyzbyła się podświadomego strachu o bratanicę, którą uważała za przedmiot gniewu Bożego. I jeszcze o jedną niepokoiła się duszę. Pogoń „Amelii" za kutrem obserwowano z różnych punktów na wybrzeżach wysp zamykających redę Hyéres, a z Fort de la Vigie widziano, jak angielski okręt otworzył nań ogień. Choć oba statki wkrótce znikły z oczu, nie mogło być wątpliwości co do rezultatu pościgu. Poza tym pewien szyper, który znalazł się na Frejus, opowiadał o kutrze skartaczowanym przez prostożaglowy okręt, lecz fakt ten miał mieć miejsce dopiero nastzy pnego dnia. Wszystkie te wieści dopełniały się . i posłużyły porucznikowi Realowi do ułożenia raportu dla Urzędu Admiralicji w Tulonie. Faktem niezaprzeczonym było, że Peyrol wypłynął na kutrze i przepadł.

W przeddzień wyjazdu do Escampobar Katarzyna, będąc w kościele Ste Marie Majeure, podeszła do księdza, małego nie ogolonego człowieka z wodnistymi oczami, i zamówiła msze żałobne.

— Lecz za czyją duszę mamy odprawić modły? — sapnął ksiądz astmatycznie cichym głosem.

— Za duszę Jana — odpowiedziała Katarzyna. — Tak, Jana. Bez nazwiska.

Porucznik Real odniósł ranę pod Trafalgarem, ale nie dostał się do niewoli. Wyszedł do rezerwy w stopniu kapitana fregaty i zniknął z tulońskiego towarzystwa morskiego i w ogóle wszelkiego towarzystwa. Jakikolwiek znak przywiódł go owej brzemiennej w następstwa nocy do Escampobar, nie był to zew śmierci, lecz by osiadł w cichym kącie i pędził spokojne życie, pozbawione blasku światowego, lecz nie pozbawione godności. Z czasem został merem w tym samym małym miasteczku, które uważało Escampobar za gniazdo zbrodni, siedzibę tygrysów rewolucji i występnych kobiet.

Prawdziwą sensację, która przerwała monotonię wiejskiego życia, wywołało odkrycie zrobione w studni. Był rok wielkiej suszy, woda w studni opadła bardzo nisko i zauważono, że coś zawadza na dnie. Z wielkimi trudnościami dobyto z dna część garderoby z żaglowego płótna, z okrągłymi otworami na ręce i zapiętą na trzy rogowe guziki. Wyglądała na kamizelkę, lecz była literalnie podbita i wypchana masą złotych monet różnych państw, pochodzących z różnych czasów i mennic. Tylko Peyrol mógł tam umieścić ten skarb. Katarzyna przypomniała sobie nawet, kiedy to zrobił: rankiem pamiętnego dnia, kiedy wypłynął z Michelem zabierając Scevolę, zauważyła, że był czymś zajęty przy studni. Kapitan Réal domyślał się pochodzenia skarbu, toteż za zgodą żony oddał go rządowi, jako spuściznę po człowieku, który zmarł nie sporządziwszy testamentu, nie miał krewnych, a nawet żywił poważne wątpliwości co do swego nazwiska. Od tego czasu wątpliwe to nazwisko coraz częściej padało z ust Monsieur i Madame Real, choć przedtem rzadko je wymawiali, mimo iż wspomnienie jego siwowłosej, pewnej siebie, imponującej postaci czyhało w Escampobar na każdym kroku. Odtąd mówili o nim otwarcie, jak gdyby powrócił i znów żył między nimi.

Pewnego pięknego wieczoru, po wielu latach, Monsieur i Madame Réal siedząc na ławce przed domem (nic się w nim. nie zmieniło, tylko został pobielony) zaczęli mówić o tym, epizodzie i o człowieku, który przybył z morza, przeszedł przez ich życie i znów znikł na morzu.

— Skąd wziął taką masę złota? — zdziwiła się Madame Réal w prostocie serca. — Nie potrzebował go przecie i po co je tam ukrył?

