Edward Lubowski

KROK II

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ I.

ROZDZIAŁ II.

ROZDZIAŁ III.

ROZDZIAŁ IV.

ROZDZIAŁ V.

ROZDZIAŁ VI.

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ IX.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XI.

ROZDZIAŁ XII.

ROZDZIAŁ XIII.

ROZDZIAŁ XIV.

ROZDZIAŁ X.

ROZDZIAŁ XVI.

ROZDZIAŁ XVII.

ROZDZIAŁ XVIII.

ROZDZIAŁ XIX.

KROK DALEJ

powieść

Tom II.

Lubowski Edward

ROZDZIAŁ I.

CZY UCIEKA SIĘ PRZED SAMYM SOBĄ?

Gdyby śmierć gnała księcia, nie uciekałby szybciej. Był pewny, że każdy krok oddalający go od niej, oddala go tym razem na zawsze. Gdy twarzy jej widzieć nie będzie, zniknie i czar złowrogi... dlatego ujrzawszy wieżyce rodzinnego zamku, odetchnął pełną piersią ze swobodą człowieka, który wydobył się nareszcie z ciemnicy na światło i powietrze.

Nie zachodząc do swych pokojów, pospieszył do matki. Z niezwykłą czułością ucałował jej ręce, a potem zwracając się do siostry, czytającej głośno matce gazetę, zawołał:

— Dziś na mnie kolej Anno, ty zagrasz i zaśpiewasz. A odtąd mam nadzieję, że będziemy częściej razem!

— Cieszy mię, że nareszcie będę mógł z tobą czasem pogawędzić — odezwał się hrabia Symforyan, siedzący głębiej przy kanapie, — a przytem zawsze wielka radość w domu, gdy marnotrawny syn powraca.

— A nie, mój bracie! — odparła żywo księżna — porównanie to nie dla mego syna, nie dał mi on nigdy do niego powodu. Wprawdzie od kilku miesięcy bywa czasem roztargniony, często smutny, ale młodość miewa swoje tajemnice, które ja przynajmniej doskonale pojmuję. Moje dziecko, dobrze, żeś właśnie przyszedł, bo zbieram się już oddawna na zapytanie się ciebie o radę.

— Czyli, że ja zapewne niepotrzebna — zawołała wesoło księżniczka Anna, powstając i uśmiechając się do matki.

— Chodź zemną, droga Anulu — zbliżył się hrabia — zaśpiewasz mi moje dumy ukraińskie, których się nigdy dosyć nasłuchać nie mogę.

— I brat będziesz nam potrzebny! — rzekła księżna z przyciskiem.

— Powrócę, a teraz pójdę z moją Anulą. bo już później gdy się goście zjadą, ani czasu na to nie będzie, ani Anula odwagi na śpiew nie znajdzie.

Wziął pod rękę księżniczkę i oboje mówiąc sobie coś po cichu i głośno śmiejąc się, wyszli. Książę Adam przysunął krzesło bliżej i rzekł:

— Jestem na rozkazy mamy.

— Chciałam z tobą pomówić mój Adamie, a choć wspominałam o tem zlekka hrabiemu, lecz bądźcobądź, tyś głową rodziny.

— Nie mamo, zawsze tylko wykonawcą twojej woli.

— Dobrze, dobrze moje dziecię, ale tak jest, jak mówię. Przedewszystkiem powiedz bezstronnie, nie jak brat, jak ci się podoba Anula?

— Prześliczne, rozumne i takie dobre dziecko, że tylko zazdrościć temu, który jej rękę otrzyma.

— Przyznać muszę równie bezstronnie, o ile bezstronną mogę być w tym wypadku, że podzielam twoje zdanie. Pan Bóg pobłogosławił mi bo jest piękną, ale że jest szlachetną aż do gotowości do poświęceń; a przytem roztropną, bystrą i bardzo intelligentną, to wprawia mnie w słuszną dumę, lubo i nabawia troską.

— Domyślam się dlaczego, ale wszak ona jeszcze tak młodą!

— Prawda, jednak wiesz dobrze, że o partyą dla niej nie łatwo, i że dziś już bacznie naokoło rozglądać mi się trzeba... Powiedz sam, zastanowiwszy się rozważnie, czy w naszej okolicy mogłabym z czystem sumieniem, znaleźć dla niej godnego ze wszech, miar człowieka? Niestety! za niższego stanowiskiem w świecie, wyjść niepodobna córce naszego domu, a jacyż są równi jej rodem i znaczeniem?! Książę Paweł bez ukształcenia, próżniak, nie pojmujący żadnych obowiązków, nie umiejący nawet administrować swoim wielkim majątkiem, jednem słowem pasorzyt; — książę Zdzisław, liczący więcej głośnych skandalów, aniżeli lat życia; hrabia Antoni, człowiek dobry i łagodny, ale miękki i bez charakteru, hrabia Zygmunt spekulujący na giełdzie, jak lada przywłoka niemiecki. Nie, niestety, tu dla niej nie widzę nic, boć przecie Anuli drogiej nie oddam za miljardy człowiekowi, któregoby szanować nie mogła. Przyznaj sam.

— Tak — odrzekł, zamyślony i z mimowolną goryczą, książę Adam — prawda, na pozór, mamy dosyć reprezentantów znakomitych rodów, ale kto ich tak zna, jak my...

— Nie uprzedzaj się Adamie zanadto, są i zacni, i źleby było gdyby ich nie było wielu, mówiłam ci tylko o bliższem naszem otoczeniu; o innych, mieszkających od nas daleko nie wiem, ani dowiadywać się nie przystoi, a zresztą informacye nie zastąpią osobistego przekonania.

— Zaczekajmy mamo, gdy Anna wejdzie w świat, wszak dotąd nie zna go prawie, zniknie przyczyna twoich niepokojów.

— Otóż właśnie, że zaszedł wypadek, o którym pomówić z tobą pragnę. Przed kilkoma dniami otrzymałam list od księżnej Izy, naszej przyjaciółki i krewnej. Pisze mi, że oczekuje u siebie w gościnie lorda Sydneya, z którym się zna oddawna, a który zeszłego roku w Biarritz ujrzawszy Annę, gdyśmy już byli na wyjezdnem, marzy odtąd o niej nieustannie i błaga Izę o pośredniczenie...

— Jak się ten lord zowie? — zapytał książę, trąc czoło i chcąc sobie coś przypomnieć.

— Sydney.

— Dziwna rzecz.... nazwisko, zdaje mi się, znam. ale zkąd? lecz mniejsza o to. cóż więcej pisze Iza?

— Wychwala jego osobę, ukształcenie, ród, znaczenie i majątek, dając mi do zrozumienia delikatnie, że byłaby to wyborna partya dla Anuli. Dodaje, że nie jest on już pierwszej młodości, ale zawsze bardzo przystojny, a w naszym kraju który polubił, pragnąłby na pół się osiedlić, przez zakupno ogromnych dóbr ziemskich, Jakkolwiek znam Izę z exaltacyi, lecz przyznasz. że zastanowić się warto.

— Wydawać Anulę za cudzoziemca! nie, nie, z zasady już jestem temu przeciwny.

— I ja nie jestem za tem. jeżeli jednak sprawdzi się, że człowiek ten oprócz powyższych warunków, posiada istotne zalety...

— Przecież i u nas poszukawszy dobrze, droga mamo, znajdzie się zacny młodzieniec, a pozbawiać ją rodzinnego kraju, stosunków, do których od dzieciństwa przywykła, nie — mnie sprawia to ogromną przykrość, a jej, ręczę, sprawi jeszcze większą.

— Jeżeli się on jednak jej spodoba?

— Ha, w takim razie... lecz dotąd jeszcze mamy czas... ona ma zaledwo ośmnaście lat...

— To też ten lord Sydney przyjedzie dopiero do Izy na przyszłą zimę.

— Mamy więc czas... A czy wuj wie co o tem?

— Lekkom mu tylko napomknęła; znając go wszakże, nie wątpię że będzie za tem. on. dla którego arystokracya całego świata, jest jedną tylko rodziną.

W tej chwili dał się słyszeć turkot zajeżdżającego powozu, a wkrótce potem wesołe głosy w dalszych salonach, przerwały rozmowę matki z synem.

— Poznaję głos Brodeckiego i Farmera! — zawołał książę.

— A! poczciwe chłopcy, lubię ich bardzo! — rzekła z wypogodzonem czołem księżna.

— Ucieszyłby się Farmer, gdyby posłyszał, że go mama chłopcem nazywa.

— Prawda — rzekła księżna, powstając — Farmer nie jest już chłopcem, ale człowiekiem, którego dzielność i energią brać wam wszystkim za przykład.

— Wierz mi mamo — odrzekł książę, podając jej ramię i prowadząc ją do salonów, zkąd słychać było głosy, — że podziwiam go i wielbię, ale przykład nic nie pomaga, z energią urodzić się trzeba.

Posępny obłok spadł mu na czoło.

— Nie Adamie, energią się wyrabia — mówiła gorąco matka, jakby idąc za swą tajemną myślą — zdobywa się trudem strasznym, męką, poświęceniem, ale dlatego właśnie, jest ona zasługą.

Kiedy weszli do frontowego salonu, wychodzącego na wspaniałą, szeroką terassę, z której widok ciągnął się daleko na okoliczne pola i wioski, Brodecki stał z hrabią Symforyanem we drzwiach oszklonych, rozmawiając żywo półgłosem, a księżniczka siedząc przy fortepianie, słuchała z niezmiernem zajęciem opowiadania Farmera. Męzka jego twarz ocieniona krótką przystrzyżoną brodą, oświetlona blaskiem wielkich, przenikających a przytem smutnych oczu, odbijała dziwnym kontrastem od rysów twarzy księżniczki, regularnością idealnych prawie, a mimo to nie surowych, lecz przeciwnie porywających nadzwyczajnym wdziękiem dobroci i pogody.

Wdzięk ten płynął z uśmiechu nieporównanego czaru, z ciemnoniebieskich oczu drgających śmiechem młodości, a przecież w chwilach wzruszenia lub uniesienia, zmieniających się błyskawicznie w łzę lub iskrę, z czegoś, co określić się nie dając, zachwyca jednak urokiem przeczystej dziewiczości

Patrząc na nią i słuchając jej miało się wrażenie jakby jakiejś muzyki słodkiej a wspaniałej, dolatującej ucha naszego z wysoka, z za obłoku, uspakajającej błogo i uweselającej tak, jak uwesela czyn piękny, rozgrywający się przed nami malowniczo. Czuło się, że ona dzieckiem w nauce życia, ale że w chwili próby, stanie od razu. bez powolnych przekształceń, jak kobieta dzielna w całem znaczeniu tego słowa. Cała jej postać tchnęła niezwykłą godnością, nie tłumiąc radości niewinnych rozkwitającego dziewczęcia. Głos jej niezmiernie śpiewnego brzmienia, dźwięczał w uszach, jak dogasająca melodya cudownej piosenki, a śmieszek jej. perląc się jak kaskada, porywał za sobą, podsuwając obrazy szczęścia.

