Kazimierz Chłędowski

KRÓLOWA BONA

Konwersja: Nexto Digital Services

Spis treści

ROZDZIAŁ PIERWSZY

I

II

III

ROZDZIAŁ DRUGI

I

II

III

ROZDZIAŁ TRZECI

I

II

III

IV

V

VI

VII

ROZDZIAŁ CZWARTY

I

II

III

IV

V

ROZDZIAŁ PIĄTY

I

II

ROZDZIAŁ SZÓSTY

I

II

III

IV

ROZDZIAŁ SIÓDMY

I

II

ROZDZIAŁ  ÓSMY

I

II

IV

V

VI

VII

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

I

II

III

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

I

II

III

KRÓLOWA BONA

Kazimierz Chłędowski

ROZDZIAŁ PIERWSZY

MŁODA KRÓLOWA

I

Żadne może miasto tak mało się nie zmieniło od XVI wieku jak Neapol. Przyroda zawsze głównym jego była wdziękiem; większe gmachy, jak wówczas tak i teraz, pochodzą z czasów andegaweńskich z XVI wieku, a sposób budowania prywatnych domów odwiecznej trzyma się modły.

Wojewoda Ostroróg tak samo podziwiał w roku 1517 posępne mury zamku „Dell'Ovo" albo pałacu królewskiego, jak dzisiejszy turysta znad Wisły, a jedynej może zmiany trzeba szukać na jednostajnym „Piazza reale" albo w porcie Św. Łucji, gdzie zamiast równo wymierzonych uderzeń wioślarzy słychać  żałosny świst parowego kotła. Zresztą ludność ta sama; krzykliwa, różnobarwna, nie myśląca o jutrze, obojętna na dynastie, które się przechadzają po wspaniałych komnatach zamku, byle miała swoje frutti di mare  i mogła je popić siarczaną wodą u źródła Św. Łucji...

Dla tej próżniaczej ludności wszelka uroczystość, wszelki zewnętrzny splendor jest przyjemnym powodem do zapełnienia ulic i wydawania piskliwych okrzyków. Dziwić nas też nie będzie, że cały Neapol wyległ na Chiaję, gdy się dowiedział, że córka księżniczki kalabryjskiej przybędzie do miasta, aby przyrzec swą rękę królowi z dalekiego kraju, gdzie wiecznie śnieg pada, i że w jej orszaku znajdują się posłowie tego króla, olbrzymi ludzie w dziwacznym stroju.

Pamięć aragońskiego domu jeszcze była za świeża, aby bliska temu domowi księżniczka nie miała także obchodzić ludności, tym bardziej że krzywdy aragońskiego Ferdynanda łatwo się zapomniało wobec nowych zdzierstw hiszpańskiego wicekróla, który i o królewskiej, i o swej własnej musiał pamiętać kieszeni.

La bellissima principessa Bona - we wszystkich było ustach, a i o jej  matce Izabeli jeszcze nie zapomniano, bo stary Ferdynand niemało wydał pieniędzy, aby ją utrzymać na mediolańskim tronie, czego jednak nie mógł dokazać, a Francuzi, wspierani przez papieża, zajęli Mediolan...

W piękny więc dzień jesienny r. 1517 doczekała się ciekawa ludność tryumfalnego prawie wjazdu księżniczki... Na białym koniu, jaśniejąca całą pełnią swej młodocianej urody, „o jasnych włosach, czarnych oczach, bardziej anielskich niż ludzkich", o nader kształtnej kibici, jechała w towarzystwie matki, przystojnej jeszcze, choć nieco znękanej kobiety, i licznego orszaku przyjaciół i dworzan. Polscy jednak posłowie koło niej jadący, Ostroróg, kasztelan kaliski, i Jan Konarski, archidiakon krakowski, zastępcy przyszłego jej małżonka Zygmunta, największą na siebie zwracali uwagę. Lud się dziwił, że nie znalazł północnych mężów w skóry zaszytych, ale w, bogatych, fantastycznych strojach, na przepysznych tureckich dzianetach. Osiemdziesiąt koni i 25 mułów postępowało przed orszakiem, niosąc na sobie wyprawę przyszłej królowej, suknie haftowane złotem i perłami, bieliznę nawet złotem wyszywaną i 60.000 czerwonych złotych w gotówce, jako pierwszą ratę posagu, która podobno była i ostatnią...

Kawalkata zatrzymała się przed Castel nuovo, przed siedzibą wicekróla, który miał sobie polecone z największą czcią przyjąć księżniczkę Kalabrii i uświetnić obrzęd ślubny, którego miał dopełnić poseł  polski w imieniu Zygmunta.

Na wielkiej werandzie zamkowej, panującej nad morzem, zgromadziło się wieczorem całe towarzystwo. Księżniczka, posłowie i jej krewny, kardynał esteński, w towarzystwie Ariosta zwracali na siebie powszechną uwagę; księżniczka pociągała swą urodą, wdziękiem i uprzejmością, posłowie wzbudzali ciekawość, a kardynał słynął jako jeden z najprzyjemniejszych ludzi swego czasu i nie bał się bynajmniej stracić przy dowcipnym, fantastycznym Arioście, który mu nader często towarzyszył.

- Wierzaj mi, kardynale - mówił Ariost do swego protektora i przyjaciela -  że pomimo wielkiego wstrętu, jaki czuję do ołowianego powie trza północy, chciałbym być przecież królem polskim! Wenus, Diana i Juno oddały księżniczce po najpiękniejszym liściu z wieńca swej chwały; na jej skinienie Gotfryd by nową podjął krucjatę...

- Rodzina Sforzów ma większe szczęście do kobiet aniżeli do mężczyzn - odrzekł kardynał. - Jan i Franciszek, jedni wielcy ich przodkowie, nie wytrzymają porównania z taką Małgorzatą, która swym charakterem potrafiła męża z neapolitańskiej wydobyć niewoli, z taką Hipolitą lub Katarzyną... 

— Gdybym nie pisał mego Rolanda, smok Sforzów dostarczyłby mi wątku do epopei, jakiej dwór ferrarski nie słyszał!...

Rozmowę przerwali Murzyni wnoszący stoły zastawione chłodnikami i najpyszniejszymi owocami, na jakie się mogła zdobyć dolina Caserty. Jasny, pogodny wieczór pokrył neapolitańską przystań, światło księżyca złotem i szmaragdami haftowało lekko podnoszące się fale, a duże woskowe pochodnie, pozapalane na werandzie, zdawały się tylko pożyczać światła od księżyca, tak zgodny z nim blask wydawały. Ariost oparł się o murowaną balustradę i patrzył w morze...

— Myślisz o nowych obrazach do Rolanda? — zapytała go księżniczka podchodząc z cicha. — Przypatrz się cieniom skał Ischi, tam by mógł spokojnie marzyć Rugiero o swej kochance...

— Tak jest, księżniczko, myślę o Rolandzie, ale myślę o tym, jak zmienić to, co już napisałem...

— Nie mów tego. Zmieniać cośkolwiek w pierwszych księgach byłoby świętokradztwem.

— Bynajmniej, księżniczko. Pamiętasz scenę, w której czarownik Merlin pokazuje Bradamancie potomstwo, co sobie zasłuży na nieśmiertelny wieniec sławy?

— Tak, pamiętam dobrze, umiem ją prawie na pamięć...

— Przeczuwam dzisiaj, że jeżeli dłużej pożyję, będę tam musiał obok ferrarskiego rodu wymienić nazwisko najpiękniejszej ze Sforzów...

- Sam nie wiesz, że w swym pochlebstwie czarną mi przepowiedziałeś przyszłość. Bohaterstwo sercem tylko albo krwią można okupić, a wiesz, że w moim rodzie nikt nie umiera naturalną  śmiercią...

Okrzyki: Niech żyje księżniczka! Niech żyje królowa! - przerwały rozmowę. Cała flotylla bark i czółen rzęsiście oświeconych pochodniami dopływała do brzegu; głos tysiąca moździerzy rozległ się po przystani, echem się odbił aż o skały Capri i Sorrentu.

Słowa Ariosta, śpiew, wspaniały obraz natury, wszystko to usposobiło księżniczkę poważnie i kazało jej myśleć o kraju, „gdzie morskimi bałwany miota wicher północny", gdzie nieznane pociągały ją losy. Bona bardzo była do matki przywiązana; nieszczęścia, jakie wspólnie przechodziły, pamięć zamordowanego ojca, wygnanie z Mediolanu, utrata jedynej opieki, jaką do niedawna miały w neapolitańskiej dynastii, wszystko zbliżyło je do siebie - gdyż nie miały nikogo, kto by bezinteresownie czuwał nad ich przyszłością. Prócz tego Bona była prawdziwą Włoszką, ubóstwiała słońce, nieświadomie rozkoszowała się pięknem przyrody, a sama myśl, że będzie musiała żyć w kraju, „w którym rok cały ciężkie przeciągają chmury" - jak śpiewał Ariost - napełniała jej serce trwogą i niepokojem. Była to jednak chwila słabości, Bona się wkrótce ocknęła ze smutnych marzeń, gdyż nad wszystkie uczucia górowała w niej żądza panowania, właściwa nie tylko rodzinie Sforzów, ale wszystkim rodom tyrańskim ówczesnych Włoch, u których była jedyna tradycyjna wiara, jedyna dziedziczna moralność, dążenie do władzy...

Zręczny kardynał Hipolit d'Este, z krwi i kości prototyp owych ludzi XVI wieku, u których trucizna i morderstwo wyrozumowanym, prawowitym środkiem były panowania, spostrzegł, że po czole księżniczki przebiegła chmurka tęsknoty...

— Odwagi, księżniczko! — powiedział, zbliżając się do niej — ci, nad którymi mamy panować, nie powinni nas nigdy widzieć w chwili słabości. Polscy posłowie są tutaj i nie spuszczają z ciebie oka...

— Mówisz, kardynale, o mężczyznach, kobiety panują słabością! — szybko odpowiedziała Bona z uśmiechem...

Tymczasem Ostroróg kazał sobie nalać kielich wina, a zbliżywszy się do księżnej Izabeli siedzącej przy stole, przemówił w te słowa:

— Najdostojniejsza księżno! Jak na twarzy Cerery, gdy bolała nad utratą swej córy Prozerpiny — widzimy troskę na twym szlachetnym obliczu. Rozumiem, księżno, że gdy się na ową cudowną przed sobą patrzysz krainę, trwożysz się i przedstawiasz sobie nasze północne ziemie, jakoby się  po nich bezustannie powolna mgła pełzała i Eol mroźnymi dął wiatry. A przecież i u nas tak samo się dzieje, jak śpiewał urodzony w Italii Horacy, że:

Mroźne powietrze miła wiosna słodzi,

I lato ogniem się  żarzy, Po nim jesień ciężarna owocem nadchodzi.

Aż zima wszystko powarzy...

U nas nie inaczej, a jeśli czasem Boreasz zanadto się rozszaleje po nadwiślańskim kraju, to miłość serc polskich do swojej królowej najcieplejszą będzie dla niej osłoną i nie dopuści do niej zimna wiejącego od złych ludzi, które szkodliwsze jest od szronu srebrzącego nasze niwy i bory... Nabierz więc otuchy, dostojna księżno, i daj nam jak najrychlej dostojną swą córę, abyśmy ją mogli oddać w ręce królewskiego małżonka.

Podniósł się na to Prosper Colonna, krewny i wypróbowany przyjaciel kalabryjskiej księżny, on, co miał Bonę do Polski odwozić.

