Maria Konopnicka

KRYSTA

Konwersja: Nexto Digital Services

KRYSTA

Maria Konopnicka

Porwała się z wysoko usłanych poduszek i na łóżku siadła.

- Jezu... Jezu... - zaszeptała niskim, dyszącym gorączką głosem. - Co się to porobiło?... Co się to stało?...

Zgarnęła rozrzuconą koszulę na piersi i wodziła po izbie niespokojnymi, szeroko otwartymi oczyma. W izbie nie było nikogo. Mały ogień dogasał na kominie, pełgając modro po nie dopalonych głowniach; żółty kudłaty pies węszył ostrożnie po nie zmytych garnkach, trącając nosem zostawione w nich warząchwie i łyżki; w sionce za drzwiami słychać było furkot i trzepoty kur gnieżdżących się po wyszkach i grzędach.

Dzień gasnął. W sinej jasności, która się sączyła przez mętne szyby małego okienka, szczupła i śniada twarz siedzącej wprost niego Krysty zachodziła osobliwym błękitnawym światłem, przy którym dziwnie odbijały drobne, ciemne aż niemal, tak żywym ogniem pulsujące usta i rozjarzone gorączką, błyszczące wskroś długich rzęs oczy.

Szeroka cisza późnej pory dnia i roku zapadła nad wsią. Odgłosy życia skupiły się po zamkniętych obejściach, po chatach, dolatując tutaj niewyraźnym i stłumionym szmerem.

Po kątach izby gęstniały już zmroki, snujące się około komina i u niskiego pułapu, gdzie na zatkniętej w bele żerdzi wisiała różna odzież. Wśród ciszy rozległ się teraz łoskot rąbiącej drwa siekiery. Łoskot był równy, miarowy, silny; dolatywał z bliska. Słuchała go przez chwilę Krysta patrząc nieruchomo w siniejące wśród zmierzchów izby okienko, po czym podniosła obie wychudzone ręce, ścisnęła nimi skronie i przymknąwszy pociemniałe powieki zakołysała się w niemej jakiejś rozpaczy.

Spod białej, cienkiej, luźno związanej chuściny rozsypywały się jej przez palce drobne pasma ciemnych włosów, wyraz niezmiernej goryczy okolił spalone usta, pierś pod lnianą koszulą podnosiła się wysoko, szybko. Nagle zwróciła Krysta głowę w bok i wstrzymała oddech.

W kątku u ściany, w nogach łóżka leżała przewiązana chustką poduszczyna z której się dobywało ciche, kwilące krząkanie. Krysta wpatrzyła się w ten kąt, tępym, osłupiałym wzrokiem. Ręce jej opadły, otwarły się usta.

- Żeby tak Antek!... - odezwała się wpółgłośnym szeptem. - Żeby tak teraz Antek... Jezu miłosierny!... 

Rozszerzyły się jej źrenice, zęby szczękać zaczęły, cała twarz zachodziła wielkim, nieprzytomnym strachem. Kwilenie tymczasem cichło, po czym zupełnie ustało. 

Wyciągnęła wtedy Krysta ręce przed siebie, załamała je gwałtownym ruchem, nad głowę rzuciła i z głuchym jękiem na poduszki padła. Nastała cisza. Zmierzch już był zupełny, kiedy pod okienkiem zaczłapały drobne, śpieszące się kroki. Ktoś szedł potykając się, mrucząc i szukając drogi. Pierwszy pies poczuł, że to idzie gospodyni, i podebrawszy ogon pod siebie, cichaczem do drzwi zmierzał. 

Jakoż wchodząca do izby stara Karbowiaczka natknęła się na niego w samym progu. 

- Wszelki duch!... A pójdziesz! A do budy leżeć!... A któż to też psa między garnki puścił?... O mały figiel, że mnie z nóg, choroba, nie zwalił! Śpisz, córuś? - Nie czekając odpowiedzi pod okno szła, kierując się mdławą sinością szybek, i składała na ławce przyniesione z miasteczka zapasy. 

Wtem kot zbudzony zeskoczył z zapiecka i otarł się o nią miaucząc z cicha. 

- A psik! - krzyknęła stara. - Ciebie tu jeszcze nie było! Ty mi tu jeszcze pod nogi leź... 

Zwróciła się teraz do komina trącając po drodze szafliki i zydle. 

- W kominie czarno, w izbie czarno, łaska Boska będzie, jeśli ja tu w tej ćmie nie rozbiję czego. Śpisz, Krysta? - Przykucnęła przed kominem i silnie dmuchać zaczęła zasłaniając się i mrucząc na przemian. 

Błysnął ogień pod popiołem tlejący, rzucona na niego garść chrustu zajęła się z trzaskiem, a żywy płomień oświecił zaschłą, pomarszczoną, energiczną twarz starej Karbowiaczki i rzęsiste na jej szyi krezy i paciorki. Na blask ten nagły otworzyła Krysta zamknięte dotąd oczy. 

- Pić - przemówiła cichym, słabym głosem. 

Matka już była przy niej, już jej podawała blaszany półkwaterek z wodą. 

