Julian Klaczko

KREWNI

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

I.

II.

III.

IV.

KREWNI

powieść pana Józefa Korzeniowskiego : recenzya

Klaczko Julian

Nie miejcie za złe,że was rozpuszczonych
W swywoli sądzę ; polskiemu narodu
Krzywdę czynicie......

Drużbacka.

Nie myślałem nigdy o nadaniu stalszej i trwalszej formy przedruku artykułom, w pismach czasowych zamieszczonym. Artykuły takie, potrzebą chwilową zazwyczaj wywołane, rzadko mają prawo do życia więcej niż chwilowego. Pozwoliłbym też i tym kartkom ulecieć z wiatrem — aura popularis! — gdyby nie następujące okoliczności :

Pierwsze numera Wiadomości Polskich z bieżącego roku, w których recenzya Krewnych znalazła zamieszczenie, skutkiem nieobrachowania, w bardzo małej, w daleko mniejszej od następnych numerów liczbie exemplarzy zostały odbite. Wielu obywateli z kraju, wielu nawet prenumeratorów dziennika, napróżno się o nie zgłaszało. Wprawdzie, niektóre pisma krajowe (dzięki im szczere!) udzieliły nie jeden ustęp z mojej recenzyi. Ale ustępy te nie są dostateczne do sformułowania bezstronnego wyroku w procesie, który mi bardzo rozpowszechnione dzienniki warszawskie z tego powodu wytoczyły i wytaczają. Przedruk więc tych artykułów ma tylko na celu, ułatwić publiczności rozpoznanie sprawy.

Na pośrednie i bezpośrednie repliki dzienników warszawskich odpowiadać, nie widzę potrzeby. Nie dotknęły one, i — mimo najlepszej, gdyby nawet była , woli — dotknąć też nie mogły głównego punktu sporu, jedynej kwestyi w tej polemice ważnej, żywotnej: bo polskiej. Tę niemożność, wynagrodziły sobie wprawdzie rzeczone pisma insynuacyami i osobistościami; nazywały mnie naprzemian "niecnym", "niegodziwym", "bezczelnym" i "szalbierzem". Wszakże, podobnego rodzaju polemikę, w milczeniu przepuścić godziło się; epitela zaś owe, chociaż wcale niehomeryczne, homeryczny tylko śmiech we mnie wywołać mogły.

Osoba powieściopisarza, była i jest mi zupełnie obojętny ; sama nawet powieść jego, nie była głównym celem mego rozbioru. Obchodziła mnie tylko, jako znaczący objaw pewnego, a niebezpiecznego w naszej literaturze kierunku. Obrońcy pana Korzeniowskiego widzą tylko osobę, gdzie mnie jedynie zajmowała sprawa. Ja broniłem sumienia polskiego; oni prawią mniej lub więcej szczere, mniej lub więcej dobrowolnie grzeczności człowiekowi. Ale na polu myśli i zasad, dywersya nie prowadzi do wygranej, a hałaśne krzyki niekoniecznie tu dowodzą zwycięztwa, ani nawet wiary w siebie.

O jednym jeszcze pozwolę sobie nadmienić szczególe. Przeciwnicy moi wciąż mi wymawiają, że z ukrycia, pod bezpieczną (?!) zasłoną anonymu, targnąłem się na człowieka, który z podniesioną wystąpił przyłbicą. Risum teneatis!... Jakbym sio do autorstwa owej krytyki nie odrazu był przyznał! Jakbym je kiedykolwiek zataić usiłował! Jakby imię moje było zagadką dla tych, którzy w jednym tchu z tym zarzutem, ciągłe zarazem robią przycinki do moich osobistych i prywatnych stosunków! Zabawniejsza jeszcze, że ci sami panowie, co mi moją skryto bójczość zarzucają, replik jednak swoich — nic podpisują, i w prawdziwem się chowają ukryciu!!!... Zaprawdę, chciałoby się mi zawołać z Wallensztejnem :

War der Gedank nicht so verwünscht gescheidt,
Man wär' versucht, ikn herzlich dumm zu nennen!

Paryż, dnia 20 Maja 1857 r.

J. K

I.