- Dobrze powiedział poseł jego mości polskiego króla, miłość poddanych wynagrodzi księżniczce ciepło promieni rodzinnego słońca. Największą też dla niej otuchą do dalekiej podróży jest to, że wraz z przesławnym królem Zygmuntem będzie się mogła przyczynić do uszczęśliwienia narodu, który ciągłą walką z Turkami zasługuje się około chrześcijaństwa. Kobiecej ręce może się powiedzie zjednoczyć królów Rzeczypospolitej chrześcijańskiej do tej wielkiej walki, która od dawna jest dążeniem stolicy apostolskiej i rzymskiego cesarza. Nie smutek to Prozerpiny maluje się na obliczu księżny, ale myśl wielka i wspaniała, aby to małżeństwo ścieśniające jeszcze bliżej węzły pomiędzy cesarzem, Rzymem a Rzecząpospolitą Polską stało się groźną zapowiedzią dla tureckiej potęgi. Wobec bliskiego spełnienia tak radosnej dla chrześcijaństwa zapowiedzi, smutek ani chwilę nie powinien spoczywać na naszych twarzach, radujmy się i weselmy...

A zwracając się ku dworskim dziewicom, najpiękniejszym córom południa, zawołał:

Wystąp z jasnych podwojów, a twą boską stopę Złożywszy na poziomy grunt nasz, Kalliopę, Zanuć, piękna królowa! bądź na gęśl ochotę, Bądź masz puścić na cytrę palce jasnozłote...

Czekał tylko na to wezwanie chór dziewic, a głos lutni i pieśń połączyły się, aby resztę wieczora ubarwić prawdziwie poetycznym urokiem. Sama Bona tańczyła, a polscy posłowie tak się nią zachwycili, że nie mogli się powstrzymać, aby nie napisać królowi, że znając Włochy od dawna, piękniej tańczącej pani jeszcze nie widzieli.

II

W dzień  św. Mikołaja, patrona księstwa baryjskiego, mieli posłowie polscy w imieniu króla Zygmunta odbywać ceremonię  ślubną z młodą księżniczką. W wigilię tej uroczystości, o późnej godzinie, kiedy już bramy królewskiego pałacu były zamknięte, wychodziły stamtąd trzy osoby zupełnie zakapturzone, tak że trudno nawet było rozpoznać, czy pod dominami męskie, czy kobiece kryły się postacie. Za murami stała zaprzężona kolasa, a koło niej kilku jeźdźców ze spuszczonymi przyłbicami. Milcząco weszły zakapturzone postacie do kolasy, a cała kawalkata ruszyła natychmiast ku Pozilipowi drogą prowadzącą nad morzem, do Puzzuoli. Rącze konie szybko zmierzyły milową przestrzeń i zatrzymały się w tej mieścinie, w pobliżu ruin rzymskiego amfiteatru. Tam wysiadły nieznane osoby i poszły ku ruinom dając znak rycerzom, aby spokojnie stali na miejscu.

Noc była jasna, księżycowa; cienie sterczących jeszcze kilku słupów porfirowych ogromnej wielkości padały na arenę pozarzucaną tu i ówdzie resztkami kapiteli, a od morza dochodził głuchy szum bałwanów rozbijających się o skaliste brzegi. Trzy cienie przesunęły się szybko przez arenę i stanęły przed wielką grotą, z której gorące, wulkaniczne bije źródło. Spostrzegł je starzec w zakonnym odzieniu, siedzący dotąd na marmurze przy wejściu do pieczary, a trzymając w ręku lampę podobną do starożytnego kagańca, wyszedł naprzeciw nim. Jedna z przybyłych postaci pokazała mu wielki brylantowy pierścień...

— Od godziny oczekuję księżniczki, proszę za mną... — rzekł starzec i zwrócił się do wnętrza groty.

Była to Bona w towarzystwie nieodstępnej swej mniszki Maryny i starszej damy dworu. Przyszła w przeddzień  ślubu zapytać się najsłynniejszego wówczas nekromanta o przyszłe swe losy. Mniszka Maryna była już tutaj poprzednio prosząc o wyznaczenie godziny, w której by starzec mógł wywołać duchy, a na jego żądanie nocną wybrano porę. Odurzające powietrze wionęło z pieczary, jakby nasycone dziwnymi jakimiś aromatami, tak że kobiety musiały usiąść na odłamku starej kolumny, aby się nie zachwiać na nogach. Starzec pozapalał  światła, a cała pieczara żółtawym zajaśniała blaskiem; w głębi biło źródło gorącej wody, wyrzucając z siebie kłęby pary, w których się  łamały żółtawe promienie.

- Abrakadabra! - zawołał nekromant przytłumionym głosem - potężne duchy rodziny Sforzów, wychodźcie! Rozkazuję wam w imię Bellephora, wychodźcie!

Na te słowa z gorącego źródła zaczął się wynurzać w stal zakuty rycerz o groźnym obliczu i zawisł w mgle utworzonej z pary. Kobiety poznały W nim protoplastę rodziny Sforzów, Jakuba Attendola z Cotignoli, najdzielniejszego condottiera XV wieku, którego portret dotąd zdobił mury baryjskiego zamku. Księżniczka drżała jak liść topoli, wschodnim poruszany wiatrem.

Rycerz zaczął mówić:

- Ostatnią jesteś, księżniczko, z mego rodu, bądź wierną jego tradycji. W przeciągu jednego wieku staliśmy się pierwszymi książętami Italii, umieliśmy korzystać ze szczęścia. Fortuna tym ulega, którzy ją nielitościwie zaprzęgną do swego triumfalnego wozu... Ona i ludzie niech będą twymi sługami... Nad ludźmi zapanujesz, jeśli wstydem nazwiesz klęskę, ale nie zwycięstwo, do którego się dochodzi podstępem. Z możnym nie wszczynaj walki, jeśli ją wszakże zaczniesz, to zabij go... Obrażaj ludzi tylko wtenczas, jeżeli się nie potrzebujesz obawiać ich zemsty... Do walki szukaj  sposobnej chwili nie oglądając się za przyczyną, bo każda walka jest sprawiedliwą  — jeżeli jest potrzebną...

Domawiając tych słów zniknął rycerz w żółtawej mgle... — Ukaż się, duchu Jana Galeazza! — zawołał znowu starzec, a na ten rozkaz wynurzył się mąż blady, o dzikim, ponurym wejrzeniu, istny obraz wynaturzonej potęgi...

— Mój ojciec! — zawołała Bona z przerażeniem i zakryła twarz rękami...

— Strzeż się trucizny — mówił duch słabym głosem — od niej zginąłem!

Widok cienia ojca straszne na księżniczce zrobił wrażenie; słowo „trucizna" brzmiało echem grobowym. Oczy mgłą jej zaszły, zemdlona oparła się o wilgotną  ścianę pieczary, a gdy po chwili przed siebie spojrzała, nie widziała znowu nikogo prócz nekromanta stojącego z lampą...

— Zapamiętaj słowa, któreś słyszała — mówił czarny człowiek — od nich twoja przyszłość zależy...

Następnie podał jej małą czarną szkatułkę z dwoma flaszeczkami; na jednej był wymalowany wąż, na drugiej płonąca pochodnia...

— Schowaj to, księżniczko — powiedział  — jako skarb najdroższy, i pamiętaj, że wąż zabija, a pochodnia miłość i życie rozżarza. Panią będziesz serca i życia ludzkiego, ten wszakże tylko panować potrafi, kto umiarkowanie i oględność zapisze na swoim sztandarze.

Dając jej te rady odprowadził nekromant Bonę do dwóch towarzyszek stojących u wejścia pieczary, zagasił  światło i zniknął w ciemnościach. Księżniczka oparła się na ramieniu mniszki Maryny, a tak była wzruszoną i osłabioną, że zaledwie doszła do czekającej na nią kolasy...

Nazajutrz z rana wysłuchała krzyżem leżąc mszy w kościele Św. Januarego i spowiadała się przygotowując się w ten sposób do obrzędu, który może dla niej był ważniejszym aniżeli dla każdej innej kobiety, gdyż nie znała swego przyszłego męża i narodu, na którego czele losy ją postawić miały...

Po południu salę w Castel nuovo znakomici zaczęli napełniać goście oczekując orszaku księżniczki, która mieszkała w bocznym skrzydle, połączonym gankami z komnatami przeznaczonymi na oficjalne przyjęcia. Posłowie polscy udali się po pannę młodą do komnat księżnej Izabeli i stamtąd wraz z całym jej orszakiem odprowadzili księżniczkę do wielkiej sali.

Juno byłaby wtedy pozazdrościła Bonie majestatycznej piękności. Bogaty strój podnosił jej wdzięki, a miała na sobie długą suknię z karmazynowego aksamitu, haftowaną złotem i obszytą gronostajami; greckie rękawy spadały aż do ziemi, a ogon sukni niosły dwie panny ze znakomitych rodów Kalabrii. Lekki gazowy welon, pospinany gdzieniegdzie perłami, jasne ubierał włosy, a szyję ozdobił sznur wielkich pereł, na którym był zawieszony medalion ze szmaragdu, rubina i wielkiej perły...

W sali powitał pannę młodą poseł cesarski w imieniu swego pana, a około niego zgromadzeni byli posłowie innych państw i wicekról neapolitański. Kardynał Hipolit esteński wystąpił naprzód, a kładąc na ustawionym przed Boną stole krzyż szmaragdowy z relikwią  św. Mikołaja, tak do niej przemówił:

— Odbierz ode mnie, księżniczko, krzyż, który ci wskaże, coś winna wynieść z rodzinnego kraju, a co nowej ojczyźnie masz złożyć w ofierze. Znak krzyża — to znak wiary, relikwie patrona — to węzeł  łączący z tą ziemią, na której wzrośli twoi przodkowie. Bądź oddaną wierze i wdzięczną swemu krajowi, a z pewnością znajdziesz dość w swym sercu uczucia, aby spełnić obowiązki, których król i naród polski wymagać będą od ciebie...

Całe zgromadzenie widocznie się ucieszyło, że kardynał, przeciw ówczesnemu zwyczajowi, z tak krótką wystąpił przemową. Księżniczka i Ostroróg przystąpili do stołu, za którym stał kardynał...

— Spełnij twe poselstwo! — wezwał następnie Ostroroga. Na co poseł zwrócił się do księżniczki, a wkładając jej pierścień na palec, mówił:

— Dostojna Bono! Jego królewska mość, król Zygmunt, pan mój najmiłościwszy, przysyła ci z wolnej woli ten pierścień  ślubny i w jego imieniu wręczam ci go wobec tego szlachetnego zgromadzenia.

- Również z wolnej woli pierścień ten przyjmuję  - odpowiedziała Bona i ceremonia aktu ślubnego była spełniona.

Polska miała królowę, która przez lat kilkadziesiąt poważnie wpływała na jej losy.

Wystawne zabawy musiały się w XVI wieku z każdą  łączyć uroczystością, toteż zaraz po odbytej ceremonii grono tanecznic wbiegło do sali, Hymen ustąpił miejsca Kupidynowi. Krewni i przyjaciele domu Sforzów składali przed panią młodą drogie upominki, a i Ariost zbliżył się niosąc kosz najpiękniejszych kwiatów i owoców, a stawiając go mówił:

- Gdy Afrodyte wynurzyła się z łona oceanu i stopą swą ziemi dotknęła, krople piany morskiej znaczyły jej pochód, a z kropli tych powstała róża, królowa kwiatów... Więc ja ci, Bono, nie życzę owych świeckich triumfów, których pragną dla ciebie mężowie siły i czynu, ale rad bym, abyś swej nowej ojczyźnie przyniosła to w darze, co ziemia włoska ma najpiękniejszego - kwiaty i owoce. Niechaj wszędzie, gdziekolwiek przejdziesz, pną się róże tak piękne, jak po nagich skałach Pozilipu, niech wyrastają lilie godne zdobić mury Sorrentu!

- Niech żyje Ariosto! - rozległo się w sali. - Niech żyje poeta Ferrary! — a żadnego podarku, ani krzyża z szmaragdów, ani naszyjników zdobnych rubinami, nie przyjęła młoda królowa tak chętnym sercem, jak skromny dar autora Szalonego Rolanda.

Na zakończenie pamiętnego wieczora odegrano w pobocznej sali Menechmy Plauta, komedię niezupełnie może stosowną do urozmaicenia ślubnej uroczystości, gdyż w niej małżonkowie niewielkim się cieszą szczęściem, ale modną podówczas i graną nie na jednym ślubnym obchodzie, a pomiędzy innymi i na weselu Lukrecji Borgii. W scenie, w której chcą schwycić Menechina, gdyż grozi żonie i teściowi pobiciem, zawołał aktor:

— Rzecz dziwna, że pod rządem potężnej Bony mogą się dziać podobne nadużycia!

