Victor Hugo

KOZETA

Konwersja: Nexto Digital Services

KOZETA

Victor Hugo

W pierwszej ćwierci naszego stulecia w Montfermeil pod Paryżem stała karczma, która dziś już nie istnieje. Właścicielami jej byli Tenardierowie, mąż i żona. Karczma znajdowała się przy ulicy Piekarskiej. Nad jej drzwiami widniała deska przybita do ściany. Na desce było wymalowane coś, co przypominało człowieka dźwigającego na plecach drugiego człowieka, który miał generalskie epolety — wielkie, złote, z ogromnymi, srebrnymi gwiazdami; czerwone plamy wyobrażały krew; tło obrazu stanowił dym, który prawdopodobnie miał przedstawiać bitwę. U dołu można było przeczytać napis: „U sierżanta spod Waterloo".

Nic zwyklejszego niż wózek czy bryka przed drzwiami oberży. Jednakże wehikuł, a raczej część wehikułu, która pewnego wiosennego wieczora w 1818 roku tarasowała ulicę przed karczmą „U sierżanta spod Waterloo", przyciągnęłaby swym kształtem uwagę malarza, który by przypadkiem tamtędy przechodził.

Był to przód jednego z tych wozów używanych w lesistych okolicach, które służą do przewożenia pni ściętych drzew i bali.

Składał się on z masywnej, żelaznej osi, w której tkwił ciężki dyszel; oś dźwigały dwa ogromne koła. Pod osią zwisał luźno gruby łańcuch.

Środek zawieszonego pod osią łańcucha nieomal dotykał ziemi, na nim zaś, jakby na huśtawce, siedziały owego wieczora dwie dziewczynki ślicznie do siebie, przytulone, jedna mniej więcej dwuipółletnia, druga półtoraroczna; starsza objęła rączkami młodszą. Przemyślnie zawiązana chustka zabezpieczała je przed upadkiem.

Dziewczynki, ubrane ładnie, a nawet dość starannie, promieniały radością: rzekłbyś, dwie różyczki wśród starego żelastwa. Oczy błyszczały im z zachwytu, świeże policzki śmiały się. Jedna była szatynką, druga brunetką. Ogromny przód wozu, sczerniały od rdzy, nieomal przerażający, pogięty i połamany, sterczał nad ich delikatnymi główkami, ulepionymi ze szczęścia i skąpanymi w świetle — niby wejście do pieczary.

Tuż obok, na progu oberży, siedziała matka, kobieta niezbyt miła z wyglądu, ale w tej chwili wzruszająca; huśtała dzieci za pomocą długiego sznura i, nie spuszczając ich z oka, czuwała, żeby się dziewczynkom nie stało nic złego.

Przy każdym poruszeniu — ogniwa potwornego łańcucha wydawały zgrzyt podobny do wrzasku złości; dziewczynki były zachwycone, a tej radości przyświecało zachodzące słońce.

Matka, kołysząc tak swoje córeczki, śpiewała fałszywym głosem popularną wówczas piosenkę:

— Tak trzeba, powiedział rycerz...

Zajęta śpiewaniem i uważaniem na dzieci nie widziała i nie słyszała, co się dzieje na ulicy.

A tymczasem, kiedy zaczynała pierwszą strofkę pieśni, ktoś podszedł do niej i usłyszała nagle głos odzywający się tuż koło jej ucha:

— Jakie śliczne ma pani dzieci!

— ...Do pięknej i tkliwej Imoginy...— odpowiedziała, dalej śpiewając swoją piosenkę, po czym odwróciła głowę. Obok niej stała jakaś kobieta. I ona również miała dziecko; trzymała je na ręku. Dziecko tej kobiety było jednym z najśliczniejszych stworzeń, jakie zdarza się oglądać. Była to dziewczynka dwu-, najwyżej trzyletnia. Kokieterią sukienek

śmiało mogłaby konkurować z dziewczynkami i huśtawki; miała ślimaczcie z cienkiego batystu, wstążeczki przy kaftaniku i koronki przy czepeczku. Podwinięta spódniczka ukazywała białe, tłuściutkie, krzepkie nóżki. Była cudownie rumiana i zdrowa. Aż brała chętka, żeby ugryźć jabłuszka jej policzków. O jej oczach tyle tylko można było powiedzieć, że są pewnie bardzo duże i że mają wspaniałe rzęsy. Spala.