Można temu złorzeczyć lub przyklaskiwać, można w imię ideału nad tem ubolewać, albo w imię postępu z tego się cieszyć, ale niemożna temu zaprzeczyć, że wszystko w naszych czasach dąży do upowszechnienia a zarazem i do spowszednienia. Myśl już nie jest numizmatem starannie zbieranym przez miłośników, przechowywanym i cenionym przez rzadkich znawców ; jest ona monetą przechodzącą z rąk do rąk, przez rąk jak najwięcej, i w miarę właśnie im większego obiegu, tem bardziej cenioną. Ale ta moneta bywa nieraz bardzo mieszanego kruszcu, a w obiegu swoim traci zazwyczaj wzniosłe piętno, nadane sobie pierwotnie w tajemniczej ducha mennicy. Koło cywilizacyjne coraz się rozszerza ; promień oświaty nie spoczywa już wyłącznie na wyżynach społeczeństwa i daleko głębiej przenika; nietylko same wielkie mianowniki, ale i massy wchodzą w rachubę świata politycznego i moralnego — i któż nie zechce w tem uznać opatrznej woli, któż będzie śmiał zaprzeczyć historycznej konieczności tej przemiany? A wszakże, jak we wszystkich przemianach, tak i tutaj, niepowetowane straty idą w parze z niezaprzeczonemi zyskami, i z dojrzewającym owocem nie jeden piękny liść opada — liść, niejednemu od samego owocu milszy i droższy. Horyzontalna dynamia ludzkości się wzmaga, ale wertykalna opada; działania stają się obszerniejsze, ale dzieła drobniejsze; ogół potężnieje, a indywidualności maleją. W dwóch jedynych wielkich wojnach, których był świadkiem wiek nasz po skończonej epopei napoleońskiej, palmę zaszczytu, palmę powszechnego uznania odniósł ni wódz żaden , ni żaden naczelnik ; odniosło ją dwóch bohaterów, "których imię legia" , Czwartak i Zuaw : imię pułku nie hetmana, imię massy nie osoby — rzec także można, imię ducha nie geniuszu.

Ten sam objaw postrzegać się daje i w literaturze współczesnej. I tu coraz mniej widzimy mistrzów słowa, a coraz więcej pisarzy; coraz mniej arcydzieł, a coraz większy ruch literacki. Artyści, poeci, nie tworzą teraz w zaciszu natchnienia dla umysłów wybranych, sympatycznych, dla tych, z którymi ich łączy spółka ducha i uczucia. I oni też przedewszystkiem massy mają na widoku; massy narzucają im swoje warunki, swoje zachcenia, swoje potrzeby, z których największą a bodaj najfatalniejszą jest : potrzeba ciągłego spożywania pokarmu, choćby najmniej zdrowego. Jeszcze tak niedawno powiedział Schiller, iż "kto najlepszym swego czasu zadosyć uczynił, ten uczynił dosyć po wszystkie czasy" — ale jakżeż prędko przebrzmiały te piękne, te dumne słowa! Nie najlepszych, ale najliczniejszych swego czasu usiłują zadowolnić obecni pisarze, i dość uczynili, gdy wyrobem swym zapełnili próżnią jednego wieczoru i jednego feletonu. Nic charakterystyczniejszego pod tym względem, nad owe wyrażenie ruchu literackiego, o którymeśmy dopiero co wspomnieli, które w tak powszechne weszło używanie, i które tak naiwnie przypomina pokrewne wyrażenia o ruchu kapitałów, kolei żelaznych, i t. d. Ale ze zjawiska tego chyba tylko te statystyczne dusze cieszyć się potrafią, które i duchowe bogactwo według ekonomicznych praw popytu i odbytu oszacować zamyślają, które nie o jakość, ale o ilość dzieł się pytają i przemysłowe gospodarstwo radeby rozciągnęły aż do niwy poetycznej. Ula każdego myślącego i czującego przeciwnie, fakt to będzie bolesny, przestraszający, i stanie się dlań źródłem niejednego skrupułu, niejednej gorzkiej uwagi. Umysł najskłonniejszy do sympatyzowania z ogólną, niwelującą dążnością wieku, najskorszy do uznania jej konieczności, do hołdowania jej sile, do głoszenia jej dobrodziejstw, zachwiać się jednak musi i zaniepewnić, skoro owa dążność się objawia i w dziedzinie sztuki, skoro twory za palu, uczucia i wyobraźni przybierają powszechne, średnie roz miary szczęśliwej mierności, skoro i potok natchnień zaczyna płynąć — potocznie, coraz szerszeni, ale i coraz płytszem kory tem. Mniej pałaców a więcej porządnych chat; mniej świetnych czynów, a więcej dobrych uczynków; mniej bohaterów, a więcej obywateli; mniej półbogów, a więcej ludzi.. . . Zgoda! Ale czy też i mniej geniuszów a więcej talentów, mniej Rafaelów a więcej Dowów, mniej Irydionów a więcej Gawęd? ... Żądać, lub tylko dozwolić tego, aby sztuka przestała być idealną., natchnioną ; żądać, lub tylko dozwolić tego, aby lot swój niebieski zwinęła i poziomego nam dotrzymała kroku , aby zamiast nas prowadzić do słońca, z nami przy naszej ekonomicznej zasiadała lampie — nie justże to nietylko ubliżyć jej godności, ale odebrać jej wszelką racyą bytu? Bo jakież inne jej powołanie, jakież inne może być zadanie jak to, aby nas z cieśni codziennych stosunków prowa dziła w świat rozleglejszy i piękniejszy, w świat, w którym ustają wszelkie przypadkowości i mierności naszego zwykłego życia, w którym zapił tworzy cudy, a natchnienie lamie, czego rozum łamać nie jest w stanie? I czyż właśnie w czasach jak dzisiej sze, nie większa tego, niż kiedykolwiek potrzeba? Czyż właśnie w epoce, w której wszystko maleje i powszednieje, niepo trzeba aby przynajmniej poezya nam przedstawiała figury wielkie, idealne; aby wśród otaczającego nas zewsząd dymu, nie dział ale kotłów, odsłaniała nam raz poraz czyste, i jak najczystsze niebo Olimpu; aby nam dała poznać, poczuć, przeczuć choćby tylko, że jest jeszcze wyższa moralność nad dobrze zrozumianą Franklina, i cudowniejsza jeszcze droga nad railway — ta, która od serca prowadzi do Boga?...