Pierwsze więc pochlebstwo powiedział jej histrion — później i wojewodowie zdobywali się na podobne słowa.

Za miesiąc wyjeżdżała królowa pod opieką Prospera Colonny do Polski. Z licznym orszakiem przebyła raz jeszcze kalabryjskie góry, aby się dostać do morza i stamtąd okrętem popłynąć do Forum Julium. Widziała po drodze Karyntię i Styrię, w Villach się zatrzymała, aby przyjąć wysłane naprzeciw niej polskie poselstwo, a wreszcie przez Rakuzy, jak wówczas mówiono, 15 kwietnia 1518 przybyła do Krakowa. Znający ją tylko z medalionu Zygmunt czekał jej z upragnieniem, bo się rozkochał w pięknym Włoszki obliczu i rad był ha tronie po sobie zostawić następcę:

III

W jednej z kamienic na Kanonnej ulicy w Krakowie mieszkał ksiądz Andrzej Krzycki, poeta, satyryk, niedawno jeszcze sekretarz królowej. Barbary Zapolskiej, pierwszej małżonki Zygmunta I, obecnie trochę zapomniany i opuszczony, spędzający dnie na pisaniu wierszy dokuczających ludziom, że się na nim nie poznali, i na walce z wierzycielami, którzy mu nie dawali spokoju.

Mieszkanie poety — to jedna uboga izdebka, zapełniona książkami i papierami, ozdobiona wizerunkiem Chrystusa na krzyżu z bukszpanu — pamiątką z Włoch.

Jakaś wielka myśl musiała zabłysnąć poecie, bo siedział przy stole z niezwykle rozpromienioną twarzą i oderwał się na chwilę od troski o chleb powszedni i o swą przyszłą karierę. Chciał nową królowę bohaterskim przywitać wierszem, marzył o możebnym jej wpływie, o świetnej przyszłości poezji i poetów na jej dworze, słowem przepyszny widział przed sobą obraz.

Chór bachantek zdawał się go dolatywać, naprzód cichy i spokojny, później wyraźniejszą tworzący harmonię. Bogowie Olimpu zstąpili na ziemię i szli ku Polsce z triumfem, Diana, Wenus i Atene w pląsach, Feb i Pan z faunami, całe to grono przybliżało się, dawało oznaki radości. Rozciekawiony poeta zbliżył się do postępującej naprzód Muzy i z ciekawością zapytał:

Mów, Erato, co znaczy ta wasza wesołość? Jakiż los, jaki powód was do nas sprowadził? Ta stanąwszy: Czcicielu nasz drogi, powiada, Lutnie teraz na lepszy ton nastrój i pienia Lejąc, winszuj ojczyźnie i sobie zaszczytu. Oto piękną Auzonię i słodki Helikon Opuściwszy, na północ waszą, na wyścigi Zdążamy wszyscy. Dosyć Grekom już daliśmy I Włochom; teraz losy z kolei ozdobić To królestwo darami naszymi kazały.

— Cha... cha... cha!... — zaśmiał się stojący przy drzwiach Koszyrski, szlachcic z sochaczewskiej ziemi, dowcipny dworak, który wszedł był z cicha do komnaty — czyż nie widzisz w tym gronie Muz i bachantek także włoskich doktorów, muzykantów, kuglarzy, błaznów wszelkiego rodzaju; czyż nie widzisz, jak cała ta zgraja zajada „raki, flaki, żabki, sałatę i ślimaki", a po drodze zbiera czerwone złote i chowa je do kieszeni? Zstąp z Parnasu, poeto, a zastanów się raczej, jak by tę chmurę szarańczy nieszkodliwą uczynić!

- Duch sprzeczności mówi z ciebie, Koszyrsiu - po przyjacielsku odezwał się Krzycki - wkrótce zmienisz zdanie! Gdy tylko owe czarnookie zobaczysz Muzy, staniesz się jednym z ich największych czcicieli, a reszta twej fortuny pójdzie na naszyjniki i na sznury pereł, którymi ozdobisz córy południa...

- Obyś tego w złą nie wymówił godzinę! - odpowiedział Koszyrski i zasępił się, bo ochoty do życia było w nim dużo, a ojcowizna coraz bardziej topniała...

Na drugi dzień obydwaj przyjaciele znajdowali się w licznym orszaku królewskim, wyjeżdżającym naprzeciw Bony ku Morawicy; a świetny to był orszak! Król Zygmunt wprawdzie już niemłody, ale dzielnie się jeszcze trzymał i wspaniale wyglądał w karmazynowym sobolowym płaszczu, na pysznym koniu, którego od sułtana dostał w podarunku.

Najwydatniejszą około niego postacią był Jan Łaski, arcybiskup gnieźnieński, znakomity mówca, niejednokrotnie do poselstw używany, a chociaż złośliwe języki, a pomiędzy innymi i Krzycki, wiele miały do zarzucenia jego herbowemu Korabiowi, a przede wszystkim, że zanadto chciwie do siebie przygarnia kościelne dochody, to przecież znakomity urząd, pamięć na niejednokrotne krajowi przyniesione usługi nie tak łatwo go mogły pozbawić zaufania królewskiego.

Na naznaczonym miejscu, w polu, rozesłano szkarłatne sukna, rozbito namioty i oczekiwano królowej. Spokojny Zygmunt może nigdy nie okazywał tyle niecierpliwości co obecnie, nie mało bowiem był ciekaw małżonki, która się jego posłom „nimfą, a raczej boginią być zdała"...

Nareszcie ujrzano w dali zbliżający się orszak; kardynał esteński przybył pierwszy konno, król przywitał go jakby dawnego znajomego...

Działa zagrzmiały, okrzyki, wiwaty, szczęk zbroi, rżenie koni — wszystkie te głosy zdawały się tworzyć wesoły chór rycerstwa obchodzącego zwycięstwo.

Na kilkaset kroków przed namiotem Colonna spiął rumaka i dał hasło całemu orszakowi do pospieszenia. Królowa z kilkoma damami jechała w krytym powozie, wybitym na zewnątrz szkarłatem; pacholęta królewskie poskoczyły, aby konie zatrzymać, polscy posłowie, książę Konstanty Ostrogski i Jan Zaręba, będący w orszaku królowej, otworzyli drzwiczki powozu i wysadzili dostojną panią na miejscu suknem przykrytym.

Król tymczasem wychodził z namiotu i spotkał się prawie na pół drogi ze zbliżającą się ku niemu

Boną...

Marzenia go nie zawiodły, córa Sforzów jaśniała w tej chwili całą pełnią swej południowej urody, spojrzała nań i pochyliła przed nim głowę. Zygmunt ją czule uściskał...

Znów zagrzmiały działa, trąby i fanfary rozniosły po pobliskich górach radosną wiadomość o przybyciu królowej, Zygmunt zaś do namiotu prowadził przyszłą swą  żonę. Tam powstał  Łaski i przednią, łacińską miał do królowej oracją... Bona wprawdzie rozumiała dobrze po łacinie, a nawet tym językiem mówiła, ale w tej chwili nie byłaby słuchała nawet samego Apollina, gdyby ją był złotymi obrzucał słowy; od tego był sekretarz Ludovico; on miał wysłuchać mowy i stosownie na nią odpowiadać...

Koszyrski również nie słuchał mowy stojąc na boku, ale uważał, że Bona śmielej okiem rzucała aniżeli podstarzały Zygmunt, który zdawał się być olśniony czarującym widokiem młodej swej małżonki.

Mowy, uroczyste powitania i epitalamia były plagą zwyczajów XVI wieku. Wtedy właśnie, kiedy ktoś najmniej był usposobiony do słuchania krasomowczych zwrotów, musiał rad nierad wystawić się na powódź wierszy, oracji, niezabawnych obchodów, a panujący upadali nieraz pod ciężarem słów sprowadzających Jowisza, Minerwę, dziewięć Muz i Bachusa  z całą rzeszą satyrów, aby tylko większe wywołać wrażenie... Toteż oboje królestwo byli nader zadowoleni, gdy już znowu wsiedli na koń i przy odgłosie dział zbliżali się do stolicy...

Kraków wystąpił uroczyście, wspaniale. Gród Jagiellonów chciał się pochlubić wobec cudzoziemców, że i on potrafi sprostać zagranicznym miastom. Wysokie, wąskie domy o poważnym, kamiennym obliczu przystroiły się w bogate dywany, w tureckie makaty, w herby Sforzów i Jagiellonów, a na murach, w strzelnicach, tam gdzie działo i samopał zwyczajnie swą morderczą szczerzyły paszczę  — widziałeś dzisiaj piękne twarze mieszczek w złote oprawne czepce, widziałeś wstążki dziewcząt sponad Wisły, mało się różniących strojem od dzisiejszych wieśniaczek ze Zwierzyńca i Krowodrzy, widziałeś zazdrosne miny pań, które nie mogły brać udziału w triumfalnym orszaku.

W katedrze, na zamku znowu powitania — znowu oracje. Tym razem ksiądz biskup Tomicki, podkanclerzy, prawa ręka Zygmunta w zagranicznych sprawach, popisywał się swą wymową.. Biedna królowa późnym dopiero wieczorem mogła się dostać do swych komnat i cokolwiek odpocząć po podróży...

We dwa dni później nastąpiła koronacja, a z nią uczty, turnieje, przedstawienie znakomitych osób, wręczanie podarków, tak że dopiero w dzień po koronacji znalazła się Bona w ściślejszym kole i po raz pierwszy od przyjazdu spokojniej się przypatrzyła nowym dla niej twarzom.

Przyjmowała królowa w nowo urządzonej komnacie, najpiękniejszej w królewskim zamku. Ściany były tam obite jasnoniebieskim adamaszkiem, haftowanym w srebrne kabalistyczne figury. Tutaj wychylało się srebrne słońce z uśmiechniętą twarzą, ówdzie jaśniały gwiazdy albo ciekawe rogi księżyca, gdzie indziej splecione były dziwaczne monogramy albo instrumenta matematyczne, wszystko bez porządku porozrzucane po bogatej makacie. Stoły, stoliki, krzesła, karła, szafki i sekretarzyki z czarnego, słoniową kością wykładanego drzewa - takąż samą były pokryte materią, a szczególną uwagę zwracała prześliczna czara z szafiru, na złotej osadzona nóżce, i zegar w hebanowej oprawie, osypany turkusami.

Tam Bona zgromadziła swych dworzan, tam się Zygmuntowi piękniejszą niż dotąd wydała. Ostrogski, Tomicki, Łaski na przemian opowiadali jej szczegółowo o ludziach, którzy się jej w ostatnich dniach przesunęli, opowiadali o polskich zwyczajach, węgrzyn z piwnic jeszcze Aleksandra szumiał po niedawnej biesiadzie, więc serca były wylane, rozmowa wesoła, swobodna.

- Niebezpiecznego przywiozłaś nam, królowo, nieprzyjaciela - mówił do Bony Tomicki wskazując na jej fraucymer — i dzielni rycerze Ostrogskiego podobno mu się nie oprą.

— Dobrze sobie wróżę z tego, że tak zgodne słyszę spostrzeżenia — odpowiedziała królowa — gdyż i moi włoscy dworzanie widząc piękność tutejszych kobiet mówią, że Kraków będzie dla nich Kapuą...

Wtem pacholę pobiegło do królowej mówiąc, że Stańczyk z całym towarzystwem błaznów prosi o posłuchanie...

W przyległej komnacie dały się słyszeć dzwonki błazeńskich czapek.. Stańczyk pozbierał znakomitszych błaznów z pańskich dworów, podówczas w Krakowie bawiących, a trzymając w ręku „cepy na pstrym kiju z lisimi ogonki" szedł naprzód z wielką powagą.

— Czego żądasz, trefnisiów wodzu? — pytała go Bona.