Dziwny zaiste, nieprzeparty urok przykuwał najobojętniejszych, do tego dziewiczego zjawiska, roztaczającego naokoło według kaprysu czy usposobienia, smutek lub wesele. Mężczyzna i najzepsutszy, odejścby od niej musiał z mimowolnem westchnieniem, z żalem i tęsknotą, że stoi od niej tak daleko, a najbliżsi ci, co znali jej duszę nieskażoną nawet przeczuciem zła, wielbili ją tak. jak się wielbi dzieło Stwórcy doskonałe.

Baron Farmer kochany przez księcia Adama jak brat, szanowany przez matkę, jak nikt ze znajomych i krewnych, z księżniczką Anną, którą znał dzieckiem dorastającem, zachowywał się, jak młody jeszcze, ale bacznie na każdy krok swej córki uważający ojciec. Rozmawiał z nią poufale i serdecznie, atoli z powagą człowieka, który każdej chwili gotów się przerzucić w nienudnego mentora. Więc przynosił starannie przez siebie wybrane książki i rysunki, opowiadał jej ciekawe epizody z dziejów życia, takie jednak, które ją mogły zastanowić poważniej, a przytem umiał ją rozśmieszyć, zabawić, podbudzić do studyów w czytaniu i w muzyce, bo sam śpiewał z nią często, bardzo pięknym i wyćwiczonym barytonem, a przedewszystkiem umiał ją zawsze zająć. Dla tego każde jego odwiedziny w domu księztwa, były dla niej prawdziwą radością, z którą się nie taiła i którą też wszyscy w domu z nią razem podzielali.

Właśnie gdy księżna weszła z synem, kończył baron opowiadanie o jednym ze swoich leśniczych, który w chwilach wolnych biorąc od niego książki, kształcił się sam z zapałem, a czując instynktowną chętkę do pisania, napisał obrazek z życia ludu. pełen prawdy i malowniczości.

Baron streszczał umiejętnie i zajmująco, a księżniczka posądzając go w duchu, iż to on w głównej części przyczynił się do piękności tego obrazka, dziwiła się zarazem, że ma tyle czasu na wszystko i tyle dobrych chęci dla każdego.

Baron ujrzawszy księżnę, powitał ją z uszanowaniem, całując podaną sobie serdecznie rękę. tak samo i hrabia Brodecki, zapytany wesoło przez księżnę, nad czem konspiruje z hrabią Symforyanem. I wnet całe to nieliczne grono zbliżywszy się do siebie, rozpoczęło rozmowę ożywioną, poufałą, a przecież nacechowaną tym dobrym tonem, który znamionuje doskonale wychowanie i wzajemny szacunek.

Hrabia Symforyan miał słabość do Brodeckiego. Nazywał go "lekkoduchem, " "ptakiem nieosiedlonym w gnieździe" — ale lubił jego dobry humor, prawość i zapał, lubił go wreszcie za to, że umiał on słuchać cierpliwie jego gorzkich narzekań na zdegenerowanie wielkich familij, i na hołdowanie najnowszym prądom fałszywej cywilizacyi. Zazwyczaj też zabierał Brodeckiego ze sobą na wyłączną swoję rozrywkę, zimniej się zachowując względem barona, który, mimo że go szanował, był dlań zawsze człowiekiem innego świata, dla tego. że jak mówił: "nieszczęśliwie się urodził. "

Księżna między innemi, ciekawą była dowiedzieć się od barona, czy już odkupił majątek ziemski od Steina. na co baron odrzekł, śmiejąc się:

— Doczekałem się dziwnego w naszym kraju experymentu, bo niemiec ten. podstępnie stawszy się panem tak wielkich dóbr, chciał równie podstępnie, ale z większą bez porównania skwapliwością, pozbyć się ich znowu. Zrazu chciał sprzedać z prawem odkupu, czego mu wręcz odmówiłem, potem żądał ogromnej summy, alem mu odpowiedział, że tyle tylko zapłacę ile dał on sam. Zmięszał się Niemiec, nie przypuszczając zapewne, że znam tak dobrze jego łotrowstwa, spuścił jednak zaraz z ceny i dziś mogę powiedzieć, żem zapłacił ledwo połowę rzeczywistej wartości majątku.

— Dlaczegoż się tak wyprzedaje? — spytała księżna.

— Pieniędzy mu trzeba na spekulacye giełdowe, zdradził się z tem przedemną, to też żałować nie będę, gdy maleparta pójdą do czarta.

— Pan Regensborg jednak nie idzie za jego przykładem — wtrącił ironicznie hrabia Symforyan — owszem zakupił lasy kameralne.

— Także na spekulacyą, w którą ja się nie wdam — dodał baron.

Książę Adam niespokojnie poruszył się na krześle.

— Znajdzie on dosyć naiwnych — ciągnął nielitościwie hrabia Symforyan — którzy wpadną w zastawione przezeń sidła.

— O to go nie posądzani — rzekł teraz książę Adam — dotychczas nie splamił się żadnym, dwuznacznym czynem, a co do spekulacyi, jest ona taką jak inne, a może i lepszą.

— Wszelka spekulacya nie jest dla porządnego człowieka — rzekła żywo księżna.

— A zwłaszcza dla dobrego szlachcica — dokończył hr. Symforyan.

Baron zbliżył się na te słowa do księżniczki, ciągle siedzącej przy fortepianie i dobierającej akordów, lecz księżna zwróciła się wprost do niego, mówiąc:

— Baron objaśnisz nas bezstronnie, czy spekulacya jest bezpieczną drogą dla naszych ziemian?

— Bezpieczną — odrzekł baron — nie jest nigdy spekulacya, a tembardziej dla naszych obywateli, którzy nie mają doświadczenia i wrodzonej obrotności, ale nie zdaje mi się, iżby spekulacya pana Regensborga, zasługiwała na potępienie.

Książę Adam spojrzał na swego przyjaciela z wdzięcznością, sam nie wiedział dlaczego, boć przecie powziął postanowienie zerwania z jego żoną na zawsze.

— A jednak pan byś się w nią nie wdał, jak sam rzekłeś — nacierał hrabia Symforyan.

— Ja co innego — odrzekł z ironicznym uśmiechem baron — ja jednak hrabio, staję się przez to renegatem we własnej rodzinie.

I biorąc truty z fortepianu, położył je przed Anną, prosząc ażeby zagrała mazurka Chopina.

Księżniczka zaczęła grać. książę Adam nagle osowiawszy, wstał i zbliżył się do szklannych drzwi, prowadzących na taras — hrabia Symforyan mrugnąwszy znacząco na księżnę, zaczął zcicha rozmawiać z Brodeckim, który przez cały ten czas milcząc, niespokojnie patrzał na zegarek. Spostrzegł to hrabia Symforyan i zapytał:

— Cóż ci się tak spieszy?

— Mamy wracać przed wieczorem, obiecaliśmy pannie Luli.

— Aha. rozumiem! — rozśmiał się hr. Symforyan.

— Nie. nie, tylko należy obietnicy dotrzymać — tłómaczył się Brodecki.

Księżna znowuż siedząc nawprost fortepianu. . zadumała się smutno, nie spuszczając z oczu syna. który stał ciągle przy szklannych drzwiach, bębniąc palcami po szybach.

Mazurek Chopina ratował zakłopotanie wszystkich, ochraniał przed dalszą rozmową w tym przedmiocie, która dla niektórych stać się mogła przykrą, a nawet bolesną. Przed kilkoma bowiem dopiero tygodniami, wyrozumiał hrabia, jak wiemy, ze swego siostrzeńca, iż wejdzie on do spółki z Regensborgiem, nie wiedząc iż stała się już ona faktem spełnionym.

Po chwili księżniczka grać przestała i zerwała się szybko, jakby żałując, że tak długo mateczki swej nie pieściła. Ukląkłszy przed nią, zaczęła ją całować po rękach i twarzy.

Wrócił matce błogi uśmiech na usta, a głaszcząc ją po lśniących, długich włosach, rzekła:

— Dlaczego już nie grasz moja Anulu?

— Stęskniłam się za mamą, a zresztą nie chcę nudzić panów, którzy pouciekali jeden za drugim.

— Wyjąwszy mnie księżniczko — odparł baron.

— Bo pan mnie zawsze psuje swoją pobłażliwością, gdyż Chopina zwłaszcza, nic a nic grać nie umiem.

— Grasz go pani ślicznie bo intuicyjnie, mogę pani zaręczyć, słyszałem bowiem Chopina granego bardzo często przez najpierwszych w świecie artystów.

— Otoż ja wiem, co gram doskonale — przerwała filuternie Anna.

— Cóż, cóż, moja mała? — spytała się matka, klęczącej ciągle u jej kolan.

— Croqueta, mameczko i do niego, jeśli pozwolisz, zaproszę wszystkich panów, a nawet największego sensata, mojego braciszka.

— Owszem, zagrajcie! — rzekła księżna.

Powstała żywo z miejsca księżniczka, przyskoczyła do brata, objęła go za szyję, pocałowała kilkakrotnie i pociągnęła za sobą.

Ożywili się wszyscy, wyniesiono pręty przed taras i rozpoczęła się ta wielce przyzwoita zabawa, w której nie brali udziału księżna i hrabia Symforyan.

Hrabia przystawił dwa krzesła na tarasie i rozpoczął z siostrą cichą rozmowę, — a tam przy croquecie z ogromnym zapałem posuwała kule księżniczka, a z zaciętością prawie baron, który wszedł z nią w zakład, że on wygra a nie ona.

I był nieubłagany, najmniejszego błędu nie przepuścił, żadnego posunięcia nie dał poprawić; księżniczka z zarumienioną twarzą, z błyszczącemi oczkami, dowodziła mu niezbitemi argumentami że jest chytry i podstępny, że cofnął naumyślnie jej kulę, ażeby jej nie dać wygrać, ale że to na nic mu się nie przyda, bo przegrać musi. Baron z niemniejszą wymową obstawał przy swojem, a choć oczy jego śmiały się jakąś dziwną radością, jeżeli nie szczęściem, — twarz jednak nastrojona była tak poważnie i surowo, jak gdyby rzeczywiście na wygraniu tego zakładu, zależało mu niezmiernie wiele.

