Antoni Małecki

KRONIKA BASZKA

Konwersja: Nexto Digital Services

KRONIKA BASZKA

czyli t. zw. Kronika Wielkopolska

(Odbitka z Kwartalnika Historycznego Rocz. VIII. 1894).

Małecki Antoni

KRONIKA BASZKA CZYLI T. ZW. WIELKOPOLSKA KRONIKA.

Od kilkudziesięciu lat łamią sobie głowę nad tem uczeni nasi, co rozumieć o tym. Bądź jak bądź jednym z najważniejszych zabytków średniowiekowej naszej historyografii. Przedmiotem sporu jest wiek tej kroniki, jej stosunek innych już to kronik, już annałów; niemniej jej dziwna powierzchowność, która w jednej części daje jej znamiona ciągłego kronikarskiego opowiadania, w drugiej znowu urywkowych rocznikarskich zapisek;. pewne w niej miejsca, gdzie ktoś. a coraz inny, przez "ja" do czytelnika przemawia, a pogodzić miejsc takich z sobą ani chronologicznie nie można ani też odnieść do jednej osobistości; kwestya wreszcie co do autorstwa tego utworu, czy to robota jednego pisarza, czy dwóch, czy może całej spółki: a nakoniec i to nawet było kością niezgody, jak się właściwie nazywała osoba, mająca podług jednych częściowy, podług drugich wyłączny udział w napisaniu kwestyonowanej kroniki — czy nią był Paweł alias Pasek, więc imiennik wiadomego pamiętnikarza z czasów Jana Kazimierza i Sobieskiego, a kto wie czy nie jaki antenat jego, czy po dawnemu Baszko. Od czasu pierwszego wydania drukiem tego dzieła do dzisiaj pytania powyższe są ciągle otwartemi kwestyami, pomimo że bardzo wielu głos nad tem zabierało — jedni objawiając zdanie swoje krótkiem doraźnie stawionem twierdzeniem, drudzy we wstępach do sporządzonych przez siebie wydań (Kownacki i Bielowski), jeszcze inni w okazyonalnych ocenach opinii drugich, niektórzy wreszcze w samoistnych publikacyach, których po dziś dzień mamy dwie: Mosbacha: Godysław Paweł (?) dwóch imion dziejopisarz polsko-łaciński w XIII wieku, Lwów r. 1867 — i Dr. Warmskiego: Die grosspolnische Chronik, Kraków 1879.

Po tej całej tak często wznawianej dyskusyi rzecz dzisiaj stoi tak, że jeżeli się komu z nas w pracach naszych przyjdzie powołać czasem na tę kronikę, to nie wiedzieć, jak ją oznaczyć, nie uciekając się do oklepanego "tak zwany" Bogufał albo Baszko, Pasek itp. I to dla mnie właśnie powód, dla czego poświęcam temu przedmiotowi niniejszy osobny artykuł. Poczytując tylko Baszka za autora, i chcąc kronikę tę tylko jego imieniem oznaczać, powinienem podać powody, które mnie do tego skłaniają.

Pierwsza edycya tej kroniki wyszła w r. 1730 w Wrocławiu w tomie II zbioru Sommersberga, pod nast. tytułem: Boguphali II episc. Posnan. Chronicon Poloniae cum continuatione Baszkonis custodis Posnaniensis. Ten tytuł nadał jej dopiero wydawca, w manuskryptach bowiem tego nie było. Z tymże tytułem weszła ona potem w dwa następne wydania warszawskie, Zaluskiego (1752) i Mitzlera (1769). Takiż napis nosi i ostatnia edycya Bielowskiego z r. 1872 w tomie II Monumentów Poloniae.

W autorstwo biskupa Bogufała uwierzono w wieku XVIII tem chętniej, że sobie wtedy wyobrażano, iż w ogólności najważniejsze dzieła nasze dziejopisarskie przez biskupów były dokonane: Mateusz herbu Cholewa — Kadłubek — Martinus Polonus — Długosz — Kromer itd. Naruszewicz, kiedy zasiadał do swego epokę stanowiącego dzieła, podniósł to nawet wyraźnie jako chlubną tradycyą polskiego episkopatu. A przecież zachodziła w tem mniemaniu pewna illuzya. Wyżej wymienieni biskupi — z wyjątkiem Mateusza, który tylko przez nieporozumienie za historyka uchodził — pozostawili zaiste pisma o dziejach ojczystych. Ale żaden z nich ich nie pisał, będąc biskupem. Przypadają one wszystkie na ich lata przed wyniesieniem do tej godności. Komu wiadomo, w jakich okolicznościach, wśród jakich obowiązków i stanu i pozycyi senatorskiej i potocznych, ale z konieczności wynikających roztargnień płynęło życie naszych książąt kościoła, ten zrozumie, że (prócz może jednego Piaseckiego) żaden biskup polski nie zajmował się i nie mógł ślęczeć nad podobną robotą. Długosz głównie z tej właśnie przyczyny nie chciał tak długo przyjąć infuły, że mu milszą była ta cicha praca. około dziejów, którą nad wszystkie pompy i świetności przenosił.