— Poznałaś, najmiłościwsza królowo — odpowiedział Stańczyk — tutejszych biskupów, hetmanów, wielkich i małych panów, poznajże i błaznów. A tych poddanych będziesz, królowo, najwięcej miała w swej Rzeczypospolitej.  Stultorum numerus est infinitus - niezliczona moc głupców na świecie - powiada przysłowie. W imieniu więc głupców tego królestwa hołd ci złożyć przychodzę. Klienci moi do wszystkich liczą się stanów, znajdziesz ich w senacie, na poselskich ławach i na krakowskim dworze, a w największej musisz ich mieć obserwacji, bo najtrudniejsze nad nimi panowanie. Nikt nie przewidzi - jak głupiec postąpi... Racz więc, królowo, mając wzgląd na naszą liczbę, protegować nas na kasztelanie, biskupstwa, racz i wojewodą którego z nas zrobić, a my z wdzięczności okrzykniem cię królową naszego stronnictwa...

- Dość tego, Stańczyku! - przerwał król.

- Zdaje mi się  - powiedział z cicha kardynał esteński do Bony -  że błazen mimo woli dobrą ci, królowo, daje radę, bo w tym kraju mądrzy sami chcieliby panować, więc na głupich tylko opierać się można... 

ROZDZIAŁ DRUGI

BUNT GDAŃSKI

I

Niezwykły, złowrogi ruch panował w Gdańsku... Walka religijna wrzała w jego murach; pomiędzy niemieckim kupiectwem, skłonnym do luteranizmu, znać było na chwilę przytłumione namiętności, czekające tylko sposobności, aby nowym wybuchnąć płomieniem. Przed kilku miesiącami wyznawcy nowej wiary byli górą, pospólstwo skłonne do wszelkich ruchawek pomogło im w wydaleniu katolickich księży, w zrzuceniu istniejącej rady miejskiej, burmistrza i urzędników przychylnych Rzymowi. Bogactwa kościołów stały się  łupem gminu, który nowe wybrał sobie władze.

Król Zygmunt czym prędzej wysłał tam kilku poważnych senatorów z pocztem zbrojnych ludzi, aby uspokoili umysły i wdali się z pospólstwem w układy. Na Krzysztofie Szydłowieckim, kanclerzu wielkim koronnym, i podkanclerzym Tomickim najwięcej polegano, mężowie to byli bowiem umiarkowanego umysłu i wielkiej prawości; im więc w tej pacyfikacji główna przypadła rola. Obok nich znaleźli się w Gdańsku biskupi Drzewicki i Latalski, wojewoda Stanisław Kościelecki, Łukasz z Górki i Andrzej Tęczyński.

Na ulicach czuć było ponurą ciszę, złowrogie zawieszenie broni; postacie kupców w długich czarnych szubach omijały dworzan panów polskich, skryci zaś pomiędzy mieszczaństwem katolicy krzątali się, aby ułatwiać trudną pracę kanclerzowi. Król miał przybyć wkrótce ze znaczną liczbą zbrojnych i ostatecznie sam ustalić w mieście porządek.

Ulica jednak nie zapowiadała spokojnego załatwienia sporów - wszędzie grupy ludzi, sklepy po części zamknięte, przed kościołem Panny Marii wielkie zbiegowisko. Co się stało?... Czy znów rabunki? Czy kto legł pod nieprzyjacielskim żelazem? Bynajmniej, tym razem ukryta nienawiść w paszkwilu ulgi szukała. Na drzwiach kościelnych przybito rycinę przedstawiającą wychudłą megerę z wężami na głowie zamiast włosów, trzymającą u piersi małe dziecko z potrójną, papieską tiarą, u spodu napisano: 

Hie wird geboren der Widerchrist,
Megera sein Saugamme ist.

Poważny kupiec gdański Bischof kazał zedrzeć rycinę i wzywał do rozejścia się. Z tłumu odzywały się przeciw niemu głosy i kto wie, czyby był stamtąd wyszedł bez szwanku, gdyby niespodziewany tętent koni nie był od niego odwrócił powszechnej uwagi.

— Książę Jerzy pomorski! Siostrzeniec królewski! — powtarzano z ust do ust spoglądając na wysmukłego rycerza w stal zakutego, jadącego na czele dwustu wybornie uzbrojonych dworzan...

— Skąd on tak szybko przybył? — mówili z niepokojem zwolennicy reformy — sprawa nasza zaczyna być w niebezpieczeństwie; obcego wojska coraz więcej w mieście.

I sarkali na radę miejską, że zamiast zamknąć bramy i nie wpuścić ani jednego stronnika Zygmunta, chce się wdawać w jakieś układy, które oddadzą miasto na łaskę i niełaskę królewskich.

Tak jednak nie było; rada miejska myślała o uwolnieniu się od obcej siły, układała, że podstępem wydali z miasta siostrzeńca królewskiego i cały zastęp nieproszonych pacyfikatorów. Uchwaliła na tajnym zebraniu, aby oczekiwać spokojnie chwili, kiedy się król zbliży do bram miasta. Wtedy całe polskie rycerstwo wyjedzie na jego spotkanie, a gdy już będzie za miastem, rada każe bramy zamknąć i z murów króla zamiast chlebem i solą  - ołowiem i ogniem powita... Bischof jednak uwiadomił o tej uchwale Zygmunta, a król tajemnie wydał rozkaz, aby na jego spotkanie nikt z Polaków nie wyjeżdżał.

Tak się też stało; w trzy tysiące koni wjechał król do miasta i zajął swój zamek. Popłoch panował pomiędzy luteranami, głuche wieści o sądach, o egzekucjach krążyły z ust do ust. Luterska rada miejska jednak nie zasypiała sprawy. Idźmy więc za nią.

Na ulicy Św. Jana, tuż obok bramy tego samego nazwiska, był zamożny dom kupca Fischera, główny skład kolonialnych towarów. Przed domem, daleko w ulicę wystawał kamienny ganek, okolony żelazną barierą, której głowy smoków niegościnnie spoglądały na wchodzących. Fasada czteropiętrowej kamienicy bogato ubrana była w sztukaterie, a złocone postacie Temistoklesa, Judasza, Machabeusza, Aleksandra Wielkiego i Hannibala przegradzały wąskie okna pierwszego piętra i dziwiły się zapewne, dlaczego ich losy na to samo sprowadziły miejsce. Duże drzwi żelazne sklepu, zarzucone beczkami i pakami, widocznie nie wpuszczały groszowej publiczności, ale tylko handlarzy, co stamtąd na całą Polskę rozwozili zamorskie bakalie.

Do tych drzwi wszedł wysoki mężczyzna w futrzanej szubie i sobolowej czapce, a nie zważając na kupczyków zajętych w sklepie, zapukał do składu położonego w dziedzińcu. Otworzył mu otyły staruszek w zatłuszczonych sukniach, widocznie posiwiały na ulicy Św. Jana, w tym sklepie.

— Antychryst! — powiedział wchodzący, a staruszek wyjął na to słowo wielki klucz z kieszeni, poprowadził go jeszcze do dalszych drzwi żelaznych, obrócił dwa razy w skrzypiącym zamku i wpuścił go do środka.

Dziwaczny się tam przedstawiał obraz. Wśród beczek z towarami, koszów cytryn i cykaty, porozwieszanych sztokfiszów i kręgów holenderskich serów, siedziało na worach i pakach kilkunastu gdańskich kupców. Wszyscy, rzec można, byli do siebie podobni, każdy z nich bowiem miał okrągłą twarz rumianą, bez zarostu, i po każdym znać było, że sobie w życiu piwa nie żałował. Kilka świec woskowych stało w wielkich srebrnych lichtarzach, gdyż  światło dzienne zaledwie się przedzierało przez małe, pajęczyną oprzędzione, okienka, a ostry zapach ryb, sera i korzeni roztaczał się dokoła...

Wchodzącego przywitano z szacunkiem, gdyż był nim Jan Schultze, członek rady miejskiej i prowizorycznego rządu, jeden z najzamożniejszych obywateli Gdańska, a przy tym najzagorzalszy protektor luteranizmu.

- Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus! Pereat Antichristus!  - ozwał się wchodzący.

-   Pereat Antichristus! - powtórzyli mieszczanie, a byli to po większej części członkowie rady miejskiej.

- Cóż nam, Schultze, nowego przynosisz? - zapytał go Fischer, wła.ściciel domu, odróżniający się od innych dużymi, okrągłymi oczami.

- Cóż by przynosił nowego? Wszystko stracone - wtrącił inny z radnych, Homann.

- Bóg z tymi, którzy w nim ufność pokładają  - odpowiedział znacząco Schultze - przychodzę z nowym planem, wymagającym wszakże wielkiej oględności i odwagi...

- Bóg wspiera tylko roztropnych - odpowiedział znowu Homann - a roztropność radzi zaniechać na teraz wszelkiego przedsięwzięcia, które się na nic nie przyda, i wejść  z królem w układy.

- Nigdy w układy! - namiętnie wykrzyknęło kilku mieszczan - mów, Schultze! 

— Wszak wiecie — mówił Schultze —  że w piwnicach królewskiego pałacu są składy puszkarskiego prochu.

— I cóż z tego? — wtrącił niecierpliwy Homann.

— Nie przerywaj! — zawołali inni.

— A za miastem, za murami, leżą stajnie królewskie — dodał znowu Schultze — radziłbym zatem, aby w nocy po świętym Filipie i Jakubie zapalić te stajnie. Kiedy zegar giełdowy wskazywać będzie dwudziestą godzinę, łuna ma się ukazać za murami; rozruch się stanie po mieście, Rzymczyki pobiegną ratować dobytek króla, ani Szydłowiecki, ani Kościelecki, ani Kmita się tutaj nie ostoi, ale każdy będzie chciał swój płaszcz osmolić, aby się pochlebić królowi. Wtedy rzucić lont do lochów — niech wyleci w powietrze królewski pałac.

—   Łatwo powiedzieć, ale wykonać trudniej! — zauważył znów Homann.

— Biorę to na siebie, mam zręcznych chłopców na moim okręcie, potrafią i do królewskich stajen niepostrzeżenie się zbliżyć, i nić smolną przeprowadzić do lochów.

— Chcecie zgładzić tego, co najmniej winien — mówił znów Homann — chcecie starego króla wraz z pałacem wysadzić w powietrze, a zapominacie, że pozostaną gorsi od niego biskupi? Choćby się ten plan udał, nie byłoby z niego radości, Polacy wrócą pomścić króla, a wtedy miasta nasze obrócą w perzynę  - nie wiecie chyba, jak są przywiązani do swego Zygmunta!

- Byleśmy ich mieli za murami, niczego się wtedy obawiać nie potrzebujemy! - odpowiedział Schultze. - Bogu dzięki mamy dość  śmigownic i moździerzy i kilkoletnie oblężenie w najgorszym razie wytrzymać potrafimy; żywność nam od morza przyjdzie...

- Zresztą  - mówił znów Fischer - sami Polacy musieliby z nami szukać zgody, bo kto im kupi drzewo i pszenicę? Kto miody i woski wywiezie do Holendrów?

- Dobrze mówicie! Zgoda, Schultze! - wołali radni.

- Większość przemaga - odpowiedział Homann - ale niech nieszczęście, które na miasto sprowadzicie i na wasze dzieci, nie będzie przywiązane do mego nazwiska.

Długo jeszcze radzili kupcy ostrożnie i poważnie, jak na gdańskich mieszczan przystało, poczucie jednak sił własnych, ogromne bogactwa, do jakich przyszli zamorskim handlem, nienawiść do wszystkiego, co z rzymskim kościołem stało w styczności, przeważyło szalę na stronę Schultzego. Wszakże przed kilkunastu dniami byli już panami miasta, zakosztowali rządów, zapewnili przyszłość religijnej reformie - niełatwo im przeto było porzucić myśl panowania. Zresztą kilku z nich obawiało się, aby nie byli pociągani przed królewskie sądy, gdzie może im śmierć groziła, a może tortury? Radzili przeto jeszcze długo i ustanowili projekt przyszłej obrony miasta w razie, gdyby ich plany się powiodły.