Być może, że mu zależało więcej, aniżeli sam przypuszczał, ale podczas tej wrzawy głosów i śmiechów, wymknął się książę Adam niepostrzeżenie.

ROZDZIAŁ II.

POSTANOWIENIE A WYKONANIE.

Wymknął się, bo choroba tęsknoty za tą... której przed kilkoma godzinami chciał się z całą lekkością serca wyrzec na zawsze, opanowała go znowu, gwałtownie, natarczywie jak nigdy jeszcze dotąd. Co ją znów wywołało? czy przypomnienie najzwyczajniejsze jej męża. czy widok siostry, młodością swoją i blaskiem urody podżegającej mimowoli marzenia miłosne, czy tylko, co najpewniejsza, ten raz zaszczepiony jad namiętności zmysłowej, którego trudniej pozbyć się, aniżeli życia? Rozum i sumienie odsłaniały mu wszystkie tajniki duszy tej kobiety, wszystkie niewyjaśnione dotąd pobudki jej czynów w przeszłości. Nie znikała mu z przed wyobraźni twarz jej wykrzywiona szatańsko i i uśmiech pełen zdrady i fałszu, ale nie znikał i błysk demonicznie ciągnących go za sobą oczu. usta wygięte, tryskające czerwienią, ramiona białe, piersi falujące i ten każdy jej ruch. tchnący namiętnością gorącą, wabiącą ku sobie nigdy niekończącą się rozkoszą!...

Pojmował, że mu zwyciężyć trzeba, a czuł że nie zwycięży. Przeklinał obłęd swój i słabość swoję, miotał się na siebie, pogardzał sobą za to, że mu droższy uścisk tej kobiety od wszystkiego, cer dotąd kochał i czcił, nadaremnie!... Ani myśli od niej odwrócić, ani krwi, która mu tętni w żyłach z łoskotem, ochłodzić nie może!

Znużony, nie czując kości, upadł na ławkę w jednaj z cienistych alei ogromnego ogrodu i przymknął oczy. Chciał chwilę choćby nie myśleć o tem... zasnąć bez dręczących marzeń, chciał dać myśli wypoczynek... może wypoczęta, odwróci się w inną stronę... Ah! bo gdyby mógł o niej nie mysleć dzień jeden, tylko dzień... uratowałby się z pewnością, ale dlaczego musi o niej myśleć bezustannie?

Czyż istota nie tylko z ciała ale i z ducha, ciału przewagę dać musi? Wszak istnieją ludzie silnej woli, energii żelaznej, odpychający z lwią pogardą rozkosze i namiętności, stające w drodze innym ich celom?... Są tacy z pewnością, on wie o nich... ale oni nie kochali chyba nigdy tak: jak on!... Kochali? czyżto miłość?...

Zerwał się na równe nogi, zły na siebie i na świat cały.

Czemże jest to przeklęte uczucie, które we mnie zabija człowieka! Czyżby na taką chorobę krwi czy nerwów, nie było ratunku?

I spojrzał naokoło, jakgdyby szukając nie odpowiedzi ale przeciwnika. Na każdą walkę przystałby z radością, byle go odpadła ta choroba, ta najsroższa ze wszystkich niewola...

Nagle zawrócił pędem ku zamkowi — myśl jakaś zbawcza mignęła mu się w głowie. W tym pędzie o mało nie wywrócił barona Farmera, idącego ku ogrodowi z twarzą człowieka, który dopieroco dowiedział się o wielkiem jakiemś szczęściu. Baron wygrał zakład, to był fakt, czem tak rozgniewał księżniczkę, że mu po skończeniu zabawy nietylko nie chciała podać swej rączki, ale gdy jeszcze dostrzegła zamiast zmartwienia na jego twarzy, uśmiech wesoły, rzekła mu, spojrzawszy nań zaiskrzonemi od gniewu oczkami: "Nigdy więcej z panem grać nie będę. "

Baron w odpowiedzi ukłonił się bardzo nizko, czem sobie bynajmniej sprawy nie poprawił.

Księżniczka pewną była teraz, że sobie z niej żartuje, on zaś maszerując ku ogrodowi, ciągle miał przed sobą te jej śliczne, gniewem i łzą iskrzące się oczęta, a w uszach dźwięczały mu przyjemnie te jej ostre niby, a takim miłym głosikiem wymówione słowa: "Nigdy więcej z panem grać nie będę!"

Ah! jakże się śmiał sam do siebie. Zły chyba z niego człowiek, skoro sobie z gniewu bliźniego nic nie robi.

— Dokąd pędzisz? — zapytał baron.

— Dokąd? — zatrzymał się chwilkę — do siebie... nie... do widzenia..

Spojrzał baron w oczy jego błędne i straszne. Przytrzymał go za rękę.

— Adamie!

— Nie mam w tej chwili czasu... — wyrywał się.

— Adasiu, nie mówiliśmy ze sobą dawno — uciekasz przedemną, straciłeś do mnie zaufanie, a czy sądzisz, że ja nie znam stanu twojej duszy, że nie rozumiem wszystkich walk twoich...

— Rozumiesz?

— Doskonale.

— Więc wiesz, że ją kocham bez pamięci, bez rozumu, bez względu na wszystko, com dotąd czcił!

— Kochasz! — potrząsnął głową baron.

— Zatem nie kocham, ale bez niej istnieć nie mogę, rozumiesz teraz?

— Doskonale.

— I wiesz sposób na to, żebym się odczepił, ale tak iżbym nie czuł boleści rozłąki, iżby nic nie cierpieć, iżby znieczuleć jak głaz?

— Nie wiem.

— A! — zawołał tryumfująco książę, ściskając barona za rękę — tyś prawdziwy i rozumny przyjaciel, ty nie myślisz tracić czasu na frazesy, które w tem położeniu nie uleczyły jeszcze nikogo.

— Bo frazesami nie leczy się tej choroby, ale słuchaj, siądźmy na chwilę tam, na tem urwisku skały.

Książę poruszył się niecierpliwie, baron biorąc go z lekka pod ramię, rzekł:

— Wykonasz jeszcze na czas powzięte postanowienie, jeżeli będziesz miał wolę ażeby je wykonać, zatem pójdź, pogadamy chwilę. Czasem słówko wyrzeczone w porę, przydać się może. Wszak i ja przechodziłem tę samą febrę, tylko niestety nie miałem przyjaciela.

Szli obok siebie czas jakiś milcząco, nareszcie baron rzekł:

— Nie dziwię ci się wcale, masz dwadzieścia kilka lat, wrażenia świeże a dziewicze, musiałeś jak każdy uledz.

— Musiałem — powtórzył książę głucho.

— Najgorzej tylko zacząć... z kobietą tak niebezpieczną i... przebacz... wytrawną.

— Znam ją lepiej może od ciebie, jest niebezpieczną, bo jest chytrą i samolubną, bo tym, którego czaruje, posługuje się jak narzędziem.

Baron spojrzał na niego z ogromnem zdziwieniem i przez chwilę zamilkł naprawdę zakłopotany.

Doszli właśnie do stóp skały, sztucznie tu wzniesionej z olbrzymich kamieni. Na szczyt jej, wysokości kilku pięter, prowadziły wykute schodki. Wszedłszy na górę, usiedli obok siebie na umieszczonej tu ławeczce. Baron pierwszy, przybrawszy ton lekki, zaczął znowu:

— Gdybyś ty Adasiu brał życie z jego-zabawnej strony, no, to pohulałbyś trochę, z niewielką krzywdą dla tej pięknej pani, wyrąbałbyś się może z kim, ale i powrócił do swoich zajęć, z jednem więcej, lubo wybornem doświadczeniem.

— Próbowałem tak jak radzisz, udawałem sam przed sobą, że jestto sobie tylko romansik. który się przydarza każdemu młodemu, bez żadnych głębszych następstw, ale — rzekł ciszej, jak gdyby go tu kto mógł słyszeć — oddalenie od niej nie ugaszało we mnie tęsknoty, lecz ją podwyższało do niepokoju, którego ci określić nie umiem. Jest coś z demona w tej kobiecie... Gdybym mógł być naiwny, uwierzyłbym w czary... żaru jakiegoś nasypała mi w żyły, a żar ten trawi mnie nawet wtedy, gdy ją mam przy sobie... Próbowałem nie myśleć o niej dzień jeden, godzinę... nadaremnie! Wiesz, kiedyś u Zenona, postawiłem na kartę, ja co nigdy nie gram — wartość jednej wsi, wiedziałem, że gdy przegram, zasmucę moję matkę —cóż chcesz, i wtedy myślałem o niej. Byłem pewny że wygram na damę, więc kiedy bankier rzucił ją na stół. zdawało mi się że te malowane zygzaki dziękują mi w jej imieniu za zaufanie. Czemże nazwiesz to nagłe moje przeistoczenie, jeżeli nie przeznaczeniem, którego nikt nie uniknie?!

— Owszem, uniknie jeżeli tylko zechce, choć trochę zechce...

— Choć trochę? — zaśmiał się książę szyderczo — mówże mi teraz o wysiłku woli etc. etc.

— Trzeba mieć ją koniecznie na najmniejszą rzecz, nawet na zapalenie cygara, dla najsłabszego jednak człowieka jest ona możliwą. Nie radzę ci heroicznych postanowień, bo wiem, iżbyś uciekł zaraz odemnie, atoli...

— Co takiego?

— Ba! gdybym wiedział, że mnie usłuchasz!

— Mikołaju, jeżeli kogo to ciebie, a więc?

— Cała rzecz polega na tem, żebyś mógł wytrzymać, nie widząc jej, dziesięć dni. Co? ciężko? Rozumiem, ale mówiłem ci, że jakieś natężenie woli tu niezbędne. Przez dziesięć dni niech ona dla ciebie przepadnie, przez dziesięć dni cierp, męcz się, ale się pokonaj — jeżeli się pokonasz, jeżeli w ciągu dziesięciu dni utrzymasz się od niej zdala, wytrzymasz drugie dziesięć dni, w trzecich zaczniesz się dziwić swojej zawziętości, a w czwartych, uczujesz się lekki jak ptak i życie zacznie ci dopiero wtedy smakować na prawdę. Cóż?

— Ba! dziesięć dni! ja jednego wytrzymać nie umiem. Dziś pożegnałem ją, pewny że do niej nie wrócę, a teraz, to jest po upływie kilku zaledwo godzin, pali mnie pod nogami... i chociaż chciałem uciec tak jak mi radzisz, lękam się...