— O, ma chére amie — odpowiedział Real — niełatwo odpowiedzieć na twoje pytanie. Ludzie są bardziej zagadkowi, niż się wydają. I nawet ty, fermiere (zwykł tak od czasu do czasu nazywać żartobliwie swą żonę), jesteś bardziej zagadkową naturą, niż mogłoby się zdawać. Wątpię, czy nawet sam Peyrol, gdyby tu był, potrafiłby odpowiedzieć na twoje pytanie.

I gwarzyli w dalszym ciągu, odzywając się od czasu do czasu w krótkich słowach. Wspominali, jakim był, jak się zachował, gdy raptem sponad zbocza od strony Madrague ukazały się spiczaste uszy, a potem cała sylwetka niewielkiego szarego osiołka w ciemne plamki. Dwa kije dziwnego kształtu ster czały mu u boków i sięgając głowy wyglądały jak hołoble wózka. Ale osiołek nie ciągnął wózka. Dźwigał na grzbiecie, na małym siodle do towarów, ludzki kadłub zdający się nie mieć nóg. Mała ta bestyjka w pięknej uprzęży, z miną inteligentną, niemal bezczelną, zatrzymała się przed Monsieur i Madame Réal. Człowiek siedzący ze skrzyżowanymi, poskręcanymi dziwacznie nogami przykołysał się na grzbiecie osiołka, odjął swe kule od boków zwierzęcia i zręcznie się na nie wwindował. Otwartą dłonią dał osiołkowi klapsa, aż klasnęło. Mądry kłapouch powędrował na podwórze. Kaleka z Madrague, jako przyjaciel Peyrola (gdyż korsarz często mówił o nim. do obu kobiet i porucznika Reala z wielkim uznaniem: „Cest un homme ça!), stał się domownikiem w Escampobar. Obowiązki jego polegały na załatwianiu poleceń w okolicy, co mogłoby się zdawać zajęciem mocno nieodpowiednim dla człowieka bez nóg. Lecz osiołek zastępował nogi kalece, odznaczającemu się za to sprytną głową i doskonałą pamięcią. Biedak ściągnął z głowy kapelusz i, przytrzymując go prawą ręką przy kuli, zbliżył się, by zdać codzienny raport w prostych krótkich słowach:

— Wszystko zrobiłem, jak madame kazała.

Zawisł na kulach i czekał spokojnie z miną uprzywilejowanego sługi, zaprzyjaźnionego, lecz pełnego szacunku dla państwa, który jednał sobie serce łagodnym spojrzeniem i sympatycznym wyrazem podłużnej twarzy, rozjaśnionej bolesnym uśmiechem.

— Właśnie mówiliśmy o Peyrolu — zauważył kapitan Real.

— Ach, można by o nim długo mówić — rzekł kaleka. — Raz powiedział mi, że gdybym był cały, ro zumiał przez to pewnie, że gdybym miał nogi jak wszyscy, byłby ze mnie dobry towarzysz tam daleko, na dalekich morzach. Miał on wielkie, szlachetne serce.

— Tak — szepnęła Madame Réal w zadumie. Potem odwracając się do męża zapytała: — Co to za człowiek był w gruncie rzeczy, Eugeniuszu? — Kapitan Real milczał. — Czy zadawałeś sobie kiedy to pytanie? — nalegała.

— Tak — odpowiedział Real. — Lecz jedyną pewną rzeczą, którą o nim wiemy, jest to, że nie był złym Francuzem.

— Wszystko się w tym mieści — mruknął kaleka z głębokim przekonaniem. Zapadło milczenie, tylko Arletta lekkim westchnieniem uczciła pamięć Peyrola.

Błękitna roztocz Morza Śródziemnego, która uwodzi i zdradza, nieustraszonych ludzi, strzegła zazdrośnie tajemnicy swego uroku — tuliła do spokojnego łona ofiary wojen, klęsk i burz przebytych, odbijając niepokalaną czystość nieba o zachodzie słońca. Parę różanych chmurek płynęło wysoko nad skałami grzbietu Esterel. Tchnienie wieczornej bryzy chłodziło rozgrzane skały Escampobaru, a drzewo morwowe, jedyne wielkie drzewo na cyplu półwyspu, stojące jak szyldwach u bram podwórza, westchnęło przejmująco dreszczem wszystkich liści, rzekłbyś, z żalu za Bratem z Wybrzeża, człowiekiem bezprawnych czynów, lecz wielkiego serca, który często w południe zasypiał w jego cieniu.