Około północy dopiero cichaczem, po jednemu wymykali się z domu Fischera, a zielone wody Motli chwytały przechodzące cienie i szemrały z cicha, jakby odradzając niebezpiecznych przedsięwzięć ludziom, którzy urośli łokciem i rachunkiem, a nie bronią i wojennym podstępem.

Nazajutrz Gdańsk spokojniejszy się zdawał niż zwykle, król wezwał miasto do zabezpieczenia wojsku żywności, więc jedni z radnych zgromadzili się w ratuszu rozkładając pomiędzy siebie ciężary, inni stali na pomoście doglądając ładowania towarów i obliczając spodziewane zyski.

II

Tłumy ludu zgromadziły się przed giełdą, długi rynek literalnie był zapełniony falą poruszających się głów. Mimo to głęboka cisza panowała wokoło, a każdy niemal krok głośniejszy na bruku odbijał się o poważne mury kupieckiego miasta. Dwustu rycerzy na koniach ustawiło się po obydwu stronach schodów giełdy, a przed schodami kilkuset pieszych pachołków przegradzało tłumy od głównego wejścia. Przez szeroką, na oścież otwartą bramę widać było we wnętrzu migające płomyki jarzących się  świec...

- Czterdziestu pod miecz oddadzą! - szepnął ktoś ze stojących bliżej giełdy, a wieść w okamgnieniu rozeszła się po rynku i wzrosła do poważnej liczby czterystu skazanych.

Więc tam sąd swe groźne odbywał roki, więc sprawiedliwość tak licznych wymagała ofiar?... Wstąpmy do wnętrza.

Na podwyższeniu w senatorskim krześle siedział Piotr Kmita, marszałek koronny, obok niego kilkunastu sędziów. . Cokolwiek na przodzie, przy osobnym stole dwóch pisarzy w długich sukniach spisywało zeznania winnych, mając przed sobą rozłożone wielkie, pergaminowe księgi. Całą salę kir okrywał; podwyższenie, stoły, ściany - wszystko czarnym było przykryte suknem, a jedyną złowrogą rozmaitość tworzyły trupie głowy biało wyszyte na każdej ścianie. Światło dzienne zaledwie drzwiami wciskało się do sali, gdyż wszystkie okna były zasłonięte, czterech tylko, czerwono ubranych pachołków trzymało pochodnie przed sądem.

Oskarżony zbliżył się do sędziowskiego podwyższenia. Był to ów wysoki mężczyzna w futrzanej szubie, któregośmy widzieli wchodzącego do domu Fischera, Jan Schultze...

- W imieniu jego królewskiej mości wzywam cię, Janie Schultze - przemówił do niego Kmita donośnym głosem — abyś na pytania, które ci zacny Filip Bischof postawi, odpowiadał prawdę jak na ostatecznym sądzie...

Na to wstał Filip Bischof, znany nam już obywatel gdański, a stronnik królewski, i jako oskarżyciel zapytał obwinionego:

— Czemuś ty, Schultze, kościoły ze złota, srebra i klejnotów połupił? Czemuś sam w głównym kościele na kazalnicę wstąpiwszy ważył się najpierwej luterską wiarę wnosić? Czemuś szubienicę, koło i miecz przed ratuszem postawił? Czemuś szatańskim pomysłem chciał prochy zapalić w lochach królewskiego zamku?

W długiej przemowie starał się Schultze ze wszystkich tych zarzutów uniewinnić i nie przyznawał się do żadnej z zarzuconych mu zbrodni, a gdy go się znowu Bischof zapytał, jakich miał spólników, gdy chciał zamek wysadzić w powietrze, obstawał przy tym usilnie, że nie nosząc się ze zbrodniczymi zamiarami, które mu zarzucano, nie mógł mieć wspólników.

— Wziąć go na powrozy! — groźnie zawołał Kmita.

Schultze zbladł jak chusta, a bladość straszniejszą jeszcze była przy świetle pochodni. Podobny do szatana, wystąpił z głębi kat w czerwonym, opiętym ubraniu, a zdjąwszy z obwinionego wierzchnie szaty, porwał go silnymi barki pod kółko przymocowane do belki, przez które były przewleczone grube postronki. U nóg przywiązano mu ciężki kamień, a postronkami ciągnięto go do góry, tak że ciało w coraz większym było naprężeniu...

- Zwolnić powrozy! - zawołał znowu Kmita i zapytał się drżącego Schultza, czy obstaje przy swoim uporze...

- Nic nie wiem - wyjąknął delikwent, ale wzięty ponownie na tortury, zmienił się do niepoznania i zaczął wołać:

-   Łaski! Łaski! Wymienię mych wspólników!

I rzeczywiście podyktował wszystkich, którzy z nim razem byli w domu Fischera. Przez kilka dni trwały sądy, a gdy trzynastu głównych przywódców na śmierć skazano, Schultze prosił, aby był przed króla przywiedzion. Ostatniego więc dnia tron królewski ustawiono w sali, Zygmunt zasiadł na czele sędziów i pozwolił mówić Schultzowi. Skazany raz jeszcze starał się wytłumaczyć, a przyznając się już w zupełności do winy, odwoływał się do ludu, że za jego to rozkazem wszystko uczynił...

- Zapytajcie się pospólstwa! - rozkazał król Zygmunt, a herold sądowy wyszedł ku drzwiom giełdy i wielkim głosem pytał zgromadzonego ludu, czy rozkazywał Schultzowi głosić wiarę luterską i prochy zapalać pod królewskim zamkiem...

- Król miłościwy wszelką winę przebaczy! - dodawał herold. 

— Nie wiemy i wiedzieć nie chcemy o wspólnictwie z Schultzem; co czynił, na swój karb czynił  — krzyknęło pospólstwo...

Wtedy król rozkazał zaprowadzić winnych do więzienia, a sprawa ich jeszcze raz była roztrząsana przy drzwiach zamkniętych w obecności króla. Kmita, a przede wszystkim Krzycki byli za tym, aby wszystkich spiskowców skazać na gardło, kanclerz Szydłowiecki nie radził do rozpaczy przyprowadzać tyle zamożnych rodzin w Gdańsku i błagał króla, żeby się ograniczył do podpisania jak najmniejszej liczby wyroków.

— To Judasz!... On Chrystusa sprzedał za śledzie i postawy sukna! — wołał Krzycki oburzony na Szydłowieckiego, posądzając go, że się dał gdańskim kupcom przekupić i ze szkodą wiary Chrystusa przyczynił się do złagodzenia wyroku.

Namiętne wycieczki jednak na nic się nie przydały; król tylko trzynastu skazał na śmierć, a innych współwinnych z miasta wypędził; Bischof zaś, za ostrzeżenie króla przed spiskiem, został gdańskim burgrabią...

Miasto się uspokoiło, na domu tylko, gdzie mieszkał kanclerz Szydłowiecki, spostrzeżono po kilku dniach przylepioną kartę z napisem:

Gdyś ongiś za trzydzieści sprzedan był srebrników, Teraz, Chryste, jednegoś wart zaledwie śledzia!...

Naturalnie że ksiądz Krzycki był autorem złośliwego dwuwiersza...

Kmita nie zapomniał napisać królowej o uśmierzeniu mieszczańskiego buntu, gdyż gdziekolwiek był  świadkiem spraw ważniejszych, zawsze stamtąd do Bony pierwsze posyłał słowo. Król pisał krótko, treściwie, Kmita dłużej się rozpisywał, wdawał się w szczegóły, a przeto lepiej umiał kobiecą zaspokoić ciekawość.

W tydzień po smutnym dniu panowania nieubłaganego miecza Gdańsk w weselsze przybrał się szaty. Kilkanaście rodzin żałobnych ukryło się w głębi swych mieszkań, a długi rynek gwarliwym się zapełnił ludem. Król na nowo odbierał od Gdańska przysięgę  - więc wszyscy cechmistrze i bractw naczelnicy zgromadzili się w giełdowej sali, a król znowu tam zasiadł na tronie. Ale tym razem nie widać już było kiru ani strasznych oznak śmierci, ale światło dzienne wesoło przedzierało się przez różnokolorowe szyby barwiąc salę, nadając jej ów ton poważny, a uroczy, jaki w gotyckich zdarza się widzieć  świątyniach.

Król Zygmunt wyglądał wspaniale w purpurowym płaszczu; obok niego dostojnicy państwa w barwistych szatach dodawali rozmaitości i wspaniałości obrazowi. Cała sala zresztą pełna była mieszczan. Na rozkaz króla powstał Kmita i rozkazał się uciszyć mieszczaństwu, a gdy już lot ptaka można by było usłyszeć, przemówił tak do zgromadzonych:

— Niedawno jeszcze szerzący się bunt w murach waszego miasta okazał, że znaleźli się ludzie niepomni przysięgi i wiary złożonej królowi. Krzywoprzysięzcy zostali ukarani... Teraz się was zapytuję w imieniu króla i pana, czyście się w posłuszeństwie waszym zachowali i czy pamiętacie i znacie powinność waszą?

— Pamiętamy, pamiętamy! — liczne ozwały się głosy...

— Którzykolwiek więc królowi są wierni — mówił dalej Kmita — niech przejdą na prawą stronę! — a wnet całe zgromadzenie znalazło się na prawej stronie, gdyż jedni szli tam z serca i z przekonania, inni zaś z bojaźni.

Gdy miasto już było spokojne, wyruszył Zygmunt na morze. W piękny dzień wiosenny wszystkie okręty stojące w porcie przybrały się w zielone liście, a purpurowa flaga z białą ręką, miecz trzymającą, powiewała na masztach. Bogatymi kobiercami przykryto pomost „Neptuna", okrętu, na który wszedł król ze swym dworem; trzydzieści wioseł uderzyło w brunatną falę i posrebrzyło powierzchnię rąbkiem piany. Za latarnią Zygmunt długo spoglądał na pełne morze; fala za falą, rodzone siostry, przesuwały się jednostajnie, posępnie, niknąc na piaszczystym wybrzeżu...

— Bliżej nam do tej wieczności — mówił król do kanclerza Szydłowieckiego wskazując na pełne morze — aniżeli do ziemi, skądeśmy wyszli; spokojnie w tę wieczność będę spoglądał, jeśli wam zostawię w mym synu godnego następcę...

- Trzeba go, miłościwy królu, wcześnie mądrą otoczyć radą, rozwijać serce, a roztropność zaszczepiać  - odpowiedział Szydłowiecki.

- Dobrze mówicie, kanclerzu; rad bym w nim widzieć mniej  żądzy panowania, a więcej miłości do ludzi; dwie korony odrzuciłem, chcąc się zająć szczęściem mych poddanych, sądzę więc, że we mnie nie będzie miał złego przykładu...

Inne myśli zajmowały księcia Jerzego pomorskiego, który się także z liczną drużyną znajdował na pokładzie; za kilka chwil król miał mu od- dać w lenno Lemburg i Bytom i całą pobrzeżną morszczyznę za zasługi, a przede wszystkim za pomoc, jaką mu wyświadczył, znalazłszy się prędko ze swym rycerstwem na uspokojenie zbuntowanych gdańszczan.

Okręt płynął spokojnie wzdłuż lądu, zielone pola wybrzeży zdawały się kąpać w fali, a gdy już znikała gdańska latarnia, król kazał zwinąć żagle i dać znak innym towarzyszącym mu okrętom, aby się uszykowały w wielkie półkole. Sygnały z dział oznajmiły, że się lennicza rozpocznie uroczystość...

Zygmunt usiadł na ustawionym na pokładzie tronie, Szydłowiecki, Kmita, Kościelecki, Górka, Tęczyński i wielu innych senatorów stanęło koło niego, a pacholę w złocistym ubraniu trzymało niewielki rozwinięty sztandar, na którym był haftowany gryf czerwony na białym polu, herb kraju. Książę Jerzy ukląkł przed królem...