— Że wrócisz z drogi? I ja się tego lękam, lecz przecież, cóż do licha, jesteś mężczyzną, spadkobiercą wielkiego imienia, wielkich obowiązków, głową niemal rodziny...

— Wiem, wiem — jęknął książę.

— Zresztą podam ci na to środek. Nie radzę ci wielkich melancholijnych i bajronicznych podróży, ale jedź wprost do Paryża i zabaw się w dobrem towarzystwie, nie hulaszczem życiem, usiłującem zagłuszyć przypomnienia, bo to się na nic nie przyda, ale rozrywką prawdziwą, w dobrem otoczeniu. Ba! — mówił dalej, zamyślając się — wiem jeszcze lepszy sposób, choć tobie wyda się on w tej chwili barbarzyńskim. Oto, gdybyś pojechał do naszej stolicy, rozejrzał się w naszych zacnych rodzinach, w których tyle pięknych, miłych i dobrych panien. Nie wzdrygaj się, choć kontrast od pani Regensborg do naiwnego dziewczęcia, wydaje ci się ironią... Wierzaj mi, że ten kontrast właśnie zbawiłby cię, bo byłby on tem samem, co napój krynicznej, orzeźwiającej wody, po zatruwającym absyncie. Po tylu finezyach i sztukach, spojrzeć w twarz szczerą jak zwierciadło, w której czyta się każde drgnięcie szlachetnego serduszka, to dalibóg prawdziwy balsam i odrodzenie!,..

Wymówił te słowa z szczególniejszym zapałem. Prawie zelektryzował Adama, który podając mu rękę, rzekł:

— Drogi przyjacielu, czuję z twych słów. że dbasz nietylko o mnie, ale i o całą moję rodzinę, którą unieszczęśliwić lękam się więcej, niż ci wypowiedzieć mogę.

— A "więc usłuchaj mnie, jedź, jedź natychmiast, ja cię przed paniami wytłumaczę, nie rozmyślaj dłużej, nie grzeb we własnych żalach i wspomnieniach doznanej rozkoszy, ale dźwignąwszy się pamięcią, że działasz nie tylko dla siebie — wytrwaj!

— Dobrze, ty mnie nie odstępuj, wyjadę natychmiast bez pożegnania się. będę pędził naprzód tak długo, aż nas rozdzieli przestrzeń, a wtedy może mnie z nią rozdzieli i pamięć.

Powstali z miejsc żywo obaj. Baron nie opuścił go na chwilę, usadowił w powozie, pożegnał raz jeszcze serdecznie, każąc pisać do siebie — i powrócił dopiero wtedy, gdy mu powóz zniknął już z przed oczu, i gdy kamerdyner księżnej przyszedł się spytać w jej imieniu, gdzie książę odjeżdża.

Baron wszedł do salonu z miną tak rozpromienioną, że podrażniona księżniczka postanowiła sobie zasmucić go koniecznie. Zaczęła więc wyszydzać jego tajemniczość, jego wieczne narady z Adamem, zapewne o komach angielskich, i jego mentorstwo, które go czyni starszym jeszcze o lat dwadzieścia.

— Dwadzieścia? — powtórzył trochę przygnębiony — czy to nie za wiele?

— Chcesz pan powiedzieć za mało, bo pan dla mnie w tej mentorskiej właśnie roli, wydajesz się zgrzybiałym starcem.

— Bo też i jestem nim... dla pani! — odrzekł z rezygnacyą i westchnieniem, które znowu wzbudziło litość w księżniczce.

Ale matce rzekł baron te tylko słowa:

— Proszę mi zaufać, gdy powiem, że wyjazd Adama jest dla niego zbawieniem.

I księżna nie pytając się więcej, podziękowała mu spojrzeniem matki, która wiele spraw syna się domyśla, choć o nich mówić nie chce.

* * *

Z dóbr księcia do stacyi kolejowej było opętanych mil pięć. Książę kazał jechać szybko, bo za nic w świecie nie chciałby na nędznej stacyjce przeczekać noc całą, oddany w ten sposób na pastwę zbyt świeżym wspomnieniom.

Dwa silne kare rumaki biegły wyciągniętym kłusem po nierównej drodze ubocznej, z której wnet skręciły na gładki i szeroki gościniec.

W pierwszych chwilach myśl księcia zajętą była najbliższem! faktami, tem, dokąd pojedzie, co tam pocznie ze sobą, jak się w pierwszych dniach urządzi i tem, co rodzina powie o jego tak nagłym wyjeździe. Zwolna wszakże, ułożywszy sobie w głowie plan najbliższego działania, przymknął oczy i usiłował usnąć. Sen skróciłby mu drogę, która mu się już teraz wydawała nieskończenie długą, ale sen uciekał od niego. Nie pomagało przymykanie powiek, zanurzanie się wygodne w powozie, jednostajność wstrząśnienia. Rozwarł więc oczy i spojrzał naokoło, szukając przypadkowych i choćby najpospolitszych wrażeń, byle odrywających pamięć od wewnętrznej rozterki.

Przejeżdżające wozy ze zbożem, dały mu przedmiot do rozmowy z Wawrzyńcem, siedzącym przy stangrecie.

Wawrzyniec Kieresz był coraz rzadszym typem starego sługi. Ojciec jego i dziad służyli dziadowi i pradziadowi księcia Adama. W rodzinie ich było zwyczajem naturalnym, wychowywać synów na służbę dla swych panów, których czcili jak chlebodawców, jak wielkich, a przedewszystkiem jak "dobrych" panów. Łaskawy chleb na starość, tak zwana "ordynarya" z kawałkiem uprawnego pola lub ogrodu, zaokrągliły z czasem dobytek Kiereszów, a i spora sumka gotówki, ulokowanej na hipotece domu najbliższego miasta powiatowego, była w zapasie. Wawrzyniec służył jeszcze przy ojcu księcia Adama, z nim razem wszedł do wojska, z nim razem wyjechał po skończonej kampanii zagranicę, zkąd powróciwszy, ożenił się z córką ekonoma, służąc dawnym trybem dalej.

W wojsku choć był na służbie przy swym panu rotmistrzu, bił się wszakże jako kawalerzysta niegorzej od innych, a nawet w jednej bitwie otrzymał dwie blizny. Po śmierci starego księcia, służył przy młodym panu, często utyskując, że chyba będzie już ostatnim z rodu, bo nie miał następcy, tylko dwie córki.

Małomówny, ponurego wejrzenia ale roztropny, gotów był sto razy poświęcić życie, nie uważając tego za nadzwyczajność, ale za rzecz która się sama przez się rozumie. Młodego panicza otaczał zawsze troskliwością, lękając się o jego zdrowie, które wydawało mu się nikłem, czemu się wreszcie nie dziwił, skoro młodzież dzisiejsza według niego, nie miała się na czem zahartować. Nie wdzierał się nigdy w sekreta domu, ale wiedział o wszystkich, raz ztąd. że mu wszyscy słudzy z respektem donosili o najdrobniejszych szczegółach, a głównie dla tego, że tak księżna, jak i książe Adam. oraz hrabia Symforyan, rozmawiali przy nim otwarcie, jak przy członku rodziny. Wawrzyniec przeto, którego nikt nigdy nie informował, zapytany dawał zaraz gotową odpowiedź, która, mimo że żadnego nie posiadał wykształcenia, była często trafną, a zawsze z długiego doświadczenia poczerpniętą. Ale i niepytany, wiedział więcej, niżby po nim przypuszczać było można wiedział naprzykład dobrze o ciągłem przebywaniu księcia u Regensborgów, a ponieważ znał przeszłość pięknej pani lepiej od wielu, więc srodze się trapił "zapamiętaniem" swego pana. Milczał wszakże uparcie, gęste tylko swe i siwiejące brwi marszcząc groźnie, ilekroć ktoś natracił o tym przedmiocie.

Gdy przed godziną usłyszał, że ma jechać w drogę ze swym panem, zapytał się tylko: czy na długo, a otrzymawszy twierdzącą odpowiedź, upakował kufry i był w kilka minut gotowy, choćby przyszło pchać się pod biegun północny.

Zagadnięty przez księcia, czyje wozy przejeżdżają ze zbożem, wymienił właściciela, bo znał całą okolicę jak swą kieszeń i rozpowiadał dalej o tegoż gospodarstwie i rodzinie, a ztamtąd przeszedł do najbliższych sąsiadów, których po kolei bardzo trafnie, sam nie wiedząc o tem, charakteryzował.

— Bo to proszę księcia pana — mówił w dalszym ciągu — dziwni ludzie ci państwo Zaleszańscy. On dobry człek ale miękki, babie puścił cugle i ona -wojuje, dziewczyny po cudacku chowa, rnęża trzyma przy książce, którą się ten pan pieści, a sama ciągle się przebiera, gości sprasza i bale jeden za drugim wyprawia. A tu z Porzecza dwa folwarki Josek już zabrał, a drugie dwa niedługo pani przetańczy. Syna ano, chłopca co ma już ze 20 lat, posłała do szkoły wojskowej do Wiednia, żeby światu na oczach nie stały jej latka. Oj z temi babami zawsze bieda!...

Wstrzymał się, bo mu ostatni argument wydał się za śmiały i spojrzał na księcia. Ale książę słuchał, jak mu się zdawało, z wielką uwagą. Więc mówił dalej:

— Co się to proszę księcia pana, naprzewraca tych naszych pięknych majątków. A to naprzykład Żelazowice, najpiękniejszy klucz za rzeką. Póki żył nieboszczyk major — znałem go dobrze, pan całą gębą — wszystko trzymało się kupy i państwo było wielkie i sługom, i chłopom było jak w raju. Toż nasz ś. p. książę bywał tam co tydzień i razem z majorem wyprawiali polowania na grubego zwierza, o jakiem dziś już nie słychać. Ale cóż, został się synek papinkowaty, ciągle tylko, z przeproszeniem księcia pana. koło fartuszków, i jak powrócił z tego przeklętego Paryża, co już tylu naszych panów zgubił, tak przywiózł ze sobą jakąś Francuzicę, i ta wszystko nakręciła na swój manier, że aż w domu trzeszczy. Majorowicz nie widzi, nie słyszy i nie mówi, tylko jak ona mu każe, a że kobieta chytra i skąpa, więc gotówkę chowa w skrzyni, a gospodarstwo upada, i rodzinę całą z nim poróżniła, że dziś wszyscy się go wyparli. Nie nieszczęście to, wisieć poniewierkę takiej dobrej krwi!

Książę drgnął mimowoli, ale pytał rozciekawiony;

— Musi być ładna ta Francuzka?