Otóż Bogufał II biskup poznański, zmarły r. 1253, miał w latach swego biskupstwa pracować nad tą kroniką i dociągnąć ją aż prawie do roku swego zgonu. Sommersberg wpadł na ten pomysł z tego powodu, że w drugiej połowie tego utworu, pod r. 1249, jest miejsce, gdzie rzekomy autor sam o sobie przemawia w pierwszej osobie: Eodein tempore, in prima nocte post diem b. Johannis Baptistae, ego Boguphalus episcopws Posnaniensis audwi, licet peccator, per visum quendam religiosiim mihi dicere itd. 1) Ta wizya, a raczej sen, opowiedziany w kronice w ten sposób przez samego biskupa, ma być dowodem, że zatem on to sam co najmniej aż do tego miejsca ją pisze; a dopiero od r. 1249 albo którego z najbliższych przed r. 1253, miał rzecz kontynuować inny autor, kustosz poznański Baszko, przemawiający w podobny sposób, kim jest i jak się zowie, w dalszych miejscach kroniki.

Ten wniosek Sommersberga przyjęli bez wahania Załuski, Mitzler, czeski uczony Dobner, w naszych czasach Maciejowski, Lelewel, wreszcie Bielowski, który tego zapatrywania wszelkimi możliwymi sposobami broni w przedmowie do swej edycyi. Zwalczali zaś autorstwo biskupa: Kownacki (w swym przekładzie tej kroniki na język polski w r. 1822 wydanym), Wiszniewski, Przeździecki, Mosbach, Zeissberg i wielu innych. A ponieważ przy dokładniejszem roztrząsaniu kwestyi wynurzyły się z tego zamętu wątpliwości, które — nawet usunąwszy Bogufała na bok — także i Baszka prawa do tej spuścizny bądź w części, bądź całkiem zachwiewają, więc koniec końcem uznano za najlepsze, omijać ostrożnie ten prawdziwy stek zagadek i sprzeczności, i nie nazywać dzieła ani Bogufałową ani Baszkową kroniką, lecz "Wielkopolską"

Mojem zdaniem nie można Bogufała ze styczności z tą kroniką całkiem usuwać. Pochodzi coś w niej od niego, ale nie więcej, jak ta właśnie zapiska o wizyi we śnie. Nazajutrz po owej wizyi, przywiązując do niej głębsze znaczenie, spisał na jakiej luźnej karcie albo podyktował nasz biskup, co mu się śniło; a ponieważ była to przepowiednia, że za 25 lat Ma Polonia consumniabitur, więc dla sprawdzenia i umożliwienia tego verra qui vivra, polecił owę notatkę zanieść na wieczną rzeczy pamiątkę do przechowania w jakiem miejscu bezpiecznem, np. w skarbcu kościelnym.