- Pij z Panem Jezusem, córuchno, pij! Będziesz chciała, to ci i harbaty zgotuję... 

Przychyliła się nad łóżkiem, do związanej poduszczyny sięgając. 

- Cóż, chłopak, śpi? Nie krzyczał? Chwałaż Panu Bogu, niechaj śpi na zdrowie.

Kajż Paweł? Drwa rąbie? Do miasteczka będzie musiał jeszcze po mąkę przed nocą...

Mówiła sama do siebie, krzątając się po izbie, pytając i odpowiadając razem. Zapaliła lampkę na okapie komina stojącą, przyłożyła drew na ogień, miski i garnki w cebrzyk do mycia wstawiła, odwróciła do góry dnem suszącą się pod zaczyn chleba dzieżę, po czym do ławy poszła.

- Albo je wszystko, albo i nie wszystko! - zagadała oglądając swoje zakupno. -

Harbata i harak je, wątroba i letkie je, kiszka je, mydło je, cukier je...

Odwróciła głowę do chorej.

- Wódki żem tylko garniec wzięła, ale tej lepszej. Gałki i cynamonu do zaprawy też. Sadła wzięłam solonego; będzie czujne w grochu. Golonkę też do barszczu kupiłam u Wąchacza godną. Dwa złote bez dziewiąci groszy dałam za nią. Jak mają być chrzciny, to niechże ta już będą.

Krysta stęknęła z cicha.

Podeszła do niej matka i u łóżka stanęła głaszcząc chorą po rozpalonej twarzy ciemną i kościstą ręką.

- Cóż ta stękasz, córuchno, co? Cóż cię tak donagla... Cóż cię tak, na to mówiąc, najbardziej boli?...

Krystyna stękła z cicha.

- Oj, boli mnie, matko, boli! Oj, boli mnie, matko, serce o Antka tak, że...

Nie dokończyła i zaniosła się płaczem.

Zafrasowała się stara, na łóżku siadła i podparłszy brodę kiwała przez chwilę głową.

- Co tobie, córko, Antek znów na myśli? Co tobie znów z Antkiem?... A on już pewno, chudziak, ziemię gryzie!

Dwa lata, córko, to ma swój czas! A to by się choć słówkiem odezwał, żeby żywy był. Toć Kacpra Małgośki Kowalczanki razem pognali, a co ten już wypisał!... Daleko, daleko! Jużci prawda je, że daleko. Ale i z dalekości pismo przyjdzie, choćby też z największej, urzędy od tego są, różne sposoby! Przez morze przepławiają, a doszła. Nie mógłby sam, a oto by choć przez ludzi orędował. Toć we wsi o wszystkich, co poszli, wiadomo jak i co, a o nim, chudziaku, ani słychu. Kamień w wodę!...

Westchnęła, a po chwili mówiła dalej: 

- Antek... Antek!... A cóż ci Antek poradzi teraz, niebogo, choćby i żył na to mówiąc?... A to by i gorzej wypaść mogło. Ale nie żyje, nie! Jak amen w pacierzu nie żyje! Jeszcze mi się onegdaj, chudziak, śnił, że sól owcom dawał. Sól siwą taką, że to jak ten popiół w kominie. To na cóż by to jak nie na śmierć? Wiadoma rzecz, że sól na śmierć pokazuje... Ty sobie Antka, córko, jak możesz, tak wybijaj z głowy. Już on się, chudziak, nie wróci do ciebie, nie!... 

Podniosła fartuch i ocierała z wcina stare oczy; 

Krysta płakała gorzko. Ogromna fala bólu zalewała jej piersi, podnosząc się, opadając i podnosząc znowu. Szczupłe jej ramiona drżały, zacisnęły się palce rąk załamanych i na pościeli leżących, spod przymkniętych powiek łzy padały bujne, gorące. 

Chwilę trwała cisza. Osunęły się głownie w kominie i poczęły ugasać trzeszcząc. 

Nierówne, migające blaski chodziły po sprzętach, po ścianach, włócząc za sobą dziwaczne i ruchome cienie.

Nagle wyciągnęła Krysta załamane ręce i spojrzała na matkę z jakimś rozpaczliwym wyrzutem 

- Ach, matko, matko, matko!... Po co my, po co, parobka do chałupy brały! 

Stara opuściła fartuch, przechyliła głowę i z otwartymi od dziwu ustami patrzyła na chorą. 

- Co ty, córko?... Błąd w głowie masz czy co?... A przeżegnajże się ty lewą ręką, córko!.. A któż by, na to mówiąc, koniowi i bydłu radę dał. Kto by z tego korczyka podatek wytrząsł... Kto by na szarwark stanął. Czyja by wszystkiemu głowa była, czyje zarządzenie, kiedy gospodarza nie stało? Co ty, córko?... Mówiła coraz krzykliwiej, coraz bardziej przechylała głowę, coraz szerzej otwierała małe, siwe oczy, coraz wyżej podnosiła brwi na niskim, pomarszczonym czole, prawie że się zachodząc od wielkiego dziwu.

- Co ty?... Co ty, córko?... 