Kat ją tam wie, proszę księcia pana, na mój gust ano nie jest, a przytem i nie pierwszej młodości, tylko taka obrotna i mydłkować umie. Majorowicz dziś już i o Panu Bogu zapomniał, do kościoła nigdy nie zajrzy, a o lud i sługę tyle się troszczy, co o wczorajszy dzień. Nie szkodato proszę księcia pana dobrej krwi!

Książę czuł, że go oblał rumieniec. Odpadła go już ciekawość słuchania dalej, co tez zmiarkowawszy Wawrzyniec, obrócił się ku koniom i zamilkł.

Lecz te nienaumyślne słowa starego sługi, bodły księcia jak wyrzut, jak wyrok, tem sprawiedliwszy że wydany przez prostego człowieka, choć w innej sprawie.

Już się dobrze zmierzchło, gdy dojechali do stacyi. Książę wyskoczył żywo z powozu i pobiegł na platformę dworca. Pociąg przed kwadransem odjechał. Zgrzytnął zębami z wściekłości, przeklinając siebie, konie, stangreta i swoje przeznaczenie. Zaczął się przechadzać po dworcu tam i napowrót. Nie mogąc się zgodzić na czekanie do rana, zdecydował się chodzić do upadłego noc całą. Zjawił się jednak w tej chwili Wawrzyniec, oznajmiając, że przygotował izdebkę u jednego z oficyalistów. Książę poszedł za starym sługą, każąc przynieść sobie butelkę koniaku. Chciał się poprostu upić, ażeby zasnąć.

Małe okienko skromnej izdebki wychodziło na puste, wyjałowiałe poła, otaczające budowle kolejowe.

Książę otworzył szybko okienko, lecz nie mając na czem wzroku zatrzymać, zamknął je napowrót z tą niecierpliwością, która potrzebuje lada okazyi, ażeby wybuchnąć gniewem niepohamowanym.

W rogu maleńkiego pokoiku stało żelazne łóżko, przykryte szarą derką, pod oknem stolik polakierowany a na nim kilka książek, tuż obok dwa krzesła wyplatane. Na ścianie dubeltówka i borsucza torba, a nad drzwiami, obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej malowany na blasze.

Książę obejrzał wszystkie sprzęty tej izdebki z taką uwagą, jak gdyby mu tu na dłużej zamieszkać trzeba było. Potem westchnął ciężko i z rezygnacyą znudzonego, odwrócił okładkę jednej z książek. Przeczytał nadpis: Księga II. Byłto "Pan Tadeusz. " Zaczął czytać machinalnie i zwolna, ale wkrótce zagłębił się tak, jak gdyby rzecz tę czytał po raz pierwszy w życiu. Trwało to dobrą godzinę, nagle książkę odrzuciwszy, zerwał się z miejsca i popatrzał na zegarek, zdziwiony, że Wawrzyniec z koniakiem nie wraca... Dlaczego nie wrócił przynajmniej z odpowiedzią? Fizyonomią tego człowieka, jego sposób zachowywania się i mówienia, uderzyły go w tej chwili żywo. A idąc tak bezwiednie za stowarzyszeniem wyobrażeń, przypomniał sobie owego przezeń wspomnianego pana majora, u którego był raz dorastającym jeszcze chłopcem, z ojcem nieboszczykiem. Wtedy chodził dzień cały po lesie. nie chcąc wracać do dworu i dziwiąc się starszym. że siedzą w pokoju, gdy mogliby wśród kniei rozkoszne pędzić życie. A przecież jakże szybko wyrzekł się wszystkiego, co życie umila lub do niego przywiązuje! Dziś być ciągle przy tej kobiecie, poić się trucizną jej spojrzeń i omdlewać w jej uścisku, stało się dlań potrzebą i koniecznością.

Znużony nareszcie bezładem i natłokiem przypomnień i postanowień, położył głowę na twardym stoliku i zasnął. Sen jakiś okropny nie dał mu i teraz odpoczynku, wstrząsając nim jak wicher wiotką olszyną. Książę z krzykiem obudziwszy się nagle, przetarł oczy i rozejrzał się po izdebce.

Ciemno było jeszcze.

Z pośpiechem zapaliwszy stoczek, który miał przy sobie, popatrzał na zegarek. Była godzina czwarta nad ranem. Powstał napół senny jeszcze i wyszedł przed domek. Dojrzawszy ztamtąd szopę, w której zwykły nocować konie, pospieszył do niej i kazał czemprędzej zaprzęgać, a sam tymczasem niecierpliwie przechadzał się przed szopą.

— Dokąd pojedziemy, proszę księcia pana? — odezwał się nagle głos za jego plecami.

Byłto Wawrzyniec — który zrobił zapytanie, nie patrząc się w twarz swemu młodemu panu.

Książę odwrócił się z gniewem i odrzekł szorstko:

— Do Gniewkowic.

— Do pana Regensborga? — powtórzył tenże przytłumionym głosem.

Księciu ten stary sługa wydawał się natrętnym i nieznośnym, dodał więc szybko z nietajoną już złością:

— Mniej pytaj, a więcej słuchaj, rozumiesz?

— Rozumiem jaśnie oświecony panie! — odrzekł Wawrzyniec, a brwi jego krzaczyste poruszyły się i zesunęły na dół. Ci, co dobrze znali Wawrzyńca wiedzieli, że ruch ten nerwowy świadczy o silnem starca wzruszeniu.

Dobrze już było koło południa, gdy książe zajechał przed dwór Gniewkowski. Miał szczęście, bo nie potrzebował zmyślać pretekstu, dla którego przyjeżdża o tej porze. Pan Regensborg wyjechał o świcie do miasta. Piękna pani wytrzymała go długo, zajęta toaletą. Ale już nad wieczorem tej samej doby, wysłała ów telegram do węża, którego treść przypominamy czytelnikowi:

"Książe Adam już nasz, stanowczo wchodzi tobą w spółkę. Czyś kontent z swej żony? Marysia. "

Nie myliła się że powróci, tylko czy na zawsze?

ROZDZIAŁ III.

POGLĄDY NA ŚWIAT PANNY LULI.

We dworze Grzymałowskim, w saloniku, którego drzwi szklanne wychodziły na ogród, przechadzała się szybkim krokiem panna Lula.

Ciemno-szara suknia, przylegając obcisłe, uwydatniała jej kształtną i wysoką postać i jej giętkie, zgrabne, lubo cokolwiek nerwowe ruchy. Trzymając ręce po męzku w obudwóch kieszonkach fartuszka, przeszła już z kilkanaście razy salon tam i napowrót.

Twarz jej, cery nadzwyczaj białej i lekko zarumienionej, była teraz sinej bladości, właściwej blondynkom, gdy krew ich gniewliwie poruszona, a usta jej wązkie, ale olśniewające karminem zdrowia i świeżości, lekko drgały, przytrzymując wyrazy, którym przez zaciśnięte ząbki chciało się gwałtem przedostać. Panna Lula, ilekroć potrzebowała naradzić się z sobą lub wykonać nieodwołalne postanowienie, tylekroć schodziła ludziom z oczu i w szybkiej przechadzce, w monologach, decydowała się ostatecznie, a już kiedy lękała się wybuchnąć gniewem, taki niewinny spacer przywracał jej krew zimną i równowagę w obejściu, o co dbała nadewszystko. Nie popełniając wielkiej niedyskrecyi, powiemy czytelnikowi na ucho, że ta bardzo przystojna, elegancka i o dystyngowanem ułożeniu panna, wpadała czasem w gniew sroższy i gwałtowniejszy, aniżeliby po jej delikatnej płci przypuszczać . można było. Zuzia, jej garderobiana, podarłszy raz drogą koronkę, ujrzała nagle swą panią tak strasznie zmienioną, że uciekła na wieś do swego ojca organisty i ledwo po dwóch dniach powrócić się odważyła. Opowiadała ona z wielką tajemnicą swoim blizkim, że panienka w oczach miała wtedy fosfor, a zęby białe i takie ostre!...

Naiwna Zuzia plotła nie wiedzieć co, bo lubo nie zaprzeczamy, że panna Lula miewała napady gniewu, jednak leczyła się z nich sama i natychmiast, a kiedy po półgodzinnej takiej kuracyi zjawiała się w salonie, twarz jej jaśniała zwykłym wdziękiem i godnością, uśmiech zaś lubo bardzo sarkastyczny, trzymał się jednak granic najlepszego tonu.

Dziś jednak, rzecz szczególna, spacer jej trwa już przeszło godzinę, a co szczególniejsza, że spacer ten rozpoczęła po skończonej toalecie, nie mówiąc jeszcze z nikim.

Nie dla tego zaś nie mówiła, iżby z kim mówić nie miała, gdyż i hrabia Brodecki bawił tu w gościnie i pani Tallemont, nowa dama do towarzystwa, gotową była ust nie zamykać od rana, do nocy, i wreszcie brat jej w najlepszym ciągle był humorze, skłonny do pogawędki i dla niej zawsze na rozkazy.

Ale panna Lula, wczoraj przez cały wieczór, mimo że Brodecki starał się ją wciągnąć w dyskussyą. a pani Tallemont dodawała bodźca, odpowiadała zaledwo monosyllabami, a gdy ją brat zapytał przy kolacyi, czy się nie gniewa na kogo, odrzekła krótko:

— Nie, tylko cierpię jak zwykle na migrenę.

— Jak zwykle, nie — mruknął baron z uśmiechem, ale w tej chwili zamilkł, spotkawszy się z fosforem oka siostry, jak mówiła Zuzia.

Służba cała znała się na usposobieniu swej pani, i wiedziała, że kiedy spaceruje po salonie, lepiej się jej wtedy nie pokazywać na oczy, nie żeby zaraz jasna panienka łajać miała, ale wtedy nie udzieliła żadnej łaski, ani nie była zadowoloną z niczego. Więc choć teraz właśnie pani Tallemont drży z niecierpliwości, żeby jej pokazać prześliczny ustęp z George Sand, popierający jej wczorajszy wywód o miłości, chociaż panna służąca radaby dać znać, że cztery szwaczki ukończywszy robotę, czekają na dalsze rozkazy, jednak żadna nie śmie przestąpić progu salonu. Wtem dał się słyszeć turkot i wkrótce zajechał przed dwór w węgierskim wózku, baron ze swym przyjacielem Brodeckim. Turkot posłyszała i panna Lula, bo zadzwoniła na służącego. Służący zjawił się, a ona kazała mu zaraz poprosić pana do siebie i już w oczekiwaniu brata, siadła na otomanie, nie wygładziwszy wszakże rysów twarzy.