Matka jej miała wygląd zbiedzony i smutny. Ubrana była jak robotnica wracająca na stałe na wieś. Była młoda. Czy była

piękna? Może. Ale w tym stroju trudno było to zauważyć. Włosy, gęste chyba i jasne sądząc po kosmyku, który opadał na czoło, ukryte były surowo pod brzydkim, obcisłym czepkiem zawiązanym pod brodą. Uśmiech pokazuje, czy zęby są ładne; ale ona nie śmiała się. W jej oczach, jak się zdawało, nie tak dawno temu obeschły łzy. Była blada; wyglądała na zmęczoną i trochę chorą. Patrzyła na śpiącą na jej ręku córeczkę z tym szczególnym wyrazem matki, która wykarmiła sama swoje dziecko. Duża, niebieska chustka, złożona we dwoje, niezgrabnie okrywała jej ramiona. Dłonie miała opalone i usiane piegami, palce stwardniałe i pokłute od igły, brązowy płaszcz z szorstkiej wełny, płócienną suknię i grube trzewiki. Była to Fantyna.

Mając dwadzieścia dwa łata pewnego wiosennego ranka z dzieckiem na ręku wyszła z Paryża. Ulitowałby się nad nimi każdy, kto by je spotkał po drodze. Ta kobieta nie miała na świecie nikogo prócz tego dziecka, a dziecko nie miało na świecie nikogo prócz niej.

Kiedy przechodziła koło oberży Tenardierów, dwie dziewczynki zachwycone dziwaczną huśtawką jakby ją urzekły; zatrzymała się przed tym obrazem szczęścia.

Dwie dziewczynki rzuciły czar na tę matkę. Patrzyła na nie, głęboko wzruszona. Te dzieci były szczęśliwe! Przyglądała się im, zachwycała się nimi i była tak bardzo przejęta, że kiedy ich matka nabierała oddechu między dwiema strofkami swojej piosenki, nie mogła powstrzymać się od wymówienia słów, które już znamy:

— Jakie śliczne ma pani dzieci!

Nawet najokrutniejsze stworzenia łagodnieją, kiedy się pieści ich małe. Matka podniosła głowę, podziękowała i zaprosiła podróżną, by spoczęła na ławie przy drzwiach, sama wciąż siedząc na progu.

Kobiety zaczęły rozmawiać.

— Nazywam się pani Tenardier — powiedziała matka dwóch dziewczynek. — To nasza oberża. — I nuciła dalej swoją piosenkę:

Tak trzeba, bo jestem rycerzem
I jadę na wojnę do Palestyny...

Pani Tenardier była ruda, gruba i, wielka. I jeszcze młoda: miała zaledwie trzydzieści lat. Gdyby ta siedząca w tej chwili kobieta, podniosła się — być może jej wzrost i bary niczym u występującego po jarmarkach olbrzyma, przestraszyłyby już w pierwszej chwili podróżną, zniszczyłyby jej zaufanie i nie zdarzyłoby się to, o czym będziemy tutaj opowiadali. Ktoś siedzi, ktoś stoi — i od tego zależą nieraz ludzkie losy.

Podróżna opowiedziała swoją historię.

Była robotnicą; jej mąż umarł; w Paryżu nie mogła znaleźć pracy i szła jej szukać gdzie indziej, w swoje strony; wyszła z Paryża tego dnia rano, na piechotę;, a ponieważ niosła dziecko, zmęczyła się i wsiadła do dyliżansu z Villemomble, który spotkała po drodze; z Villemomble przyszła piechotą do Montfermeil; dziewczynka już trochę szła, ale niedługo, to przecież jeszcze takie. małe. Trzeba ją było wziąć na ręce i klejnocik usnął.