Jeśli z tego stanowiska zechcemy zapatrywać się na znaczenie i powołanie literatury, niełatwo nam przyjdzie wtorować tym naszym pismom krajowym, warszawskim szczególniej, które z taką chlubą i z takiem zadowolnieniem wspominają o wzrastającem coraz bardziej piśmiennictwie naszem, o wzmagającej się liczbie autorów i rozszerzającym się kole czytelników ; i będziemy nieraz musieli żałować tych ledwie co ubiegłych, a jednak już tak dalekich czasów, w których rzadkie a wielkie geniusze trzymały pochodnią myśli. Mniej wówczas było piszących, ale ileż natchnionych! Mniej wtenczas było czytelników, ale ileż za to serdecznych wielbicieli! Mniej biegłości i rutyny, ale ileż zapału i prawdziwego namaszczenia! Dzieła nieobjawialy się jak dziś tłumnie i stosami, ale każde z nich było prawie czynem, wypowiadało — czasami nawet przepowiadało jakąś wielką kryzę w życiu politycznem lub moralnem, obejmowało w sobie cały świat myśli i uczuć, i ociężałą bryłę człowieka nowemi pchało tory. Literatura nietoczyła się, jak teraz, ciągłem, jednostajnem i powolnem korytem ; wyrywała się tylko raz poraz falami, ale falami potężnemi, które uderzając i rozbijając się o męzką pierś narodu, zostawiały po sobie perły i korale — i te pieśni nieśmiertelne, z których późne wieki uplotą wieniec Polski ówczesnej. Wiesław i Marya, Grażyna i Konrad , Zamek Kaniowski i Król Zamczyska, Historya Powstania i Dziady, Księgi Pielgrzymstwa i Pan Tadeusz, Nieboska i Irydion, Przedświt i Psalmy, Anhelli i Beniowski, Rzecz o Słowiańszczyznie i Ojcze - Nasz, każden z tych utworów był objawieniem, był hasłem do wielkiego boju, był wyzwaniem : nieraz do zwycięztwa, nieraz i do klęski, ale w każdym razie wyzwaniem do walki, do ścierania się sił moralnych, do spotkania się duchów w najwyższej sferze myśli i wiary. Prawdy były żywotne, a błędy tytaniczne ; wieszczenia były sybilińskie, a złudzenia prometeuszowe. Każden z tych utworów przedstawiał czyny i charaktery, do których gdy się człowiek choć myślą tylko dociągał, już się stawał wyższym i szlachetniejszym, już szukał szabli u boku , bratniej dłoni obok siebie; każden z nich dotykał najgłębszych tajemnic ducha i najstraszniejszych zagadek bytu, i pleśniejącą korę zdzierał z drzewa życia i wiedzy. Nad każdem z tych dzieł dumał naród długo i uroczyście ; z każdego z nich odbierał wrażenia silne i trwale ; w słuchaczach była ta wzniosłość, co i w wieszczach , a spory nawet tych wieszczów nosiły cechę niewypowiedzianej wielkości! Bo któż np. obecne mizerne kłótnie naszych literatów, będzie śmiał porównać z ową prawdziwą tytanomachią Juliusza i Psalmisty, % owym sporem uroczystym, gromowładnym, który błyskawicą geniuszu raz jeszcze rozświecił niezmierzone głębie ludzkości, i o którym zaprawdę słowami jednego z jego uczestników powiedzieć się godzi, że w nim walczyły