Baron tak. jak wrócił z objażdżki folwarków, w wysokich palonych butach, w kurcie myśliwskiej, tak i wszedł z pośpiechem do siostry, trochę zaniepokojony o jej zdrowie. Ale zaledwo spojrzał na twarz jej, zrozumiał, że się zanosi na jakąś poważną rozmowę. Ucałowawszy przeto jej białe, zlekka pomarszczone czółko, rzekł: "Jakżeś spała Lolusiu?" i wyciągnął się obok niej wygodnie na otomanie.

— Chciałam z tobą pomówić mój drogi — odrzekła sucho.

— Lecz zdrowa jesteś?

— Któż ci mówił o mojej chorobie? — przerwała niecierpliwie.

— Sama wczoraj wspomniałaś o migrenie.

— Ah, bo mnie już nudzi ten twój hrabia!

— Lolusiu, bądź - że sprawiedliwą, taki dzielny chłopak i taki nasz przyjaciel!

— Cóż mnie z jego przyjaźni?—zapytała, kładąc nacisk na "mnie. "

Baron nachmurzył czoła.

— No, bo mówmy mój drogi rozsądnie, nie bujając tak jak ty masz zwyczaj, gdzieś po idealnych wertepach. Pan Brodecki może być twoim najlepszym przyjacielem, przytem i najzacniejszym człowiekiem, jest nim nawet, a może przytem nudzić mnie a nawet męczyć.

— Jednak nie zawsze wydawał ci się nudny i męczący! — rzekł baron, chmurząc się coraz bardziej.

— Być może. -a nawet choćby i tak było, nie zaprzeczam. Był czas, w którym zdawało mi się, że będzie on dla mnie une partie sortable...

— A teraz ci się nią nie zdaje, i dlaczegożto, jeśli wolno wiedzieć? Przecież nam o ile wiem, blasku ani tytułów nie przybyło.

Baron wymawiał każdy wyraz ostro i z przekąsem.

— Kto wie, może i przybyło — odrzekła spokojnie i bardzo zimno panna Lula — należymy do ludzi najbogatszych w całej okolicy. Ty cieszysz się powszechnym i prawdziwym szacunkiem, czyż to mało?

— Ażeby się dobrze sprzedać? — zaśmiał się szyderczo baron.

— Naturalnie, ażeby się jaknajlepiej sprzedać, — odpowiedziała nader flegmatycznie.

Baron zerwał się z ottomany i rzekł krótko:

— Moja Lulu, mówisz czasem tak do mnie, jak gdybyśmy nie byli dziećmi jednych rodziców i wierzaj mi, że te twoje chłodne i egoistyczne słowa, bolą mnie więcej, niż ci wypowiedzieć mogę. Dbam o twoje szczęście stokroć bardziej, aniżeli o swoje i dlatego lękam się. że przy twych zapatrywaniach się na ludzi i życie, wybierzesz najgorzej.

— Lub najlepiej! Masz słuszność mój bracie — szydziła nielitościwie — myśmy do siebie całkiem niepodobni, ty myślisz i postępujesz jak potomek rycerzy, jak najromantyczniejszy bohater, gotowy zawsze do ustępstw i poświęceń, Bóg wie dla czego, dla baniek mydlanych, dla pięknego frazesu, dla wymarzonych i zwietrzałych idei, ja patrzę prosto przed siebie i wierzę w to tylko, co ma rzeczywisty walor. Ty po tylu heroicznych przesileniach...

Baron żachnął się niecierpliwie, ona ciągnęła dalej:

— Po tylu heroicznych przesileniach, czujesz się miękki i zbolały, ja, która ich nigdy przechodzić nie będę, czuję się silną i zdecydowaną.

— Na co? — przerwał jej szorstko.

— Na to, ażeby nie tylko wszyscy zapomnieli o naszem pochodzeniu, ale i ja sama.

— Ha, ha, ha! nie lękaj się, świat ma dobrą i mściwą pamięć.

— Zależy to od nas, wierzaj mi, i gdyby nie ty, który zawsze popisujesz się tradycyą naszej rodziny, mnie nie posądziłby nikt... bo całkiem niepodobni jesteśmy do siebie nawet z fizyonomii.

— Prawda! — zawołał baron, przypatrując się jej gniewny.

— Wiem o tem dobrze, ale nie o to teraz chodzi.

— Właśnie pragnę i ja wiedzieć nareszcie, jaki cel ma ta rozmowa?

— Przedewszystkiem ten, iż należałoby odsunąć trochę Brodeckiego, bywającego częściej niż wypada w domu, w którym jest panna na wydaniu.

— Ależ moja droga, powiedz tylko szczerze, dlaczegoż skoro nikogo kochać nie myślisz, nie mógłby on być twoim mężem? Wszak jest hrabią wylegitymowanym...

— Ale ubogim i bez żadnych stosunków i znaczenia w kraju — odparła zwięźle.

— Cóż ci po tych stosunkach? a potom, wszak twój posag wystarczy...

Panna Lula spojrzała z politowaniem na brata i rzekła:

— Dla mnie. Zrozumiej - że mnie raz, że za mój posag pragnę i ja znaleźć coś odpowiedniejszego.

Baron zaczął zcicha świstać pod nosem, bojąc się wybuchnąć; panna Lola zaś ciągle jednym tonem, jak gdyby tu chodziło o najzwyczajniejsze bagatele, mówiła dalej:

— Zatem Brodecki jest mi teraz wcale nie na rękę...

— Ja nie zmienię swego postępowania względem niego — odrzekł stanowczym głosem baron.

— Dobrze, więc ja mu dam uczuć wyraźnie, że staje się poprostu natrętny.

— Siostro! miejże trochę serca, wszak ci nie tajno, że on cię kocha — prosił baron.

— Tą samą drogą się odkocha, wreszcie nie mojem przeznaczeniem leczyć rany sercowe.

— Choćby zadane umyślnie przez ciebie — odparł baron, wstając i przechadzając się szerokiemi krokami po salonie.

— Choćby — dokończyła panna Lula. — Zresztą niech sobie bywa i dalej tutaj, skoro tobie na tem zależy, ale dziś miałam ci przedstawić inny projekt.

— Proszę, nie żenuj się — mruknął baron, nie przestając chodzić.

— Mój Mikciu, mam już lat 24. a najmniejszego powołania na starą pannę. W tej tu okolicy, a nawet w tym całym naszym kraju, mogę przeczekać drugie lat 24 nadaremnie... nadaremnie w tym sensie, jak ja go pojmuję. Co do twoich planów matrymonialnych...

— Nie mam żadnych — przerwał baron szorstko.

— Bardzo źle, ale czyń jak ci się podoba, chociaż wierzaj mi, starokawalerstwo. zwłaszcza przy melancholijnych twoich napadach, na dobre wyjść ci nie może.

— Siostro! — krzyknął z bólem baron, zatrzymując się — na Boga przestań raz spekulować na uczucia, a przynajmniej mnie pozostaw w spokoju. Czyż ci kiedykolwiek przeszkadzałem mojemi — jak je zwiesz: melancholijnemi napadami? Wiem, że jestem sam na świecie i sam pozostanę do śmierci, lecz się nikomu nie żalę i na niczyje współczucie, nawet na twoje, nie śmiałbym liczyć nigdy... Mnie wystarcza, że ja ciebie kocham, ciebie jedyną siostrę, jedyne jeszcze dziścię moich rodziców, których pamięć czczę i kocham dziś z tą samą siłą. jak wtedy, gdy nam obojgu błogosławili z rozrzewnieniem... i dla tego droga moja Lulo drżę o twój los, lękam się o twój wybór, bo wierzaj mi, znajdziesz tytuły i bogactwa, ale czy znajdziesz serce, bez którego życie to, poprostu jest ohydnem i nieznośnem!

I nachyliwszy się do niej, przycisnął ją do piersi z miłością ojca... Panna Lula więcej wzruszona, aniżeliby okazać chciała w tej chwili, odpowiedziała na uścisk gorąco, i mówiła już dalej łagodniejszym tonem:

— Mój bracie, nie sądź, iżbym i ja ciebie nie kochała, ale wiesz, jak się różnimy w poglądach na szczęście, i jak każde z nas, inną drogą musi go sobie szukać. Ty szukasz mimo zawodów kobiety, któraby nareszcie urzeczywistniła wyobrażenia o niej powzięte i ukoiła tęsknotę twoję, ale ja będąc kobietą, boję się, że jej nigdy nie znajdziesz, nigdy tak doskonałej... Mnie natura inaczej stworzyła, mnie potrzebny blask świata i jego tryumfy chociażby krótkotrwałe, czuję, że tylko w wielkiem ognisku bogactw i znaczenia, zadowolnię moję ambicya...

Pozwól mi więc szukać szczęścia na swój sposób. Otóż tu go nie znajdę. W tym kraju, w którym dziedzictwo krwi szlacheckiej, starczy za legitymacyą w przodowaniu innym, za prawo mówienia głośniej o wszystkiem, zwłaszcza o tem. czego się nie rozumie, za patent na prawość i zacność, w kraju, w którym przesądy pochodzenia przetrwają wszystkie inne, nie chcę być cierpianą tylko, bo ja pragnę żyć zupełnem życiem, mając warunki, których tysiące innych kobiet nie posiada...

Nie łudźmy się bracie, i nie dziw się moim chłodnym słowom, nie dziw się, że ja kobieta, czuję dotkliwiej niesprawiedliwość od ciebie, a nie czuję się zarazem na siłach, przylgnienia do tej ziemi, na której mnie zaledwo tolerują... Tak — mówiła dalej z ogniem — chciałabym być obywatelką rzeczywistą w tym kraju, skoro tu żyję, lecz gdy nią być nie mogę, wyrzekam się go i opuszczam.

— Opuszczasz? — zawołał baron z przerażeniem.

— Opuszczam, i o tem właśnie chciałam z tobą pomówić. Wiesz, że teraz Wiedeń stał się prawdziwą stolicą wielkiego państwa. Tam skupia się wszystko, co się zowie arystokracya rodu, bogactwa, znaczenia i ducha; odebrałam wczoraj list od mojej przyjaciółki z pensyi, hrabianki Degenfeld, list będący jednym hymnem pochwalnym towarzyskiego ruchu tych sfer, w których się ona obraca. Przyjaciółka moja zaznacza lekko, że świetnie pójdzie zamąż i obiecuje mnie "której inteligencya jest jej dobrze znaną" są to jej słowa, partyą równie świetną. A trzeba ci wiedzieć bracie, że panna Degenfeld jest ubogą.

— Ale jest hrabianką z dziada i pradziada — wtrącił baron.