— Rządź szczęśliwie tą ziemią  — przemówił do niego Zygmunt wskazując ręką na wybrzeże — i pamiętaj, że cięższy aniżeli mnie, Bogu kiedyś będziesz z swych rządów składał rachunek. Uciekaj od pochlebców, hipokrytów, radź się cnotliwych i doświadczonych. Mierność tylko miernością otaczać się lubi... Chrześcijańskiego rycerza niech zawsze świeci piętno na twym czole, miecz twój niech raczej zardzewieje w pochwie, aniżeli abyś go miał wyjmować w obronie złej sprawy.

To mówiąc uderzył król dwa razy swym mieczem księcia znacząc krzyż na plecach i oddał mu do rąk rozwinięty pomorski proporzec. Książę wziął chorągiew naprzód w prawą, potem w lewą rękę, a dwa palce prawicy położywszy na Ewangelii, którą kanclerz Szydłowiecki trzymał otwartą na królewskim łonie, odmówił rotę lenniczej przysięgi.

Działa znów zagrzmiały, a mała flota pełnymi żaglami wróciła z powrotem do gdańskiej przystani.

III

- Majcie drzwi i okna, wieńczcie bluszczem i bukszpanem filary; drogie sprzęty domowe, czyste i lśniące miejcie na pogotowiu, wytoczcie z piwnic najprzedniejsze wina, przygotujcie wszystko, aby godnie w Gdańsku przyjąć północne dziewice, aż z duńskiej, zamorskiej przybywające ziemi!

- Cóż je tutaj prowadzi? - pyta ludność mieszczańska - co za nową uroczystość wymyślili polscy panowie?

- Oto w Królewcu odbywało się wesele duńskiej księżniczki z księciem Albertem pruskim, a wracające druhny chcą powitać w Gdańsku Zygmunta.

Poranny wiatr jakieś nieznane, urocze tony niesie po nurtach Motli; rycerstwo gromadzi się przed Zieloną Bramą i słucha zbliżających się głosów owych morskich syren...

- Już w kanał wpłynęły, już się ich głos o gdańskie odbija mury...

Witaj nam, królu, wielki, wspaniały, Witajcie, rycerze wiary... Morskie to bóstwa nam przykazały Złożyć wam wieńce i dary...

Dwanaście dziewic stało na pokładzie płynącego statku, w białym, germańskim stroju; długie jasne włosy spadały spod niebieskich biretów, a każda z nich trzymała koszyk zręcznie upleciony z sitowia, a w nim muszle, bursztyny, korale — w co tylko państwo Neptuna bogate... Za nimi duńskie matrony w złocistych czepcach i ojcowie z długimi brodami, w czarnych aksamitnych kaftanach. Na maszty się powspinała załoga okrętu rzucając z góry dębowe liście i kwiaty...

Statek przybił do brzegu, ułożono pomost szkarłatem nakryty, a rycerstwo poskoczyło na pokład, aby bezpiecznie przeprowadzić kobiety. W obszernych komnatach nad Zieloną Bramą czekał król na gości, a rycerstwo poprowadziło do niego dziewice, aby u stóp tronu złożyły życzenia i dary.

— Dzięki wam, piękne córy Danii — mówił do nich król Zygmunt —< śpiew pokoju, z którym tutaj przybyłyście, zielona gałązka wiosny, którą niesiecie, najpiękniejszą mi są zapowiedzią, że szczęście trwale już w murach Gdańska osiędzie — przyjmijcie też naszą gościnność...

Możni panowie poustępowali swych domów miłym gościom północy, a kolasy złociste czekały na dole, aby poodwozić ich do najpiękniejszych pałaców Gdańska.

— Bogowie widocznie wzięli w opiekę sprawę Zygmunta — mówił Krzycki — odkryli spisek mieszczan, przyśpieszyli posiłki księcia Jerzego, a teraz Neptun

Syreny śle z dźwięcznymi głosami, by wstrzymać Nas w miejscu i znudzonym uprzyjemnić pobyt. Pobyt, co lud zachwiany i wierność przywraca I trwalej niż kara surowa podnosi.

Wkrótce wielką ucztę cały Gdańsk obchodził. Goście i panowie zgromadzili się w salach nad Zieloną Bramą, lud zaś na długim rynku. Malowniczo wyglądała ta ludowa uczta. Od bramy aż po ratusz ciągnął się długi stół nakryty tak, że stojąc na jednym końcu, drugiego prawie widać nie było. Co kilka kroków stały beczka piwa i beczka miodu, a przy nich ludowy podczaszy i miejski pachołek w stroju o żółtych i czerwonych pasach. Na stołach wielkie misy z mięsiwem i z rybami, a zielone szklanice ubarwione różnymi herbami zdawały się dobrą wróżyć zabawę.

Gwar i ruch panował nie do opisania. Od kominów giełdy aż na drugą stronę rynku długą przeciągnięto linę, a na niej włoski skoczek pobudzał do śmiechu podochocone tłumy, ówdzie znów jakiś rycerz księcia Jerzego, cały w zbroję zakuty, wołał wielkim głosem:

- Ustąpcie! ustąpcie! 

— Chce konia przeskoczyć!... — powtarzano sobie z niedowierzaniem i rozstępywano się wielkie tworząc koło.

Rycerz nie żartował, przyprowadzono mu konia, a on z lekka się rozpędziwszy, jak był w ciężkiej zbroi, tak na drugą stronę skoczył i poszedł dalej nie oglądając się za siebie, jakby coś zwyczajnego uczynił.

Dwór i duńscy goście zgromadzeni nad Zieloną Bramą przypatrywali się zabawom ludowym.

— Gdybym był królem — mówił do Kmity Koszyrski — to bym naprzeciw zbuntowanego mieszczaństwa nie posyłał moździerzy i rycerstwa, ale pieczone woły i kufy miodem nabite, a dalibóg zwyciężyłbym bez krwi rozlewu...

— Gdybym chciał ugiąć butę szlachty — odpowiedział Kmita, spoglądając na duńskie dziewice — to bym takie Amazonki wyprowadził do boju...

— Królowa jejmość posłuchała już waszej rady, mości marszałku — odparł znów Koszyrski — bo czarnookich Włoszek nasprowadzała niemało do Krakowa i nimi, jak mi się widzi, rządzić zamyśla.

Kmita się odwrócił, ukrywając niezadowolenie z powodu tego zdania, i przemówił gładko po niemiecku do przechodzącej właśnie Edy, najpiękniejszej z cór północy.

— Gdybym miał dorosłego syna, przezacna panno, to bym go się wyparł, gdyby wara stąd do domu odpłynąć pozwolił.

- Dobrze,  że go nie macie, panie marszałku  - odpowiedziała nie zmieszana Eda - bobyście może musieli być złym ojcem i wyprzeć się ukochanego dziecka...

- Przyjmijcie mnie za swego syna - rzekł szybko Latalski, krewny biskupa, a dzielny młodzieniec, który już od kilku dni nieodstępnym był Edy rycerzem.

Eda jednak zarumieniona odwróciła się zręcznie, szukając opieki swej matki, a pięknie jej było z tym rumieńcem odbijającym od jasnych rozpuszczonych włosów i dużego niebieskiego oka. Malowniczy strój dodawał jej wdzięku. Spadziste ramiona zdobiła szkarłatna peleryna bogato wyszywana złotem i perłami, spod niej zgrabna wyzierała ręka w biały, cienki otulona rękawek, a gęsto pofałdowana suknia z takiej jak peleryna materii poważnie spływała na ziemię.

Wieczorem tego samego dnia całe towarzystwo zgromadziło się w oknach pałacu wychodzących na most i na Motlę. Nowa rada miejska ze świetną na przyjęcie gości wystąpiła iluminacją; nad brzegiem kanału gęsty rząd pachołków stał z różnokolorowymi pochodniami, a wszystkie okna były pełne rzęsistego światła. Noc w dzień się zmieniła, a ognie stokroć piękniejszymi się zdawały kąpiąc się w głębiach wód morskich. Prawdziwe arcydzieło jednak miało się okazać wśród nurtów Motli. Oto łódź niewielką sporządzono w kształcie płynącego wołu ze złotymi rogami, przyozdobionego w wieńce i kwiaty, wół zaś, ni to Jowisz porywający Europę, niósł na sobie piękną kobietę, w białe, rzymskie przybraną szaty. Po bokach płynęło mnóstwo łodzi w kształcie muszli, a trytony trzymając potrójne pochodnie, jakby trójzęby Neptuna, wyuczonym śpiewem wtórowały cichym uderzeniom wioseł.

— Ponoś i my będziemy mieli naszego Jowisza i naszą Europę  — mówił Kmita do przypatrującego się tej uroczystości Zygmunta.

— Jak to rozumiecie, panie marszałku? — zapytał król.

— Młody Latalski rad by ową piękną Edę nie morzem, ale w górę Wisłą powieść, a ona i jej rodzice także nie od tego.

— Powiedzcie, marszałku, że mu będę swatem, bardzo się temu raduję, bobym nie chciał, aby młodzież nasza pozwoliła wszystkim dziewicom z powrotem odpłynąć.

Kmita stał się dobrym zwiastunem, a gdy powiedział o tym Latalskiemu, młodzieniec upadł do nóg królowi dziękując mu za wielką  łaskę. Król zaś wysłał w kilka dni później marszałka do rodziców Edy, aby w jego imieniu prosił dla Latalskiego o białą jej rękę, obiecując, że się zajmie losem przyszłego ich zięcia. Ojciec Edy do najznakomitszych duńskich liczył się panów, a chociaż już w domu inne miał dla swej córki zamiary, przecież nie mógł się oprzeć zaszczytnym swatom...

Sute zrękowiny odbyły się w Gdańsku; król ofiarował przepyszny łańcuch złoty pannie młodej i cieszył się, że gdański rokosz kończy się weselem.

Ty, Junono, łożnicę przyrządź i pochodnie. Pallas niech radę wesprze, Wenus bodźca doda Miłości, aby spieszne zrękowiny związkiem Zakończyły się trwałym...

Mars jednak pozazdrościł Latalskiemu pięknej bogdanki i wkrótce po weselu, które się w. duńskiej odbyło stolicy, wezwał go na Litwę, gdzie wówczas po zamarzłych błotach wtargnęły hordy tatarskie. Tam utonął pod lodem, a smętna małżonka wróciła za morze i zginęła bez wieści dla polskiego świata... 

ROZDZIAŁ TRZECI

KARŁY

I

Pan na Wiśniczu, Piotr Kmita, sprawiał huczne imieniny. Gości mnóstwo przybyło, strzały z moździerzów co chwilę znać dawały okolicy, że na zamku uczta. Stół zastawiono w dolnej sali, zwanej rycerską, od zbroi rozwieszonej po ścianach na szkarłatnym suknie. Szerokie pasy ze złotej taśmy przedzielały szkarłat od sklepienia do posadzki w kwadraty, a w każdym kwadracie jaśniał prawdziwie rycerski bukiet uwity z pancerza, szyszaka, miecza i husarskiego proporca. Sklepienie sali jasnoniebieskiego było koloru, gdzieniegdzie obite srebrnymi gwiazdami, na węzłach tylko gotyckich żeber świeciły tarcze herbowe Kmitów, a w środkowym, największym polu włoski artysta wymalował Feba wjeżdżającego na słonecznym rydwanie.

Towarzystwo się zgromadziło u stołu, a snadź kilka dań już przeszło, bo twarze bardziej promieniały jak ów Feb na sklepieniu, a kobiety po jednej zaczęły się wysuwać, aż nareszcie i sama znikła gospodyni...

- Hej! na stół Kornela! - zawołał Kmita i klasnął w dłonie.

W tej chwili jeden ze służby oburącz chwycił podbiegającego, dziwnej małości karła, przerzucił go ponad głowę któregoś z gości i na środku postawił stołu. Kornelek się nisko skłonił zwracając się naprzód ku księdzu Latalskiemu, biskupowi poznańskiemu. Piramida z cukru wyższa była od karła, przybranego na sposób włoski w pąsowy, obcisły strój z weneckiego atłasu i w takież trzewiki z długimi nosami. Na końcu spiczastej czapki trzy wisiały dzwoneczki.

- Proszę o głos, mości wojewodo! - wykrzyknął nadworny błazen zwany Jaśkiem, spokojnie na końcu stołu siedzący.

- Mów waść  - odpowiedziało kilka głosów naraz.

- Muszę tutaj solenny wnieść protest, a ciało senatorskie, będące prawie w komplecie, niech raczy wielkiej mej wysłuchać krzywdy. Według wszelkich praw boskich i ludzkich, a nawet według praw, które Orzechowski lub Stankar stanowią, tylko błaznowi wolno przywdziać czapkę z dzwonkami, nikt jednak, ani Aleksander Wielki, ani Cycero, ani ksiądz biskup Gamrat, ani pani kasztelanowa Dzierzgowska o takim prawie nie wiedzą, aby karzeł miał chodzić z dzwonkami. Panowie senatorowie, dbacie o swe prerogatywy, a na sejmie piotrkowskim chodzicie około tego, aby wam włos z łysej głowy nie spadł  — tuszę przeto, że i praw błazna strzec będziecie z równą gorliwością! Jeżeli więc nie każecie karłowi natychmiast zdjąć czapki z dzwonkami, natenczas ja zdejmuję mój strój błazeński, a przybiorę się w szaty księdza Latalskiego...

Dwaj biskupi obruszyli się na błazeńską mowę, Gamrat nawet schmurzył groźnie czoło, ale powszechny śmiech i wołania: „Jasiek ma rację! — Niech żyje Jasiek!" zagłuszyły ich słowa. Jan z Kościelca, kasztelan lubelski, pyszny a nadęty, chwycił nawet czapkę karła i wyrzucił za okno, sam zaś gospodarz dał znak muzyce stojącej w przedsionku, aby zagłuszyła wrzawę i niemiłe słowa, jakie się dostały Gamratowi i Latalskiemu.

Zamkowa kapela z dwunastu się składała ludzi, na czele stał Włoch, emigrant florencki, który w domu był rzeźbiarzem, tutaj jednak nie mając marmuru, uczył, jak umiał, krakowskich organistów, aby potrafili i świecką popisać się muzyką.

Na odgłos trąb i kotłów podskoczył karzeł na stole, język pokazał Jaśkowi i począł wypełniać swój obowiązek, tj. nalewać puchary. Wino w srebrnych stało dzbanach, a Kornel musiał wszystkich sił wydobyć, aby pełne przechylić naczynie...

- Dolej do „Kufla" - podszepnął mu Jan Tęczyński, wojewoda sandomierski, nierozmyślny gaduła.

Karzeł zrozumiał rozkaz i wprost poszedł uważnie pomiędzy misy i chleby przed nakrycie księdza Latalskiego, którego powszechnie „Kuflem" zwano, i z pół dzbana węgrzyna zostawił w jego kielichu. Odwrócił się na to zacny podkanclerzy, ksiądz Tomicki, jak gdyby nie chciał patrzeć na kosterę, i coś z cicha powiedział do siedzącego przy nim Krzyckiego...

- On by morze wypił! - odpowiedział Krzycki - za młodu musiano go karmić samymi śledziami...

- Waszmość zawsze kąsasz - wtrącił  Łukasz z Górki przesuwający się właśnie tamtędy - pełna złości głowa!

- Bo kto inny myśli już za nią o dobrych uczynkach, o tym, jak by szlachcie najwięcej pożyczyć pieniędzy i lichwą kiesy zapełnić...

Górka poszedł jak zmyty - udał, że nie słyszy.

Muzyka grać przestała, Jasiek podsunął się znów ku stołowi, dumnie tym razem potrząsnął swą czerwoną czapką z dzwonkami, a wychodząc na stołek, aby go lepiej widziano, rozłożył ręce i wołał: 

— Słuchajcie! powiem wam zagadkę; kto ją pierwszy odgadnie, dostanie płockie biskupstwo, na które, jak wiecie, najwięcej zawsze kandydatów.

Wiele głów zwróciło się ku Krzyckiemu, który czym prędzej schował twarz w kielichu.

— Otóż  — mówił Jasiek — widzicie przed sobą na środku stołu dzielnego żubra, żubra, puszcz naszych ozdobę. Naokoło niego z dziesięć pawiów siedzi na srebrnych misach i lśni niebieską szyją i roztoczonym ogonem; tamten skromny jak szaraczek, te, dumne, zdają się tutaj jeszcze wyzywać wszystkich do walki i nie widzieć nic piękniejszego nad swoje pierze. Cóż wolicie, pawia czy żubrowinę?...

—   Żubrowinę! — naraz mnóstwo odezwało się głosów.

— I ja także — odpowiedział Jasiek — a teraz zgadujcie, kto pomiędzy wami żubrem, a gdzie pawie siedzą?

— Tarnowski, Tomicki — to żubry — ktoś zaraz powiedział.

— Ogon pawi to ogon królowej! — odważnie się odezwał Mikołaj Russocki, kasztelan biecki, do otwartości pobudzony winem.

Gwar się zrobił na te słowa. Gamrat, Latalski porwali się z miejsca, Firlej za kord chwycił, Kmita piorunujący wzrok rzucił na gościa, Odrowąż krzyknął i schował głowę w kołnierz od delii, Krzycki przygryzł wargi i myślał o zemście... Jasiek, bojąc się gniewu swego pana, wcisnął się w kąt za stoły i służbę.

Przytomny Stanisław Łaski, kasztelan przemęcki, młodzik rozsądny, dowcipny, chcąc odwrócić burzę, czym prędzej powstał i zawołał:

Pachołcy! hej! wina, niepróżno wam gwarzę,

Odbijcie gwóźdź stary w smolnym ankarze

I lejcie do szklanic, do czarek

Dymiący, niebieski nektarek.

Gdy krąży po rękach szklenica dostojna,

Nie będziem się troskać, czy pokój, czy wojna,

Niezgoda czy zgoda w narodzie

Niewiele nas wtedy ubodzie.

Któż wtedy się zmarszczy? kto tańca nie utnie?

Kto wtedy odrzuci piosenki i lutnie,

Kto zręczność wyborną ominie

Zaśpiewać o lubej dziewczynie?

Bogdajby dzień cały upłynął wam żywo

I smutek przepędził, i myśl frasobliwą.

A jutro na bój się powleczem —

Z pawężą, pancerzem i mieczem!

— Niech żyje Łaski! Niech żyje Korab! Kochajmy się! — słychać było z powszechnego gwaru, który powstał, gdy młodzieniec ostatniej domawiał zwrotki. Sąsiedzi zaczęli go ściskać, inni — nie mogąc Łaskiego, ściskali nawet tych, którym nie bardzo dobrze życzyli, inni nareszcie wołali, co sił starczyło:

— Niech mówi! Na stół! Niech jeszcze się popisze!...

Tętent koni na podwórzu przerwał gwar powszechny — nowy gość przyjechał, Mikołaj Wolski, marszałek dworu królowej. Wysoki, przystojny mężczyzna w czarnym weneckim stroju, w płaszczu i birecie z piórem, jakby bravo włoski. Giętki, układny spojrzał po towarzystwie, przyjacielsko się przywitał z gospodarzem, z Latalskim, Górką i z Gamratem, do Tomickiego z przymuszoną przystąpił grzecznością, koło Krzyckiego z lekceważącą przeszedł poufałością.

— Królowa jejmość  — ozwał się do Kmity — umyślnie mnie przysłała, abym najlepszemu jej słudze przywiózł w dniu dzisiejszym życzenia. Skromny podarek przyjmiecie także od królowej, panie wojewodo, karego rumaka z neapolitańskiej stadniny...

- Nie za darmo to będzie - ozwał się z cicha Jasiek stojący na boku.

- Umiem sobie wysoce cenić  łaskę jej królewskiej mości - odpowiedział Kmita dziękując - a zaszczyt, który mnie za waszym dzisiaj spotyka pośrednictwem, panie kasztelanie, będzie mi tym większą pobudką, aby sobie nadal skarbić zaufanie miłościwej pani...

- Mości panowie! - zawołał Kmita biorąc puchar do ręki - za zdrowie jej królewskiej mości...

- Niech żyje! - całe odpowiedziało koło powstając z pucharami.

A piękne i malownicze było to koło, same typowe postacie, od grubo narysowanej, w rumianym zdrowiu rozpływającej się twarzy Gamrata aż do drobnej, sprytnej figurki Łaskiego. Chciwy, zakochany w sobie Górka zdawał się zazdrościć tego konia, którego Kmicie przysłała królowa; w wypłowiałym kontuszu spoglądał podejrzliwie to na Wolskiego, to na Tomickiego, nikomu nie ufając prócz własnej kieszeni. Krzycki, z namiętnym, ale zużytym obliczem, snadź niejedną przeszedł burzę, złych chwil więcej niż dobrych liczył w swym życiu, w ustach zawarł złośliwe słowo, a w sercu gorycz piekielną. Płockie biskupstwo jak mara chodziło mu po głowie, to był jego ideał  - z Przemyśla, z Brzozowa, z Radymna mógł zaledwie chudy dwór utrzymać; na płockich piaskach lepszej spodziewał się pszenicy.

Młodziutki Stanisław Łaski patrzył się trochę z boleścią, a trochę z szyderstwem na dwóch godnych siebie towarzyszy, na Latalskiego i Gamrata, powtarzając w myśli: „Przyszłość do mnie należy." A sam Kmita, pyszny, gwałtowny, w bogatym stroju, pan, który swej dumie świat by był poświęcił i nie uznawał niczyjego zdania, prócz złośliwego żartu swego błazna — Jaśka.

Obok tych postaci strojna służba, częścią w szerokich polskich kontuszach, częścią w opiętych strojach południowych krajów, siwy jak gołąb marszałek dworu i dziwnej piękności pacholęta ze srebrnymi dzbanami. Nie brakło tam nawet wielkiego psa o gładkiej sierści, leżącego poważnie na zielonym liściu szuwaru, którym potrząśnięto ceglaną posadzkę, jak nawę kościelną na Zielone Świątki. A cóż powiedzieć o zastawie stołu! Gdyby na nią Bachus był spojrzał, to by porzucił Olimp dla Wiśnicza! Ptactwo strojne piórami, jak gdyby z półmisków miało ochotę wzlecieć jeszcze na wolność, cukry w mitologiczne ustawione grupy, rogi żubra złocone, jak niegdyś rogi Apisa, a pomiędzy tym wszystkim biegający karzeł i dolewający „dymiącego nektaru". Nie tak źle tam było!

Marszałek Wolski spoglądał na karła, a gdy się uczta ku końcu już miała, zapytał Kmity, czy miałby coś tak drogiego, czego by nie odstąpił królowej.

— Chyba błazna Jaśka — wesoło odpowiedział Kmita — zresztą  życie i majątek na usługi miłościwej pani...

- Nie o błazna chodzi, królowa by rada mieć waszego karła. Nie dla siebie bynajmniej, boby w takim razie nie chciała was pozbawiać ulubionego Kornela, ale chce go Karolowi V posłać w podarunku.

- Bierzcie go - odrzekł Kmita - mam ci i ja obowiązki dla króla Hiszpanów. Cóż ty na to, chłopcze? - ozwał się do zafrasowanego karła, który stał w pobliżu.

- Przykro mi porzucać pana, bo tym gorzej mi będzie, im większe bawić się mną będą dzieci.

- Dobrześ powiedział! - wykrzyknął Russocki...

- Chleb mi odbierasz - odezwał się Jasiek - odbierz go do reszty! - I rzucił karłowi dukata.

Jasiek dobry dał przykład, bo każdy sięgnął za pas i wkrótce przed karłem spora się zebrała sumka, na co błazen, widocznie zadowolony z sukcesu, wylazł na stołek, potrząsnął dzwonkami i powiedział:

- Słuchajcie! Co powiem, nie są słowa moje, ale wyjęte z Apokalipsy św. Jana. Przyjdą czasy, kiedy się karły zamienią w olbrzymy, ale nim to nastąpi, mają służyć na ponętę, na którą syrena chce wielką ułowić rybę. Indyjski król Melchizedech ożenił się razu pewnego z turecką księżniczką.

Księżniczka miała dostać nieprzebrane skarby w posagu i księstwo w ciepłych krajach — może na księżycu. Był jednak wielki cesarz, noszący na swej głowie całą piramidę z koron, ten zapragnął owego księstwa, bo w nim rosną pomarańcze i kare konie pasą się na łąkach; księżniczka się przestraszyła, żeby jej księstwa nie zabrano, i myślała nad tym, jaką by owemu cesarzowi posłać zabawkę, aby ciesząc się nią zapomniał o księstwie... Z tego powodu pewien wojewoda złą zrobił zamianę, zamiast karła dostał starą szkapę...

— Milcz, błaźnie! — groźnym głosem zawołał Kmita.

— Karła poślą  — Baru nie dostaną! — dopowiedział ktoś z cicha, a Kornelek zeszedł ze stołu i zapłakał za Wiśniczem, gdzie się urodził, gdzie całe życie służył za pośmiewisko...

II

Szczególny jakiś popłoch zapanował na rynku w Krośnie, które w XVI wieku zwano małym Krakowem. Jak kury przed burzą chronią się w gęstwinę klombu, tak przekupki krośnieńskie, rzędem siedzące poza straganami, uciekały pod długie podsienia zgartując do fartuchów bez porządku chleb, jabłka i wędliny.

- Hajduki, hajduki! - wołano na wszystkie strony, a ten i ów kupiec zamykał drzwi swego sklepu albo stawał z nożem lub toporem w ręku, jakby gotował się do upadłego bronić swojej własności.

Biedne Krosno miało wówczas dosyć do cierpienia. U pana Marcina Kamienieckiego, wojewody podolskiego, na pobliskim zamku, dzisiejszym Odrzykoniu, bawił Jan Zapolya, pretendent do korony węgierskiej, z resztkami swej łupieskiej armii. Wojewoda mu sprzyjał, a wraz z panem na Tarnowie sądził, że skłoni Zygmunta do niesienia pomocy królowi bez ziemi. Niesforni hajducy Zapolyi przywykli do wojennych rozbojów, schodzili z zamku panującego nad doliną i rozbiegali się po okolicy, zabierając co się dało - krowy, kury, gęsi...

Tym razem popłoch był zbyteczny, bo kilkunastu hajduków konwojowało rzeczy swego pana, który sam jechał do Tarnowa, a panią wojewodzinę Kamieniecką odprowadzał aż w pobliże Niepołomic na dwór królewski.

Wielkie chłopy w czerwonych kapotach, gęsto wyszywanych srebrnymi guzami i sznurami, w kapeluszach z kapłonimi piórami, wyglądali jak wojsko Belzebuba, takie dzikie robili oni wrażenie. Na małych, krępych koniach otaczali dziesięć czterokonnych wozów, na których cała rozsiadła się czereda najrozmaitszej służby. Hałas, wrzask, przekleństwa ludzi spychanych z drogi towarzyszyły temu pochodowi, dopóki nie stanął na nocleg w wielkiej gospodzie za Jasłem, gdzie wojewoda i jego ludzie zwykli byli odpoczywać, jadąc ku Krakowowi.

— Toście mi dzisiaj naprowadzili nieproszonych gości — rzekła otyła gospodyni do jednego ze służby wojewodziny widząc węgierski tabor.

 — Będą stać pod namiotami — odpowiedział sługa — gospodę zajmiemy dla pani wojewodziny.

W lot też hajducy poodprzęgali konie, pozdejmowali z wozu dwa duże namioty i rozbili je w pobliżu karczmy nie uważając na biedną oziminę, chylącą się pod ich ciężkimi stopami. Służba pani wojewodziny wzięła się do wynoszenia szynkwasu i wszelkich rzeczy z wielkiej gościnnej izby, przykryła podłogę makatami, stoły obrusami, ustawiła składane łóżko w mniejszym pokoju, a kucharze i kuchciki rozgościli się w piekarni, przyrządzając czym prędzej wieczerzę. Gospodyni chodziła zafrasowana widząc, że kto inny w domu się rozgościł, dzwoniła kluczami, nie mając co otwierać, i powtarzała z cicha:

— Więcej zniszczenia aniżeli zapłaty!

— Hej! gosposiu, cóż tak w ziemię patrzycie? — przemówił do niej zbliżający się hajduk, chłop jak dąb, wysoki a barczysty — jakbyście nieradzi byli naszemu przybyciu?

— Licho was naniosło! — nie bardzo grzecznym odpowiedziała gospodyni tonem widocznie tracąc cierpliwość.

- Nie bardzoście jeszcze schudli z frasunku, prędzej by w tańcu beczkę piwa niźli was wykręcił.

- To spróbuj z beczką, kiedy ci tak skoro do tańca...

- Jak mi dacie piwo, co w niej będzie, to zatańcuję.

- Dobrze! - odpowiedziała gospodyni, rozdrażniona w wysokim stopniu przymówkami do jej wydatnej kibici.

- Zgoda! Biorę was na  świadków - odpowiedział hajduk, obracając się do towarzyszy i czym prędzej poskoczył do piwnicy, z łatwością wyniósł co największą beczkę z piwem, kazał obecnemu dziadowi grać na lirze, a trzymając swą martwą tancerkę oburącz, kilka razy z nią obtańczył całą sień zajezdną.

- Skaranie Boże z tymi rozbójnikami! Jedzcie teraz, pijcie, zniszczcie do szczętu nieszczęśliwą wdowę! - zaczęła szlochając krzyczeć gospodyni, uciekła do ostatniej izby, nie chcąc patrzyć na swą krzywdę, i schroniła głowę pod poduszki.

Tymczasem na przyzbie panował ruch i wesołość. Hajduk solenizant ćwierć beczki piwa prawie sam wychylił, a gwar się nie uciszył, dopóki nie zobaczono nadjeżdżających powozów. Dla złej drogi powoli toczyła się naprzód wielka kryta kolasa sześcioma zaprzężona tarantami. Dwóch hajduków w granatowych kapotach z pąsowymi pętlicami szło po obydwu stronach kolasy przytrzymując ją swą herkulesową siłą, gdy się zanadto na boki chyliła. Trzech siedziało na koniach ustrojonych w wielkie pąsowe pióropusze, przymocowane na głowach. Zapolya, w granatowym, od złota kapiącym dołmanie na czele pocztu kilkuset ludzi jechał częścią za kolasą wojewodziny, częścią przybliżał się do okna. Z panią siedziały w karecie dwie panny respektowe i Kasia karlica, młoda jeszcze dziewczyna w wiejskim, mazurskim ubraniu.

Niedaleko za kolasą toczył się niewielki wóz, a w nim dwie odznaczające się postacie, kapelan wojewodziny i astrolog Zapolyi, słynny ze swych przepowiedni Latos. Astrolog w czarnym płaszczu z wysokim stojącym, powyżej uszu sięgającym kołnierzem i włoskim birecie ukrył swą  żółtą, pergaminową twarz w kołnierzu i od czasu do czasu niechętnie tylko zdawał się odpowiadać weselej na świat spoglądającemu prałatowi.

Gdy cały tabor stanął przed gospodą, Zapolya szybko zeskoczył z konia, podał rękę wojewodzinie, odprowadził ją do przygotowanych izb, a sam ze służbą cofnął się do namiotu. Latos znalazł się przy nim wkrótce, a że już było po zachodzie słońca, wyjął jakieś narzędzie astrologiczne i zaczął robić spostrzeżenia. 

- Cóż ci mówią gwiazdy o powodzeniu naszych zamiarów?

- Dzisiejsze spostrzeżenia jak najlepsze zapowiadają nam losy. Bóg rządzi gwiazdami, a gwiazdy człowiekiem. Łaskawego Jowisza, Wenery z Trygonem nie trzeba się wystrzegać, jeśli się w zgodnych znajdą znakach, wszystko mówi za tym, że wojewodzina potrafi u królowej wymóc dla nas posiłki.

- Niczego więcej nie żądam, tylko zyskać królowę, wszak król się jej poddał zupełnie i nigdy nie postąpi przeciwko jej woli.

- Tak i ja sądzę  - odpowiedział astrolog.  - Drobne powodzenia czasem są większych zwycięstw zapowiedzią. I to dobrze nam wróży, że dla królowej wiezie wojewodzina upragniony podarek - karlicę. Królowa po całym kraju rozpisała listy szukając żony dla swego karła, którego otrzymała od Kmity, wojewodzina zaspokoi jej życzenia.

- Zapewne, że to szczęśliwy wypadek, u kapryśnej kobiety więcej czasem znaczy karlica aniżeli związki z ościennym państwem.

Rozmowę przerwał dworzanin wojewodziny prosząc Zapolyę do gospody, do stołu swej pani.

Szynkarska izba była nie do poznania - wszędzie makaty, stół bogato zastawiony, dymiące półmiski, a niebieskawy płomień licznych świec woskowych nader przyjemne na całość rzucał  światło, tak że nawet martwa twarz astrologa żywszą się tam być zdawała.

Wojewodzina pozwoliła także przyjść do stołu pielgrzymowi, który się znalazł w gospodzie; dodał on jeszcze oryginalności i tak już jaskrawemu obrazowi. Pątnik w zakonnej siermiędze, z długimi włosami i spadającą na pierś brodą, z pokorną wprawdzie miną, ale z żywym okiem i wyrazem znamionującym franta i bywalca, usiadł koło astrologa. W pobliżu stała Kasia, karlica, smutna i posępna, z oczami zapłakanymi, a nader łagodnym wyrazem twarzy.

— Czemużeś się tak zasępiła? — pytał się jej pielgrzym.

— W dalekie pojedzie kraje — odpowiedziała za nią wojewodzina — królowa ją pośle na dwór cesarski, do Hiszpanii.

— Nie troszcz się, dziecko, przepiękne to kraje, byłem tam u świętego Jakuba w Komposteli.

— Skąd idziesz, ojciec, teraz? — wtrącił astrolog.

— Aż z Nowego Świata. Bawiłem tam lat kilka i cuda widziałem... Owce ze złotym runem, krynice najlepszego węgierskiego wina, a śnieg tam ludzie w ogniu suszą i za cukier sprzedają.

— Hm! więcej tam widziałeś aniżeli ja na niebie...

— Zapewne! Na księżycu tego nie zoczy, co w tym Nowym Świecie. Dla króla Hiszpanów wożą stamtąd srebro ze srebrzystych gajów. Oczy nie mogą znieść blasku drzew, bo szyszki na sosnach z drogich kamieni, a szkło w wielkich leży bryłach.

- Jak widzę  - odpowiedział Latos - to ojciec nie wszystkiemu się dobrze przypatrzyłeś, nie wiesz, że w owym lesie są mrówki jak słonie, a mróz w tym kraju tak wielki, że

Jak kto słowo rzecze,

To zmarznie na powietrzu, niźli się dowlecze, A gdy jest kto tam blisko, to zmarzły zostaje Przez zimę, aż na wiosnę ledwie się roztaje.

Na wierszyk astrologa powstał  śmiech powszechny, pielgrzym trochę się zmieszał, ale wnet wzrok podniósł i powiedział:

- Kiedym miłościwych państwa ubawił  - proszę o jałmużnę.

Nazajutrz ruszył tabor dalej, a koło Tarnowa kolasa wojewodziny odłączyła się od orszaku Zapolyi i potoczyła się ku Niepołomicom, gdzie król i królowa na całą jesienną zjechali porę. Karlica tylko całą drogę śniła o tym królu hiszpańskim, co ma srebrne gaje, i w dziwnej aureoli wystawiała sobie swego przyszłego pana... 

Koniec wersji demonstracyjnej.

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ CZWARTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ PIĄTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SZÓSTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ SIÓDMY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ  ÓSMY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

IV

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

V

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VI

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

VII

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY

I

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

II

Niedostępny w wersji demonstracyjnej

III

Niedostępny w wersji demonstracyjnej