nie wrogi,
Lecz dwa na słońcach swych przeciwnych — Bogi !

Takich wielkich zadań niestawia już sobie teraz literatura nasza. Brak jej do tego widocznie potrzebnego namaszczenia, możei sumienia; brak jej przedewszystkiem tego piętna cierpienia, o którem mówi Mickiewicz, że jest wcale rożnem od boleści pojedynczego człowieka i artystowskiej : cierpienia za miliony. Widać owszem wszędzie pewne zadowolnienie, jakąś sceptyczną rezygnacyą na status quo, jakieś rodzenie bez bólu i bez miłości. Wszędzie uderza ubóstwo myśli, poziomość życzeń, i to próżniactwo ducha, które bynajmniej niewyklucza zadziwiającej nieraz; pracowitości pióra. Ztąd i owe zdumiewające niekiedy zaniedbanie stylu, luźne i znużone przeprowadzenie żywo z razu poczętego planu, w ogóle robota pospieszna, a dowodząca tylko nieuszanowania publiczności i własnej pracy.

Że w tukiem usposobieniu umysłów, romans musiał się stać naczelną formą twórczości, jest pojawem równie naturalnym jak bolesnym. Żadna bowiem inna forma do lego stopnia nieodpowiada tej łatwości poczęcia i przyjęcia; żadna inna niewymaga mniej skupienia myśli w autorze, uwagi w czytelniku. Romans jest epopeą status quo, jest poetycznem uświęceniem codziennoici; a pod tym względem rozpowszechnienie jego i wziętość którą zyskuje, bodajby tylko były estetycznym a nie etycznym symptomem , — symptomem niebezpiecznym stanu ducha narodowego! Bo zaprawdę źleby było, gdyby duch polski chciał wejść w ugodę z obecnością i koncessyc robić ze swego ideału ! Do tej ugody i do tych koncessyi romans poniekąd prowadzi... Wiemy wprawdzie, że romans u nas inne ma uroszczenia ; że według jego pisarzy, ma on być formą nową, a nawet ostateczną poezyi, i spadkobiercą wszystkich innych poważnych rodzajów; że p. Korzeniowski uważa go za punkt Archimedesa twórczości, z którego "śmiało wywraca dawniejszą poetykę, nawet swoję własną" i "próżnemi nazywa wszelkie oczekiwania wyższych i bardziej podnoszących utworów" ; że p. Kraszewski wita w nim "zwrót ludzi ku badaniu własnego życia, ku jego praktyce, ku poznaniu samych siebie, ku rozpatrzeniu się w sprężynach machiny społecznej"; że taki podniosły i szlachetny myśliciel jak p. Cieszkowski, spodziewał się po nim "samorodnego skojarzenia i jednorodnego rozwinięcia żywiołów poetycznego i filozoficznego" . Ale wiemy także, na jak wątłych podstawach ugruntowana jest cała ta dziwna estetyka, i na wszelkie roszczenia teoretycznej kombinacyi mamy odpowiedź gotową w doświadczeniu historycznem. Romans bowiem niejest bynajmniej nieznanym i naszemu tylko czasowi właściwym rodzajem poezyi. Znali go już Grecy, znały go wieki średnie, i niemały stos tych płodów spalił balwierz rycerza z La Manchy. Ale u Greków, jak i w wiekach średnich, z tamtej jak i z tej strony Pireneów, był on zawsze tylko objawem i dowodem wycieńczającej się wyobraźni, usychającego natchnienia i rozbudzonej żądzy zabaw, w miejsce dawnej poważnej potrzeby ideału. Teoretyków naszych, przed dziesięcią laty, uwiódł chwilowy a potężny sukces, które miały ówczesne płody Balzaka, Sanda, Eugeniusza Sue i Dumasa. Niechże im będzie odpowiedzią dzisiejszy stan literatury francuzkiej, w której romans zużył się do szczętu, a twórczość widocznie nowej szuka formy !