— Ja zaś mam wielki posag i jestem baronówną. Zresztą zostaw mnie troskę o wybór, i bądź pewny, że wybiorę dobrze, a wstydu ci nie zrobię.

— Lulu, Lulu, szukać na towarzysza całego życia, człowieka obcego i nieznanego!

— Każdy mąż jest mniej więcej obcym i nieznaym.

— I ja mam ci dopomagać do tego targu, ułatwić stosunek, który cię może unieszczęśliwić! mnie mało znasz siostro! Białe czoło p. Luli znów się namarszczyło.

—Sentymentalizm nieszczęsny odezwała się cierpko — nic więcej, a ja powtarzam ci uroczyście, że sentymentalną nie jestem i rządzić się będę zawsze tylko rozsądkiem. Mój drogi, nie sprzeciwiaj rni się, zamieszkaj zemną w Wiedniu czas jakiś, bądź spokojny — dodała z powabnym uśmiechem — długo to nie potrwa.

Baron zasmucony milczał chwilę, nareszcie rzekł:

— Do Wiednia, który dziś stał się zbiegowiskiem rozmaitego gatunku ludzi, prowadzących pod egidą spekulacyi giełdowych życie szalonego zbytku... a cała ta twoja arystokracya zamiast godniej starać się o podźwignięcie blasku monarchii, szuka karyery na najbrzydszej drodze.

— Rozpatrzymy się w tej mojej arystokracyi, tylko się już zgódź na moję proźbę, drogi braciszku.

Objęła go rękoma i czule jak zawsze, gdy nie bawiła się w ambitne rachuby — pieściła go i całowała.

Baron pozostał zimny i milczący, wreszcie rzekł:

— Pozwól mi jednak ochłonąć i namyśleć się, bo przyznaję, że na ten cios nie byłem przygotowany.

— Pozwalam, ale nie namyślaj się długo, gdyż za kilka tygodni wyjechać muszę i już wszystko w tym celu przygotowałam.

Baron wyszedł, kierując się wprost do swojej kancellaryi. Nie chciał się w tej chwili widzieć z Brodeckim, lecz ku wielkiemu swemu zdziwieniu, zastał go siedzącego na krześle i tak głęboko zamyślonego, że nawet nie spostrzegł jego wejścia. Baron zasiadł przed swojem Murem, biorąc w rękę gazety i listy świeżo nadeszłe.

— A, masz tu — rzekł, zwracając się do Brodeckiego — najświeższe gazety, przejrzyj je, a ja tymczasem załatwię się z korrespondencyą.

Wyciągnął rękę ku niemu, Brodecki siedział nieporuszony, wlepiwszy teraz w niego przenikliwe spojrzenie.

— Nie chcesz czytać? — spytał baron.

— Byłeś u panny Luli? — odrzekł na to Brodecki, nie spuszczając z niego oczu.

— Byłem.

— W lepszym dziś jest humorze? Baron rozśmiał się nieszczerze i rzekł:

— Ty bo mój przyjacielu, patrzysz na jej humor jak na barometr. Panieńskie fochy przemijają jak wiosenne obłoki.

— Panna Lula nie powoduje się nigdy kaprysem bez przyczyny. Znam ją dobrze.

— Dobrze? — spytał baron niedowierzająco, uśmiechnąwszy się mimowoli.

— Znam jej charakter nieugięty, męzki, w obec Którego mój, musi się jej wydawać niestałym i miękkim.

Westchnął ciężko, baronowi żal się go zrobiło serdecznie, nie chcąc go jednak pocieszać ani ośmielać, rzekł, zwracając na inny przedmiot umyślnie:

Cóż, zdecydowałeś się wziąć odemnie w dzierżawę te dobra po Steinie? Bierz bez namysłu, zrobisz majątek, a ja na takim dzierżawcy wyjdę doskonale.

Brodecki zbliżywszy się do niego, uścisnął go. mówiąc:

— Złote serce twoje, ale ofiary twej przyjąć nie mogę stanowczo.

— A to znowu dlaczego? Wszak umówiliśmy się już co do rat, które mi płacić będziesz rocznie, kapitalik swój obracając na zwiększenie inwentarza i inne potrzebne nakłady?

— Tu nie chodzi o kwestye pieniężne, które nawet polepszyły się teraz dla mnie, bo ciotka moja z przyszłej sukcessyi wypłaci mi zaraz 30, 000 guldenów.

Baron klasnął w ręce:

— Chłopcze, tożeś się w czepku rodził, czegóż chcesz jeszcze?

Brodecki przeszedł się po pokoju milcząco, nareszcie stanął przed Farmerem i patrząc mu w twarz, rzekł z westhnieniem:

— Po cóż przed tobą kłamać mam lub taić? W innych warunkach byłbym najszczęśliwszym z wzięcia tych dóbr, któreby mnie postawiły na nogi, ale teraz... wziąć dzierżawę, i nie bywać tu, to byłoby zbyt dla mnie bolesne!

Baron drgnął, tak go zdziwiła przenikliwość przyjaciela i pomyślał zaraz w duchu, że tylko prawdziwie zakochani odznaczają się takim instynktem; zawołał jednak energicznie:

— Mój Władku, mówmy ze sobą jak prawdziwi przyjaciele. Nie będę udawał, że nie wiem o twojej miłości dla Luli i powiem ci wręcz, że mnie ona ucieszyła serdecznie, że liczyłem na to, iż cię będę miał bliższym jeszcze nie mojemu sercu, ale mojej rodzinie.

— Przekonałeś się zaś — przerwał mu Brodecki, blednąc — że panna Lula innego jest zdania?

— Kobieta, co chcesz, dziś ma inne zamiary...

— Zamiary, jakie? powiedz!

— Nie zamiary, ale... ot kaprysy, pomysły, albo ja wiem... lecz przeczucie mówi mi, że się i ona zmieni, a raczej, że powróci do ciebie, któremu przecie dawniej sprzyjała bardzo. Mój Władku — siadł przy Brodeckim, który bez namiętnych wybuchów, był jednak blady jak ściana i drżał jak w febrze — nie będę ci plótł komunałów, bo co do mnie umiem szanować takie cierpienie. Wiem, że ono potrzebuje samodzielnych środków leczenia, jednakże znam trochę i moję siostrę, która gdy raz plan jaki poweźmie, przeprowadzić go pragnie koniecznie; ale gdy plan ten jej się nie uda, a mam nadzieję, że się nie uda — powraca do lepszych uczuć, których sporo posiada, z zapałem. Dla tego bądź cierpliwym, czekaj, ja czuwać będę i dam ci znak, gdy znowu zbliżyć się będziesz mógł na pewne, lecz teraz właśnie pracuj z podwójną energią, wyrabiaj sobie majątek, który tobie więcej niż innym potrzebny i ufaj trochę mojej przyjaźni.

Trzymając jego rękę w swoich, ściskał ją gorąco a w głosie jego brzmiała tkliwość i rzewność.

Brodecki milcząc jeszcze ciągle, dziękował mu tylko wymownem spojrzeniem, lecz znać było po nim, że pragnie się jeszcze o coś zapytać. Baron domyślał się o co mu chodzi, ale nierad byłby wyjawiać mu prawdy, bo go wstyd brał za siostrę, wybierającą się do Wiednia po złote runo. Nie mógł jednak całkowicie przemilczeć tak raptownej zmiany w postępowaniu siostry i dla tego rzekł głosem niepewnym:

— Lula wybiera się za kilka tygodni do Wiednia do swej przyjaciołki, i ja naturalnie towarzyszyć jej muszę...

— Na długo? — spytał Brodecki, wstrzymując oddech.

— Na dłuższy czas prawdopodobnie; no, ty tymczasem obejmiesz tu dzierżawę, urządzisz się i nim się na dobre zagospodarujesz, my już będziemy z powrotem.

— Dzierżawy, daruj, ale nie wezmę, a teraz jeszcze słówko — rzekł Brodecki, patrząc w ziemię — odpowiedz mi szczerze: czy mogę was odwiedzić w Wiedniu?

— Odwiedzisz nas wtedy, gdy ja umyślnie napiszę do ciebie, a bądź spokojny, że będę o tem tak dobrze pamiętał, jak ty. Zgoda? zgoda na wszystko?

— Na wszystko! — wykrzyknął Brodecki, rzucając się w objęcia przyjaciela.

W tej chwili stanął we drzwiach lokaj, oznajmiając, że pani prosi panów na śniadanie.

— Tylko bądź wesół, jak gdyby nigdy nic — upominał baron — żeby nas nie posądziła o konspiracyą.

— Wesół, żądasz za wiele mój Mikołaju, ale będę się starał być obojętnym, czyż to mało?

— Bądź obojętnym, o ile tylko możesz, a kto wie, czy to nie najlepiej poskutkuje, bo choć Lula trochę się różni od wielu kobiet, aleć zawsze ona kobietą.

I obaj wziąwszy się pod ramię, poszli na śniadanie, na którem jak zwykle, szczebiotała pani Tallemont, a prezydowała panna Lula.

ROZDZIAŁ IV.

STARY PORTRET W GALERYI OBRAZÓW.

Podczas śniadania, panna Lula była bardzo ożywioną, dowcipną i uprzejmą, szczególniej Względem Brodeckiego.

Czy tak jej dyktowała wyższa polityka, czy też chciała ująć sobie brata, czy nareszcie osłodzić Pigułkę hrabiemu, którego niebawem pożegnać miała na czas bardzo długi? Wiedzieć trudno z takiemi upartemi i samodzielnemi panienkami, jak panna Lula. Wtórowała jej tylko Francuzka, rozgadując się z lubością, stosownie do swej natury i do obowiązku damy do towarzystwa. Byłato sobie dobra kobiecina, z przeszłością pełną przygód niezbyt fortunnych, a dziś szczęśliwa, że ma kąt spokojny i towarzystwo do rozmowy. W Polsce bawiła już lat kilka i polubiła ten kraj. w którym wszyscy nie tylko okazywali jej względy, ale nadto wierzyli zupełnie, że nazywając się z domu panną de Semonville, miałaby prawo zwać się margrabianką. Do tytułu nie odwoływała się dla tego, że dziad jej i ojciec, straciwszy całą fortunę po wielkiej rewolucyi, zarzucili go, a potem co po tytule, gdy pustki w szkatule. Lecz przy okazyi, nadarzającej się co prawda w każdej rozmowie, — nie omieszkała nigdy napomknąć o tej swojej abnegacyi, którą też ci i owi ocenić umieli, jak przystoi.