W skarbcach kościołów przechowywano w tamtych wiekach oprócz drogocennych kosztowności sakralnych i archiwalno-biblioteczne zbiory, więc dokumenta, pieczęci, księgi, manuskrypta itd. a między innemi i rocznik własny miejscowy, do którego za przykładem katedralnych i opackich fundacyj za granicą, i u nas zaciągano pamiętne zdarzenia, dotyczące odnośnego kościoła i ważniejsze krajowe. Taki rocznik, od dawnych czasów, posiadała i katedra poznańska. Mamy go, w stanie wprawdzie bardzo zdefektowanym, oddrukowany w Mon. Pol. w t. II i Iii. Nader chudy początek tego rocznika od r. 730 — 1190, zaledwie tu i owdzie dotyczący naszych krajowych zdarzeń, więc widocznie wypisany z jakiegoś niemieckiego annału, zamieścił Bielowski w tomie II, obok krakowskiego Bocznika katedralnego (p. 789 — 800). Dalsza partya, niepotrzebnie oderwana w druku od tamtej, znalazła miejsce dopiero w III tomie (p. 7 — 41), p. t. Rocznika Wielkopolskiego. Poczyna on się od r. 1192 i coraz zasobniej zdarzenia nasze własne krajowe szereguje i opowiada. Prowadzić takie roczniki było obowiązkiem tych z pomiędzy prałatów katedralnych, którzy mieli pod swym kluczem skarbiec, a takimi byli z kolei kustoszowie odnośnego miejsca. Nie stawiam wprawdzie wręcz twierdzenia, żeby wszystkie, jakie tylko mamy, annały nasze koniecznie i jedynie przez kustoszów były ułożone. Niejeden z tych dygnitarzy mógł się od tego obowiązku uchylać, lub też kim innym dawać się w nim wyręczać. Ale z zasady tych to dostojników kapitulnych było zadaniem pamiętać o kontynuowaniu rocznika i o straży nad nim. Gdyby było prawdopodobieństwo choćby najsłabsze, że późniejszy biskup Bogufał piastował w młodszych latach kustodyą w kapitule poznańskiej, możnaby bodaj pewną część (przed r. 1240) Rocznika poznańskiego jego autorstwu przysądzać. Lecz my znamy z pewnością dyplomatyczną wszystkich z tego czasu kustoszów. Byli nimi następujący: w r. 1230 ktoś, którego imię od syllab Aro się zaczynało, jeżeli odnośny (tylko w odpisie zachowany) dokument nie przekręcił jego nazwiska; w dalszych latach Mikołaj, cytowany w tym charakterze w r. 1236 — 1238; następnie od r. 1244 — 1252 Helvicus 2). Z drugiej strony i o Bogufale dokumentnie wiadomo, że nie z kustodyi, ale z kantaryi poznańskiej, na której już r. 1230 i aż do 1240 zasiadał, postąpił na tron biskupi 3). I wiedział o tem już Długosz, który o nim podał różne szczegóły, lecz ani słowa jednego o tem, żeby się był pisaniem dziejów zajmował. Nikomu i z późniejszych aż do r.. 1730 nic nigdy o tem nie było wiadomo. W samej niniejszej — nazwijmy ją. tu tak jeszcze — Wielkopolskiej Kronice, pod rokiem 1253 jako rokiem śmierci biskupa, podniesiono z całem uznaniem rzadkie i szlachetne zgasłego. tego męża zalety; nie pominięto i tego, że miał zamiłowanie w naukach, że Cenił księgi i lubił się w nich rozczytywać. Ale o żyłce dziejopisarskiej nie ma najmniejszej wzmianki. A przecież nie byłby właśnie tego pokrył milczeniem człowiek, który z całą czcią dla zmarłego do tej księgi zapisał to wspomnienie pośmiertne i sam był z powołania na niwie dziejowej rozmiłowanym badaczem i pracownikiem.

Spisana podług własnego dyktatu notatka owa o wizyi biskupa w r. 1249 — wszakże bowiem czytamy w niej i tę wiadomość, że ją expergefactus de somno niezwłocznie revelavit qitibusdatn suis capellanis — mogła później, tak jak.. opiewała, dosłownie zostać wstawioną w rocznik 4). A przy układaniu kroniki na podstawie tego rocznika, weszła i w nią w brzmieniu tem samem, t. j. w pierwszej osobie, by zatrzymać całe znamię autentyczności.

Załatwiwszy się z biskupem, zajmijmy się teraz kustoszem, który miał kontynuować jego dzieło. Fakta wiadome o Baszku zestawiam w następującym szeregu. W r. 1252 nie był jeszcze kanonikiem i poprzestawał na skromnem stanowisku skarbnika biskupiego. W tym charakterze jest wspomniany w dokumencie Bogufała II z tego roku 5) z tym dodatkiem, ze ten dokument on ułożył i napisał. Imię jego tu Bascho. W r. 1256 występuje jako świadek pewnej czynności biskupa Bogufała III 6) i ma już tytuł kustosza poznańskiego — imię jego tu Basco. W r.. 1257 7) w tymże charakterze uczestniczy w pewnej czynności księcia Przemysła I w kościele katedralnym poznańskim odbytej i jako kustosz przywiesza do tego aktu pieczęć kapituły. Napisano imię tu jego Bascho. -W dalszym dokumencie, niedatowanym, ale z tego samego pewnie roku 8) wspomniano o nim, że w jego przytomności obok kilku innych prałatów poznańskich po imieniu nazwanych, dokonał pewnej czynności prawnej w r. jeszcze 1256 Jarost sędzia gnieźnieński. Nazwano go tu Gotsalcus custos Posnaniensis. W akcie z r. 1267 9) występuje pod temże imieniem Gotsalcus custos Posnaniensis między świadkami pewnego rozporządzenia, uskutecznionego w Krobi przez tamtoczesnego biskupa Mikołaja. W dokumencie z r. 1269 10) świadkuje odnośnej tegoż biskupa czynności i nazwany tu jest Basco kustosz poznański. Nakoniec w dyplomacie Przemysła II z r. 1280 11) wydanym w Kaliszu dla Dominikanów we Wronkach, jest przywiedziony jako świadek pod imieniem Gotsalcus cantor Posnaniensis. Dyplomat ten podejrzywają pod względem autentyczności; zdaje się być przepisany później kiedyś z niejakimi wtrętami, choć chce uchodzić za oryginał. I snać przy temto przepisaniu wkradł się weń ten lapsus: cantor zamiast custos. Dalszych śladów jego istnienia jako kustosza poznańskiego przy dzisiejszym stanie źródeł nie mamy. W r. 1285 widzimy jako piastującego tę godność już innego prałata, imieniem Tomka, który mógł ją już parę lat i pierwej osięgnąć; a po tego zejściu posiada ten urząd od r. 1306 począwszy jakiś Jakób 12).

Zostawał przeto nasz Baszko na tej prałaturze poznańskiej od r. 1256 albo paru lat przed tym rokiem aż do conajmniej roku 1280. Był tu zaś nazywany Baszko lub Gotszalk, co tylko stąd pochodziło, że Baszko było jego przezwiskiem, jak sam w tej kronice z okazyi pewnego wydarzenia w roku 1266 albo 67 zachodzącego 13) oznajmia, a imię mu było Godysław: miserunt me Godislaum custodem Posnaniensem, Basconem cognomine. Godislaus a Gotsalcus brało otoczenie jego poznańskie snać za synonim. Na tym roku 1280 nie urywa się jednakże wątek życia tego rnęża i nie była ta kustodya poznańska jedyną jego godnością. Począwszy od r. 1268 widzimy go w kilku dokumentach kujawskich wspominanego jako dziekana kruszwickiego 14), a to pod imieniem Goslaus. Dzierżył tę funkcyą dowodnie aż do r. 1277, rzeczywiście jednak pewnie parę lat dłużej, ponieważ następca jego na tej dziekanii, jakiś Albertus, jawi się dopiero d. 4 października r. 1282 15). W roku zatem pewnie 1281 musiał Baszko zrezygnować z tej prałatury kruszwickiej, a zapewne i z poznańskiej, zamieniając obydwie na dostojeństwo dziekana archikatedry gnieźnieńskiej, na której to posadzie dowodnie go w roku 1283 spotykamy, co nie wyklucza możliwości przeniesienia się jego do Gniezna jeszcze r. 1281. Poprzedni dziekan gnieźnieński nazywał się Falenta i występuje w źródłach dziejowych w tym charakterze od r. 1262 do 1279, w którym żył jeszcze i działał, tak iż mógł w r. 1281 zakończyć życie 16). Jako dziekan gnieźnieński jest Baszko wspominany zawsze pod imieniem Goslaus, a to w kilku dokumentach z r. 1283 do 1294 17). Nie ma jednak koniecznego powodu do przypuszczenia, żeby zgon jego do tego już czasu należało odnosić; a to z powodu, ponieważ następca jego Mikołaj po raz pierwszy się jawi jako dziekan gnieźnieński dopiero w r. 1298 18). Mógł zatem snadnie dożyć tego jeszcze lub poprzedniego roku nasz Gosław. Umierałby w wieku wprawdzie późnym, ale nie licząc sobie lat pewnie więcej, jak najwyżej 77. Pierwsza bowiem o nim wzmianka jako o skarbniku tylko biskupim, przypadająca jak się wyżej powiedziało na r. 1252, upoważnia do widzenia w nim wtedy jeszcze młodego człowieka, nie starszego nad lat 30, lak iżby się mógł rodzić około r 1222.

Na tę myśl, że Gosław, dziekan gnieźnieński, był identyczną osobą z Baszkiem, wpadał już Mosbach. Jemu jednak był wiadomy tylko jeden dokument ze wzmianką o tej osobistości na tym urzędzie i z tem imieniem. Dr. Warmski znał ich już więcej, nie tylko o gnieźnieńskim, ale i kruszwickim tego imienia dziekanie mówiących. Ale z uwagi, że tam zawsze Gotszalk albo Baszko, a tu nigdy inaczej jak Gosław, nie chciał uznać w nich jednego człowieka. Do tych wątpliwości dotyczących imienia, i tę jeszcze dodaćby można, że przecież zdaje się to być dziwnem, że też niema ani jednego dokumentu z owych lat, kiedy miałby być Baszko kustoszem poznańskim i dziekanem kruszwickim, w którymby go przywiedziono w obydwóch tych charakterach. Zawsze go wspominają albo tylko w jednym lub w drugim.

Koniec wersji demonstracyjnej.