Po tych słowach ucałowała córkę tak gwałtownie, że mała obudziła się. Otworzyła oczy, duże, niebieskie oczy, takie same jak u matki, i zaczęła się rozglądać. Potem roześmiała się i choć matka chciała ją zatrzymać, ześliznęła się na ziemię z nieposkromioną energią dziecka, które chce biegać. Nagle zobaczyła dwie dziewczynki na huśtawce, stanęła i wysunęła języczek na znak podziwu.

Tenardierowa rozwiązała chustkę, zsadziła swoje córki z huśtawki i rzekła:

— Pobawcie się we trzy.

W tym wieku przyjaźnie zawiązują się szybko i już po upływie minuty dwie małe Tenardierówny bawiły się z nieznajomą dziewczynką w wygrzebywanie dołków w ziemi, co Sprawiało im ogromną uciechę.

Ta nowa dziewczynka była bardzo wesoła: zrobiła sobie łopatkę z kawałka drewna i energicznie kopała dołek, dobry w sam raz dla muchy.

Kobiety rozmawiały.

— Jak się nazywa pani mała?

— Kozeta.

— Ile ma lat?

— Już prawie trzy.

— Jak moja starsza.

A tymczasem trzy dziewczynki przykucnęły, zaniepokojone i zdumione niesłychanie, gdyż stało się coś niezwykłego: z ziemi wylazła duża dżdżownica — strach i mnóstwo radości.

Trzy promienne główki zetknęły się.

— Jak się te dzieciaki prędko przyzwyczajają do siebie! — zawołała matka Tenardier. — Popatrzcie tylko, człowiek przysiągłby, że to trzy siostry.

To słowo było iskrą, na którą czekała zapewne druga matka. Schwyciła rękę pani Tenardier i, wpatrując się z natężeniem w jej twarz, powiedziała:

— Zatrzyma pani u siebie moje dziecko?

Pani Tenardier zrobiła ruch, który nie wyrażał ani zgody, ani odmowy, tylko zdziwienie. Matka Kozety mówiła dalej:

— Widzi pani, nie mogę wrócić w moje strony z dzieckiem. Praca nie pozwala. Z dzieckiem trudno znaleźć zajęcie. Ludzie są tam u nas tacy dziwni. To sam Bóg przyprowadził mnie do waszej oberży. Kiedy zobaczyłam pani córeczki, takie śliczne, takie czyste, takie zadowolone — aż mną wstrząsnęło. Pomyślałam sobie: „Mają^dobrą matkę". Tak, właśnie tak: będą jak trzy siostry. A ja niedługo wrócę. Zatrzyma pani u siebie moją małą?

— Trzeba by się zastanowić — rzekła pani Tenardier.

— Dam sześć franków miesięcznie.

Tu odezwał się z wnętrza karczmy głos mężczyzny:

— Najmniej siedem. I za sześć miesięcy z góry.

— Sześć razy siedem — czterdzieści dwa — powiedziała pani Tenardier.

— Dam tyle — odparła matka.

— I jeszcze piętnaście franków na pierwsze wydatki — dodał męski głos.

— Razem pięćdziesiąt siedem franków — rzekła pani Tenardier. I śpiewała dalej:

— ...Tak trzeba, powiedział rycerz...

— Dam — powiedziała matka. — Mam osiemdziesiąt franków. Jeszcze mi zostanie na drogę. Pójdę piechotą. A w moich stronach znajdę robotę i kiedy zapracuję trochę pieniędzy, wrócę po moją kochaną dziecinę.

Znowu odezwał się głos mężczyzny:

— Czy mała ma wyprawkę?

— To mój mąż— powiedziała pani Tenardier.

— Pewnie, że ma wyprawkę, biedny skarb! Domyśliłam się, że to pani mąż. I to jaką piękną! Jak marzenie! Wszystkiego na tuziny, i jedwabne sukienki jak u damy! Mam ją tutaj w torbie.

— Trzeba będzie dać — odparł głos mężczyzny.