Ale Krysta zdawała się nie widzieć i nie słyszeć tego. 

- Ach, matko, matko! - powtarzała przejmującym głosem. - Po co on tu w chałupie siedział? Po co za mną dniem, nocą zaglądał?... Po co mi za każdy czas w oczy właził?... Ach, matko, matko, matko!...

Głos jej się załamał, ręce zmęczone opadły, leżała na wznak, świecąc w mroku izby śniadą bladością drobnej. szczupłej twarzy. Po chwili odezwała się cichym, gorącym szeptem:

- Czy ja na tańce latała? Czy ja za węglami wystawała? Czy ja do ludzi lgnęła?... Toć ja wiarę chciałam strzymać! Chciałam czekać... Jakem przysięgała, takem chciała żyć. I nie mogłam... nie mogłam... nie mogłam!...

Stara wzdychała z cicha.

- Jużci to prawda je! Jużci te wszystko prawda! Ale co poradzić teraz?... Co poradzić?... Już ci tera nie poradzi nikt, niebogo!

Znów nastała cisza. Po chwili odezwała się Krysta, jak gdyby sama do siebie:

- Tak mi zawierzył! Tak mi jak tej własnej duszy zawierzył!... "Pamiętaj, Krysta - mówił - pamiętaj, Krysta!"... Już go strażnik za plecy pchał, już insi na moście byli, a on jeszcze głowy odwracał, jeszcze wołał: "pamiętaj, Krysta!" A ot, jak ja pamiętała! Ot, jaka ja wierna była! Umilkła wyczerpana i dyszała ciężko.

Łoskot siekiery ustał za ścianą; jakieś silne ręce ciskały teraz z rozmachem pod szopę nie dorąbane szczapy. Pojaśniały mętne szybki i uczyniły się modre.

Księżyc wschodził.

Ale stara Karbowiaczka przygarbiła się, brodę kułakiem podparła i patrzyła w komin. Siwe źrenice jej małych oczu nieruchome były i szkliste. Może sięgała myślą dalekich czasów, może gorzkich wspomnień.

- Nie za nas się to zaczęło - rzekła wreszcie kiwając głową - nie za nas się i skończy. Jeszcze takiej żołnierki we wsi nie było, co by utrwala. Jużci że źle, że grzech. A co robić? Ochfiarować Panu Jezusowi i już! Strzegła ja cię, córko, pókiś dziewką była; a potem ty już sama sobie gospodynią byłaś... Złe wypadło... bieda... A co robić...

Jeszcze tobie, córko, nie krzywda! Wyłożysz się ciepło pod pierzyną, nikt cię do roboty o trzeci dzień nie woła, nie pędzi, matka ci poda, posłuży... Jeszcze to, jeszczeć... A te insze to i na komornym muszą, w cudzej izbie, w cudzym posiedzeniu muszą... A co mają robić... Przyjdzie taka do swoich, to jej za każdą łyżką w gębie patrzą. Więcej ona we łzach owe dzieciszeczko ukąpie niż w tej wodzie... A co będzie robić... Druga się i upomnieć nie ma gdzie i u kogo. Zdradzi ją taki, jeszcze się jej naśmieje. Ta go przeklina, zbereźnika, a ów przez zęby gwiżdże. "Bo ja wiem!" - powiada... 

A z tobą córko, dziękować Bogu, wcale co inszego. Jużci ja, matka, tobie nie przychwalę, nie! Jużci by na mnie grzech był, żebym ci tu powiadała tak albo tak! Ale Paweł zarówno do roboty mocny chłop, głowę dobrą na wszystko ma, pracy się nie boi, jak we swoim robi, nie pije, grosza nie utraci, za inszymi nie pogląda, mnie, matkę, szanuje, o zapłatę nie woła... 

A to nic, ino jak by co, Panu Jezusowi pochfiarować i na zapowiedzi dać! A toć ino patrzeć, jak do kancelarii papier przyjdzie. 

- Oj nie, matko, oj nie! - przerwała Krysta cichym, zmęczonym głosem. - Oj nie będzie tego nijak, z wolą czy przez woli... Nie chcę ja Pawła, matko, nie, choćby on mi też miód robił, nie chcę!... Wiedział, poganin, że ja za Antkiem opłakuję, a nie przepuścił!... Oj, ogłupił mnie on, do cna ogłupił... Oj, podszedł on mnie jak tę rybę na tej płytkiej wodzie!... Jak tego ptaka na gnieździe!... A żeby on, poganin... 

Stara poruszyła się szybko. 

- A cóż go tam będziesz kląć, córko! Nie daj Boże w złą godzinę! Jużci cię nie musił, jużci żeś na niego i ty mile poglądała... 

- Oj, poglądanie, poglądanie!... Oj, żeby ono przepadło! Lepiej mi było poglądać na tę osikę, co z niej deski na trumnę rżną, niżeli na niego! Oj, roztrząsnęła ja sobie to teraz jak ten paździerz lniany!... Już on mi ze wszystkim obrzydł, poganin! Zęby nie on... 

Stara poruszyła się niespokojnie. 

Koniec wersji demonstracyjnej.