Brodecki starał się zastosować do swobodnego tonu panny Luli i trzymając się od niej zdaleka, grał jednak dobrze rolę, którą mu tak niespodzianie naznaczyły okoliczności. Jeden tylko baron siedział ciągle roztargniony i smutny, wcale nie mięszając się do rozmowy, a po śniadaniu zaraz, gdy jeszcze wszyscy siedzieli przy stole, wyszedł. Sam nie wiedząc jak i kiedy, zeszedł na pierwsze piętro do galeryi obrazów, obojętnie i bezmyślnie spoglądając na portrety rozwieszone po obydwóch stronach. Nagle zatrzymał się przed jednym portretem staro-włoskiej szkoły. Byłto właściwie nie portret, ale studyum, głowa mężczyzny w średnim wieku, o wybladłej cerze, rozwianych siwych włosach i głębokich na wskroś przenikających oczach. Szyja goła, pierś obnażona i jakiś łachman zamiast odzieży, nadawały mu cechę odrębną. Podpis brzmiał: "filozof uliczny. "

Baron znał dobrze ten obraz, a jednak nigdy jeszcze nie uczynił na nim tak silnego wrażenia jak teraz. W tych oczach, które szły wszędzie za patrzącym, tkwił szczególny wyraz rozpaczliwego smutku i jakiejś rezygnacyi bolesnej, godzącej się z życiem jakiem ono jest, dlatego że innem być nie może. Zdawały się one mówić: poznałem świat, ludzi i życie, znam wszystkie jego nadzieje, radości i wszystkie klęski i nieszczęścia, i nie ma ono już dla mnie żadnej tajemnicy, żadnego złudzenia, żadnej ciekawości, a gdy sięgam poza granice tego istnienia, widzę tylko ciemność, pustkę i rozkład.

Baron czytał to wszystko z tych oczu, które uzupełniała doskonale twarz o szlachetnych rysach, ale znękana i zakamieniałe posępna. Niezmiernie był w tej chwili ciekawy: czy artysta znał taką twarz, czy tylko stworzył ją mocą swej fantazyi. A jeszcze więcej zadziwiony był tem, że artysta żyjący w XVI wieku, nadał tej twarzy charakter spółczesnej boleści, ostatnich zwątpień, niemocy i beznadziejnych a wielce uduchowionych marzeń. Byłto istotnie rozdźwięk z ówczesneni Odrodzeniem, pełnem bujnego i energicznego rozwoju, przywiązanego do życia całą siłą zdrowia i wskrzeszonej młodości.

Stał długo przed tą twarzą, oderwać się od niej nie mogąc, i czuł jak w nim wzmaga się dojmujący smutek, czarna zgryzota owych chwil, gdy powrócił z zagranicy zbłąkany, bez jakiegobądź celu przed sobą. A tych chwil bezdennego zwątpienia, strawienia samego siebie, niewiary w wartość osobistych wysileń, jakże przebył wiele!... Wtedy gdy narzeczona zostawiła go z sercem pękniętem, z wiarą w szlachetność ludzką podeptaną — i wtedy, gdy lecząc się szałem przy miss Hortensyi, doznał powtórnej zdrady, haniebnego opuszczenia i wtedy, gdy brnąc z jednego fatalizmu w drugi... zabił... zabił niestety bliźniego, gdy rozbity, odarty z wszelkich złudzeń, nie wiedział, co ze sobą począć; — i wtedy nareszcie, gdy czując, że już dla niego rozegrała się ostatnia karta, że już na nowo szukać szczęścia nie ma ani chęci, ani nadziei, ani może prawa, żyć jednak musiał!...

Dlaczego teraz właśnie, gdy patrzy na to dzieło fantazyi, wszystkie te okropne sceny minionej epoki, stają mu tak żywo w pamięci i krwawią go, jak gdyby jątrzyły się świeżo? jak gdyby nie miał był nigdy nic, co go nanowo wiązało z życiem, dając mu pociechę i wówczas, i wczoraj, i dziś jeszcze!... Wówczas od grobu ojca, którego przy śmierci nie pożegnał, oderwał się na to, ażeby wychować młodziutką swą siostrę, a zakupiwszy bez żadnego celu dobra, osiadł na rodzinnej ziemi. Kupił dobra, bo je wszyscy bogaci kupowali, bo taki był zwyczaj, bo wreszcie wiedział, że na wsi może znaleźć samotność i spokój, a nie znać ludzi, z którymi nażył się dosyta!... I tak wegetując długie miesiące, ociężale patrzał przed siebie, zżymając, się na czasu nieskończoność.

Aż raz zebrała się gromadka wieśniaków przed jego dworem, a dwóch starców białych jak gołębie, chyląc się mu do kolan i składając wieniec z kłosów, rzekło: "Oto panie plon naszej pracy — przyjmij go od twego ludu. " W uszach tętniały mu te słowa: "twojego ludu, " ale bezmyślnie, jak pusty dźwięk. — po chwili wszakże jeden z tych starców, wskazując ręką na dół, ku ciągnącym się daleko polom, mówił dalej: "my tę ziemię potem naszym obleli i uprawili, choć nas nikt batem nie zapędzał do roboty, bośmy zawsze mieli dobrych panów i dziedziców; tam het na około, gdy przyszła zawierucha, ludziska rzucali się na swych panów, my swego bronili, bo on i jego dziady, dobrze nam świadczyli, więc wielmożny panie bądźże nam i ty dobrym panem, a lud za ciebie Boga prosić będzie o błogosławieństwo. " Nie skończył jeszcze, gdy on starca podniósł i do piersi przycisnął... Słodka radość opanowała jego duszę, krew żywiej w nim krążyć zaczęła, tak nikt jeszcze do niego w tym kraju nie przemówił, pierwszy ten człowiek zgrzybiały, który kłamać nie potrzebuje, a który nie wie, że wskrzesił prostemi wyrazy obumarłe serce, uśpioną chęć życia...

"Mego ludu" powtarzał sobie ciągle, i tysiące naraz planów przyszłego życia, powstało w jego głowie. "Mój lud" "moja ziemia, " mam więc obowiązki, ale mam i prawa — gdy lud ten podeprę moralnie i materyalnie, nie będę tu już obcym, wkupię się doń nie pieniądzmi, lecz pracą swoją i zasługą... Boże wielki, ja, który wątpiłem, że do czegoś przywiązać się mogę, że między tymi wieśniakami jak brat przyjęty będę, dziś wiem już, że oni są rzeczywiście braćmi moimi!

Odtąd przez długie lata, z żelazną wytrwałością pracował na tym gruncie i razem z tymi wieśniakami. Domy murowane im pobudował, bankiem pożyczkowym, którym wraz z nim kierowali, dobrobyt ich ustalił, do szkoły dzieci posyłać nauczył, rady zdrowej zawsze udzielił i z ich rad korzystał; słowem zaszczepiwszy w nich moralne i materyalne zadowolenie, złączył się z nimi ściśle jak z wielką rodziną.

Sąsiedzi podejrzewali jego zamiary i szydzili z jego reform; raz nawet jeden z nich. na większem zebraniu, mówił przy nim o wdzieraniu się obcych żywiołów w grono obywatelstwa.

Grono bijąc mówcy huczne oklaski, spoglądało złośliwie na niego, który nie uczuł żadnej urazy, pomyślawszy tylko "nie dałem się im jeszcze poznać. "

A we dwa lata potem, ci sami sąsiedzi w każdej biedzie, zmartwieniu czy nieszczęściu, biegli do niego i nigdy nie wracał żaden ztamtąd nieuspokojony lub niepocieszony. Czyniąc zaś tak. ani nie marzył o popularności, o zyskaniu sobie za pomocą majątku głosów panów braci, on tylko pracował na zasługę, na prawo umiłowania szczerze kraju, w którym mieszkał, w którym urodził się i on, i ojciec jego. i dziad, i pradziad, chociaż ten dziad i pradziad żyli biedni, nieznani i bez wszelkich niemal praw, wśród innych obdarzonych wszystkiemi prawami.

I tak zwolna, to przywiązanie, które z początku przykuwało go instynktem do rodzinnej ziemi, spotężniało w rozumną miłość, wyszlachetniało. i zhartowało się szczerzej od przyrodzonego u innych, zwracających się często dla wytłumaczenia swych omdleń, z urazą do niesprawiedliwości historycznych w przeszłości. Przedewszystkiem zaś dało mu ono chęć i możność życia, nadzieję, że czas zetrze zwolna wszystkie gryzące wspomnienia — dało mu ten humor, płynący nie z zadowolenia egoistycznego, ale z umiłowania bliźnich, z rozkoszy odczuwanej w niesieniu pomocy, dało mu cierpliwość żeglowania dalej.

Dlaczegóż więc teraz, gdy patrzy w te rysy, w które wielki artysta tchnął myśl tak rozpaczną, i jego taka sama ogarnia rozpacz, i jemu napływają w serce owe straszliwe gorycze, owe obezwładniające zwątpienia, owe syczące węże samoszyderstwa, pogardy wszelkich uczuć i usiłowań człowieka?

Nawet to najsilniejsze, to, które się stało wybawczym lądem dla niego, rozbitka, wydaje mu się w tej chwili ułudą, omamieniem dobrowolnem samego siebie, godnem nie litości nawet lecz śmiechu. A duch jego dostrzegł w tym momencie twarze znajomych, wykrzywione niemiłosiernym sarkazmem, zdającym się mówić "tyłeś tylko wart, ile twoje pieniądze, bo ty zawsze intruzem pozostaniesz i obcym między nami, i chociażbyś odarł się z całego dla nas mienia i krew swoję przelał dla nas, nie zatrzesz nigdy nieczystości swego pochodzenia, nie zmażesz nigdy plamy ciążącej na twojem plemieniu. "

"Obcym! — jęknął z bólem, — obcym na zawsze! Lula rzekła prawdę okrutną, ale niczem niezbitą. Paryasami jesteśmy wtem społeczeństwie, i żadne poświęcenie, znamienia obcej rassy z nas nie zmaże, a życie przeklętą jest męczarnią!"

Zetknął się wzrokiem z przenikliwemi oczyma filozofa z płótna, które zdawały się mrugać nań potakująco, jakgdyby przyznawały ostatnim słowom zupełną słuszność. A kiedy już oddalając się, stanął przy drzwiach i raz jeszcze obejrzał się mimowoli za siebie, oczy te żegnały go słowy: "Wiedz o tem na zawsze, tak jak ja wiedziałem, że życie to przeklętą jest męczarnią. "

Koniec wersji demonstracyjnej.

ROZDZIAŁ V.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ IX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIV.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ X.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVI.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XVIII.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ XIX.

Niedostępny w wersji demonstracyjnej