— Pewnie, że dam — rzekła matka. — Chyba się rozumie, że nie zostawię dziecka gołego.

Pojawiła się twarz gospodarza.

— No to dobrze — powiedział.

Dobito targu. Matka przenocowała w oberży, dała pieniądze i zostawiła dziecko, zawiązała lekką już teraz torbę, z której wyjęto wyprawkę, i odeszła nazajutrz z rana, licząc, że niedługo powróci. Spokojnie odbywają się takie rozstania, lecz ileż się w nich kryje rozpaczy!

Sąsiadka Tenardierów spotkała ją na drodze i, wróciwszy do domu, powiedziała:

— Widziałam jakąś kobietę na ulicy. Płacze, że aż się serce kraje. . :

Kiedy matka Kozety odeszła, mąż rzekł do żony:

— Wykupię za to weksel na sto dziesięć franków. Jutro termin. Brakowało mi pięćdziesięciu franków. Miałbym komornika i protest. Zastawiłaś znakomite sidła przy pomocy twoich córek.

— Nienaumyślnie — odparła.

Oberża szła źle.

Dzięki pięćdziesięciu siedmiu frankom zostawionym przez podróżną udało się Tenardierowi uniknąć protestu i zapłacie dług. W następnym miesiącu znów zabrakło pieniędzy. Tenardierowa poszła do Paryża i za sześćdziesiąt franków zastawiła w lombardzie wyprawkę Kozety. A kiedy Tenardierowie wydali tę sumę, powoli zaczęli uważać dziewczynkę za, dziecko przygarnięte z litości i traktować ją w odpowiedni sposób. Wyprawki już nie miała, ubierano ją więc w stare sukienki i stare koszulki małych Tenardierówien, czyli w łachmany. Żywiono ją resztkami ze stołu, nieco lepiej niż psa, nieco gorzej niż kota. Kot i pies były zresztą zwykle jej współbiesiadnikami; Kozeta jadała razem z nimi, pod stołem, z takiej samej drewnianej miski.

Matka, która zamieszkała w Montreuil, pisywała, a raczej dyktowała list, co miesiąc, zapytując o dziecko. Tenardierowie odpowiadali niezmiennie: „Kozeta ma się znakomicie".

Po upływie sześciu miesięcy matka Kozety przysłała siedem franków za siódmy miesiąc i każdego miesiąca dość punktualnie przysyłała umówioną sumę. Pod koniec roku Tenardier rzekł:

— Wielką nam robi łaskę! Co to dla nas znaczy te jej głupie siedem franków!

I napisał żądając dwunastu. Matka, którą zapewniał, że dziecko jest szczęśliwe i „ma się dobrze", zgodziła się i przysłała dwanaście franków.

Niektóre natury, gdy kochają kogoś, nienawidzą całej reszty świata. Tenardierowa namiętnie kochała córki i dlatego znienawidziła cudze dziecko. Choć Kozeta tak niewiele zajmowała miejsca w jej domu, Tenardierowej zdawało się, że było to z krzywdą dla jej własnych dzieci. Ta kobieta, jak wiele tego rodzaju kobiet, co dzień musiała rozdać określoną ilość pieszczot i określoną ilość kuksańców. Gdyby nie było Kozety, niewątpliwie jej własne córki, choć tak ubóstwiane, otrzymywałyby i jedno, i drugie; obca dziewczynka wyświadczała im wielką usługę ściągając na siebie kuksańce. Córki Tenardierowej dostawały tylko pieszczoty; a Kozetce, przy każdym jej ruchu, sypał się na głowę grad gwałtownych i niezasłużonych kar.

A ponieważ Tenardierowa była niedobra dla Kozety, Eponina i Anzelma też zaczęły być dla niej niedobre. Dzieci w tym wieku bywają zwykle obrazem matki. Tyle tylko, że w mniejszym formacie.

Upłynął rok, upłynął drugi rok.

W miasteczku mawiano:

— Poczciwi ludzie z tych Tenardierów. Nie są bogaci, a wychowują biedne dziecko, które im podrzucono.

Wszyscy mniemali, że matka zapomniała o Kozecie.

Tymczasem Tenardier zażądał piętnastu franków miesięcznie, twierdząc, że „stworzenie" rośnie i „je", i grożąc, że odeśle dziewczynkę.

Matka płaciła piętnaście franków.

A dziecko rosło z każdym rokiem i z każdym rokiem rosła jego nędza.

Póki Kozeta była mała, była popychadłem obu córek Tenardierów; kiedy trochę podrosła, czyli kiedy nie miała jeszcze pięciu lat, została służącą do wszystkiego.

— Pięcioletnie dziecko — powie nam ktoś. — To nie do wiary! — Niestety tak było naprawdę.

Kozeta chodziła po sprawunki, zamiatała izby. podwórze, ulicę, zmywała naczynia, czasem nawet dźwigała ciężary. Tenardierowie uważali, że są uprawnieni do traktowania jej w taki sposób, gdyż matka zaczęła gorzej płacić. Była im już dłużna za kilka miesięcy.

Gdyby ta matka, teraz, po trzech latach, powróciła do Montfermeil, nie poznałaby swojego dziecka. Kozeta, taka śliczna i zdrowa, kiedy przyszła do tego domu, była teraz chuda i blada. W każdym jej ruchu znać było zalęknienie.

— Niedorozwinięta — mówili o niej Tenardierowie.

Pod wpływem niesprawiedliwości stała się mrukliwa, pod wpływem nędzy — brzydka. Pozostały jej tylko piękne oczy, w które przykro było spojrzeć, gdyż choć takie duże, wydawało, się, że nie mogą pomieścić w sobie całego smutku dziewczynki.

Serce się krajało na widok tego niespełna sześcioletniego dziecka, które w zimie, przed świtem, drżąc pod płóciennymi, dziurawymi łachmanami, zamiatało ulicę, z ogromną miotłą w czerwonych rączkach i ze łzami w dużych oczach.

W całej okolicy nazywano ją Skowronkiem.

Lud, który lubuje się w malowniczych przezwiskach, wybrał takie imię dla tego drżącego, spłoszonego stworzenia, nie większego od ptaszka, które budziło się pierwsze w całym miasteczku i już przed świtem było na ulicy albo w polu.

Tylko ten biedny skowronek nigdy nie śpiewał.

Tenardier był niski, chudy, blady, kościsty, mizerny, wyglądał na chorego, a w rzeczywistości cieszył się doskonałym zdrowiem; jego szalbierstwa zaczynały się już tutaj. Był zawsze na wszelki wypadek uśmiechnięty i grzeczny wobec wszystkich, nawet i wobec żebraka, któremu odmawiał jałmużny. Dla fasonu często pijał z woźnicami, ale nikomu jeszcze nie udało się go spoić. Kurzył wielką faję. Nosił bluzę, a pod bluzą stary, czarny surdut. Lubił uchodzić za człowieka oczytanego. Mówił chętnie i dużo. Dawał do poznania, że wiele umie. Miejscowy nauczyciel zauważył jednak, że nieraz przekręca wyrazy. Z wyższością wypisywał podróżnym rachunki, lecz wprawne oko znajdowało w nich niejednokrotnie błędy ortograficzne. Tenardier był skryty, chciwy, leniwy i zręczny.

— Obowiązkiem oberżysty — powiedział pewnego dnia żonie — jest sprzedawanie każdemu jadła, odpoczynku, światła, ognia, brudnej pościeli, służącej, pcheł i uśmiechów; zatrzymywanie przechodniów, opróżnianie małych kies i ulżenie dużym kiesom; oberżysta powinien z godnością ofiarowywać schronienie podróżującym rodzinom i ograbiać mężczyzn, i oskubywać kobiety, i obdzierać dzieci, wyznaczać cenę za otwarte okno, za zamknięte okno, za miejsce przy kominie, za fotel, za krzesło, za stołek, za podnóżek, za puchowe łoże, za materac, za wiązkę słomy; powinien wiedzieć, w jakiej mierze odbicie twarzy zużywa lustro, i obliczyć to, i — do pięciuset tysięcy diabłów! — za wszystko kazać zapłacić podróżnemu, nawet za muchy, które zjada jego pies.

Tenardierowa była wysoka, ruda, czerwona, tłusta, barczysta, ogromna i zwinna; było w niej coś z tego plemienia dzikich olbrzymek, które pokazują po jarmarkach siłackie sztuki, podnosząc brukowe kamienie przywiązane do włosów. W domu robiła wszystko — słała łóżka, sprzątała, prała, gotowała, rządziła się i piekliła. Jedyną jej pomocnicą była Kozeta — mysz służąca u słonia. Wszystko drżało od dźwięku głosu Tenardierowej — szyby, sprzęty i ludzie. Jej szeroka i piegowata twarz była podobna do warząchwi. Rosła jej broda. Był to istny tragarz przebrany w babską spódnicę. Klęła, że uszy więdły; chełpiła się, że jednym uderzeniem pięści potrafi stłuc orzech. Kto ją  usłyszał, ten mówił: „To żandarm"; kto zobaczył, jak pije, ten mówił: „To dorożkarz"; kto, zobaczył, jak traktuje Kozetę, ten mówił: „To kat". Kiedy milczała, wystawał jej z ust jeden ząb.

Ta kobieta była przerażającym stworem, który kochał tylko swoje dzieci i bał się tylko męża.

A ten mąż marzył tylko o jednym: żeby być bogatym.

Tych dwoje ludzi — była to chytrość i złość, ożenione ze sobą, zaprząg obrzydliwy i groźny. Takie były te dwie istoty. Kozeta znalazła się między nimi, w środku, uciskana z obu stron. I mąż, i żona dręczyli ją, każde na swój sposób. Bito ją nieustannie — to było dziełem żony; chodziła boso w zimie — to było dziełem męża.

Kozeta dreptała po schodach, prała, myła, szorowała, zamiatała, biegała, harowała, sapała, nosiła ciężary i choć wątła, wykonywała najcięższe roboty. Zła gospodyni i złośliwy gospodarz nie mieli dla niej żadnej litości. Oberża Tenardierów jak pajęczyna schwyciła w swą sieć drżącą Kozetę. Była muchą w służbie u pająków.

Biedne, bezradne dziecko cierpiało w milczeniu.

W wigilię Bożego Narodzenia 1823 roku w niskiej izbie szynku Tenardierów, przy stole, na którym paliło się pięć czy sześć świec, siedziało kilku posłańców i woźniców; pili. Izba była taka jak wszystkie izby w gospodach: stoły, cynowe dzbany, butelki, wino, fajki; światła niewiele, zgiełku dużo. Tenardierową doglądała wieczerzy gotującej się na dużym ogniu, Tenardier przepijał do gości i rozprawiał o polityce.

Kozeta siedziała na swym zwykłym miejscu, na poprzeczce kuchennego stołu, koło pieca. Odziana była w łachmany, na bosych nogach miała chodaki i, w świetle paleniska, robiła na drutach wełniane pończochy dla córek Tenardierowej. Mały kotek bawił się pod krzesłami. Z sąsiedniej izby słychać było śmiechy i szczebiotanie świeżych, dziecinnych głosików: były to Anzelma i Eponina. Weszło czterech nowych gości.

Kozeta zamyśliła się smutnie; choć miała dopiero osiem lat, tyle już wycierpiała, że kiedy się zamyśliła, wyglądała jak posępna staruszka.

Powiekę miała aż czarną po uderzeniu pięści gospodyni, a Tenardierowa, patrząc na nią, powtarzała od czasu do czasu:

— Jaka ona brzydka z tym sińcem na oku.

Kozeta myślała sobie, że jest już noc, ciemna noc, że niespodzianie trzeba napełnić dzbanki i karafki w pokojach nowych gości i że w zbiorniku już nie ma wody.

Koniec wersji demonstracyjnej.