Od surowego sądu o tym rodzaju piśmiennictwa niemoże też nas odwodzić i ta jego sławiona użyteczność, którą najwięcej łu dzą umysły. Ileż, wołają, wiedzy powieść rozszerza między massa mi; ileż uczuć i wyobrażeń budzi w tej publiczności, której stan kultury zabrania przystępu do wyższych sfer nauki i sztuki ; ileż poetyczności rozlewa przez to między niższe warstwy! Te i tym podobne dają się słyszeć głosy na cześć tej poetycznej encyklopedyi... Ileż złudzeń w tem wszystkiem, odpowiemy my znowu na to, ile dobrowolnego zaślepienia, ile nieznajomości mass i serca ludzkiego! Jeśli gdzie niedouctwo gorszem jest od nieu ctwa, to niezawodnie tam, gdzie nauka jest tylko przyprawą fan tazyi, gdzie gruntowny wykład niemoże być udzielanym, ani nawet żądanym, gdzie nauczyciel żadnej nie ulegając kontroli, przed własnem nawet sumieniem ma wymówkę, że sam sobie swój świat stwarza! A jakżeż niebezpiecznemi znowu są przykłady, które najlepsze nawet stawiają romanse! Jakżeż szkodli wemi są ich ideały — tem właśnie, że nam są przystępnemi! Epopea, Tragedya, tworzą nie tylko ludzi idealnych, ale i sferę idealną, którą ich od nas zbawiennie oddzielają; budzą w nas szlachetne uczucia podziwu, uwielbienia, nie wywołują chęci złego naśla downictwa. Romans przeciwnie, na gruncie domowego życia, w powszedniem otoczeniu, wyprowadza figury wpółpoetyczne, wpółrealne, tak zwodnicze właśnie — dla wpółukształconych. Któż kiedy spotkał się w życiu z Makbetem lub Learem; a jakżeż często ujrzymy dobrowolne a nieszczęśliwe kopije bohaterów Sanda i Balzaka! Cóż dopiero, jeśli romans, jak u nas, staje się wyłącznym i powszednim chlebem czytającej powszechności, absorbuje wszystkie talenta i jedyny prawie głos publiczny zabiera?.... "Drażniące opowiadanie namiętności, dramat życia obecnego, jak go pojmujemy, niedotyka przyczyn, przedsta  wia tylko skutki, które są raczej zaraźliwe, niż korzystne dla umysłów pozbawionych wszelkiej innej uprawy. Było zawsze mojem zdaniem, że dobre romanse są bardzo użyteczne lecz dla odpoczynku, nigdy zaś jako wylączny i ciągły pokarm umysłów"... Któż wyrzekł te głębokie, pamiętne słowa? Zaprawdę, nie pedant żaden, lub moralista, których sąd p. Cieszkowski odrzuca, ale najznakomitszy, najgenialniejszy z nowoczesnych romansopisarzy : Georges Sand! I na tem godnem uwagi wyznaniu, przerywamy nasze ogólne postrzeżenia, przechodząc obecnie do szczegółowego rozbioru jednej z najcelniejszych polskich powieści, jaka się pojawiła w roku dopiero co ubiegłym.

Koniec wersji demonstracyjnej.

II.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej